సమరాంగణసూత్రధార

సమరాంగణసూత్రధార అనేది భారతీయ వాస్తుశిల్పంపై ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వ గ్రంథం  దీనిని ధార్ రాజు భోజ్ (క్రీ.శ. 1000–1055) రచించాడు.

 గ్రంధ విశేషాలు 
ఈ పుస్తకంలో నగర ప్రణాళిక, భవన నిర్మాణం, ఆలయ నిర్మాణం, శిల్పం, నాణేలతో పాటు యంత్రాలను వివరించే 83 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. దీని 31వ అధ్యాయం (యంత్రవిధానం) యాంత్రిక శాస్త్ర రంగంలో ఒక మైలురాయి. ఈ అధ్యాయంలో అనేక యంత్రాలు వివరించబడ్డాయి. చెక్క విమానాలు, యాంత్రిక ద్వారపాలకులు, సైనికులు, వాటిలో రోబోల సంగ్రహావలోకనం చూడవచ్చు.

ఇందులో ఉన్న 83 అధ్యాయాలు:

 సమరాంగణసూత్రధార
 విశ్వకర్మణ-పుత్ర సంవాదము
 ప్రశ్న
 మహదాదిసర్గ
 భువనకోష:
 సహదేవాధికరణ
 వర్ణశ్రామప్రవిభాగ:
 భూమిపరీక్షా
 హస్తలక్షణం
 పూరనివేష
 వాస్తుత్రయవిభాగ
 నాడియాడిసిరాదివికల్ప
 మర్మవేదత్రయోదశోధ్యాయ:
 పురుష దేవత యొక్క ఘంట్వాడ నిర్ణయంః
 రాజనివేశ
 వనప్రవేశ
 ఇంద్రధ్వజనిరూపణం
 నగరాదిసంజ్నా
 చతు:శాలవిధానం
 నిమ్నోఛ్ఛధిఫలాని
 ద్వాసప్తతిత్రిశాలలక్షణం
 విశాలగృహలక్షణం
 ఏకశిలా లక్షణాలు
 ద్వారపీఠభిత్తిమానాదికం
 సమస్తగృహాణాం సంఖ్యాకథనం
 ఆయాదినిర్ణయం
 సంభాష్ఠకం
 గృహద్ర వ్యయప్రమణాని
 శయనాసనలక్షణం
 రాజ గృహా
 యంత్రవిధానం
 గజసాలా
 అథశ్వశాల
 ప్రయోజ్యప్రయోజనం
 శిలాన్యాసవిధి
 బలిధానవిధి
 కీలకసూత్రపాఠ
 వాస్తుసంస్థానమాతృక
 ద్వారగుణదోష
 పీఠమానం
 చయవిధి
 శాంతికర్మవిధి
 ద్వారభంగఫలం
 స్థపతిలక్షణం
 అష్టాంగలక్షణం
 తోరణభంగవిశాంతికా
 వేదీలక్షణం
 గృహదోషనిరూపణం
 రూచకాదిప్రసాదలక్షణం
 రాజభవనం యొక్క అందం వాటి లక్షణాల గురించి
 అథాఉఅతననివేష
 ప్రసాదజాతి
 జఘన్యవాస్తుద్వారం
 ప్రాసాదద్వారమానాది
 మెర్వాదిషోడప్రాసాదాదిలక్షణం
 రుచకాదిచతు:షష్టిప్రాసాదక:
 మేర్వాదివింశకా
 ప్రాసాదస్తవనం
 విమానాదిచతు:షష్టిప్రాసాదాదిలక్షణం
 శ్రీకుటాదిషట్ త్రింశత్ ప్రాసాదాదిలక్షణం
 పీఠపంచకలక్షణం
 ద్రావిడ ప్రాసాదిలక్షణం
 మేర్వాదివింశకాప్రాసాదాదిలక్షణం
 దిగ్భద్రాది ప్రాసాదిలక్షణం
 భూమి ప్రాసాదిలక్షణం
 మండలక్షణం
 సప్తవింశతిమండపలక్షణం
 జగత్యంగసముదాయాధికారో
 జగతీలక్షణం
 లింగపీఠప్రతిమాలక్షణం
 చిత్రోద్దేశ
 భూమిబంధ
 లోప్యకర్మాదికం
 అధాండకప్రమాణం
 మానోత్పత్తి
 ప్రతిమాలక్షణం
 దేవాదిరూపప్రహరణసంయొగలక్షణం
 దోషగుణనిరూపణం
 ఋజ్వగతాదిస్థానలక్షణం
 వైష్ణవాదిస్థానకలక్షణం
 పంచపురుషస్త్రీలక్షణం
 రసవాదం
 పతాకాదిచతుష్షష్టిహస్తలక్షణం

31వ అధ్యాయంలో, యంత్రాల చర్యల వివరణ ఈ క్రింది విధంగా ఉంది-

హైడ్రాలిక్ యంత్రాలలో విద్యుత్ ఉత్పత్తి చేయడానికి ప్రవహించే నీటి ప్రవాహం యొక్క బరువు, వేగాన్ని ఉపయోగిస్తారు. నీటి ప్రవాహం వస్తువును తిప్పుతుంది. ప్రవాహం ఎత్తు నుండి పడిపోతే, అది గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. దాని బరువు వేగానికి అనులోమానుపాతంలో తిరుగుతుంది. ఇది శక్తిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

 1) కొన్ని యంత్రాలు ఒకే  క్రియను పదే పదే చేస్తాయి,
 (2) కొన్ని యంత్రాలు కాలానుగుణంగా లేదా నిర్దిష్ట సమయ వ్యవధిలో వాటి నిర్దిష్ట విధులను నిర్వహిస్తాయి,
 (3) కొన్ని వాయిద్యాలు నిర్దిష్ట శబ్దాలను ఉత్పత్తి చేయడానికి లేదా ధ్వనిని కదిలించడానికి లేదా సవరించడానికి రూపొందించబడ్డాయి.
 (4) కొన్ని పరికరాలను వస్తువులను పెద్దవి చేయడం, తగ్గించడం, పరిమాణాన్ని మార్చడం లేదా పదును పెట్టడం వంటి నిర్దిష్ట కార్యకలాపాలకు ఉపయోగిస్తారు.

 వైమానిక శాస్త్రం 
ఇదే అధ్యాయములో విమానయానైకి సంబంధి, వాటి నిర్మాణానికి సంబంధించిన పద్యాలు విధివిధానలు వివరించబడినాయి.

 అనువాదాలు 

 (1) టి.జి. శాస్త్రి (1924)

 (2) పుష్పేంద్ర కుమార్, భోజ యొక్క సమరంగణ-సూత్రధార : వాస్తుశాస్త్రం . 2 సంపుటాలు, న్యూ ఇండియన్ బుక్ కార్పొరేషన్ (2004),  .

 (3) సుదర్శన్ కుమార్ శర్మ, భోజదేవుని సమర్గణ సూత్రధార : యాన్ ఏన్షియంట్ ట్రీటైజ్ ఆన్ ఆర్కిటెక్చర్, 2 వాల్యూమ్స్. (2007),  ..

మూలములు
సమరాంగణసూత్రధార సంస్కృతములో
 సమరాంగణసూత్రధార
వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశ శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:సంస్కృత గ్రంథాలు