సరస్వతికంఠాభరణం

సరస్వతికంఠాభరణం (సాహిత్య అర్థం - 'సరస్వతి మెడలోని ఆభరణం') అనేది సంస్కృత సాహిత్యంలో ఒకముఖ్యమైన  గ్రంథము, ఇది కవితా అంశాలను చర్చిస్తుంది దీనిని ధరేశ్వర్ మహారాజ్, భోజరాజు రాశారు.

 గ్రంథ విశేషాలు 
చరిత్రకారులు మహారాజ్ భోజరాజ్ కాలాన్ని 1010-1055 AD గా అంగీకరించారు. అందువల్ల, సరస్వతికాంఠాభరణము రచనా కాలాన్ని 11వ శతాబ్దం మధ్యకాలంగా పరిగణించవచ్చు. దీని రచయిత కావ్యప్రకాశ రచయిత (సుమారు 1100 AD) మమ్మటుడు కంటే కొంచెం ముందువాడు. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించినప్పటికీ, అప్పటి వరకు ధ్వనిని కవిత్వానికి ఆత్మగా గుర్తించడం వివాదాస్పదంగా ఉంది.  అందువల్ల, భోజదేవ్ లేదా మమ్మటుడు కవిత్వ నిర్వచనంలో ఆత్మగా శబ్దానికి స్థానం ఇవ్వాలనే దృఢత్వాన్ని స్వీకరించలేదు. ఆచార్యులు ఇద్దరూ కవిత్వంలో లోపాలు, నాణ్యత లేకపోవడం అనే దానికి ప్రాముఖ్యత ఇచ్చారు. భోజదేవ్ ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, అతను అలంకారాల ఉపయోగాన్ని అంగీకరించాడు. కవిత్వం భావోద్వేగాలతో నిండి ఉండటం అవసరమని భావించాడు. అందువలన, భోజదేవ్ యొక్క సరస్వతికంఠాభరణం మమ్మటుడు పాక్షికంగా ప్రభావితం చేసింది.

సరస్వతికంఠాభరణం ఐదు అధ్యాయాలతో కూడిన దీర్ఘ గ్రంథం.

మొదటి అధ్యాయములో, కవిత్వం యొక్క సాధారణ అర్థాన్ని నిర్వచించిన తర్వాత, రచయిత మొదట కవిత్వం యొక్క పొడవు, నాణ్యత గురించి చర్చించారు. ఈ సందర్భంలో, భోజదేవ్ పదాలు, వాక్యాల అర్థాల లోపాలను వివరించాడు. ప్రతి రకం యొక్క లోపాల సంఖ్య పదహారు. భోజదేవ్ ప్రకారం, లక్షణాలు పదాలు, వాక్యాల అర్థానికి సంబంధించినవి, ప్రతిదానిలో ఇరవై నాలుగు రకాలు ఉన్నాయి. మొదటి అధ్యాయం ఉదాహరణలతో వివరిస్తూ, కవిత్వంలోని లోపాల శాశ్వతత్వాన్ని ఆయన అంగీకరించారు.

రెండవ అధ్యాయములో ప్రసంగ ఆకృతిని నిర్ణయించేటప్పుడు, అతను మొదట సముచితతను నొక్కి చెప్పాడు. జాతి, రీతి, వృత్తి, ఛాయా, ముద్ర, ఉక్తి, యుక్తి, భణితి, గుంఫనం, శయ్యా వంటి కవిత్వ విశేషాలను ఉదాహరణలను చర్చించాడు. ఈ పన్నెండు అంశాలలో,రీతి తప్ప, మిగిలిన అంశాల గురించి వివరణాత్మక చర్చ సంస్కృతంలోని మరే ఇతర సాహిత్య గ్రంథంలో అందుబాటులో లేదు. బాణభట్ట కవిత్వం యొక్క ప్రత్యేక అంశం, శయ్యను ప్రస్తావించాడు, కానీ దాని నిర్వచనం సరస్వతికంఠాభరణంలో మాత్రమే అందుబాటులో ఉంది. ఆ తరువాత, భోజదేవ్ కవిత్వం యొక్క మూలానికి గల కారణాలను చర్చిస్తాడు. దృశ్యకావ్య కింద, అతను దశరూపకాలను ప్రస్తావించలేదు, బదులుగా అతని విభజన నృత్యాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది.

మూడవ అధ్యాయములో అర్ధాలంకారాల యొక్క భిన్నమైన రూపాన్ని విస్తరించాడు.

నాల్గవ అధ్యాయములో ఉభయ అలంకారాల గురించి చర్చ ఉంది, దీనిలో ఉపమానం మొదలైన వివిధ రకాల అలంకారాలను వివరంగా వివరించాడు.

చివరి అధ్యాయములో రసవివేచన, నాయకాది, విభావాలు, భావాలు, అనుభవాల స్వభావాన్ని వివరంగా నిర్ణయించారు; దీనితో పాటు, కావ్యపాక స్వభావము,  వివిధ రతిరాగాల గురించి వివరణ కూడా ఉంది. సరస్వతికంఠాభరణంలో రససిద్ధాంతం యొక్క చర్చ ఎక్కువగా  దృష్టికోణం మాత్రమే. భోజుడు శృంగారప్రకాశం  అనే స్వతంత్ర పుస్తకాన్ని వ్రాయడం ద్వారా రసవివేచనపై పూర్తి విశ్లేషణ చేశాడు.

సరస్వతికంఠాభరణం యొక్క ప్రత్యేకత ఏమిటంటే ఇది ఇతర సాహిత్య పుస్తకాలతో పోలిస్తే సమగ్రమైనది. దీని రచయిత భోజ్‌దేవ్ పుస్తకాన్ని విస్తరించడానికి భయపడలేదు. వివిధ సూక్ష్మ వ్యత్యాసాలు, ఉప-వ్యత్యాసాలను ఉదాహరణలు ఇవ్వడం ద్వారా వివరించడానికి అతను ఎల్లప్పుడూ ఉదారమైన ప్రయత్నం చేసాడు. అతను సమర్పించిన వ్యత్యాసాలు, ఉప-వ్యత్యాసాలను తదుపరి రచయితలు అంగీకరించనప్పటికీ, అతని తాత్విక విశ్లేషణతో అకస్మాత్తుగా విభేదించే మొండితనాన్ని కూడా తప్పుగా చూడరు.

ఈ పుస్తకంపై ప్రారంభం నుండి చివరి వరకు ఎటువంటి వ్యాఖ్యానం వ్రాయబడలేదు. మొదటి మూడు అధ్యాయాలలో, రత్నేశ్వర్ రామ్ సింగ్ రాసిన దర్పణం వ్యాఖ్యానం, నాల్గవ అధ్యాయానికి, ప్రముఖ వ్యాఖ్యాత జగద్ఘర్ రాసిన వివరణ అనే వ్యాఖ్యానం అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఐదవ అధ్యాయంపై వ్యాఖ్యానం లేదు. ఈ పుస్తకాన్ని నిర్ణయ సాగర్ ప్రచురించారు. దీనిని ఇంకా అనువదించలేదు. లండన్‌లోని ఇండియా ఆఫీస్ లైబ్రరీలో సరస్వతికంఠాభరణం భద్రపరచబడినది.
మూలములు
సరస్వతికంఠాభరణం the magnum opus of sanskrit
భోజుడు సరస్వతికంఠాభరణము

వర్గం:సంస్కృత కవులు