భారతదేశంలో జల విద్యుచ్ఛక్తి

స్థాపిత జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యంలో భారతదేశం ప్రపంచంలో 5వ స్థానంలో ఉంది.  2020 మార్చి 31 నాటికి, భారతదేశ స్థాపిత వాడుకోగల జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యం 46,000 మెగావాట్లు. దేశంలో మొత్తం విద్యుత్తు ఉత్పత్తి సామర్థ్యంలో ఇది 12.3%.  ఇవి కాకుండా, మొత్తం 4,683 మెగావాట్ల సామర్థ్యంతో (దాని మొత్తం వినియోగ విద్యుత్తు ఉత్పత్తి సామర్థ్యంలో 1.3%) చిన్న జలవిద్యుత్తు యూనిట్లు కూడా ఉన్నాయి. భారతదేశ జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యం 60% లోడ్ ఫ్యాక్టర్ వద్ద 1,48,700 మెగావాట్లు అని అంచనా వేయబడింది.  2019–20 ఆర్థిక సంవత్సరంలో, భారతదేశంలో ఉత్పత్తి చేయబడిన మొత్తం జలవిద్యుత్తు 156 TWh - సగటు కెపాసిటీ ఫ్యాక్టరు 38.71% తో(చిన్న జల విద్యుత్తును మినహాయించి).

డార్జిలింగ్‌లో 1898 లోను, శివనసముద్రలో 1902 లోనూ జలవిద్యుత్తు కేంద్రాలను స్థాపించారు. ఆసియాలో మొట్టమొదటి కేంద్రాలలో ఇవి ఉన్నాయి. భారతదేశం ప్రపంచ జలవిద్యుత్తు అభివృద్ధిలో ఆధిపత్య పాత్ర పోషించింది.  భూటాన్‌లో మిగులు జలవిద్యుత్‌ను దిగుమతి చేసుకుంటుంది.

25 MW వరకు సామర్థ్యం ఉన్న సౌకర్యాల వద్ద ఉత్పత్తి చేయడానికి నిర్వచించబడిన చిన్న జలవిద్యుత్తు, నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ (MNRE) పరిధిలోకి వస్తుంది; అంతకంటే పెద్దవి, జలవిద్యుత్తు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తాయి   కోయ్‌నా జలవిద్యుత్తు ప్రాజెక్టు భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద జలవిద్యుత్తు కేంద్రం, దీని విద్యుత్తు సామర్థ్యం 1960 మెగావాట్లు.

2024 మార్చి 31 తో ముగిసిన ఆర్థిక సంవత్సరంలో భారతదేశ జలవిద్యుత్తు ఉత్పత్తి, అంతకు ముందరి సంవత్సరంతో పోలిస్తే 16.3% తగ్గింది. ఇది 38 సంవత్సరాలలో అతిపెద్ద క్షీణత. దీనికి ప్రధాన కారణం తక్కువ వర్షపాతం. ఈ తగ్గుదల భారతదేశ మొత్తం విద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో జలవిద్యుత్తు వాటా ఎన్నడూ లేనంత తక్కువ స్థాయి, 8.3% కి పడిపోయింది. ఫలితంగా, దేశం బొగ్గుపై ఆధారపడటం పెరిగింది, జల విద్యుత్తు ఉత్పత్తి ఐదు సంవత్సరాల కనిష్ట స్థాయి 146 బిలియన్ kWhకి చేరుకుంది. 2018 తర్వాత అతి తక్కువ వర్షపాతానికి కారణం, ఎల్ నినో వాతావరణ నమూనా అని తెలుస్తోంది. పర్యవసానంగా, భారత ఇంధన మిశ్రమంలో జలవిద్యుచ్ఛక్తి పాత్ర తగ్గుతోంది. అస్థిర వాతావరణ నమూనాల కారణంగా దాని విశ్వసనీయత ప్రశ్నార్థకంగా మారింది. 

 జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యం 
భారతదేశంలో ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా ఉండే, ఆచరణీయమైన, జలవిద్యుత్తు ఉత్పత్తి చెయ్యగల సామర్థ్యం 1,48,701 MWగా అంచనా వేయబడింది.  25 మెగావాట్ల కంటే తక్కువ సామర్థ్యం కలిగిన చిన్న జల విద్యుత్తు పథకాల నుండి మరో 6,780 మెగావాట్ల ఉత్పత్తికి అవకాశం ఉంది.  94,000 మెగావాట్ల మొత్తం స్థాపిత సామర్థ్యం కలిగిన పంప్డ్ స్టోరేజ్ పథకాల కోసం 56 స్థలాలను కూడా గుర్తించారు. మధ్య భారతదేశంలో, గిరిజన జనాభా నుండి వ్యతిరేకత ఉన్నందున గోదావరి, మహానది, నాగావళి, వంశధార, నర్మదా నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల నుండి జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యం పెద్ద ఎత్తున అభివృద్ధి చేయబడలేదు. 

 బేసిన్ వారీగా జల విద్యుత్తు సామర్థ్యం 
బ్రహ్మపుత్ర నది జలవిద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో అత్యధిక సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది, తరువాత సింధు, గంగా నదులు ఉన్నాయి. పశ్చిమానికి ప్రవహించే నదులు, మధ్య-భారత బేసిన్లతో పోలిస్తే తూర్పుకు ప్రవహించే నదులలో అత్యధిక జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యం ఉంది.

భారతదేశ జలవిద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో ప్రభుత్వ రంగం వాటా 92.5%. నేషనల్ హైడ్రోఎలక్ట్రిక్ పవర్ కార్పొరేషన్ (NHPC), నార్త్ ఈస్ట్ ఎలక్ట్రిక్ పవర్ కంపెనీ (NEEPCO), సత్లుజ్ జల్ విద్యుత్తు నిగమ్ (SJVNL), THDC, NTPC-హైడ్రో లు భారతదేశంలో జలవిద్యుచ్ఛక్తిని ఉత్పత్తి చేసే కొన్ని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు. హిమాలయ పర్వత శ్రేణులలోను, భారతదేశంలోని ఈశాన్య ప్రాంతంలోనూ జలవిద్యుత్తు అభివృద్ధితో ప్రైవేట్ రంగం కూడా అభివృద్ధి చెందుతుందని భావిస్తున్నారు.  భారత కంపెనీలు భూటాన్, నేపాల్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తదితర దేశాలలో కూడా జలవిద్యుత్తు ప్రాజెక్టులను నిర్మించాయి. 

ఉత్తర భారతదేశంలో, ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని సంస్థ అయిన భాక్రా బియాస్ మేనేజ్‌మెంట్ బోర్డుకు (BBMB) 2.9 GW స్థాపిత సామర్థ్యం ఉంది.  నాలుగు దశాబ్దాల ఆపరేషన్ తర్వాత దాని ఉత్పత్తి ఖర్చు ప్రతి యూనిట్‌కు దాదాపు 27 పైసలు. భారతదేశంలోని ఉత్తర గ్రిడ్‌కు పీకింగ్ పవర్, బ్లాక్ స్టార్ట్ సామర్థ్యం యొక్క ప్రధాన వనరు BBMB. దాని పెద్ద రిజర్వాయర్లు విస్తృత కార్యాచరణ సౌలభ్యాన్ని అందిస్తాయి. BBMB జలాశయాల నుండి భాగస్వామ్య రాష్ట్రాల్లో కోటీ 25 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీటి సరఫరా కూడా చేస్తారు. ఉత్తర భారతదేశంలో హరిత విప్లవానికి ఇది దోహదం చేస్య్తోంది.

అంతర్జాతీయ జలశక్తి సంఘం అంచనా ప్రకారం, భారతదేశంలో మొత్తం జలశక్తి సామర్థ్యం సంవత్సరానికి 6,60,000 GWh, అందులో సంవత్సరానికి 5,40,000 GWh (79%) ఇంకా అభివృద్ధి చెందలేదు.  ప్రపంచంలో అభివృద్ధి చెందని జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యంలో రష్యా, చైనా, కెనడాల తర్వాత భారతదేశం నాల్గవ స్థానంలో ఉంది. మొత్తం నెలకొల్పగల సామర్థ్యంలో ఐదవ స్థానంలో ఉంది. ఈ విషయంలో బ్రెజిల్ దీనిని అధిగమించింది.

 పంప్డ్ స్టోరేజ్ యూనిట్లు 
భారతదేశం లోటు విద్యుత్తు దేశం నుండి మిగులు విద్యుత్తు దేశంగా రూపాంతరం చెందింది. పీక్ లోడ్ డిమాండ్లను తీర్చడానికి మిగులు శక్తిని నిల్వ చేసే పంప్డ్ స్టోరేజ్ పథకాలను ఉపయోగించడం ద్వారా పీక్ లోడ్ కొరతను తీర్చవచ్చు. నదులు అదనపు నీటితో నిండినప్పుడు, పంప్ చేయబడిన నిల్వ పథకాలు అదనపు ఖర్చు లేకుండా ద్వితీయ, కాలానుగుణ విద్యుత్తును కూడా అందిస్తాయి. భారతదేశం ఇప్పటికే జలవిద్యుత్తు ప్లాంట్ల సంస్థాపనతో దాదాపు 4,800 మెగావాట్ల పంప్డ్ నిల్వ సామర్థ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.   2023 డిసెంబరు నాటికి మరో 2780 మెగావాట్ల సామర్థ్యం నిర్మాణంలో ఉంది 

భారతదేశం వంటి ఉష్ణమండల దేశంలో, వార్షిక బాష్పీభవన రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది కాబట్టి వ్యవసాయానికి సమృద్ధిగా నీరు అవసరం. పంప్డ్ స్టోరేజ్ యూనిట్లను ఎగువ ప్రాంతాల నీటిపారుదల, పారిశ్రామిక అవసరాలు, తాగునీటి కోసం నది నీటిని సరఫరా చేయడానికి పంపింగ్ స్టేషన్లుగా కూడా ఉపయోగించవచ్చు.  ఈ డిమాండ్‌ను తీర్చడానికి అవసరమైన నీటిని భారతదేశ నదుల నుండి పంప్డ్ స్టోరేజి యూనిట్ల ద్వారా ఉపయోగించుకోవచ్చు. దేశంలో నీటి భద్రతతో ఆహార భద్రత మెరుగుపడింది. ఇది పంప్డ్ స్టోరేజి యూనిట్లకు అవసరమైన విద్యుత్తును సరఫరా చేయడానికి శక్తి భద్రత నుండి సాధ్యమవుతుంది. 

తక్కువ ఖర్చుతో సౌర విద్యుత్తు ఉత్పత్తి ఎక్కువగా అందుబాటులోకి వస్తోంది. పర్యావరణ ప్రభావం పరంగా కూడా దీనికి ప్రయోజనం ఉంది.  పంప్డ్ స్టోరేజి యూనిట్ల సహాయంతో సౌరశక్తి పగటిపూట, రాత్రిపూటా విద్యుత్తు డిమాండ్లను తీర్చగలదు.   

కేరళ, కర్ణాటకలలోని పశ్చిమ కనుమలలో, పశ్చిమానికి ప్రవహించే నదులపై ఉన్న అనేక జల విద్యుత్తు కేంద్రాలను, తూర్పుకు ప్రవహించే కావేరి, కృష్ణ మొదలైన నదుల నీటి కొరతను పరిష్కరించే ప్రయత్నంలో పంప్డ్ స్టోరేజ్ యూనిట్లను చేర్చడానికి విస్తరించనున్నారు. 

 ఇవి కూడా చూడండి 


 మూలాలు 

జల విద్యుచ్ఛక్తి