గోమతి నది

గోమతి, గుమ్టి లేదా గోమతి నది గంగానదికి ఉపనది. హిందూ విశ్వాసం ప్రకారం, ఈ నది ఋషి వశిష్ఠుని కుమార్తె, ఏకాదశి ( హిందూ క్యాలెండర్ నెల రెండు చంద్ర దశలలో 11వ రోజు) నాడు గోమతిలో స్నానం చేయడం వల్ల పాపాలు తొలగిపోతాయి. హిందూ మతం ప్రధాన మత గ్రంథాలలో ఒకటైన భాగవత పురాణం ప్రకారం, గోమతి భారతదేశంలోని ఐదు అతీంద్రియ నదులలో ఒకటి. అరుదైన గోమతి చక్రం అక్కడ కనిపిస్తుంది.

ఇది  గైహాయి అనే చిన్న నదిని కలుస్తుంది. దాని మూలం నుండి. లఖింపూర్ ఖేరీ జిల్లాలోని (సుమారు  తహసీల్ అయిన మహమ్మదీ ఖేరీకి చేరుకునే వరకు గోమతి ఒక సన్నని ప్రవాహం. దాని మూలం నుండి), ఇక్కడ సుఖేత, చోహా, ఆంధ్ర చోహా వంటి ఉపనదులు కలుస్తాయి. అప్పుడు నది బాగా నిర్వచించబడింది, కఠిన ఉపనది మైలాని వద్ద కలుస్తుంది. సరయన్ సీతాపూర్ జిల్లాలోని ఒక గ్రామంలో కలుస్తుంది. జౌన్‌పూర్ సమీపంలో గోమతి నదిలో కలిసే సాయి నది ఒక ప్రధాన ఉపనది. మార్కండేయ మహాదేవ్ దేవాలయం గోమతి, గంగా సంగమం వద్ద ఉంది.

 గోమతి లక్నోలోకి ప్రవేశిస్తుంది, నగరం గుండా దాదాపు  దాని నీటిని సరఫరా చేస్తుంది. లక్నో ప్రాంతంలో, 25 నగర కాలువలు శుద్ధి చేయని మురుగునీటిని నదిలోకి పోస్తున్నాయి. దిగువన ఉన్న చివరలో, గోమతి బ్యారేజ్ నదిని సరస్సుగా మారుస్తుంది.

లక్నోతో పాటు, గోల గోకరన్ నాథ్, మిస్రిఖ్, నీమ్‌సర్, లఖింపూర్ ఖేరీ, సుల్తాన్‌పూర్ కెరకట్,జౌన్‌పూర్, జఫరాబాద్‌లు నది పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్న 20 పట్టణాలలో ప్రముఖమైనవి. ఈ నది సుల్తాన్‌పూర్ జిల్లా, జౌన్‌పూర్‌లను సగానికి నరికివేస్తుంది, నగరంలో వెడల్పుగా మారుతుంది.

 కాలుష్యం 
alt=The Gomti and its floodplain, winding through an undeveloped area|ఎడమ|thumb|300x300px| సీతాపూర్ జిల్లాలోని గోమతి
గోమతి నది  పొడవునా అనేక చోట్ల కలుషితమైంది.ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని  మైదానాల విస్తీర్ణం. కాలుష్యానికి ప్రధాన వనరులు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, చక్కెర కర్మాగారాలు, డిస్టిలరీల నుండి వెలువడే వ్యర్థాలు, నివాస వ్యర్థ జలాలు, మురుగునీరు.

నది, దాని ఉపనదులు, కుక్రైల్ డ్రైనేజ్ వంటివి దాదాపు 18 మిలియన్ల జనాభా ఉన్న ప్రాంతం గుండా ప్రవహించేటప్పుడు పెద్ద మొత్తంలో మానవ, పారిశ్రామిక కాలుష్య కారకాలను సేకరిస్తాయి. అధిక కాలుష్య స్థాయిలు గోమతి జలచరాలకు ముప్పు కలిగిస్తున్నాయి. 2008 జూలై 25న,  గల ఒక ప్రాజెక్టుకు పునాది రాయి వేయబడింది. -సామర్థ్య మురుగునీటి శుద్ధి కర్మాగారాన్ని వేశారు.

ఆసియాలోనే అతిపెద్దదిగా ప్రచారం చేయబడిన ఈ ప్లాంట్ విఫలమైంది; 2014లో ఇది 10 శాతం సామర్థ్యంతో నడుస్తున్నట్లు నివేదించబడింది, ప్లాంట్ దాటి (భార్వారా సమీపంలో) శుద్ధి చేయని మురుగునీరు, ఘన వ్యర్థాలు నదిలోకి ప్రవేశించాయి. గోమతిలోకి ప్రవేశించే 23 ప్రధాన సహజ కాలువలను అడ్డగించడానికి ఈ ప్లాంట్ ఉద్దేశించబడింది.

 నదీ తీర అభివృద్ధి వివాదం 
alt=Gomti riverfront; water stopped for construction|thumb| నదీగర్భంలో నిర్మాణం కోసం గోమతి నదిని ఆపుతున్న తాత్కాలిక ఆనకట్ట.
alt=Gomti riverfront; heavy machinery over the riverbed|thumb| గోమతి నదీ తీరం, నదీగర్భం, వరద మైదానంపై భారీ యంత్రాలతో.
alt=Gomti riverfront construction - riverbed and floodplain|thumb| గోమతి నదీ తీరం తిరిగి పొందిన నదీగర్భం, వరద మైదానం
గోమతి తెగవారు దశాబ్దాలుగా, ముఖ్యంగా లక్నో, దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ఒత్తిడికి గురవుతున్నారు. మూడు ప్రధాన సమస్యలు ఉన్నాయి:

 కట్టలు - 1970లలో వచ్చిన పెద్ద వరదల తర్వాత లక్నో జనాభాను రక్షించడానికి నది చుట్టూ ఎత్తైన కట్టలు నిర్మించబడ్డాయి, ఇది గోమతి సహజ వరద మైదానాన్ని మార్చివేసింది.
 కాలుష్యం - గోమతిలో 40 సహజ కాలువలు ఉన్నాయి, వాటిలో 23 ప్రధానమైనవి. వర్షాకాలంలో నదిలోకి మిగులు నీటిని తీసుకువెళ్లి, భూగర్భ జలాలను తిరిగి నింపే కాలువలు నివాస, పారిశ్రామిక మురుగునీటిని నదిలోకి చేర్చే స్థాయికి తగ్గించబడ్డాయి.
 అభివృద్ధి - నది వరద మైదానాలు, సారవంతమైన భూమి గోమతి నగర్, త్రివేణి నగర్ వంటి నివాస ప్రాంతాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి. 1970ల చివరలో గోమతి తగ్గుముఖం పట్టడం ప్రారంభమైంది. 2016లో తీవ్ర ఒత్తిడికి గురైంది.

ప్రభుత్వ సంస్థలు భార్వారా మురుగునీటి శుద్ధి కర్మాగారం, యాంత్రిక త్రవ్వకం వంటి ప్రధాన ప్రాజెక్టులను ప్లాన్ చేసినప్పటికీ, చాలా వరకు విజయవంతం కాలేదు. వర్షాకాలంలో గోమతి నది 10–12 మీటర్లు పెరుగుతుంది. 2008లో ఒక పెద్ద వరద సంభవించినట్లు నివేదించబడింది.

2012 ప్రాంతంలో, కొత్తగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వం, లక్నో డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ అహ్మదాబాద్‌లోని సబర్మతి నదీ తీరాన్ని పోలిన నదీ తీరాన్ని నిర్మించడానికి ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ రూర్కీతో కలిసి సాధ్యాసాధ్యాల అధ్యయనాన్ని ప్రారంభించాయి. గోమతిని 250 మీటర్ల కంటే తక్కువ వెడల్పుకు తగ్గించడం వల్ల కలిగే ప్రతికూల పరిణామాల గురించి హెచ్చరిస్తూ ఎల్.డి.ఎ. నివేదికను సమర్పించింది. 250 మీటర్ల వెడల్పుతో (రెండు వైపులా గోడలతో), నది వేగం 20 శాతం, దాని పడక ఒత్తిడి 30 శాతం పెరుగుతుంది. ప్రస్తుత కట్టలను 1.5 మీటర్లు పెంచాల్సి ఉంటుంది. అధిక వరద స్థాయి 1.25 మీటర్లు పెరుగుతుంది. వరద పరిస్థితుల్లో రెండు వంతెనలు కూలిపోయే ప్రమాదం ఉంది. ఈ ప్రణాళికను నీటిపారుదల శాఖకు అప్పగించారు, ఈ ప్రాజెక్టుపై ఇలాంటి అధ్యయనం నిర్వహించడానికి 2015 డిసెంబరులో ఐఐటీ రూర్కీతో అవగాహన ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు.

నదీతీర అభివృద్ధి ప్రాజెక్టును రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి, అధికార పార్టీకి మధ్య ఒక రాజకీయ ఘర్షణగా  చూస్తున్నారు, సబర్మతి నదిపై అహ్మదాబాద్‌లో ఇలాంటి నిర్మాణం గుజరాత్ రాష్ట్రంలో అభివృద్ధికి ఒక ప్రదర్శనగా అంచనా వేయబడింది. చాలామంది ప్రముఖ పర్యావరణవేత్తలు, నదీ వ్యవస్థ నిపుణులు ఆ ప్రాజెక్టును కూడా తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. రెండు ప్రాజెక్టులు భారతదేశం అంతటా యమునా, హిండన్, వరుణ నదులతో సహా నదీ వ్యవస్థలతో ఇలాంటి జోక్యానికి ఒక నమూనాగా పరిగణించబడుతున్నాయి.

 వరదలు 
వర్షాకాలంలో వరదలు రావడం వల్ల నీరు తగ్గినప్పుడు అనేక సమస్యలు తలెత్తుతాయి, వాటిలో గుంతలు, గుంటలు ఎండబెట్టడం వల్ల కలిగే ప్రమాదం (ఇవి మలేరియా, డెంగ్యూ వంటి దోమలకు కారణమయ్యే వ్యాధులను కలిగిస్తాయి).

 మూలాలు 

 బాహ్య లింకులు 
 సేక్రెడ్ రివర్స్    .
 "ఉత్తర భారత నదిలో మురుగునీరు వేలాది చేపలను చంపుతుంది". బాబు లాల్ శర్మ, అసోసియేటెడ్ ప్రెస్, 22 ఆగస్టు 2003
 వికీమాపియాలో మార్కండేయ మహదేవ్
 గోమతి నదీ వ్యవస్థకు సూచన

వర్గం:గంగానది ఉపనదులు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ నదులు