తిర్హుత లిపి

మిథిలా  లేదా మైథిలి లిపి అని కూడా పిలువబడే తిర్హుత చారిత్రాత్మకంగా సాంస్కృతిక మిథిలలోని దాదాపు 35 మిలియన్ల మంది ప్రజలు మాట్లాడే ఇండో-ఆర్యన్ భాష అయిన మైథిలిని వ్రాయడానికి ఉపయోగించబడింది. దీనిని సంస్కృత భాషను వ్రాయడానికి కూడా ఉపయోగించారు.. మైథిలి, బెంగాలీ, అస్సామీ, నెవారి, ఒడియా, టిబెటన్ లిపులు ఒకే లిపిలో భాగంగా ఉన్నాయి.

 చరిత్ర. 
ఎడమ|thumb|తిర్హుత లిపిని చూపించే 7వ శతాబ్దం AD  మందర్ పర్వత్ శాసనాలు
పురాతన బౌద్ధ గ్రంథం లలితవిస్త్ర వైదేహి లిపి గురించి ప్రస్తావించింది. క్రీ.శ. ష. 7వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఈశాన్య అక్షరమాలలో గణనీయమైన మార్పు సంభవించింది. ఈ అభివృద్ధి మొదట ఆదిత్యసేన శాసనాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ సవరించిన లిపి  తూర్పు రూపాంతరం తరువాత మైథిలి లిపి అభివృద్ధి చెందింది, ఇది అస్సాం, బెంగాల్ , నేపాల్ వంటి ప్రాంతాలలో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది..

మైథిలి లిపికి సంబంధించిన తొలి నమోదిత శిలాశాసన ఆధారాలు 1000 BC నాటివి. ష. 7వ శతాబ్దానికి చెందినది. ఇది బీహార్‌లోని బంకా జిల్లాలోని బౌన్సిలో ఉన్న మందర్ కొండపై ఉన్న ఆదిత్యసేన శాసనాలలో కనుగొనబడింది. ఇప్పుడు దేవఘర్ బైద్యనాథ్ ఆలయంలో భద్రపరచబడిన ఈ శాసనాలు, ఈ లిపి  ప్రారంభ అభివృద్ధికి కీలకమైన సంగ్రహావలోకనం అందిస్తాయి.
alt=Location of it is Sahodara temple in West Champaran Bihar.|ఎడమ|thumb|మైథిలి లిపిలో క్రీ. శ. 950 నాటి సాహోదర్ శాసనం
ఇది విస్తృతంగా వ్యాపించిన ఈశాన్య భారత లిపిలలో ఒకటి. ఇది క్రీ.పూ. ష. ఇది 10వ శతాబ్దం నాటికి ప్రస్తుత రూపాన్ని సంతరించుకుంది. క్రీ.శ. ష. 950 AD నాటి సహోదర్ రాతి శాసనాలలో మిథిలాక్షర్  పురాతన రూపం కూడా కనిపిస్తుంది. చంపారణ్ నుండి డియోఘర్ వరకు మిథిలా అంతటా ఈ లిపి ఉపయోగించబడింది.
ఈ లిపికి సంబంధించిన పురాతన ఆధారాలలో ఒకటి 12వ శతాబ్దానికి చెందిన మిథిలా కర్నాట్ మధ్యయుగ రాజధాని సిమ్రౌంగాధ్‌లో లభించిన ఒక చిన్న శాసనం..

 ప్రస్తుత స్థితి 
గత 100 సంవత్సరాలుగా ఈ లిపి వాడకం తగ్గుతూ వస్తోంది, ఇది సంస్కృతుల క్షీణతకు ప్రధాన కారణం. రాజ్యాంగ హోదా ఉన్నప్పటికీ, విస్తృతంగా ఉపయోగించే లిపి లేకపోవడం మైథిలి భాష అభివృద్ధికి ఆటంకం కలిగిస్తుంది.

ఈ రోజుల్లో, మైథిలి భాష దాదాపుగా దేవనాగరి లిపిలోనే వ్రాయబడుతోంది, అయితే కొన్నిసార్లు మత పండితులు , కొన్ని సంస్కృతి-స్పృహ ఉన్న కుటుంబాలు తిర్హుటను ఉత్సవ లేఖలు (పాటలు & సాంస్కృతిక వ్యవహారాలు) రాయడానికి ఉపయోగిస్తారు , దాని ఉపయోగం  పరిధిని విస్తృతం చేయడానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.

తిర్హుత ఇంకా ప్రింటింగ్ టెక్నాలజీ రంగంలోకి ప్రవేశించలేదు. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, శిలాజ ప్రక్రియ ద్వారా కొన్ని సంస్కృత రచనలు ఈ లిపిలో ముద్రించబడ్డాయి. తరువాత, పుస్క్ భండార్, లాహిరియసరై తిర్హుటలో కొన్ని రకాలను ఉత్పత్తి చేయగలిగారు , కొన్ని రచనలను ప్రచురించారు, కానీ ఎటువంటి పురోగతిని సాధించలేకపోయారు. గత శతాబ్దం మధ్యలో, ఆల్ ఇండియా మైథిలి కాన్ఫరెన్స్ కొత్త రకాలను కనిపెట్టి, వాటిని ప్రతిష్టాత్మకమైన బృహత్ మైథిలి నిఘంటువు ప్రచురణలో ఉపయోగించింది. ఈ లిపి కోసం ఎలక్ట్రానిక్ సాంకేతికత ఇంకా అందుబాటులో లేదు. .

నేపాల్  14 ప్రాంతీయ అధికారిక భాషలలో మైథిలి భాషకు అధికారిక గుర్తింపు , 2003లో భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్ చేర్చడం ద్వారా ఇది స్వతంత్ర గుర్తింపుతో ఒక భాషగా స్థాపించబడింది. అయితే, ప్రస్తుతం దేవనాగరి లిపిలోని మైథిలి అధికారికంగా గుర్తించబడింది.

 అక్షరాలు 

 స్వరం అక్షరాలు 

చాలా హల్లు అక్షరాలు బెంగాలీ-అస్సామీ అక్షరాలతో సమానంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, యూనికోడ్ సమర్పణ 33 అక్షరాలలో 7 అక్షరాలకు కొత్త గ్రాఫిక్ డిజైన్లను సృష్టించడానికి మాత్రమే ఇబ్బంది పడింది: ⟨jh, ṭ, ḍh, ṇ, l, ś, h⟩.
+ConsonantsSign rowspan="2" TranscriptionImageTextIASTIPA23x23pxকka/kə/24x24pxখkha/kʰə/25x25pxগga/gə/19x19pxঘgha/gʱə/22x22pxঙṅa/ŋə/21x21pxচca/t͡ʃə/22x22pxছcha/t͡ʃʰə/22x22pxজja/d͡ʒə/21x21pxঝjha/d͡ʒʱə/23x23pxঞña/ɲə/32x32pxটṭa/ʈə/31x31pxঠṭha/ʈʰə/22x22pxডḍa/ɖə/20x20pxঢḍha/ɖʱə/21x21pxণṇa/ɳə/21x21pxতta/t̪ə/25x25pxথtha/t̪ʰə/21x21pxদda/d̪ə/24x24pxধdha/d̪ʱə/22x22pxনna/nə/25x25pxপpa/pə/22x22pxফpha/pʰə/29x29pxবba/bə/21x21pxভbha/bʱə/21x21pxমma/mə/23x23pxযya/jə/23x23pxরra/rə/24x24pxলla/lə/23x23pxৱva/ʋə/25x25pxশśa/ʃə/21x21pxষṣa/ʂə/21x21pxসsa/sə/23x23pxহha/ɦə/

 అచ్చులు 
+అచ్చులుస్వతంత్రఆధారపడినTranscriptionImageTextImageTextIASTIPA25x25pxa/а/30x30px28x28pxā/аː/25x25px32x32pxі/і/25x25px33x33pxī/іː/25x25px28x28pxu/u/25x25px26x26pxū/uː/25x25px28x28pxṛ/r̩/26x26px31x31pxṝ/r̩ː/28x28px34x34pxḷ/l̩/29x29px33x33pxḹ/l̩ː/22x22px29x29pxē/еː/31x31pxe/е/30x30px34x34pxаі/аі/19x19px37x37pxō/оː/34x34pxо/о/28x28px34x34pxаu/аu/

 ఇతర సంకేతాలు 
+ఇతర ఆధారపడిన సంకేతాలుచిత్రంటెక్స్ట్పేరు.గమనికలు33x33pxచంద్రబిందుఅచ్చు  నాసలైజేషన్ గుర్తిస్తుంది32x32pxఅనుస్వరానాసలైజేషన్ గుర్తులు28x28pxవిసర్గధ్వనిని గుర్తిస్తుంది , ఇది  అల్లోఫోన్ , [లు] పౌసాలో (ఒక ఉచ్చారణ చివరిలో) [h][r][s]27x27pxవీరమస్వాభావిక అచ్చు అణచివేయడానికి ఉపయోగిస్తారు25x25pxనుక్తాకొత్త హల్లు సంకేతాలను సృష్టించడానికి ఉపయోగిస్తారు20x20pxఅవగ్రహాఒక  ప్రతిపాదనను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు[a]21x21pxగ్వాంగ్నాసలైజేషన్ను గుర్తించడానికి ఉపయోగిస్తారు25x25pxఓం.ఓం సంకేతం

 సంఖ్యలు 
స్థాన దశాంశ సంఖ్యా వ్యవస్థ కోసం తిర్హుత లిపి దాని స్వంత సంకేతాలను ఉపయోగిస్తుంది.
+అంకెలుచిత్రం27x27px23x23px29x29px28x28px25x25px28x28px28x28px29x29px27x27px31x31pxటెక్స్ట్అంకె0123456789

 చిత్రాల గ్యాలరీ 
మైథిలి లిపి  ప్రారంభ శాసనాల నుండి సమకాలీన చేతివ్రాత వరకు దాని దృశ్య ప్రాతినిధ్యం.

 యూనికోడ్ 
2014 జూన్ లో 7వ వెర్షన్ విడుదలతో తిర్హుటా లిపి యునికోడ్ ప్రమాణానికి జోడించబడింది.

తిర్హుటా యూనికోడ్ బ్లాక్ U+11480–U+114DF:

 సూచనలు