రేఖా జైన్

రేఖా జైన్ (1924-2010) భారతీయ బాలల నాటక రచయిత్రి, దర్శకురాలు, జానపద సంగీత నిపుణురాలు. పిల్లల కోసం నాటకాలతో పాటు భారతీయ జానపద సంగీతం, జానపద నృత్యంపై వ్యాసాలు, సమీక్షలు కూడా రాశారు. హిందీ అకాడమీ, సాహిత్య కళా పరిషత్, ఉత్తర ప్రదేశ్ సంగీత నాటక అకాడమీ, ఢిల్లీ నాట్య సంఘం, ఢిల్లీ రోటరీ క్లబ్, సాహిత్యకార్ సమ్మాన్, ఢిల్లీ హిందీ అకాడమీ మొదలైన వాటి నుండి ఆమె అవార్డులు అందుకున్నారు. 2006లో సంగీత నాటక అకాడమీ ఆమెను సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డుతో సత్కరించింది.

 జీవిత చరిత్ర 
రేఖా జైన్ 1924 సెప్టెంబరు 28 న ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని ఆగ్రాలో సంప్రదాయ బనియా ఉమ్మడి కుటుంబంలో రేఖా గోయల్ గా జన్మించారు.

1936 మే 3 న, రేఖా గోయల్ 12 సంవత్సరాల వయస్సులో, సంపన్న వ్యాపార కుటుంబానికి చెందిన నేమి చంద్ర జైన్ను వివాహం చేసుకున్నారు, అయితే అభ్యుదయ భావాలు, మార్క్సిజం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు.వైష్ణవ విశ్వాసాలు, తరువాత జైన ఆచారాల ప్రకారం ఈ వివాహ వేడుకను సంప్రదాయ పద్ధతిలో నిర్వహించారు.

అభ్యుదయవాది అయిన జైన్ తన భార్య రేఖను విద్యను అభ్యసించడానికి, ఇంటి వెలుపల జీవితంలో పాల్గొనడానికి ప్రోత్సహించారు. ఆమె భర్త కలకత్తాకు వెళ్లి ఇప్టా కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నప్పుడు, రేఖా జైన్ కూడా నాటకాలపై ఆసక్తి పెంచుకుని గాయక బృందంలో పాడటం ప్రారంభించారు. రేఖ తన జ్ఞాపకాలలో, తన భర్తను చాలా జ్ఞానవంతుడు, అభ్యుదయవాదిగా వర్ణించింది, కానీ కొన్నిసార్లు అతని ఇష్టాన్ని తనపై రుద్దిన వ్యక్తి.  కోల్కతాలో ఉన్నప్పుడు, ఆమె హిందీ సాహిత్యం, హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో డిప్లొమాలు అభ్యసించింది. ఆమె ఏషియన్ థియేటర్ ఇన్స్టిట్యూట్లో కూడా శిక్షణ పొందింది.

కోల్ కతాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి ఇండియన్ పీపుల్స్ థియేటర్ అసోసియేషన్ (ఇప్టా)తో తన అనుబంధాన్ని కొనసాగించారు. తరువాత వారు బొంబాయికి మకాం మార్చారు. ఇప్టాలో భాగంగా, 1940 లలో, వారు ఆలోచనలను ప్రోత్సహించడానికి, నిధులను సేకరించడానికి దేశవ్యాప్తంగా పర్యటించారు.

 వ్యక్తిగత జీవితం, మరణం 
రేఖ, ఆమె భర్త నేమి చంద్ర జైన్ దంపతులకు నలుగురు సంతానం, వీరిలో కీర్తి జైన్ ప్రముఖ రంగస్థల కళాకారిణి. ఆమె కుమారుడు సంజయ్ జైన్ ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఫిజిక్స్ అండ్ ఆస్ట్రోఫిజిక్స్ విభాగంలో సీనియర్ ప్రొఫెసర్.  మిగిలిన ఇద్దరు పిల్లలు ఉర్మి భూషణ్ గుప్తా, రష్మీ వాజపేయి. ఆమె 2010 ఏప్రిల్ లో ఎనభై అయిదేళ్ళ వయసులో మరణించింది. 

 కెరీర్ 
1944 నుండి 1947 వరకు, ఆమె జన నాట్య సంఘం నృత్య బృందంలో ప్రధాన నృత్యకారిణిగా ఉన్నారు. తరువాత, ఆమె బాలల నాటకరంగంతో సంబంధం కలిగి ఉంది, 1956 నుండి ఢిల్లీ చిల్డ్రన్స్ థియేటర్ ఇన్స్టిట్యూట్లో పిల్లలకు రంగస్థల శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించింది. 

ఆమె 1956 నుండి 2010 లో మరణించే వరకు ఢిల్లీలో బాలల నాటక రంగంలో చాలా చురుకుగా ఉన్నారు. ఆమె పిల్లల కోసం అనేక నాటక వర్క్ షాప్ లను నిర్వహించింది, వారి కోసం నాటకాలను రచించింది, దర్శకత్వం వహించింది, నిర్మించింది. లక్నో, ఆగ్రా, భిలాయ్, గోరఖ్పూర్, ఉజ్జయిని, భోపాల్, ఇంఫాల్, బెంగళూరులలో శిబిరాలు జరిగాయి. ఆమె పిల్లల కోసం అనేక టెలివిజన్ నాటకాలకు కూడా దర్శకత్వం వహించింది. బాలల రంగస్థల నిపుణురాలిగా, ఆమె యుగోస్లేవియా, బల్గేరియా, సోవియట్ యూనియన్, తూర్పు జర్మనీ, ఇంగ్లాండ్, యుఎస్ఎ, ఫ్రాన్స్ వంటి దేశాలకు ప్రయాణించింది. రేఖా జైన్ సంగీతం, నృత్యం, కవిత్వాన్ని ఉపయోగించే ఒక విలక్షణమైన నాటక శైలిని అభివృద్ధి చేసింది, పిల్లల అభిజ్ఞా వికాసాన్ని ప్రోత్సహించడం కూడా లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. 

1979లో ఢిల్లీలో ఉమాంగ్ అనే బాలల నాటక సంస్థను స్థాపించారు.  ఆమె మహిళా సంస్థ 'కళ్యాణి' వ్యవస్థాపక కార్యదర్శిగా కూడా ఉన్నారు.

 రచనలు 
రేఖా జైన్ 1989లో రాసిన 'కౌన్ బడా కౌన్ ఛోటా' అనే బాలల నాటకాన్ని 1990లో తొలిసారి ప్రదర్శించారు. 1999 లో ఆమె రచించి దర్శకత్వం వహించిన మల్యాంగ్ కీ కూచి (తరువాత సవరించి అనోఖి కూచిగా పేరు మార్చబడింది) ఒక చైనీస్ జానపద కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఆమె వ్రాసిన స రే గ మ తక్ దీనా, ధిన్, పిల్లల అభివృద్ధిలో సంగీతం పాత్ర గురించి మాట్లాడే నాటకం. 

 అవార్డులు, గౌరవాలు 
భారతదేశంలో బాలల నాటకరంగంలో అగ్రగామిగా నిలిచిన రేఖా జైన్ జీవితానికి, కృషికి నివాళిగా 2024లో రజా ఫౌండేషన్ 'బలరంగ్ దృశ్య'ను నిర్వహించింది.హిందీ అకాడమీ, సాహిత్య కళా పరిషత్, ఉత్తర ప్రదేశ్ సంగీత నాటక అకాడమీ, ఢిల్లీ నాట్య సంఘం, ఢిల్లీ రోటరీ క్లబ్, సాహిత్యకార్ సమ్మాన్, ఢిల్లీ హిందీ అకాడమీ మొదలైన వాటి నుండి కూడా ఆమె అవార్డులు అందుకున్నారు2006 లో, సంగీత నాటక అకాడమీ ఆమెను సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డుతో సత్కరించింది.

 రచనలు 
మహేష్ ఆనంద్ రచించిన ఆమె జీవిత చరిత్ర రేఖా జైన్ (2001) నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా ప్రచురించింది. 

 మూలాలు 

వర్గం:కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:2010 మరణాలు
వర్గం:1924 జననాలు