గులామ్ యాజ్దానీ

గులామ్ యాజ్దానీ, OBE (22 మార్చి 1885-13 నవంబర్ 1962) ఒక భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త, హైదరాబాద్ నిజాం పరిపాలనా కాలంలో పురావస్తు శాఖ వ్యవస్థాపకులలో ఒకడు. 1913 నుండి 1940 వరకు అరబిక్ అండ్ పర్షియన్ సప్లిమెంట్ ఆఫ్ ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా కూడా ఇతడు సంపాదకత్వం వహించాడు. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని ఇస్లామిక్, బౌద్ధ, హిందూ ,  జైన ప్రదేశాలను సర్వే చేసి డాక్యుమెంట్ చేయడంలో ఇతడు కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఈ ప్రాంతంలోని ప్రధాన మసీదులు, అజంతా, ఎల్లోరా గుహలు, ఆలంపూర్ ఆలయాలు, రామప్ప ఆలయం, బీదర్ కోట, దౌలతాబాద్ కోట వంటి అనేక ఇతర ప్రదేశాలను ఇతడు సర్వే చేసి డాక్యుమెంట్ చేశాడు.  

యాజ్దానీ నేతృత్వంలోని పురావస్తు సర్వేలు నియతకాలికంగా పురావస్తు శాఖ యొక్క వార్షిక నివేదికలు నిజాం డొమినియన్లుగా ప్రచురించబడ్డాయి.

 ప్రారంభ జీవితం, వృత్తి 
యాజ్దానీ 1885 మార్చి 22న ఢిల్లీలో జన్మించాడు. ఇతడు రెవరెండ్ జె. గాడ్ఫ్రే ఎఫ్. డే,  సి. ఎఫ్. ఆండ్రూస్‌ల ఆధ్వర్యంలో చదువుకున్నాడు. యువ యాజ్దానీ మౌలవీ మొహమ్మద్ ఇషాక్ , షంసుల్ ఉలమా మౌలవీ నజీర్ అహ్మద్‌ల వద్ద కూడా శిక్షణ పొందాడు. 1903లో అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంలో చదివి తన ఇంటర్మీడియట్ పరీక్షలలో మొదటి స్థానంలో నిలిచాడు, 1905లో అరబిక్, ఓరియంటల్ క్లాసిక్స్, ఆంగ్లంలో బి. ఎ. పరీక్షలో మొదటి స్థానంలో నిలిచి,  మాక్లియోడ్ పతకం, ఐట్చిసన్ పతకం, ఎఫ్.ఎస్. జమాలుద్దీన్ పతకం అనే  మూడు బంగారు పతకాలు గెలుచుకున్నాడు. ఇతడు 1915లో జోసెఫ్ హోరోవిట్జ్ తరువాత పర్షియన్, అరబిక్ శాసనాల కోసం భారత ప్రభుత్వానికి శాసనకర్తగా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగాడు. 1907లో ఆయన ఢిల్లీలోని సెయింట్ స్టీఫెన్స్ కళాశాలలో పర్షియన్ ప్రొఫెసర్‌గా నియమితుడయ్యాడు, 1909లో హెచ్. షార్ప్ (తరువాత సర్ హెన్రీ షార్ప్) ఇతడిని బెంగాల్‌లోని రాజాషాహీ ప్రభుత్వ కళాశాల అరబిక్ ప్రొఫెసర్‌గా నియమించాడు. 1913లో పంజాబ్ ప్రభుత్వం ఇతడిని లాహోర్‌లోని ప్రభుత్వ కళాశాలకు అరబిక్ ప్రొఫెసర్‌గా నియమించింది.

 డైరెక్టర్, పురావస్తు శాఖ, నిజాం ప్రభుత్వం 
జాన్ మార్షల్ సిఫారసు మేరకు, 1914లో నిజాం ప్రభుత్వపు (హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు)  పురావస్తు విభాగాన్ని నిర్వహించడానికి ఇతడు  నియమించబడ్డాడు. ఈ విభాగానికి మొట్టమొదటి డైరెక్టర్ ఇతడే. 1943లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు 30 సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. ఈ హోదాలో ఆయన పురావస్తు శాఖ యొక్క వార్షిక నివేదికలకు సంపాదకత్వం వహించాడు. 

డాక్టర్ యాజ్దానీ 1915లో మొదటిసారిగా బీదర్‌ను సందర్శించాడు. బీదర్లోని స్మారక చిహ్నాల సమగ్ర మరమ్మత్తులు, పరిరక్షణ కోసం ఒక సమగ్ర ప్రణాళికను రూపొందించాడు. ఈ పనిని హైదరాబాద్ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్, అసఫ్ జా VII ఆధ్వర్యంలో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిర్వహించింది. 1917లో ది యాంటిక్విటీస్ ఆఫ్ బీదర్ అనే పేరుతో ఒక మార్గదర్శకంగా ఉపయోగపడేలా ఆయన ఒక సచిత్ర పుస్తకాన్ని ప్రచురించాడు. తరువాత బీదర్: ఇట్స్ హిస్టరీ అండ్ మాన్యుమెంట్స్ అనే పుస్తకాన్ని రచించాడు. దీనిని తరువాత 1947లో ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్‌లో ముద్రించిగా  నిజాం ప్రభుత్వం ప్రచురించింది.

స్మారక చిహ్నాల సంరక్షణ, పురాతన నాగరికత అవశేషాల అన్వేషణ, తవ్వకాలపై ఇతడు చేసిన కృషి వలన ముఖ్యంగా ఎల్లోరా, అజంతా, బీదర్‌లకు భారతదేశంలో మాత్రమే కాకుండా యూరప్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో కూడా మంచి ఆదరణ లభించింది> డాక్టర్ యాజ్దానీ అనేక పుస్తకాలు రచించాడు. తవ్వకాలు, సంరక్షణకు ముందూ తరువాతా అజంతా, ఎల్లోరా పనులపై ఆయన సుమారు ఎనిమిది సంపుటాల గ్రంథం రాశాడు.రాయల్ ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఫెలోగా, భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ సభ్యుడిగా, బొంబాయిలోని  ఇస్లామిక్ రీసెర్చ్ అసోసియేషన్ గౌరవ ఫెలోగా ఎన్నికైన డాక్టర్ యాజ్దానీ అనేక గౌరవాలను అందుకున్నాడు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ప్రారంభమైనప్పటి నుండే ఆయన దానితో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు. 1936లో ఇతనికి "ఆఫీసర్ ఆఫ్ ది డిస్టింగ్విష్డ్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ది బ్రిటిష్ ఎంపైర్" (ఓ. బి. ఇ.) బిరుదును ప్రదానం చేశారు. అనేక విశ్వవిద్యాలయాల నుండి గౌరవ డాక్టరేట్లను కూడా అందుకున్నాడు.  చరిత్ర, పురావస్తు శాస్త్రాలకు ఇతడు చేసిన అద్భుతమైన సేవకు గుర్తింపుగా, భారత ప్రభుత్వం 1959లో పద్మభూషణ్ అవార్డును ప్రదానం చేసింది. డాక్టర్ యాజ్దానీ దక్కన్ మీద పనిచేసిన హరూన్ ఖాన్ షెర్వానీ వంటి తరువాతి తరం పండితులకు కూడా గురువుగా ఉన్నాడు. డాక్టర్ షేర్వానీ, పురుషోత్తం మహాదేవ్ జోషి (డైరెక్టర్, బొంబాయి ఆర్కైవ్స్)లతో కలిసి హిస్టరీ ఆఫ్ మిడీవల్ దక్కన్  అనే రెండు సంపుటాల గ్రంథానికి సంపాదకునిగా ఉన్నాడు.

 తరువాతి జీవితం 
భారత ప్రభుత్వం ఇతనికి 1959లో  మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది. ఇతడు 1962 నవంబర్ 13న మరణించాడు.

 వ్యక్తిగత జీవితం 
ఇతడు 1909లో బదర్ జహాన్ బేగంను వివాహం చేసుకున్నారు. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఐదుగురు కుమార్తెలు ఉన్నారు. 

 గ్రంథాల జాబితా 













 మూలాలు 

వర్గం:1962 మరణాలు
వర్గం:1885 జననాలు
వర్గం:పురావస్తు పరిశోధకులు