లిసే మైట్‌నర్

ఎలిజ్ "లిజ్" మైట్‌నర్ (1877 నవంబరు 8 – 1968 అక్టోబరు 27) ఆస్ట్రియన్-స్వీడిష్ అణు భౌతిక శాస్త్రవేత్త, అణు విచ్ఛిత్తిని కనుగొనడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

1906 లో తన డాక్టరేట్ పరిశోధనను పూర్తి చేసిన మీట్నర్, వియన్నా విశ్వవిద్యాలయం నుండి భౌతికశాస్త్రంలో డాక్టరేట్ పొందిన రెండవ మహిళగా గుర్తింపు పొందింది. ఆమె తన శాస్త్రీయ జీవితంలో ఎక్కువ భాగం బెర్లిన్ లో గడిపింది. అక్కడ ఆమె భౌతికశాస్త్ర ప్రొఫెసరుగా, కైజర్ విల్హెల్మ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ కెమిస్ట్రీలో విభాగాధిపతిగా ఉన్నారు. జర్మనీలో ఫిజిక్స్ పూర్తి ప్రొఫెసర్ అయిన మొదటి మహిళ. 1935 లో నాజీ జర్మనీ యూదు-వ్యతిరేక న్యూరెంబర్గ్ చట్టాల కారణంగా ఆమె తన పదవులను కోల్పోయింది,, 1938 అన్‌ష్లస్ (ఆస్ట్రియాను జర్మనీలో విలీనం చేసుకోవడం) ఫలితంగా ఆమె ఆస్ట్రియా పౌరసత్వం కోల్పోయింది. 1938 జూలై 13-14 న, ఆమె డిర్క్ కోస్టర్ సహాయంతో నెదర్లాండ్స్ పారిపోయింది. చాలా సంవత్సరాలు ఆమె స్టాక్‌హోమ్‌లో నివసించింది. చివరికి 1949 లో స్వీడిష్ పౌరసత్వం పొందింది, కాని కుటుంబ సభ్యులతో కలిసి ఉండటానికి 1950 లలో బ్రిటన్‌కు మకాం మార్చింది.

1938 మధ్యకాలంలో కైజర్ విల్హెల్మ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ కెమిస్ట్రీకి చెందిన రసాయన శాస్త్రవేత్తలు ఒట్టో హాన్, ఫ్రిట్జ్ స్ట్రాస్మాన్ యురేనియంపై న్యూట్రాన్ బాంబుల ద్వారా బేరియం ఐసోటోపులు ఏర్పడవచ్చని నిరూపించారు. మీట్నర్ కు హాన్ వారి పరిశోధనల గురించి తెలియజేశారు,, డిసెంబరు చివరలో, ఆమె మేనల్లుడు, తోటి భౌతిక శాస్త్రవేత్త ఒట్టో రాబర్ట్ ఫ్రిష్ తో కలిసి, హాన్, స్ట్రాస్ మాన్ ప్రయోగాత్మక డేటాను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా ఈ ప్రక్రియ భౌతిక శాస్త్రాన్ని రూపొందించింది. 1939 జనవరి 13 న, ఫ్రిష్ హాన్, స్ట్రాస్మాన్ గమనించిన ప్రక్రియను పునరావృతం చేశారు. నేచర్ ఫిబ్రవరి 1939 సంచికలో మీట్నర్, ఫ్రిష్ నివేదికలో, వారు ఈ ప్రక్రియకు "విచ్ఛిన్నం" అని పేరు పెట్టారు. అణు విచ్ఛిత్తి ఆవిష్కరణ రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో అణు రియాక్టర్లు, అణు బాంబుల అభివృద్ధికి దారితీసింది.

అణు విచ్ఛిత్తికి గాను 1944 లో ఆమె దీర్ఘకాలిక సహచరుడు ఒట్టో హాన్ కు రసాయన శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి లభించింది. ఆ పరిశోధనలో ఆమెకు భాగమున్నప్పటికీ, బహుమతి ప్రదాతలు దాన్ని ఆమెకు పంచలేదు. పలువురు శాస్త్రవేత్తలు, పాత్రికేయులు ఆమెను బహిష్కరించడం అన్యాయమని పేర్కొన్నారు. నోబెల్ ప్రైజ్ ఆర్కైవ్ ప్రకారం, ఆమె 1924, 1948 మధ్య రసాయన శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతికి 19 సార్లు, 1937, 1967 మధ్య భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతికి 30 సార్లు నామినేట్ చేయబడింది. నోబెల్ బహుమతి లభించనప్పటికీ, 1962 లో లిండౌ నోబెల్ బహుమతి సమావేశానికి హాజరు కావడానికి మీట్నర్ ను ఆహ్వానించారు. 1997 లో మూలకం 109 మీట్నేరియం మరణానంతరం నామకరణంతో సహా ఆమె అనేక ఇతర గౌరవాలను పొందింది. మీట్నర్ ను ఆల్బర్ట్ ఐన్ స్టీన్ "జర్మన్ మేరీ క్యూరీ" అని ప్రశంసించారు.

 ప్రారంభ సంవత్సరాలు 
ఎలిస్ మీట్నర్ 1878 నవంబరు 7 న వియన్నాలోని లియోపోల్డ్స్టాడ్ జిల్లాలోని 27 కైజర్ జోసెఫ్స్ట్రాస్లోని కుటుంబ ఇంట్లో ఒక యూదు ఎగువ-మధ్యతరగతి కుటుంబంలో జన్మించింది, ఇది చెస్ మాస్టర్ ఫిలిప్ మీట్నర్, అతని భార్య హెడ్విగ్ ఎనిమిది మంది సంతానంలో మూడవది. వియన్నా యూదు కమ్యూనిటీ జనన రిజిస్టర్ ఆమె 17 నవంబరు 1878 న జన్మించినట్లు జాబితా చేస్తుంది, కాని అన్ని ఇతర పత్రాలు ఆమె పుట్టిన తేదీని నవంబరు 7 గా జాబితా చేస్తాయి, ఇది ఆమె ఉపయోగించింది. ఆమె తండ్రి ఆస్ట్రియాలో ప్రాక్టీసు చేయడానికి అనుమతించబడిన మొదటి యూదు న్యాయవాదులలో ఒకరు. ఆమెకు ఇద్దరు పెద్ద తోబుట్టువులు, గిసెలా, అగస్టే (గుస్టి), నలుగురు చిన్నవారు ఉన్నారు: మోరిజ్ (ఫ్రిట్జ్), కరోలా (లోలా), ఫ్రిడా, వాల్టర్; చివరికి అందరూ అధునాతన విద్యను అభ్యసించారు. ఆమె తండ్రి స్వేచ్చాయుత ఆలోచనాపరుడు, ఆమెను అలా పెంచారు. వయోజనురాలిగా, ఆమె లూథరనిజం అనుసరించి క్రైస్తవ మతంలోకి మారింది, 1908 లో బాప్తిస్మాన్ని పొందింది; ఆమె సోదరీమణులు గిసెలా, లోలా అదే సంవత్సరం కాథలిక్ మతంలోకి మారారు. ఆమె "లిస్" అనే సంక్షిప్త పేరును కూడా స్వీకరించింది. 

 విద్య 
తన ఎనిమిదేళ్ళ వయసులో తన శాస్త్రీయ పరిశోధనకు సంబంధించిన నోట్ బుక్ ను తన దిండు కింద ఉంచుకున్నప్పుడు మీట్నర్ కు సైన్స్ పై ఆసక్తి మొదలైంది. ఆమె గణితం, సైన్స్ వైపు ఆకర్షితురాలై, నూనె మెత్తగా, సన్నని చిత్రాల రంగులను అధ్యయనం చేసింది, కాంతిని ప్రతిబింబించింది. మహిళలకు అందుబాటులో ఉన్న ఏకైక వృత్తి బోధన, కాబట్టి ఆమె బాలికల ఉన్నత పాఠశాలలో చేరింది, అక్కడ ఆమె ఫ్రెంచ్ ఉపాధ్యాయురాలిగా శిక్షణ పొందింది. ఫ్రెంచ్ తో పాటు, ఆమె విద్యాభ్యాసంలో బుక్ కీపింగ్, అరిథ్మెటిక్, హిస్టరీ, జాగ్రఫీ, సైన్స్, జిమ్నాస్టిక్స్ ఉన్నాయి. ఆమె 1892 లో ఉన్నత పాఠశాల పూర్తి చేసింది. 1897 వరకు వియన్నాలోని ప్రభుత్వ ఉన్నత విద్యా సంస్థలకు మహిళలు హాజరు కావడానికి అనుమతించబడలేదు, కానీ ఈ పరిమితి ఎత్తివేయబడినప్పుడు, వ్యాయామశాల విద్య ఆవశ్యకత రద్దు చేయబడింది, విశ్వవిద్యాలయ ప్రవేశానికి అవసరమైన సెకండరీ పాఠశాల అయిన మెతురాలో మహిళలు మాత్రమే ఉత్తీర్ణత సాధించాల్సి వచ్చింది.ఆమె సోదరి గిసెలా 1900 లో మతురాలో ఉత్తీర్ణత సాధించి వైద్య పాఠశాలలో ప్రవేశించింది. 1899లో మరో ఇద్దరు యువతులతో కలిసి ప్రైవేట్ పాఠాలు నేర్చుకోవడం ప్రారంభించిన మీట్నర్, తప్పిపోయిన సెకండరీ విద్య సంవత్సరాలను రెండుగా విభజించారు. భౌతిక శాస్త్రాన్ని ఆర్థర్ జర్వాసీ బోధించారు. 1901 జూలైలో, వారు అకాడెమిస్చెస్ వ్యాయామశాలలో బాహ్య మెట్యూరా పరీక్షకు హాజరయ్యారు. పద్నాలుగు మంది మహిళల్లో నలుగురు మరణించారు, వీరిలో మీట్నర్, భౌతిక శాస్త్రవేత్త లుడ్విగ్ బోల్ట్జ్మాన్ కుమార్తె హెన్రియెట్ బోల్ట్జ్మాన్ ఉన్నారు. 

 మూలాలు 

వర్గం:1878 జననాలు
వర్గం:అణు శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:మహిళా శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:ఆస్ట్రియా శాస్త్రవేత్తలు