భారతీయ రైల్వేల సంస్థాగత నిర్మాణం

భారతీయ రైల్వేలు భారత జాతీయ రైలు వ్యవస్థను నిర్వహించే భారత ప్రభుత్వ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ యాజమాన్యంలోని చట్టబద్ధమైన సంస్థ. దీనికి రైల్వే బోర్డు నేతృత్వం వహిస్తుంది. బోర్డు ఛైర్మన్ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ నియంత్రణలో ఉంటారు. ఇది ప్రత్యేక ఫంక్షనల్ గ్రూపులు లేదా వర్టికల్స్‌గా ఉంటుంది. భౌగోళికంగా దీన్ని 19 కార్యాచరణ మండలాలుగా విభజించారు. జనరల్ మేనేజర్ నేతృత్వంలో ఉండే ప్రతి జోన్ అర్ధ స్వతంత్రంగా ఉంటుంది. తద్వారా ఫంక్షనల్ బ్రాంచ్‌లు ద్వంద్వ నియంత్రణలో ఉండే మ్యాట్రిక్స్ నిర్మాణం ఉంటుంది.

 రైల్వే బోర్డు 
1905 మార్చిలో ఇండియన్ రైల్వే బోర్డు చట్టం ద్వారా పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ లోని  రైల్వే శాఖను వాణిజ్యం, పరిశ్రమల శాఖ క్రింద కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన రైల్వే బోర్డుకి బదిలీ చేసారు. 1908 లో రైల్వే ఫైనాన్స్ కమిటీ (1908) సిఫార్సుల మేరకు ప్రత్యేక విభాగంగా అధ్యక్షుని నేతృత్వంలో రైల్వే బోర్డును ప్రత్యేక విభాగంగా ఏర్పాటు చేసారు. 1921 లో అక్‌వర్త్ కమిటీ చేసిన సిఫార్సుల మేరకు, 1924 లో రైల్వే బోర్డును ఫైనాన్షియల్ కమిషనరును చేర్చి నలుగురు సభ్యులకు విస్తరించారు. ప్రధాన కమిషనరు, మార్గాలు, పనులు, ప్రాజెక్ట్‌లు, స్టోర్‌లకు బాధ్యత వహించే ఒక కమిషనరు, సాధారణ పరిపాలన, సిబ్బంది, ట్రాఫిక్ బాధ్యతల కోసం మరొక కమిషనరు బోర్డు లోని ఇతర సభ్యులు. 1929 లో బోర్డులో మరొక అదనపు సభ్యుడిని చేర్చి, సిబ్బంది బాధ్యతను అప్పగించారు. తద్వారా ట్రాఫిక్‌కు బాధ్యత వహించే సభ్యుడు రవాణా, వాణిజ్య విషయాలపై మాత్రమే దృష్టి పెడతారు. 1950 లో రైల్వే బోర్డును నలుగురు సభ్యులతో పునర్నిర్మించారు. అత్యంత సీనియర్ సభ్యుడు బోర్డు ఛైర్మన్‌గా నియమితుడౌతారు. 1954 అక్టోబరులో బోర్డు ఛైర్మన్‌కు సాంకేతిక, విధానపరమైన విషయాలపై నిర్ణయాలకు బాధ్యత వహించేలా, భారత ప్రభుత్వానికి ప్రధాన కార్యదర్శి హోదా ఉండేలా మార్చారు. 1972 లో ఎలక్ట్రికల్ ఇంజినీరింగ్‌కు బాధ్యత వహించే అదనపు సభ్యునితో, 1976లో ఆరోగ్యానికి బాధ్యత వహించే మరో సభ్యునితో బోర్డును విస్తరించారు. 2004 లో సిగ్నలింగ్ & టెలికాం, స్టోర్‌లకు బాధ్యత వహించే ఇద్దరు కొత్త సభ్యులతో బోర్డును మరింత విస్తరించారు. 2019 డిసెంబరులో కేంద్ర మంత్రివర్గం బోర్డు పరిమాణాన్ని ఎనిమిది నుండి ఐదుకు తగ్గించాలని నిర్ణయించింది. రైల్వే బోర్డు ఛైర్మన్ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖకు బాధ్యత వహిస్తూ, మంత్రిత్వ శాఖ తరపున వ్యవహరిస్తారు. క్రింది అధికారులు రైల్వే బోర్డుకు రిపోర్టు చేస్తారు: 

 వివిధ జోన్‌ల జనరల్ మేనేజర్లు
 ఫంక్షనల్ విభాగాల అధిపతులు
 ఉత్పత్తి యూనిట్ల అధిపతులు/నిర్వాహకులు
 ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల అధిపతులు
 రైల్వే సంస్థల అధిపతులు
 ప్రత్యేక విభాగాల అధిపతులు

 బాధ్యతల విభజన 
సంస్థ ట్రాక్షన్, ఇంజనీరింగ్, ట్రాఫిక్, రోలింగ్ స్టాక్, సిగ్నలింగ్, మెటీరియల్స్, సిబ్బంది, RPF, ఫైనాన్స్, ఆరోగ్యం, భద్రత లతో వివిధ ఫంక్షనల్ గ్రూపులుగా విభజించారు.

 జోన్ల నిర్వహణ 
1944 లో ఆ సమయంలో ఉనికిలో ఉన్న అన్ని రైల్వే కంపెనీలను ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది.  1950 డిసెంబరులో రైల్వేల కోసం సెంట్రల్ అడ్వైజరీ కమిటీ భారతీయ రైల్వేలను ఆరు ప్రాంతీయ జోన్‌లుగా పునర్వ్యవస్థీకరించే ప్రణాళికను ఆమోదించి, ఆ మేరకు కొత్త జోన్‌లను రూపొందించడానికి వాటిని విభజించారు. 2024 నాటికి, భారతీయ రైల్వేలో 17 కార్యాచరణ జోన్‌లు ఉన్నాయి.  జోన్‌లకు జనరల్ మేనేజర్ నాయకత్వం వహిస్తారు. జోన్లను మళ్ళీ డివిజన్‌లుగా విభజించారు. ప్రతి డివిజన్‌కు డివిజనల్ రైల్వే మేనేజర్ (DRM) నేతృత్వం వహిస్తారు. వీరు సంబంధిత డివిజన్‌లలో ఆపరేషను, నిర్వహణకు బాధ్యత వహిస్తారు. 17 కార్యాచరణ మండలాలు, వాటి విభాగాలు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి. దక్షిణ తీర రైల్వే జోన్‌ను పద్దెనిమిదవ జోన్‌గా రూపొందించాలని ప్రతిపాదించారు గానీ, 2023 నాటికి ఇది ఇంకా అమలులోకి రాలేదు.
alt=1|thumb|338x338px| భారతీయ రైల్వే జోన్లు
+భారతీయ రైల్వే మండలాలు రైల్వే జోన్కోడ్ప్రధాన కార్యాలయం స్థాపించిన
సంవత్సరం మార్గం పొడవు స్టేషన్లువిభాగాలు కి. మీ.మైళ్ళు7దక్షిణ రైల్వేఎస్ఆర్చెన్నై1951727చెన్నై, మదురై, పాలక్కాడ్, సేలం, తిరువనంతపురం, తిరుచిరాపల్లి8సెంట్రల్ రైల్వేసిఆర్ముంబై CSMT1951486భుసావల్, ముంబై సిఆర్, నాగ్పూర్, పూణే, సోలాపూర్9పశ్చిమ రైల్వేడబ్ల్యుఆర్ముంబై చర్చి గేట్1951 1046అహ్మదాబాద్, భావ్నగర్, ముంబై డబ్ల్యుఆర్, రాజ్కోట్, రత్లాం, వడోదర4తూర్పు రైల్వేERకోల్కతా1952 587అసన్సోల్, హౌరా, మాల్దా, సీల్దా1ఉత్తర రైల్వేఎన్ఆర్ఢిల్లీ1952 1013అంబాలా, ఢిల్లీ, ఫిరోజ్పూర్, లక్నో, మొరాదాబాద్2ఈశాన్య రైల్వేఎన్ఈఆర్గోరఖ్పూర్1952 537ఇజ్జత్నగర్, లక్నో, వారణాసి5సౌత్ ఈస్టర్న్ రైల్వేఎస్ఈఆర్కోల్కతా1955 363అద్రా, చక్రధర్పూర్, ఖరగ్పూర్, రాంచీ3ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వేఎన్ఎఫ్ఆర్గువహతి1958 547అలీపుర్దువార్, కతిహార్, లుండింగ్, రంగియా, తిన్సుకియా6దక్షిణ మధ్య రైల్వేఎస్సిఆర్సికింద్రాబాద్1966 156 హైదరాబాద్, నాందేడ్, సికింద్రాబాద్ 18 దక్షిణ తీర రైల్వే SCoR విశాఖపట్నం 2019  విశాఖపట్నం, విజయవాడ, గుంటూరు, గుంతకల్లు    17 కొంకణ్ రైల్వే KR నవీ ముంబై 1984  72 రత్నగిరి, కార్వార్16తూర్పు మధ్య రైల్వేఈసీఆర్హాజీపూర్1996 340దానాపూర్, ధన్బాద్, మొఘల్సరాయ్, సమస్తిపూర్, సోన్పూర్14సౌత్ ఈస్ట్ సెంట్రల్ రైల్వేఎస్ఈసీఆర్బిలాస్పూర్1998 358బిలాస్పూర్, నాగ్పూర్, రాయ్పూర్11నార్త్ వెస్ట్రన్ రైల్వేఎన్. డబ్ల్యు. ఆర్.జైపూర్2002 578అజ్మీర్, బికనీర్, జైపూర్, జోధ్పూర్15తూర్పు తీర రైల్వేECoRభువనేశ్వర్2003 133ఖుర్దా రోడ్, సంబల్పూర్13ఉత్తర మధ్య రైల్వేఎన్సిఆర్ప్రయాగ్రాజ్2003 411ఆగ్రా, ఝాన్సీ, ప్రయాగ్రాజ్10దక్షిణ పశ్చిమ రైల్వేఎస్. డబ్ల్యూ. ఆర్.హుబ్బళ్ళిలో2003 381బెంగళూరు, హుబ్బళి, మైసూరు12పశ్చిమ మధ్య రైల్వేడబ్ల్యూసీఆర్జబల్పూర్2003 247భోపాల్, జబల్పూర్, కోటా

 ఆకృతి 
ప్రతి జోన్‌లో, ఫంక్షనల్ వర్టికల్స్ జోన్‌లోని సంబంధిత విధులకు బాధ్యత వహించే హెడ్ ఆఫ్ డిపార్ట్‌మెంట్స్ (HODలు) ఉంటారు. ప్రతి డివిజన్‌లో మాతృక సంస్థలోని భౌగోళిక డివిజనల్ మేనేజర్‌లు, ఫంక్షనల్ HOD లకు రిపోర్ట్ చేసే ఫంక్షనల్ సిబ్బంది ఉంటారు. ఆస్తుల నిర్వహణ, నిర్వహణకు వీరు బాధ్యత వహిస్తారు.
alt=Departments & Roles|center|783x783px| విభాగాలు & పాత్రలు
+జోనల్ పరిపాలన శాఖహెచ్ఓడిడివిజనల్ మేనేజర్ఫంక్షన్స్టోర్లుప్రిన్సిపల్ చీఫ్ మెటీరియల్స్ మేనేజర్ (PCMM) సీనియర్ డివిజనల్ మెటీరియల్ మేనేజర్మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణ కోసం మెటీరియల్ స్టోర్స్యాంత్రికంప్రిన్సిపల్ చీఫ్ మెకానికల్ ఇంజనీర్ (PCME) సీనియర్ డివిజనల్ మెకానికల్ ఇంజనీర్ (డీజిల్) డీజిల్ లోకోమోటివ్ల నిర్వహణడీజిల్ ఇంజిన్లుసీనియర్ డివిజనల్ మెకానికల్ ఇంజనీర్ (క్యారేజ్ & వాగన్) రోలింగ్ స్టాక్ నిర్వహణఎలక్ట్రికల్ప్రిన్సిపల్ చీఫ్ ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీర్ (PCEE) సీనియర్ డివిజనల్ ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీర్ (జనరల్) స్టేషన్ లైటింగ్, విద్యుత్ సరఫరా నిర్వహణసీనియర్ డివిజనల్ ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీర్ (ట్రాక్షన్ డిస్ట్రిబ్యూషన్) ఓవర్ హెడ్ పరికరాల నిర్వహణసీనియర్ డివిజనల్ ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీర్ (ట్రాక్షన్ రోలింగ్ స్టాక్) విద్యుత్ లోకోమోటివ్లు, బహుళ యూనిట్ల నిర్వహణబహుళ యూనిట్లుసిగ్నల్ & టెలికమ్యూనికేషన్ప్రిన్సిపల్ చీఫ్ సిగ్నల్ & టెలికాం ఇంజనీర్ (PCSTE) సీనియర్ డివిజనల్ సిగ్నల్ & టెలికమ్యూనికేషన్ ఇంజనీర్ (డిఎస్టిఇ) సిగ్నలింగ్, టెలికమ్యూనికేషన్ మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణఇంజనీరింగ్ప్రిన్సిపల్ చీఫ్ ఇంజనీర్ (పిసిఇ) సీనియర్ డివిజనల్ ఇంజనీర్స్థిర ఆస్తుల నిర్వహణసెక్షనల్ సీనియర్ డివిజనల్ ఇంజనీర్ఆపరేషన్లుప్రిన్సిపల్ చీఫ్ ఆపరేషన్స్ మేనేజర్ (పీసీసీఓఎం) సీనియర్ డివిజనల్ ఆపరేషన్స్ మేనేజర్రైలు కార్యకలాపాలుఖాతాలుప్రధాన ఆర్థిక సలహాదారు (పిఎఫ్ఎ) సీనియర్ డివిజనల్ ఫైనాన్స్ మేనేజర్అకౌంటింగ్, ఫైనాన్షియల్స్వాణిజ్యంప్రిన్సిపల్ చీఫ్ కమర్షియల్ మేనేజర్ (పి. సి. సి. ఎం.సీనియర్ డివిజనల్ కమర్షియల్ మేనేజర్ప్రయాణీకుల టికెటింగ్, చెకింగ్, సరుకు రవాణా బుకింగ్, ఛార్జీల సేకరణవైద్యప్రిన్సిపల్ చీఫ్ మెడికల్ డైరెక్టర్ (పి. సి. ఎం. డి.) చీఫ్ మెడికల్ సూపరింటెండెంట్వైద్య సదుపాయాలు కల్పించడంభద్రతప్రిన్సిపల్ చీఫ్ సేఫ్టీ ఆఫీసర్ (పి. సి. ఎస్. ఓ.) సీనియర్ డివిజనల్ సేఫ్టీ ఆఫీసర్రైలు కార్యకలాపాల భద్రతసిబ్బందిప్రిన్సిపల్ చీఫ్ పర్సనల్ ఆఫీసర్ (పిపిసిపిఓ) సీనియర్ డివిజనల్ పర్సనల్ ఆఫీసర్మానవ వనరులభద్రతప్రిన్సిపల్ చీఫ్ సెక్యూరిటీ కమిషనర్ (పి. సి. ఎస్. సి.) సీనియర్ డివిజనల్ సెక్యూరిటీ కమిషనర్రైల్వే సామగ్రి, ప్రయాణీకులు, వస్తువుల భద్రతనిర్వహణఅదనపు జనరల్ మేనేజర్ (ఏజీఎం) డివిజనల్ రైల్వే మేనేజర్అన్ని విభాగాల నిర్వహణ

 మానవ వనరులు 
సిబ్బందిని గెజిటెడ్ (గ్రూప్‌లు A, B), నాన్-గెజిటెడ్ (గ్రూప్స్ C, D) ఉద్యోగులుగా వర్గీకరించారు. గెజిటెడ్ ఉద్యోగులు ఎగ్జిక్యూటివ్/మేనేజిరియల్ స్థాయి పనులను నిర్వహిస్తారు. 2022 మార్చి నాటికి, A & B గ్రూప్‌ల సిబ్బంది మొత్తం సిబ్బందిలో1.5% ఉండగా, గ్రూప్ C & D సిబ్బంది 98.5% ఉన్నారు. గ్రూప్-A ఉద్యోగులలో 80% మందిని ఇండియన్ రైల్వేస్ మేనేజ్‌మెంట్ సర్వీస్ (IRMS) ద్వారా నియమిస్తారు. మిగిలిన వారు పదోన్నతుల ద్వారా నియమితులౌతారు. వివిధ గ్రూప్ A కేడర్‌లు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: 

 సివిల్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్ (CSE) ద్వారా సెంట్రల్ సివిల్ సర్వీసెస్ రిక్రూట్‌మెంట్
 ఇండియన్ రైల్వే ట్రాఫిక్ సర్వీస్ (IRTS)
 ఇండియన్ రైల్వే పర్సనల్ సర్వీస్ (IRPS)
 ఇండియన్ రైల్వే అకౌంట్స్ సర్వీస్ (IRAS)
 ఇండియన్ రైల్వే ప్రొటెక్షన్ ఫోర్స్ సర్వీస్ (IRPFS)
 ఇంజినీరింగ్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్ (ఈఎస్‌ఈ) ద్వారా సెంట్రల్ ఇంజినీరింగ్ సర్వీసెస్ రిక్రూట్‌మెంట్
 ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ ఇంజనీర్స్ (IRSE)
 ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీర్స్ (IRSEE)
 ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ మెకానికల్ ఇంజనీర్స్ (IRSME)
 ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ సిగ్నల్ ఇంజనీర్స్ (IRSSE)
 ఇండియన్ రైల్వే స్టోర్స్ సర్వీస్ (IRSS)
 కంబైన్డ్ మెడికల్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్ (CMSE) ద్వారా సెంట్రల్ హెల్త్ సైన్స్ సర్వీసెస్ రిక్రూట్‌మెంట్
 ఇండియన్ రైల్వే మెడికల్ సర్వీస్ (IRMS)

గ్రూప్ బి గ్రూప్ సి ఉద్యోగులను డిపార్ట్‌మెంటల్ ప్రమోషనల్ పరీక్షల ద్వారా నియమిస్తారు. గ్రూప్ సి ఉద్యోగుల నియామకం రైల్వే రిక్రూట్‌మెంట్ కంట్రోల్ బోర్డ్ (RRCB) నిర్వహించే పరీక్షల ద్వారా జరుగుతుంది. గ్రూప్ D సిబ్బందిని జోనల్ రైల్వే రిక్రూట్‌మెంట్ సెల్స్ (RRC) ద్వారా నియమిస్తారు. భారతీయ రైల్వేలు ఏడు కేంద్రీకృత శిక్షణా సంస్థలను, 295 శిక్షణా కేంద్రాలను నిర్వహిస్తోంది.

 ఇవి కూడా చూడండి 

 భారతీయ రైల్వే కేంద్రీకృత శిక్షణా సంస్థలు

 గమనికలు 

 మూలాలు 

వర్గం:భారతీయ రైల్వేలు