భారత రూపాయి నాణేలు

భారతీయ రూపాయి (₹) నాణేలు మొదటిసారిగా 1950లో ముద్రించబడ్డాయి. అప్పటినుండి ఏటా కొత్త నాణేలు ఉత్పత్తి చేయబడుతున్నాయి. అవి భారతీయ కరెన్సీ వ్యవస్థలో విలువైన అంశంగా ఉన్నాయి. నేడు, చెలామణిలో ఉన్న నాణేలు ఒక రూపాయి, రెండు రూపాయలు, ఐదు రూపాయలు, పది రూపాయలు, ఇరవై రూపాయల డినామినేషన్లలో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ భారతదేశం అంతటా ఉన్న నాలుగు మింట్‌ల కోల్‌కతా, ముంబై, హైదరాబాద్, నోయిడా ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి.

 చరిత్ర 
1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, భారతదేశ ఆధిపత్యం 1950లో గణతంత్ర రాజ్యంగా మారే వరకు బ్రిటిష్ ఇండియన్ నాణేలు స్తంభింపచేసిన కరెన్సీగా వాడుకలో ఉన్నాయి. రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా మొదటి రూపాయి నాణేలు 1950లో ముద్రించబడ్డాయి. వీటిలో ₹1/2, ₹1/4, 2 అణా, 1 అణా, 1/2 అణా & 1 పైసలు్ నాణేలు ఉన్నాయి. వీటిని అణా సిరీస్ లేదా ప్రీ-డెసిమల్ కాయిన్‌గా సూచిస్తారు. అణా శ్రేణి క్రింద, ఒక రూపాయిని 16 అణాలు లేదా 64 అణాలుగా విభజించారు, ఒక్కో అణా 4 పైసలులకు సమానం.

1957లో, భారతదేశం దశాంశ వ్యవస్థకు మారింది, అయితే స్వల్ప కాలానికి, దశాంశ, దశాంశేతర నాణేలు రెండూ చెలామణిలో ఉన్నాయి. చెలామణిలో ఉన్న రెండు నాణేల (పూర్వ-దశాంశ, దశాంశ) మధ్య తేడాను గుర్తించడానికి, 1957 - 1964 మధ్యకాలంలో ముద్రించిన నాణేలు "నయా పైసలుా" ("న్యూ పైసలుా") పురాణంతో ముద్రించబడ్డాయి. చెలామణిలో ఉన్న డినామినేషన్లు 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 50 (నయా) పైసలుా, ఒక రూపాయి. రూపాయిలు వాటి పూర్వ-దశాంశ విలువను నిలుపుకున్నందున, దశాంశీకరణ తర్వాత ఒకటి, సగం,పావు రూపాయల పూర్వ-దశాంశ నాణేలు చెలామణిలో ఉన్నాయి. 1968 సెప్టెంబరు 30 నుండి, అణాి అణా నాణేలు,  త్రైమాసిక మిశ్రమం (1/2 వెండి కూర్పు)లో ముద్రించిన బ్రిటిష్ ఇండియన్ (దశాంశీకరణకు ముందు) రూపాయి నాణేలు అధికారికంగా డీమోనిటైజ్ చేయబడ్డాయి, అయితే దశాంశీకరణకు ముందు రూపాయి నాణేలు బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఇష్యూలతో సహా స్వచ్ఛమైన నికెల్‌తో ముద్రించబడ్డాయి. 1946 జూన్ నుండి, చట్టబద్ధమైన టెండర్‌గా కొనసాగింది.

1964లో "నయ" అనే పదం తొలగించబడింది. 3 పైసలుా అనే కొత్త డినామినేషన్ చలామణిలోకి వచ్చింది. 20 పైసలుల నాణెం 1968లో ముద్రించబడింది. ఈ నాణేలు ఏవీ పెద్దగా ప్రాచుర్యం పొందలేదు. 1970లలో 1, 2 , 3 పైసలుాల నాణేలు క్రమంగా తొలగించబడ్డాయి. 1982లో, 2 రూపాయల నోట్ల స్థానంలో కొత్త 2 రూపాయల నాణెం ప్రయోగాత్మకంగా ప్రవేశపెట్టబడింది. 2 రూపాయల నాణెం 1990 వరకు మళ్లీ ముద్రించబడలేదు, ఆ తర్వాత ప్రతి సంవత్సరం ముద్రించబడింది.

2005లో తొలిసారిగా 10 రూపాయల నాణెం ముద్రించబడింది. మార్పు కోసం పెరుగుతున్న డిమాండ్, ₹2, ₹5, ₹10 నోట్ల ముద్రణ ఖర్చు పెరగడం వల్ల అధిక విలువ కలిగిన నాణేలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.

2011, జూన్ 30న, 25 పైసలులు, అంతకంటే తక్కువ విలువ కలిగిన అణాి నాణేలు అధికారికంగా డీమోనిటైజ్ చేయబడ్డాయి.

చెలామణిలో ఉన్న స్మారక నాణేలు వివిధ విలువలలో చూడవచ్చు. అవి మహాత్మా గాంధీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, ఇందిరా గాంధీ, బి.ఆర్ అంబేద్కర్, రాజీవ్ గాంధీ, జ్ఞానేశ్వర్, 1982 ఆసియా క్రీడలు, వల్లభ్ భాయ్ పటేల్, సుభాష్ చంద్ర బోస్, శ్రీ అరబిందో, శివాజీ గేమ్ 2010, 2010 నాటి వివిధ ప్రత్యేక సంఘటనలు లేదా వ్యక్తులను చిత్రీకరిస్తాయి. భగత్ సింగ్, రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, అటల్ బిహారీ వాజ్ పేయి, జలియన్ వాలా బాగ్ ఊచకోత, బాల గంగాధర్ తిలక్ మొదలైనవారు.

 కాయిన్ సిరీస్: 1947–1957 (పూర్వ దశాంశీకరణ) 

 యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా 1947–1950 
1947 ఆగస్టు 15న స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు, భారతదేశం కొత్త డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా, డొమినియన్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్‌గా విభజించబడింది. భారతదేశం కొత్త డొమినియన్ (లేదా యూనియన్) కింగ్ జార్జ్ VI చిత్రంతో మునుపటి ఇంపీరియల్ కరెన్సీని కలిగి ఉంది. కరెన్సీ ప్రాథమిక యూనిట్ భారతీయ రూపాయి, ఇది అణాలు (16 అణాలు నుండి రూపాయి), పైసలు్ ( పైసలుా పాత స్పెల్లింగ్ - రూపాయికి 64 పైసలు్)గా విభజించబడింది. India – Currency, Weights and Measures, The Statesman's Year Book 1947, pg 133, Macmillan & Co. అత్యల్ప విలువ కలిగిన భారతీయ నాణేలు, హాఫ్-పైసలు్ (128 నుండి రూపాయి), పై (192 నుండి రూపాయి) 1947లో అధికారికంగా డీమోనిటైజ్ చేయబడ్డాయి; రెండు తెగలు అప్పటి వరకు చెలామణిలో ఉన్నప్పటికీ, 1942 తర్వాత కొత్త ఉదాహరణలు ముద్రించబడలేదు ఎందుకంటే అవి ఆచరణాత్మకంగా పనికిరానివి (స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారతదేశం స్టెర్లింగ్ ప్రాంతంలో సభ్యునిగా కొనసాగింది , రూపాయి పౌండ్ స్టెర్లింగ్‌తో ముడిపడి ఉంది. 1966 వరకు, రూపాయి 1సె.6డి లేదా 18 పాత బ్రిటీష్ పెన్స్ విలువైనది; 0.141 పాత పెన్స్ , పై 0.09 పాత పెన్స్.)Schedule of Par Values, Currencies of Metropolitan Areas, The Statesman's Year Book 1947, pg xxiii, Macmillan & Co.

1947 ఆగస్టు 15 నుండి 1950, జనవరి 26 వరకు, భారతీయ నాణేల నిర్మాణం క్రింది విధంగా ఉంది:
₹, దాని భిన్నాలు అణాస్ పైసలు పైసలు ( 1947 తర్వాత డీమోనిటైజ్ చేయబడింది ) ₹ 16 అణాలు 64 పైసలు 192 పైసలు సగం ₹ 8 అణాలు 32 పైసలు 96 పైసలు త్రైమాసికం ₹ 4 అణాలు 16 పైసలు 48 పైసలు 1/8 ₹ 2 అణాలు 8 పైసలు 24 పైసలు 1/16 ₹ 1 అణా 4 పైసలు 12 పైసలు 1/32 ₹ సగం అణా 2 పైసలు 6 పైసలు 1/64 ₹ 1/4 అణా 1 పైసలు 3 పైసలు
(భారత ప్రభుత్వంచే ముద్రించబడిన బోల్డ్ - డినామినేషన్లు)India – Currency, Weights and Measures, The Statesman's Year Book 1947, pg 133, Macmillan & Co.

ఇది రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా స్థాపన వరకు పరివర్తన కాలంలో కరెన్సీ ఏర్పాట్లను సూచిస్తుంది.

1947 నుండి 1950 వరకు ఎక్కువగా చెలామణిలో ఉన్న బ్రిటీష్ ఇండియా నాణేలు మొదటి రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా (ప్రీ-డెసిమలైజేషన్ సిరీస్) నాణేలు క్రింది విధంగా ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి:

+George VI series (in circulation in India 1947 - 1950)DenominationImageSingle/
Bi-metallicMetalShapeDiameterMinted in YearObverseReverseOne Rupee100x100px|One rupee coin (George VI series) 1957, observe100x100px|One rupee coin (George VI series) 1957, reverseSinglemetallicNickelCircular28 mm1947Half Rupeealt=|100x100px|One rupee coin (George VI series) 1957, observealt=|100x100px|One rupee coin (George VI series) 1957, observe24 mm1946 - 1947Quarter Rupeealt=|100x100px|Quarter rupee coin (George VI series) 1947, observealt=|100x100px|Quarter rupee coin (George VI series) 1947, reverse19 mm1946 - 19472 Annasalt=|100x100px|Two annas coin (George VI series) 1946, observealt=|100x100px|Two annas coin (George VI series) 1946, reverseCopper - NickelSquare25 mm1946 - 19471 Annaalt=|100x100px|Two annas coin (George VI series) 1946, observealt=|100x100px|Two annas coin (George VI series) 1946, observeNickel - Brass12 Scalloped21 mm1945alt=|100x100px|Two annas coin (George VI series) 1946, observealt=|100x100px|Two annas coin (George VI series) 1946, observeCopper - Nickel21.1 mm1946 - 19471/2 Annaalt=|100x100px|Quarter rupee coin (George VI series) 1947, observealt=|100x100px|Quarter rupee coin (George VI series) 1947, observeNickel - BrassSquare19.8 mm1942 - 1945alt=|100x100pxalt=|100x100pxCopper - Nickel19.7 mm1946 - 19471 Picealt=|100x100pxalt=|100x100pxBronzeCircular with a hole21.32 mm1943 - 1947

 రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా 1950-1957 
1950, జనవరి 26న, కామన్వెల్త్ దేశాలలో భారతదేశం స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా అవతరించింది. ఈ శ్రేణి 1950, ఆగస్టు 15న పరిచయం చేయబడింది. ఇది రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా మొదటి నాణేలను సూచిస్తుంది. బ్రిటీష్ రాజు చిత్రపటం స్థానంలో అశోక స్థంభం యొక్క సింహ రాజధానిని ఏర్పాటు చేశారు. ఒక రూపాయి నాణెంపై టైగర్ స్థానంలో మొక్కజొన్న షీఫ్ వచ్చింది. కొన్ని మార్గాల్లో ఇది పురోగతి, శ్రేయస్సు వైపు దృష్టిని మార్చడాన్ని సూచిస్తుంది. ఇతర నాణేలపై భారతీయ మూలాంశాలు చేర్చబడ్డాయి. మునుపటి ద్రవ్య వ్యవస్థ మరియు కరెన్సీ పాత యూనిట్లు మారకుండా ఉంచబడ్డాయి.

+రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రీ-డెసిమలైజేషన్ సిరీస్ (1950 - 1957) డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ఒక రూపాయి100x100px100x100pxసింగిల్మెటాలిక్ నికెల్ వృత్తాకారము 27.9 మి.మీ 1950 - 1954 అర రూపాయి90x90px90x90px 24 మి.మీ 1950 - 1956 క్వార్టర్ రూపాయి100x100px100x100px 19 మి.మీ 1950 - 1956 ఇద్దరు అణాలు92x92px92x92px కుప్రో-నికెల్ చతురస్రం 25.4 మి.మీ 1950 - 1955 ఒక అణా85x85px82x82px 12 స్కాలోప్డ్ 21 మి.మీ 1950 - 1954 సగం అణా90x90px90x90px చతురస్రం 19.5 మి.మీ 1950 - 1955 వన్ పీస్80x80px80x80px కంచు వృత్తాకారము 21 మి.మీ 1950 - 1955

 దశాంశీకరణ 
దశాంశీకరణ దిశగా ఒక శతాబ్దానికి పైగా సాగింది. అయితే 1955 సెప్టెంబరులో నాణేల తయారీకి సంబంధించి మెట్రిక్ విధానాన్ని దేశంలో అనుసరించేందుకు భారత నాణేల చట్టం సవరించబడింది. ఈ చట్టం 1957, ఏప్రిల్ 1 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది, ఆ తర్వాత అణా, పైస్ డినామినేషన్‌లు డీమోనిటైజ్ చేయబడ్డాయి.

రూపాయి విలువ, నామకరణంలో ఎటువంటి మార్పు లేదు. అయితే, అది ఇప్పుడు 16 అణాలు లేదా 64 పైసలకు బదులుగా 100 'పైసా'లుగా విభజించబడింది. 2011, జూన్ 30  నుండి అమలులోకి వస్తుంది. 25 పైసా, అంతకంటే తక్కువ విలువ కలిగిన అణాి నాణేలు అధికారికంగా డీమోనిటైజ్ చేయబడ్డాయి.Krause, Chester. Mishler, Clifford. "India-Republic," 2005 Standard Catalog of World Coins 1901-present, 32nd edition. Krause Publications. Iola, WI
దశాంశానికి ముందు కరెన్సీ (1950-1957; 1955లో మింటింగ్ నిలిపివేయబడింది) దశాంశ కరెన్సీ భర్తీ (1957–ప్రస్తుతం) దశాంశ కరెన్సీ (ముద్రించిన తేదీలు) N/A 20 రూపాయలు 2019–ప్రస్తుతం N/A 10 రూపాయలు 2005–ప్రస్తుతం N/A 5 రూపాయలు 1992–ప్రస్తుతం N/A 2 రూపాయలు 1982–ప్రస్తుతం రూపాయి 1 రూపాయి (100 కొత్త పైసలుగా విభజించబడింది 1957–1964; 100 పైసాలుగా విభజించబడింది 1964–ప్రస్తుతం). 1962–ప్రస్తుతం అర రూపాయి 50 పైసలు 1957–2016 క్వార్టర్ రూపాయి 25 పైసలు 1957-2002. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది. N/A 20 పైసలు 1968-1994. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది. 2 అణాలు "Switch Over to Decimal Coinage: Conversion Rates With Existing Coins" (PDF). Press Information Bureau of India - Archive. 1 April 1957. Retrieved 29 May 2023. 10 పైసలు 1957-1998. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది. అణా  5 పైసలు 1957-1994. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది. సగం అణా 3 పైసలు 1964-1972; రుజువులు 1981 వరకు ముద్రించబడ్డాయి. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది. పైస్ 2 పైసలు 1957-1979; రుజువులు 1981 వరకు ముద్రించబడ్డాయి. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది. N/A 1 పైసా 1957-1972; రుజువులు 1981 వరకు ముద్రించబడ్డాయి. 2011 నుండి డీమోనిటైజ్ చేయబడింది, కానీ కరెన్సీ యూనిట్‌గా ఉంచబడింది.

 కాయిన్ సిరీస్ 1957–ప్రస్తుతం (దశాంశం) 

 నయా పైసా సిరీస్ 1957–1963 
"పైస్" పురాతన స్పెల్లింగ్ ఏకవచనంలో "పైసా", బహువచనంలో "పైసా"గా సవరించబడింది. ప్రజల గుర్తింపు కోసం, 'నయా' పదం తొలగించబడిన 1964, జూన్ 1 వరకు కొత్త దశాంశ పైసాను 'నయా పైసా' (న్యూ పైసా) అని పిలుస్తారు. 1p, 2p, 5p, 10p, 25p మరియు 50p నాణేలు దేవనాగరి లిపిలో రూపాయి భిన్నం ప్రకారం నాణెం విలువను వివరిస్తూ ఒక పురాణగాథను కలిగి ఉన్నాయి.

+నయా పైసా సిరీస్ (1957–1963) డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ఒక్క రూపాయి సింగిల్మెటాలిక్ నికెల్ వృత్తాకారము 28 మి.మీ 1962 - 1974 50 నయీ పైసలు 24 మి.మీ 1957 - 1963 25 నయీ పైసలు 18.7 మి.మీ 1957 - 1963 10 నయీ పైసలుalt=Ten paise coin, 1957, observe|100x100px|పది పైసల నాణెం, 1957, గమనించండిalt=Ten paise coin, 1957, reverse|100x100px|పది పైసల నాణెం, 1957, రివర్స్ కుప్రో-నికెల్ ఎనిమిది స్కాలోప్డ్ 23 mm (స్కాలోప్స్ అంతటా) 1957 - 1963 5 నయీ పైసలుalt=|95x95px|ఐదు పైసల నాణెం, 1958, గమనించండిalt=|95x95px|ఐదు పైసల నాణెం, 1958, రివర్స్ చతురస్రం 22 mm (మూలల అంతటా) 1957 - 1963 2 నయీ పైసలుalt=Two paise coin, 1958, observe|70x70px|రెండు పైసల నాణెం, 1958, గమనించండిalt=Two paise coin, 1958, reverse|70x70px|రెండు పైసల నాణెం, 1958, రివర్స్ ఎనిమిది స్కాలోప్డ్ 18 mm (స్కాలోప్స్ అంతటా) 1957 - 1963 1 నయా పైసాalt=|60x60pxalt=|60x60px కంచు వృత్తాకారము 16 మి.మీ 1957 - 1962  నికెల్ బ్రాస్ 1962 - 1963

 దేవనాగరి లెజెండ్ 1964 నుండి పైసా సిరీస్ I 
1964 జూన్ లో, 'నయా' అనే పదం తొలగించబడింది.  నాణేలు ఈ క్రింది విధంగా గుర్తు చేయబడ్డాయి. దేవనాగరి లిపిలో రూపాయిలో నాణెం విలువను వివరించే పురాణం 1964 నుండి ముద్రించిన కొత్త డిజైన్ నుండి తొలగించబడే వరకు కొనసాగింది.

+దేవనాగరి లెజెండ్‌తో పైసా సిరీస్ I (1964–1980లు) డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ 50p సింగిల్మెటాలిక్ నికెల్ వృత్తాకారము 24 మి.మీ 1964 - 1971 25p  నికెల్ 19 మి.మీ 1964 - 1972 10palt=Ten paise coin, 1965, observe|100x100px|పది పైసల నాణెం, 1965, గమనించండిalt=Ten paise coin, 1965, reverse|100x100px|పది పైసల నాణెం, 1965, రివర్స్రాగి నికెల్ 8 స్కాలోప్డ్ 23 మి.మీ 1964 - 1967alt=Ten paise coin, 1968, observe|100x100px|పది పైసల నాణెం, 1968, గమనించండిalt=Ten paise coin, 1968, reverse|100x100px|పది పైసల నాణెం, 1968, రివర్స్నికెల్ బ్రాస్ 1968 - 1971 5palt=Five paise coin, 1965, observe|100x100px|ఐదు పైసల నాణెం, 1965, గమనించండిalt=Five paise coin, 1965, reverse|100x100px|ఐదు పైసల నాణెం, 1965, రివర్స్రాగి నికెల్ చతురస్రం 22 మి.మీ 1964 - 1966  అల్యూమినియం 1967 - 1971 2palt=Two paise coin, 1964, observe|100x100px|రెండు పైసల నాణెం, 1964, గమనించండిalt=Two paise coin, 1964, reverse|100x100px|రెండు పైసల నాణెం, 1964, రివర్స్ రాగి నికెల్ 8 స్కాలోప్డ్ 18 మి.మీ 1964 1pframeless|101x101pxframeless|100x100px అల్యూమినియం చతురస్రం 16 మి.మీ 1964

 దేవనాగరి లెజెండ్ లేని సిరీస్ II (1965–1983) 
1965 నుండి ముద్రించిన నాణెం దేవనాగరిలో పురాణం లేదు, నాణెం విలువ రూపాయిలో కొంత భాగాన్ని వివరిస్తుంది. గతంలో కాంస్య, నికెల్-ఇత్తడి, కుప్రో-నికెల్ మరియు అల్యూమినియం-కాంస్యంతో తయారు చేయబడిన చిన్న-డినామినేషన్ నాణేలు క్రమంగా అల్యూమినియంలో ముద్రించబడ్డాయి. అటువంటి రకంలో ముద్రించబడిన మొదటి నాణెం 1964లో 3 పైసల నాణెం, ఇది కొత్త విలువ కలిగినది, 1971 వరకు ముద్రించబడటం కొనసాగింది. ఒకటి, రెండు పైసా నాణేలు అల్యూమినియంకు మార్చబడ్డాయి. 1965 నుండి దేవనాగరి పురాణం లేకుండా ముద్రించబడ్డాయి. 20 పైసల నాణెం 1968లో ప్రవేశపెట్టబడింది, ఇది 1971 వరకు ముద్రించబడుతూనే ఉంది.

డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ 50p సింగిల్మెటాలిక్ అల్యూమినియం 25p  20p  10p  5p  3p101x101px101x101px షట్కోణాకారం 21 మి.మీ 1964 - 1971 2p  1p 

 సిరీస్ III 1982 నుండి 
1982 నుండి, కొత్త సిరీస్ ప్రారంభించబడింది. 1971లో చివరిగా ముద్రించిన 20 పైసల నాణెం మళ్లీ మళ్లీ ప్రవేశపెట్టబడింది, కానీ అల్యూమినియంలో. 10 పైసా, 50 పైసా, 1 రూపాయి పరిమాణం మరియు డిజైన్ మార్చబడింది, అయినప్పటికీ అవి అదే మెటల్‌లో ముద్రించబడ్డాయి. 3p, 2p, 1p నాణేలు నిలిపివేయబడ్డాయి కానీ చట్టబద్ధమైన టెండర్‌గా కొనసాగాయి.

డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹1 సింగిల్మెటాలిక్ రాగి-నికెల్ వృత్తాకారము 26 మి.మీ 1983 - 1991 50p 24 మి.మీ 1984 - 1990 20p100x100px100x100pxఅల్యూమినియం షట్కోణాకారం 26 మి.మీ 1982 - 1997 10p 8 స్కాలోప్డ్ 23 మి.మీ 1983 - 1993 5p చతురస్రం 22 మి.మీ 1984 - 1994

 సిరీస్ IV 1988 నుండి 
సిరీస్ IVలో, 5 పైసలు, 20 పైసల నాణేలు నిలిపివేయబడ్డాయి, అయితే అవి వరుసగా 1994, 1997 వరకు సిరీస్ IIIలో ముద్రించడాన్ని కొనసాగించాయి. 10 పైసలు, 25 పైసలు, 50 పైసల నాణేలు స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్‌లో ముద్రించబడ్డాయి. 1992 నుండి, స్టీల్‌లో ₹1 నాణెం ముద్రించబడింది. కాపర్ నికెల్‌లో ₹2, ₹5 నాణేలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. ₹1, ₹2, ₹5 నోట్ ఇష్యూలను నిర్వహించడానికి చాలా గణనీయమైన ఖర్చులు ఈ డినామినేషన్‌ల క్రమంగా నాణేల రూపంలోకి దారితీశాయి. ఈ నాణేలు 2004 వరకు, భిన్నత్వంలో ఏకత్వం సిరీస్‌ను ప్రారంభించే వరకు ముద్రించడం కొనసాగింది.

కుప్రో-నికెల్ నాణేలు ఇకపై ముద్రించబడవు. రెండు, ఐదు రూపాయల విలువ కలిగిన ఫెర్రిటిక్ స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ నాణేలు ప్రస్తుతం ఉత్పత్తిలో ఉన్నాయి.Contemporary Steel Coins , Reserve Bank of India

+1988 స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ సిరీస్ డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹5
ఐదు రూపాయలు100x100px100x100pxసింగిల్మెటాలిక్ రాగి-నికెల్ వృత్తాకారము 23 మి.మీ 1992-2004 ₹2
రెండు రూపాయలు100x100px100x100px హెండేకాగోనల్ 26 మి.మీ 1992-2004 ₹1
ఒక రూపాయి100x100px100x100pxస్టెయిన్లెస్ స్టీల్ వృత్తాకారము 25 మి.మీ 1992-2004 50p
యాభై పైసలు100x100px100x100px 22 మి.మీ 1988-2007 25p
ఇరవై ఐదు పైసలు100x100px100x100px 19 మి.మీ 1988-2002 10p
పది పైసలు100x100px100x100px 16 మి.మీ 1988-1998

 2004 వైవిధ్య శ్రేణిలో ఏకత్వం 
2004లో, ఆర్బీఐ 1 రూపాయి డినామినేషన్లలో సిరీస్‌ని జారీ చేసింది, 2005లో 2 రూపాయి,  10 రూపాయల డినామినేషన్‌లను విడుదల చేసింది. అయితే ఈ సమస్యలు 2006లో ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. వాటి రూపకల్పనపై వివాదాన్ని సృష్టించాయి. 10 రూపాయల నాణేలు భారతదేశంలో విడుదల చేయబడిన మొదటి ద్విలోహ నాణేలు, వివాదం ( క్రింద చూడండి ) మరియు ఒకే ఒక మింట్‌లో ముద్రించబడినందున, చాలా వరకు నాణేలు చెలామణిలోకి రాలేదు. చేసిన వాటిని నాణేలు సేకరించేవారు మరియు నాణేల హోర్డర్లు నిల్వ చేశారు.

+2004 భిన్నత్వ శ్రేణిలో ఏకత్వం డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹10
పది రూపాయలు100x100px|Indian_Rs10_coin_2005version_obverse100x100px|Indian_Rs10_coin_2005version_reverse ద్విలోహ కేంద్రం: కాపర్-నికెల్
రింగ్: అల్యూమినియం - కాంస్య వృత్తాకారము 27 మి.మీ 2005-2007 ₹5
ఐదు రూపాయలు100x100px100x100pxసింగిల్మెటాలిక్ స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ 23 మి.మీ 2007 ₹2
రెండు రూపాయలు100x100px100x100px 26.75 మి.మీ 2005-2007 ₹1
ఒక రూపాయి100x100px100x100px 25 మి.మీ 2004 - 2006

 2007 హస్త ముద్ర సిరీస్ 
2007లో ఆర్‌బిఐ 50 పైసా, 1 రూపాయి, 2 రూపాయల విలువ కలిగిన నాణేలలో హస్త ముద్ర సిరీస్ అనే కొత్త నాణేలను విడుదల చేసింది. ఈ నాణేలు స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ మరియు వివిధ హస్త ముద్రలను (భారత శాస్త్రీయ నృత్యంలో చేతి సంజ్ఞలు) కలిగి ఉంటాయి. దాని రూపకల్పనలో తరంగాలను కలిగి ఉన్న 5 రూపాయల ముక్క కూడా 2007లో కొత్త 10 రూపాయల నాణెంతో పాటు విడుదల చేయబడింది. అయితే, 2008లో 10 రూపాయల ముక్క డిజైన్ మారింది. 5 రూపాయల నాణెం రూపకల్పన మళ్లీ మునుపటి డిజైన్‌కి మార్చబడింది, అయితే ఇది రాగి-నికెల్‌కు బదులుగా నికెల్-ఇత్తడిలో జారీ చేయబడింది. అయితే, ఈ 5 రూపాయల, 10 రూపాయల నాణేలు హస్త ముద్ర సిరీస్‌లో భాగం కాదు.

+2007 హస్త ముద్ర సిరీస్ డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹2
రెండు రూపాయలు100x100px100x100pxసింగిల్మెటాలిక్ స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ వృత్తాకారము 27 మి.మీ 2007-2011 ₹1
ఒక రూపాయిalt=Indian_Rs_1_coin_hasta_mudra_series_obverse|100x100px|భారతీయ_Rs_1_coin_hasta_mudra_series_obversealt=Indian_Rs_1_coin_hasta_mudra_series_reverse|100x100px|భారతీయ_Rs_1_coin_hasta_mudra_series_reverse వృత్తాకారము 25 మి.మీ 2007-2011 50p
యాభై పైసలు100x100px100x100px వృత్తాకారము 22 మి.మీ 2008-2010

 2007 కామన్ సర్క్యులేషన్ సిరీస్ 
5 రూపాయల, 10 రూపాయల నాణేలు 2007, 2008, 2009లో సాధారణ చలామణి కోసం మార్చబడిన డిజైన్‌లతో విడుదల చేయబడ్డాయి. 2011లో రూపాయి చిహ్న శ్రేణిని ప్రవేశపెట్టే వరకు ముద్రించడం కొనసాగించబడింది.

+2007 కామన్ సర్క్యులేషన్ సిరీస్ డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹10
పది రూపాయలు100x100px100x100px ద్విలోహ కేంద్రం: కాపర్-నికెల్
రింగ్: అల్యూమినియం - కాంస్య వృత్తాకారము 27 మి.మీ 2008 - 2010 ₹5
ఐదు రూపాయలు100x100px100x100pxసింగిల్మెటాలిక్ స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ 23 మి.మీ 2007 - 2008100x100px100x100pxనికెల్-ఇత్తడి 2009 - 2010

 రూపాయి చిహ్నంతో 2011 సిరీస్ (₹) 
2011లో, ఆర్బీఐ 50 పైసలు, ₹1, ₹2, ₹5, ₹10 డినామినేషన్‌లలో సిరీస్‌ని జారీ చేసింది. 50p, ₹1, ₹2, ₹5 డిజైన్‌లు 50p నాణెంలో రూపాయి గుర్తు లేకపోవడాన్ని మినహాయించి ఒకేలా ఉంటాయి. ₹10 నాణెం గతంలో వలె బైమెటాలిక్ ఇష్యూలలో జారీ చేయబడటం కొనసాగింది.

+2011 రూపాయి సింబల్ సిరీస్ డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹10
పది రూపాయలుalt=observe|100x100px|గమనించండిalt=reverse|101x101px|రివర్స్ ద్విలోహ కేంద్రం: కాపర్-నికెల్
రింగ్: అల్యూమినియం - కాంస్య వృత్తాకారము 27 మి.మీ 2011 - 2019 ₹5
ఐదు రూపాయలుalt=observe|100x100px|గమనించండిalt=reverse|100x100px|రివర్స్సింగిల్మెటాలిక్ నికెల్-ఇత్తడి 23 మి.మీ 2011 - 2019 ₹2
రెండు రూపాయలుalt=observe|100x100px|గమనించండిalt=reverse|101x101px|రివర్స్స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ 25 మి.మీ 2011 - 2019 ₹1
ఒక రూపాయిalt=reverse|100x100px|రివర్స్ 21.93 మి.మీ 2011 - 2019 50p
యాభై పైసలుalt=observe|101x101px|గమనించండిalt=reverse|100x100px|రివర్స్ 19 మి.మీ 2011 - 2016

 2019 గ్రెయిన్ సిరీస్ 
దేశంలో కొత్త ₹1, ₹2, ₹5, ₹10, ₹20 అనే 5 కొత్త నాణేలను విడుదల చేస్తున్నట్లు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ మార్చి 6న నోటిఫికేషన్ విడుదల చేసింది. కొత్త శ్రేణి నాణేలు దృష్టి లోపాలు ఉన్నవారికి అందుబాటులో ఉంటాయి. మెరుగైన డిజైన్‌ను కలిగి ఉంటాయి. ఈ నాణేలను ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ, ఆర్థిక మంత్రి అరుణ్ జైట్లీ ఆవిష్కరించారు. నాణేల రూపకల్పనను నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ డిజైన్ తయారు చేసింది, అయితే సెక్యూరిటీ ప్రింటింగ్ అండ్ మింటింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్, ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ దేశంలో కొత్త నాణేలను ప్రవేశపెట్టడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి.

దృష్టిలోపం ఉన్నవారు ఉపయోగించడానికి మరింత సులభతరం చేయడానికి వివిధ కొత్త ఫీచర్లు సర్క్యులేషన్ నాణేల కొత్త సిరీస్‌లో పొందుపరచబడ్డాయి. నాణేలు పరిమాణం, బరువును తక్కువ నుండి అధిక విలువలకు ₹1 నుండి ₹20 వరకు పెంచడం ద్వారా వర్గీకరించబడతాయి. కొత్తగా చేర్చబడిన ₹20 నాణెం మినహా అణాి డినామినేషన్‌లు గుండ్రని ఆకారంలో ఉంటాయి, ఇది సెర్రేషన్‌లు లేకుండా 12 వైపుల నాణెం అవుతుంది.

+2019 గ్రెయిన్ సిరీస్ డినామినేషన్ చిత్రం సింగిల్/
ద్విలోహ మెటల్ ఆకారం వ్యాసం సంవత్సరంలో ముద్రించబడింది ఎదురుగా రివర్స్ ₹20</br> ఇరవై రూపాయలు</br>103x103px102x102pxద్విలోహ కేంద్రం: నికెల్-ఇత్తడి
రింగ్: నికెల్ వెండి డోడెకాగోనల్ 27 మి.మీ 2019 ₹10
పది రూపాయలు101x101px103x103pxకేంద్రం: కాపర్-నికెల్
రింగ్: అల్యూమినియం - కాంస్య వృత్తాకారము 27 మి.మీ 2019 ₹5
ఐదు రూపాయలు100x100px100x100pxసింగిల్మెటాలిక్ నికెల్-ఇత్తడి 25 మి.మీ 2019 ₹2
రెండు రూపాయలు100x100px100x100px స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ 23 మి.మీ 2019 ₹1
ఒక రూపాయి 20 మి.మీ 2019

 మింట్స్ 
భారతదేశంలో (మరియు ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా) ముద్రించబడిన ప్రతి కరెన్సీ నాణెంపై పుదీనాను గుర్తించడానికి ప్రత్యేక ముద్రణ ఉంటుంది.

 దేశీయ మింట్ మార్కులు 
+భారతీయ మింట్‌ల జాబితా పుదీనా స్థాపన సంవత్సరం మింట్ మార్క్ గమనిక కోల్‌కతా మింట్ 1757 నాణెం తేదీ క్రింద పుదీనా గుర్తు లేదు హైదరాబాద్ మింట్ 1803 ★ నాణెం తేదీ క్రింద కొన్ని నాణేలపై డైమండ్ లేదా డైమండ్‌లో చుక్కను కూడా విభజన ముంబై మింట్ 1829 ◆ నాణెం తేదీ క్రింద ప్రూఫ్ సెట్లలో "B" లేదా "M". నోయిడా మింట్ 1988 ● నాణెం తేదీ క్రింద

 విదేశీ మింట్ మార్కులు 
నాణేల చెలామణికి పెరుగుతున్న డిమాండ్ కారణంగా, భారత ప్రభుత్వం దేశ చరిత్రలో వివిధ ప్రదేశాలలో విదేశాలలో నాణేలను ముద్రించవలసి వచ్చింది.
+List of coins minted in foreign mintMintCountryYearCoinMint MarkBirmingham MintUnited Kingdom1985₹1.00'H' below last digit of the yearRoyal MintUnited Kingdom1985₹1.00'◆' below first digit of the yearTaegu MintSouth Korea1985₹0.50'★' below first digit of the yearRoyal Canadian MintCanada1985₹0.25'C' below mid of the yearRoyal Canadian MintCanada1988₹0.10,

₹0.25,

₹0.50'C' below mid of the yearMexican MintMexico1997₹1.0032x32pxbelow mid of the yearSeoul MintSouth Korea1997
1998₹2.00'★' below last digit of the yearKremnica MintSlovakia1998
1999

2000

2001₹1.0020x20px below mid of the yearPretoria MintSouth Africa1998₹2.00(M) below mid of the year (oval shape)Tower MintUnited Kingdom1999₹2.00'⊔' below mid of the yearMoscow MintRussia2000₹2.00'MMD' below mid of the yearMoscow MintRussia1999
2000₹5.00'MMD' below mid of the year

 స్మారక నాణేలు 
జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ జయంతిని పురస్కరించుకుని 1964లో మొట్టమొదటి భారతీయ స్మారక నాణెం విడుదల చేయబడింది. అప్పటి నుండి, 5 పైసల (INR 0.05) నుండి ₹1000 (INR 1000.00) వరకు అనేక నాణేలు జారీ చేయబడ్డాయి. ఈ నాణేలు ప్రముఖ వ్యక్తుల జనన లేదా మరణ శతాబ్ది లేదా ఇటీవల చనిపోయిన వారి స్మారకార్థం, ప్రత్యేక ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు లేదా క్రీడా కార్యక్రమాల జ్ఞాపకార్థం, చారిత్రక సంఘటనల వార్షికోత్సవాలు, ప్రభుత్వ సంస్థ మొదలైనవి.

 స్మారక నాణేల జాబితా 
CommemorativeYear5p10p20p25p50p₹1₹2₹5₹10₹20₹25₹50₹60₹75₹100₹125₹150₹200₹500₹1000Jawaharlal Nehru1964KMKMమహాత్మా గాంధీ1969KHMKMKMKMFood For All1970KMKMFood For All1971KMM25 Years of Independence1972KMKMGrow More Food1973KMMMPlanned Families, Food For All1974KHMWomen's Year1975KHMMMFood &amp; Work For All1976KHMKMMMSave For Development1977KHMKMMMFood &amp; Shelter For All1978KHMKHMMMInternational Year of the Child (P)1978MInternational Year of the Child1979KHMKHMMMMRural Women's Advancement1980KHMKHMMMWorld Food Day1981KMKHMMMIX వ ఆసియా క్రీడలు1982KHMKHMKMMMWorld Food Day1982KHMKHNational Integration1982KMKMMMFisheries1983KHForestry For Development1985KHMReserve Bank of India1985KHMMIndira Gandhi1985KHMHMMInternational Youth Year1985KHMKMFisheries1986KHMMMSmall Farmer1987KHMMMRainfed Farming1988KHMJawaharlal Nehru1989KHMHMMMWorld Food Day1989KHMB. R. Ambedkar1990HMIntegrated Child Development Services1990HMSAARC Year - Girl Child1990HMFood For the Future1990KHRajiv Gandhi1991HMCommonwealth Parliamentary Association1991MTourism Year1991HMFood &amp; Nutrition1992KLand Vital Resource1992KQuit India Movement1993KHMMMMInter Parliamentary Union1993MSmall Family Happy Family1993HMBio Diversity1993HMInternational Year of the Family1994MNWater For Life1994KHMInternational Labour Organization1994HMNMMWorld Tamil Conference, Thiruvalluvar1995KHMNMMNGlobalizing Indian Agriculture1995KMUnited Nations1995MNFood and Agriculture Organization1995HMNVallabhbhai Patel1996KHMNMMMMother's Health is Child's Health1996KHMNInternational Crop Science1996KSubhash Chandra Bose1996KNSubhash Chandra Bose1997KHMNMMM50 Years of Independence1997KHMNMCellular Jail1997KHMNSri Aurobindo1998KMNMMMChittaranjan Das1998KHNKDnyaneshwar1999KMNMShivaji1999KHMNMMSupreme Court of India2000KMNMSyama Prasad Mookerjee2001KHNKMKBhagwan Mahavir Janma Kalyanak2001MNMJayaprakash Narayan2002HMTukaram2002KHMNKMMMaharana Pratap2003HMMMDurgadas2003HMMMIndian Railway2003KHMNKDadabhai Naoroji2003KHMK. Kamaraj2004KHMMIndia Post2004KKTelecommunication2004KKLal Bahadur Shastri (CuNi)2004KKLal Bahadur Shastri (SS)2004KHMDandi March (CuNi)2005MMDandi March (SS)2005MBasaveshwara (CuNi)2006MMBasaveshwara (SS)2006MOil and Natural Gas Corporation (CuNi)2006KMOil and Natural Gas Corporation (SS)2006KHNarayana Guru (CuNi)2006MMNarayana Guru (SS)2006MState Bank of India (CuNi)2006KKState Bank of India (SS)2006KHIndian Air Force2007KKBal Gangadhar Tilak (CuNi)2007MKBal Gangadhar Tilak (SS)2007MFirst War of Independence2007MMKhadi &amp; Village Industries (CuNi)2007MMKhadi &amp; Village Industries (SS)2007MBhagat Singh2007KHKGuru Granth Sahib2008HMMSaint Alphonsa2009KHMMLouis Braille2009KHMKC. N.  Annadurai2009KHMK60 Years of Commonwealth2009KHMMRajendra Prasad2009KHMNKHomi J. Bhabha2009MNMReserve Bank of India2010HMKHMHMHMNKMHNXIX Commonwealth Games2010KHNKHMNC. Subramaniam2010KHMNHMBrihadeeswarar Temple, Thanjavur2010KHMNMMother Teresa2010KHMNKComptroller & Auditor General2010KHMNKIncome Tax - Chanakya2011KHMNKCivil Aviation2010HCivil Aviation2011KHMNMRabindranath Tagore2011KHMNKIndian Council of Medical Research2011KHMNHMMadan Mohan Malviya2011KHMNMParliament of India2012MMNVaishno Devi Temple2012HMNHMNMKolkata Mint2012KHMNKMotilal Nehru2012KHMNMKuka Movement2013KHMNMSwami Vivekananda2013KHMNKCoir Board2013KHMNMTulsidas2014KHMNMAbul Kalam Azad2014KHMNKJawaharlal Nehru2014KHMNKKomagata Maru Incident2014HMNJamshetji Tata2015KMBegum Akhtar2015KMKRani Gaidinliu2015KH1965 Operation2015MMBharat Heavy Electricals Limited2015KHMKBiju Patnaik2015KKB. R. Ambedkar2015HMKSarvepalli Radhakrishnan2015MK3rd Indo-Africa Forum2015KKMaharana Pratap2015MMSwami Chinmayananda2015KMKMahatma Gandhi's Return From South Africa2015KHMNInternational Yoga Day2015MNNabakalebara Rath Yatra2015MMAllahabad High Court2016HMMUniversity of Mysore2016MMLala Lajpat Rai2016KTantya Tope2016KKBanaras Hindu University2016MMNational Archives of India2016KKDeendayal Upadhyaya2016MMBiju Patnaik2016KHMChaitanya Mahaprabhu2016MMShrimad Rajchandra2017MMM. S. Subbulakshmi2017MMP. C. Mahalanobis2018KM75 Years of Tricolour2018MAtal Bihari Vajpayee2018MPaika Rebellion2018MJallianwala Bagh Massacre2019KM. G. Ramachandran2019MM75 Years of Independence2022MKalaignar M. Karunanidhi2024H
గమనిక: బోల్డ్ మార్క్‌లు వెండి నాణేలు, మింట్ ఇండెక్స్: K = కోల్‌కతా (గుర్తు లేదు), H = హైదరాబాద్ (⋆), M = ముంబై (◆ లేదా B), నోయిడా = (●).

 వివాదం 

 2006 రెండు రూపాయల నాణెంపై వివాదం 
కుడి|thumb|250x250px| 2006 రెండు రూపాయల నాణెం
కుడి|thumb|205x205px| లూయిస్ తిరస్కారుడు
రిజర్వ్ బ్యాంక్ 2006 నుండి విడుదల చేసిన రెండు రూపాయల నాణెం, మునుపటి నాణేనికి పూర్తి విరుద్ధంగా, భారతదేశ మ్యాప్ లేకుండా గుండ్రంగా మరియు సరళంగా డిజైన్ చేయబడింది. దృష్టిలోపం ఉన్నవారు గుర్తించడం కష్టంగా ఉందని నాణెం ఇప్పటికే విమర్శించబడింది.

చాలా వివాదాస్పదంగా, ఇది రెండు కిరణాలుగా విభజించబడిన కిరణాలతో, ప్రక్కనే ఉన్న కిరణాల మధ్య చుక్కలతో సమాన-సాయుధ శిలువను కలిగి ఉంటుంది. ఆర్బీఐ ప్రకారం, ఈ డిజైన్ కొత్త "భిన్నత్వంలో ఏకత్వం" థీమ్ కింద "ఒక ఉమ్మడి శరీరాన్ని పంచుకునే నలుగురు తలలు"ని సూచిస్తుంది.

అయినప్పటికీ, లూయిస్ ది పాయస్ జారీ చేసిన తిరస్కారాలపై చిహ్నాన్ని పోలి ఉండే క్రైస్తవ శిలువ అని ప్రజలు అభియోగాలు మోపారు.

 భారత రూపాయి

 మూలాలు 

 బాహ్య లింకులు 

 రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా నాణేల మ్యూజియం   
 రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా పేపర్ మనీ   
 www.indian-coins.com
 ఇండియా కాయిన్ కేటలాగ్
 పురాతన వస్తువులు & సేకరణలపై బ్లాగ్   
 ఇండియా కాయిన్ వార్తలు & ఫోరమ్‌లు   

వర్గం:నాణేలు