ఇరాన్ అధ్యక్షుడు

ఇరాన్ అధ్యక్షుడు ( పర్షియన్ : رئیس جمهور ایران , రోమనైజ్డ్ :  రేయిస్ జోమ్‌హర్-ఇ ఇరాన్ ) ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇరాన్ ప్రభుత్వ అధిపతి. సుప్రీం లీడర్ తర్వాత ఇరాన్ రెండవ అత్యున్నత స్థాయి అధికారి అధ్యక్షుడు.

పార్లమెంటు ప్రమాణ స్వీకారం చేయడానికి ముందు రాష్ట్రపతి సుప్రీం నాయకుడి అధికారిక ఆమోదం పొందవలసి ఉంటుంది. పార్లమెంటు ద్వారా అభిశంసనకు గురైతే లేదా సుప్రీం కోర్టు రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనకు పాల్పడినట్లు తేలితే ఎన్నికైన రాష్ట్రపతిని తొలగించే అధికారం సుప్రీం నాయకుడికి ఉంటుంది. దేశ దేశాధినేతగా పని చేసే సుప్రీం లీడర్‌కు అధ్యక్షుడు సమాధానమిస్తాడు, అతని శాసనాలను అమలు చేస్తాడు.(see Article 110 of the constitution) ఇతర దేశాల్లోని కార్యనిర్వాహకుడిలా కాకుండా, ఇరాన్ అధ్యక్షుడికి ప్రభుత్వంపై పూర్తి నియంత్రణ ఉండదు, ఇది చివరికి సుప్రీం లీడర్ ప్రత్యక్ష నియంత్రణలో ఉంటుంది. ఎన్నికలకు ముందు, ప్రెసిడెంట్ అభ్యర్థిగా మారడానికి నామినీలు తప్పనిసరిగా గార్డియన్ కౌన్సిల్ ద్వారా ఆమోదించబడాలి. గార్డియన్ కౌన్సిల్ సభ్యులను సర్వోన్నత నాయకుడు ఎన్నుకుంటారు. ఇరాన్ అధ్యక్షుడు నాలుగు సంవత్సరాల కాలానికి ప్రత్యక్ష ఓటు ద్వారా ఎన్నుకోబడతారు, వరుసగా రెండు కంటే ఎక్కువ సార్లు పోటీ చేయడానికి అనుమతించబడరు.

ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇరాన్ రాజ్యాంగంలోని IX అధ్యాయం అధ్యక్ష అభ్యర్థులకు అర్హతలను నిర్దేశిస్తుంది. ఇరాన్‌లో అధ్యక్ష ఎన్నికలు & అన్ని ఇతర ఎన్నికల విధానాలు సుప్రీం లీడర్ ద్వారా వివరించబడ్డాయి. ప్రెసిడెంట్ సుప్రీం లీడర్ డిక్రీలు, కోరికల కార్యనిర్వాహక అధికారిగా వ్యవహరిస్తారు, వీటిలో: విదేశీ దేశాలు, అంతర్జాతీయ సంస్థలతో ఒప్పందాలపై సంతకం చేయడం; జాతీయ ప్రణాళిక, బడ్జెట్, రాష్ట్ర ఉపాధి వ్యవహారాలను నిర్వహించడం.  

రాష్ట్రపతి లేదా పార్లమెంటు నిర్ణయంతో సంబంధం లేకుండా, ఏ సమయంలోనైనా మంత్రులు, ఉపాధ్యక్షులలో ఎవరినైనా తొలగించవచ్చు లేదా తిరిగి నియమించవచ్చు, పార్లమెంటు, సుప్రీం లీడర్ ఆమోదానికి లోబడి మంత్రులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. సుప్రీం లీడర్ నేరుగా డిఫెన్స్, ఇంటెలిజెన్స్, ఫారిన్ అఫైర్స్, ఇంటీరియర్ మంత్రులను అలాగే సైన్స్ మినిస్ట్రీ వంటి కొన్ని ఇతర మంత్రిత్వ శాఖలను కూడా ఎంచుకుంటారు. ఇరాన్ ప్రాంతీయ విధానం నేరుగా సుప్రీం లీడర్ కార్యాలయంచే నియంత్రించబడుతుంది, విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పాత్ర ప్రోటోకాల్, ఉత్సవ సందర్భాలకు పరిమితం చేయబడింది. అరబ్ దేశాలకు ఇరాన్ రాయబారులందరూ , ఉదాహరణకు, ఖుద్స్ కార్ప్స్ ద్వారా ఎంపిక చేయబడతారు ఇది నేరుగా సుప్రీం లీడర్‌కు నివేదిస్తుంది. 

మూడు దశాబ్దాలకు పైగా ఇరాన్‌ను పాలిస్తున్న ప్రస్తుత సుప్రీం లీడర్ అలీ ఖమేనీ ఆర్థిక వ్యవస్థ, విద్య, పర్యావరణం, విదేశాంగ విధానం, జాతీయ ప్రణాళిక, దేశంలోని దాదాపు అన్నింటిపై డిక్రీలు జారీ చేసి తుది నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు.  ఖమేనీ కూడా ఇరాన్‌లో ఎన్నికలలో పారదర్శకత స్థాయిపై తుది నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు, అధ్యక్ష క్యాబినెట్ నియామకాలను తొలగించి, పునరుద్ధరించారు. 

అధ్యక్షుడు రాజీనామా చేసినా, తొలగించబడినా లేదా రెండు నెలల కంటే ఎక్కువ కాలం కొనసాగిన అనారోగ్యం లేదా మరణం కారణంగా పదవిలో కొనసాగలేకపోతే, కొత్త అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకునే వరకు మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు పదవిని స్వీకరిస్తారు. ఈ సందర్భంలో రాష్ట్రపతి తమ పదవిని నెరవేర్చలేకపోయిన యాభై రోజులలోపు ఎన్నికలను ఏర్పాటు చేయాలి.

ఇరాన్ ఇటీవలి అధ్యక్షుడు ఇబ్రహీం రైసీ 2013 నుండి 2021 వరకు ఎనిమిదేళ్లపాటు పదవిలో కొనసాగిన హసన్ రౌహానీ తర్వాత ఆయన బాధ్యతలు చేపట్టారు. 2024 మే 19న ఇరాన్ అధ్యక్షుడి హెలికాప్టర్ ఇరాన్‌లోని తూర్పు అజర్‌బైజాన్ ప్రావిన్స్‌లో కూలిపోయింది. ప్రమాద స్థలంలో ఆయన ప్రాణాలతో లేరు. 

మొహమ్మద్ మొఖ్‌బర్‌ను 19 మే 2024న ఇరాన్ అధ్యక్షుడు ఇబ్రహీం రైసీ మరణంతో  ఆయనను తాత్కాలిక అధ్యక్షుడిగా ఎంపిక చేస్తూ సుప్రీం లీడర్ అయతుల్లా అలీ ఉత్తర్వులు జారీ చేశాడు.

నేపథ్యం 
1979 నాటి ఇరాన్ విప్లవం మార్చి 29, 30 తేదీల్లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తర్వాత ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్‌ను రూపొందించడానికి కొత్త ప్రభుత్వం కొత్త రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించాల్సిన అవసరం ఉంది. అయతుల్లా రుహోల్లా ఖొమేనీ, రాజ్యాంగాన్ని రచించే బాధ్యత కలిగిన నిపుణుల అసెంబ్లీకి ఎన్నికను ఆదేశించాడు. అసెంబ్లీ 1979 అక్టోబర్ 24న రాజ్యాంగాన్ని సమర్పించింది, సుప్రీం లీడర్ రుహోల్లా ఖొమేనీ, ప్రధాన మంత్రి మెహదీ బజార్గాన్ దీనిని ఆమోదించాడు.

1979 రాజ్యాంగం ఇరాన్ అత్యున్నత నాయకుడిని దేశాధినేతగా, ప్రెసిడెంట్, ప్రధానమంత్రిని ప్రభుత్వ అధిపతులుగా నియమించింది. 1989లో ప్రధానమంత్రి పదవిని రద్దు చేశారు.

మొదటి ఇరాన్ అధ్యక్ష ఎన్నికలు 1980 జనవరి 25న జరిగాయి, ఫలితంగా 76% ఓట్లతో అబుల్‌హాసన్ బనిసాదర్ ఎన్నికయ్యాడు. 1981 జూన్ 22న బనీసదర్‌ను పార్లమెంటు అభిశంసించింది. 1981 జూలై 24న ముందస్తు ఎన్నికల వరకు రాష్ట్రపతి విధులను తాత్కాలిక అధ్యక్ష మండలి చేపట్టింది. మొహమ్మద్-అలీ రాజాయ్ 1981 జూలై 24న అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికై ఆగస్టు 2న పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. రాజాయ్, అతని ప్రధానమంత్రి ఇద్దరూ హత్యకు గురైనందున ఒక నెల కన్నా తక్కువ కాలం పదవిలో ఉన్నారు. మరోసారి తాత్కాలిక అధ్యక్ష మండలి కార్యాలయాన్ని అక్టోబర్ 13, 1981 వరకు అలీ ఖమేనీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నుకునే విధులు నిర్వహించాడు.

2005 ఆగస్టు 3న జరిగిన ఎన్నికలలో మహమూద్ అహ్మదీనెజాద్ విజయం సాధించాడు.  2009జూన్ 12న జరిగిన ఎన్నికలను ప్రస్తుత అభ్యర్థి మహమూద్ అహ్మదీనెజాద్ విజయంగా ప్రభుత్వ అధికారులు నివేదించారు, అయితే ఇది ప్రత్యర్థి అభ్యర్థుల మద్దతుదారులచే చాలా వివాదాస్పదమైంది, వారు ఓటింగ్ నివేదికలలో గణాంక క్రమరాహిత్యాలు, అధికారికంగా అధిక ఓటింగ్‌ను గుర్తించారు.  

అలీ ఖమేనీ, అక్బర్ హషేమీ రఫ్సంజానీ, మహ్మద్ ఖతామీ, మహమూద్ అహ్మదీనెజాద్,  హసన్ రౌహానీ ఒక్కొక్కరు రెండు పర్యాయాలు అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు.
అర్హతలు & ఎన్నికలు 
ఇరాన్‌లో అధ్యక్ష ఎన్నికలు అన్ని ఇతర ఎన్నికల విధానాలు సుప్రీం లీడర్ ద్వారా వివరించబడ్డాయి. ఇరాన్ అధ్యక్షుడు కనీసం 18 సంవత్సరాల వయస్సు ఉన్న ప్రతి ఒక్కరిచే సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు ద్వారా జాతీయ ఎన్నికలలో నాలుగు సంవత్సరాల కాలానికి ఎన్నుకోబడతారు. అధ్యక్షులను వరుసగా ఒకసారి మాత్రమే తిరిగి ఎన్నుకోగలరు.. అధ్యక్ష పదవికి అభ్యర్థులు తప్పనిసరిగా కౌన్సిల్ ఆఫ్ గార్డియన్స్ ద్వారా ఆమోదించబడాలి, ఇది ఆరుగురు మతాధికారులు (ఇరాన్ సుప్రీం లీడర్చే ఎంపిక చేయబడింది) ఆరుగురు న్యాయవాదులతో (ఇరాన్ న్యాయ వ్యవస్థ సుప్రీం లీడర్-నియమించిన అధిపతిచే ప్రతిపాదించబడినది, పార్లమెంటు ద్వారా ఓటు వేయబడింది).  ఇరాన్ రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్ష పదవికి అభ్యర్థులు కింది అర్హతలను కలిగి ఉండాలి:

 ఇరానియన్ మూలం
 ఇరాన్ జాతీయత
 పరిపాలనా సామర్థ్యం, వనరుల
 మంచి గత రికార్డు
 విశ్వసనీయత & భక్తి
 ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇరాన్ ప్రాథమిక సూత్రాలు, దేశం అధికారిక మధబ్‌పై నమ్మకమైన నమ్మకం.Constitution of Iran  Article 115 - Qualifications

ఈ మార్గదర్శకాలలో ఆమోదయోగ్యం కానిదిగా భావించిన అభ్యర్థులను కౌన్సిల్ వీటో చేస్తుంది. ఆమోద ప్రక్రియ అధ్యక్షుడి అధికారానికి చెక్‌గా పరిగణించబడుతుంది, సాధారణంగా తక్కువ సంఖ్యలో అభ్యర్థులు ఆమోదించబడతారు. ఉదాహరణకు, 1997 ఎన్నికలలో 238 మంది అధ్యక్ష అభ్యర్థులలో కేవలం నలుగురిని మాత్రమే కౌన్సిల్ ఆమోదించింది. పాశ్చాత్య పరిశీలకులు సంప్రదాయవాద, సమాన-ఆలోచన కలిగిన ఇస్లామిక్ ఛాందసవాదులు మాత్రమే పదవిని గెలుచుకోగలరని నిర్ధారించడానికి కౌన్సిల్, సుప్రీం లీడర్‌కు ఆమోదాల ప్రక్రియను మామూలుగా విమర్శించారు. అయితే, కౌన్సిల్ విమర్శలను తిరస్కరించింది, మునుపటి ఎన్నికలలో సంస్కరణవాదులు అని పిలవబడే వారి ఆమోదం కారణంగా. ప్రస్తుత చట్టం ప్రకారం వారు "ప్రసిద్ధ రాజకీయ వ్యక్తి" కాదని పేర్కొంటూ చాలా మంది అభ్యర్థులను కౌన్సిల్ తిరస్కరించింది.

రాష్ట్రపతిని సాధారణ మెజారిటీ ప్రజల ఓట్లతో ఎన్నుకోవాలి. మొదటి రౌండ్‌లో ఏ అభ్యర్థికీ మెజారిటీ రాకపోతే, మొదటి రెండు అభ్యర్థుల మధ్య రెండోసారి ఎన్నికలు నిర్వహిస్తారు.
అధికారాలు & బాధ్యతలు 

ప్రెసిడెన్షియల్ గార్డ్
అధ్యక్షుని విధులు క్రింది వాటిని కలిగి ఉంటాయి, సుప్రీం లీడర్ పర్యవేక్షణ, ఆమోదానికి లోబడి:

 ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక శాఖలో రెండవ స్థానంలో (సుప్రీం లీడర్ తర్వాత), క్యాబినెట్ చైర్‌పర్సన్ 
 ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇరాన్ ఆర్మీ డిప్యూటీ కమాండర్-ఇన్-చీఫ్
 పార్లమెంటు ఆమోదించిన తర్వాత అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించండి (మార్షల్ లా ప్రకటించడం నిషేధించబడింది.)
 సుప్రీం జాతీయ భద్రతా మండలి అధిపతి (అధ్యక్షుడు).
 సుప్రీమ్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ది కల్చరల్ రివల్యూషన్ హెడ్ (ప్రెసిడెడ్).
 ఇరాన్ మొదటి వైస్ ప్రెసిడెంట్, ఇతర ఉపాధ్యక్షుల నియామకం
 పార్లమెంటుకు క్యాబినెట్ సభ్యుల నామినేషన్
 విదేశీ రాయబారులందరినీ పంపుతుంది, అందుకుంటుంది
 కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వులు జారీ చేయండి
 దేశం కోసం చేసిన సేవకు గౌరవంగా పతకాలు జారీ చేయండి
 ఇస్లామిక్ పార్లమెంట్ ఆఫ్ ఇరాన్ ఆమోదం పొందిన తర్వాత ఒప్పందాలు, ప్రోటోకాల్‌లు, ఒప్పందాల సంతకం పార్లమెంటు ఆమోదించిన చట్టం లేదా ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితంగా రాష్ట్రపతి సంతకం చేయవలసి ఉంటుంది, దానిని వారికి ఫార్వార్డ్ చేసిన తర్వాత  చట్టపరమైన దశలను కవర్ చేసి, అమలు కోసం సంబంధిత అధికారులకు పంపాలి. (వీటో చేసే హక్కు అతనికి లేదు).
 ఈ విధుల్లో కొన్నింటికి సుప్రీం లీడర్ ఆమోదం అవసరం.

 తాజా ఎన్నికలు 
ప్రధాన వ్యాసం: 2021 ఇరాన్ అధ్యక్ష ఎన్నికలు
+అభ్యర్థిపార్టీఓట్లు%ఇబ్రహీం రైసీపోరాట మతాధికారుల సంఘం18,021,94572.35మొహసేన్ రెజాయీఇస్లామిక్ ఇరాన్ యొక్క రెసిస్టెన్స్ ఫ్రంట్3,440,83513.81అబ్డోల్నాసర్ హెమ్మటికన్స్ట్రక్షన్ పార్టీ ఎగ్జిక్యూటివ్స్2,443,3879.81అమీర్-హోస్సేన్ ఘజిజాదే హషేమీఇస్లామిక్ లా పార్టీ1,003,6504.03మొత్తం24,909,817100.00చెల్లుబాటు అయ్యే ఓట్లు24,909,81786.64చెల్లని/ఖాళీ ఓట్లు3,840,91913.36మొత్తం ఓట్లు28,750,736100.00నమోదైన ఓటర్లు/ఓటింగ్ శాతం59,310,30748.48మూలం:ఫార్స్ న్యూస్ 

మూలాలు

వర్గం:ఇరాన్ వ్యక్తులు