భూపతి మోహన్ సేన్

భూపతి మోహన్ సేన్ (వినికిడి(1)) భారతీయ భౌతిక శాస్త్రవేత్త, గణిత శాస్త్రవేత్త. క్వాంటమ్ మెకానిక్స్, ఫ్లూయిడ్ మెకానిక్స్ రంగాలలో విశేష కృషి చేశారు. ఇతడు ప్రెసిడెన్సీ కళాశాల గణిత శాస్త్ర విభాగంలోను, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోని అనువర్తిత గణిత శాస్త్ర విభాగంలోను బోధించాడు. బోస్ ఇనిస్టిట్యూట్ గవర్నింగ్ బాడీ మెంబర్ గా కూడా ఉన్నారు. 1974లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మభూషణ్ పురస్కారంతో సత్కరించింది.  

 జననం, కుటుంబం 
భూపతి మోహన్ సేన్ 1888 మార్చి 1 న రాజ్షాహి (ప్రస్తుతం బంగ్లాదేశ్లో ఉంది) లో జన్మించాడు. అతని తండ్రి రాజ్ మోహన్ సేన్ గణిత ప్రొఫెసర్, రాజ్ షాహి ప్రభుత్వ కళాశాలలో వైస్ ప్రిన్సిపాల్. అతని తల్లి నిషి తారా దేవి చాలా అంకితభావం, భక్తి గల మహిళ.

అతను సర్ నీల్రతన్ సిర్కార్ కుమార్తె శాంతా సిర్కార్ను వివాహం చేసుకున్నాడు, వీరికి ఒక కుమార్తె, ఇద్దరు కుమారులు - మోనిషి మోహన్ సేన్, సుబ్రతా కుమార్ సేన్.

 విద్యా జీవితం 
భూపతి మోహన్ సేన్ తన ప్రారంభ విద్యను రాజ్షాహి కాలేజియేట్ స్కూల్, రాజ్షాహి కళాశాలలో అభ్యసించారు. పాఠశాల విద్యను పూర్తి చేసిన తరువాత ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో ప్రవేశం పొంది 1908 లో ట్రిపుల్ ఆనర్స్, గణితంలో మొదటి తరగతి, భౌతికశాస్త్రంలో రెండవ తరగతి, రసాయనశాస్త్రంలో రెండవ తరగతితో తన B.Sc పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు. 1910లో కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం నుండి అప్లైడ్ మ్యాథమెటిక్స్ లో మొదటి తరగతిలో మొదటి స్థానంలో నిలిచి M.Sc పట్టా పొందాడు. M.Sc డిగ్రీ పూర్తి చేసిన తర్వాత 1911-1915 కాలానికి కింగ్స్ కాలేజీలో ఫౌండేషన్ స్కాలర్ గా కేంబ్రిడ్జ్ వెళ్లారు. 1912లో కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయంలో ఎం.ఏ పట్టా పొంది, ప్రత్యేక సబ్జెక్టుల్లో విశిష్టతతో సీనియర్ రాంగ్లర్ గా గుర్తింపు పొందాడు. 1914 లో అతను కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి స్మిత్ గొప్ప అకడమిక్ విశిష్టతకు బహుమతిని గెలుచుకున్నాడు. ఈ బహుమతి పొందిన తొలి భారతీయుడు. 

 పని జీవితం 
1915 లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, అతను ఇండియన్ ఎడ్యుకేషనల్ సర్వీస్ లో ప్రవేశించాడు. అతను 1915 నుండి 1921 వరకు ఢాకా ప్రభుత్వ కళాశాలలో గణితశాస్త్ర ప్రొఫెసర్ గా, 1921 నుండి 1923 వరకు ఢాకా విశ్వవిద్యాలయంలో గణితశాస్త్ర ప్రొఫెసర్ గా ఉన్నాడు. 1923 లో కలకత్తా తిరిగి వచ్చి ప్రెసిడెన్సీ కళాశాల (ప్రెసిడెన్సీ విశ్వవిద్యాలయం) లో గణితశాస్త్ర ప్రొఫెసర్గా చేరాడు, 1923 నుండి 1930 వరకు ఈ పదవిని నిర్వహించాడు. 1931లో ప్రెసిడెన్సీ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పనిచేసి 1934లో ఆ పదవిలో నియమితులయ్యారు. 1934లో ప్రెసిడెన్సీ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పనిచేసి 1934-42 కాలానికి ఆ పదవిలో ఉండి 1943లో ప్రభుత్వ సర్వీసు నుంచి రిటైర్ అయ్యారు. పదవీ విరమణ తరువాత, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోని ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో స్వచ్ఛమైన గణితంలో పార్ట్ టైమ్ ప్రొఫెసర్ గా నియమించబడ్డాడు, 1954 వరకు అదే పదవిలో ఉన్నాడు.

 పరిశోధన ప్రాంతం 
సేన్ పరిశోధన పని ఈ క్రింది విషయాలపై కేంద్రీకృతమై ఉందిః

 విభేదక రేఖాగణితము
 హైడ్రోడైనమిక్స్
 ఆధునిక భౌతికశాస్త్రం

ఆయన 1933లో నేచర్ పత్రికలో ఒక పరిశోధనా పత్రాన్ని ప్రచురించారు. టైడల్ ఆసిలేషన్ ఆన్ ఎ స్పెరాయిడ్ అనే శీర్షికతో ఆయన రాసిన వ్యాసం బులెటిన్ ఆఫ్ కలకత్తా మ్యాథమెటికల్ సొసైటీలో ప్రచురితమైంది. అతను ఎ న్యూ క్లాసికల్ థియరీ ఆఫ్ ది ఫోటాన్ అండ్ ది ఎలక్ట్రాన్ అండ్ లైట్ అండ్ మ్యాటర్: మాక్స్వెల్ సమీకరణాల ఆధారంగా కాంతి, పదార్థం న్యూ క్లాసికల్ థియరీ, ప్రస్తుతం ఉన్న సిద్ధాంతాల విమర్శలతో ప్రత్యేక సాపేక్ష సిద్ధాంతం అనే రెండు పుస్తకాలను రచించాడు.

 మూలాలు 

వర్గం:కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం పూర్వ విద్యార్థులు
వర్గం:1978 మరణాలు
వర్గం:1888 జననాలు