శ్రీపాద దామోదర్ సాత్వలేకర్

వేదమూర్తి శ్రీపాద దామోదర్ సాత్వలేకర్ (19 సెప్టెంబరు 1867 - 31 జూలై 1968) వేదాలను లోతుగా అధ్యయనం చేసిన ఒక ప్రముఖ పండితుడు. 'సాహిత్యం ఇంకా విద్యా' రంగంలో 1968 లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది.

 జీవిత విశేషాలు 
శ్రీపాదుడు 1867 సెప్టెంబరు 19న సహ్యాద్రి పర్వత శ్రేణుల దక్షిణ చివర సావంత్‌వాడి సంస్థానం ( మహారాష్ట్ర )లోని 'కోల్గావ్' ( రత్నగిరి జిల్లా) అనే చిన్న గ్రామంలో జన్మించారు. అతని తండ్రి శ్రీ దామోదర్ భట్, తాత శ్రీ అనంత్ భట్ , ముత్తాత శ్రీ కృష్ణ భట్ అందరూ ఋగ్వేది వైదిక సంప్రదాయంలో ప్రముఖ పండితులు. బాల శ్రీపాద్‌కు చిన్నప్పటి నుంచి వేదాలు చదివేలా చేశారు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వారి ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం కారణంగా సాత్వలేకర్ కుటుంబానికి సమాజంలో చాలా ప్రతిష్ట ఉంది. శ్రీపాద్ పాఠశాల విద్య ఎనిమిదేళ్ల వయసులో ప్రారంభమైంది. ఆచార్య శ్రీ చింతామణి శాస్త్రి కేల్కర్ ఆయనకు సంస్కృత వ్యాకరణాన్ని నేర్పించారు.

1887లో, బ్రిటీష్ అధికారి వెస్ట్‌రోప్ సావంత్‌వాడిలో పెయింటింగ్ పాఠశాలను ప్రారంభించాడు. అక్కడ గురు మాల్వంకర్ పెయింటింగ్స్ శ్రీపాద్‌ని ఆకర్షించాయి. ఈ కళను నేర్చుకుంటానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఆయన తండ్రి శ్రీ దామోదర్ భట్ కూడా చిత్రలేఖనంలో ప్రావీణ్యం కలిగి ఉన్నారు. అందుకే ఇంటి గోడలపై శ్రీపాద పెయింటింగ్స్ వెయటం ప్రారంభించాడు. శిల్పంలో కూడా అతనికి సాటి లేరు.

"J.J స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్" లో విద్యను అభ్యసించిన తరువాత, అతను హైదరాబాద్‌లో చిత్రశాలను స్థాపించాడు. వ్యాపారంతో పాటు జాతీయోద్యమంలో కూడా ఉత్సాహంగా పాల్గొనడం ప్రారంభించారు. వేదాల ఆధారంగా వ్రాసిన వ్యాసాలు "తేజస్విత" దేశద్రోహంగా పరిగణించబడింది, దాని కారణంగా వీరు మూడు సంవత్సరాల జైలు శిక్ష అనుభవించవలసి వచ్చింది. 

విడుదల తరువాత అవకాశాలు వెతుక్కుంటూ శ్రీపాద్ 23 ఏళ్ల వయసులో ముంబై చేరుకున్నారు. అయితే, అతని 22వ సంవత్సరంలో, సాధలే కుటుంబానికి చెందిన శ్రీమతి సరస్వతీ బాయితో వివాహం జరిగింది.ఇంతలో, అతను చిత్రలేఖనం తోపాటు  సంస్కృత గ్రంథాలను అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించారు. పెయింటింగ్ ఇంకా శిల్పకళలో రెండుసార్లు ఉత్తమ అవార్డుకు "మేయో మెడల్" అందుకున్నారు. 1893లో ముంబైకి చెందిన ప్రముఖ జె.జె. స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్‌లో టీచర్‌గా నియమితులయ్యారు.

1900లో శ్రీపాదుడు ముంబై వదిలి తిరిగి హైదరాబాద్ వచ్చారు. అతను 13 సంవత్సరాలు అక్కడే ఉన్నాడు. ప్రముఖ చిత్రకారుడు శ్రీ దేవూస్కర్ సహాయంతో అక్కడ స్టూడియో నిర్మించాడు. అతనికి ఆర్యసమాజ్‌తో పరిచయం ఏర్పడింది. వేదాంత చర్చల్లో పాల్గొనడం ప్రారంభించారు. అతని ఖ్యాతి పెరగడం ప్రారంభమైంది. సమాజంలో అతను పండిట్జీగా పిలవబడటం ప్రారంభించారు. అతను " సత్యార్థ ప్రకాష్ ", "ఋగ్వేదాది భాష్య భూమిక" , "యోగ తత్వదర్శ్"లను మరాఠీలోకి అనువదించారు. 1918లో ఆర్యసమాజ్‌తో కొన్ని విభేదాలు వచ్చాయి.

సాత్వలేకర్ చేసినంత గంభీరమైన అధ్యయనం, వేదాల ఉద్దేశం గురించి మరే ఇతర భారతీయుడు చేయలేదు. వేద సాహిత్యానికి సంబంధించి అనేక వ్యాసాలు రాసి హైదరాబాద్‌లో వివేకవర్ధిని అనే విద్యా సంస్థను స్థాపించారు. జాతీయ భావాలతో నిండిన వీరి పాండిత్యం నిజాంకు నచ్చలేదు కాబట్టి వీరు వెంటనే హైదరాబాద్‌ను విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది. హరిద్వార్, లాహోర్ మొదలైన ప్రాంతాల్లో కొంతకాలం గడిపిన తరువాత, అతను 1918లో ఔంధ్‌లో స్థిరపడి అక్కడ స్వాధ్యాయ మండల్‌ను స్థాపించి సాహిత్య సేవలో నిమగ్నమయ్యారు. గాంధీ హత్యానంతరం అక్కడి నుంచి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. అప్పుడు అతను గుజరాత్‌లోని పార్డి అనే గ్రామాన్ని తన నివాసంగా చేసుకున్నారు ఇంకా స్వాధ్యాయ మండలాన్ని తిరిగి స్థాపించడం ద్వారా, అతను వేదాది ప్రాచీన సంస్కృత సాహిత్యం యొక్క శుద్ధీకరణ, ప్రచారం యొక్క పవిత్రమైన పనిలో మరింత బలంగా పాల్గొన్నారు.

పండిట్‌జీకి హైదరాబాద్‌లోనే స్వాతంత్య్ర పోరాటంతో అనుబంధం ఏర్పడింది. లోకమాన్య తిలక్‌తో ఆయనకున్న సాన్నిహిత్యం ఆయనను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ వైపు తీసుకెళ్లింది. స్వదేశీపై ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. శ్రీపాద్ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో మనస్పూర్తిగా నిమగ్నమయ్యారు. 1919లో ఔంధ్‌లో "స్వాధ్యాయ మండల్" స్థాపించారు. ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం, అథర్వవేదం అనువదించడం ప్రారంభించారు . 1919లోనే హిందీలో "వేద ధర్మ" మాసపత్రికను, 1924లో మరాఠీ "పురుషార్థ్" పత్రికలలో ప్రచురించడం ప్రారంభించారు. పండిట్ సాత్వలేకర్ విద్యార్థులు, సాధారణ పాఠకులు వేదాల భాషను సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి "సంస్కృత స్వయం శిక్షక్" అనే పుస్తక శ్రేణిని రచించారు.

1936లో పండిట్‌జీ సతారాలోని రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్‌లో చేరారు. ఔంధ్ రాచరిక రాష్ట్ర సంఘచాలక్‌గా, అతను కొత్త శాఖలను ప్రారంభించారు. 16 ఏళ్లపాటు సంఘ్ పనిని చూసుకున్నారు. 1942 స్వాతంత్య్ర ఉద్యమంలో కూడా చురుకైన పాత్ర పోషించారు. అవిశ్రాంతంగా శ్రమించడం వల్ల అతని శారీరక బలం క్షీణించడం ప్రారంభించింది. అతనికి కూడా అస్వస్థత మొదలైంది. 9 జూన్ 1968న, అతను స్ట్రోక్‌తో బాధపడ్డారు. 101 సంవత్సరాల వయస్సులో, అతను 31 జూలై 1968 న ఈ లోకాన్ని విడిచిపెట్టాడు. पूर्ववत् दोनों। సాత్వలేకర్  409 గ్రంథాలను రచించారు. వీటిలో ఇతని వేదవ్యాఖ్యలు అత్యంత ప్రాశస్త్యం పొందాయి. ఆచార్య సాయన యొక్క వేద-భాష్య (సంస్కృతం) తర్వాత, అతని వేద-భాష్య (హిందీ) అత్యంత ప్రామాణికమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. వీరు సంకలనం చేసిన "వేద జాతీయ గీతం" అద్భుతమైన పుస్తకం. ఇది బొంబాయి ఇంకా అలహాబాద్ నుండి మరాఠీ, హిందీ భాషలలో ఏకకాలంలో ప్రచురించబడింది. దేశం యొక్క శత్రువును నాశనం చేయగల ఈ వేద మంత్రాల సేకరణకు విదేశీ ప్రభుత్వం కదిలింది అందుకుగాను దాని కాపీలన్నింటినీ స్వాధీనం చేసుకుని నాశనం చేయమని ఆదేశించింది. 
 రచనలు 

 వేదవ్యాఖ్యానము 

 ఋగ్వేద వ్యాఖ్యానం (నాలుగు సంపుటాలలో; స్వాధ్యాయ మండల్, పార్డి నుండి ప్రచురించబడింది)
 యజుర్వేదం యొక్క అర్థవంతమైన వ్యాఖ్యానం (రెండు భాగాలుగా)
 సామవేదానికి అర్థమయ్యే అనువాదం
 అథర్వవేదానికి అర్థమయ్యే వ్యాఖ్యానం (నాలుగు విభాగాలలో)

 వైదిక-సంహిత 

 ఋగ్వేద మూల సంహిత
 యజుర్వేద మూల సంహిత
 సామవేద మూల సంహిత
 అథర్వవేద మూల సంహిత
 యజుర్వేద కాఠక సంహిత
 యజుర్వేది మైత్రాయణీ సంహిత
 యజుర్వేద కాణ్వ సంహిత
 కృష్ణ యజుర్వేది తైత్తిరీయ సంహిత

 వేదాలకు సంబంధించిన ఇతర గ్రంథాలు 

 వేద వ్యాఖ్యానమాల
 గో-జ్ఞాన్ కోష్ (వేదాలలో ఆవ- ఎద్దు ఉన్నట్లు రుజువుతో సహా సంకలనం, దానికి సంబంధించిన మంత్రాలకు సరైన సందర్భోచిత అర్ధం-ఆవుకు సంబంధించిన మంత్రాల చర్చ)
 వైదిక యజ్ఞ సంస్థా
 మానవీ ఆయుష్య
 దీర్ఘ జీవితం-ఆరోగ్యం
 వేదంలో వ్యవసాయం
 వైదిక సర్ప విద్య (రామచంద్ర కాశీనాథ్ కిర్లోస్కర్ సహకారంతో)
 వేద-పరిచయం (విద్యార్థులు- సాధారణ పాఠకులు వేద మంత్రాలను సులభంగా అభ్యసించడానికి)

 మహాభారత-గీత 

 మహాభారతం (సటీకా) - 18 భాగాలలో (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పూణే ప్రచురించిన క్రిటికల్ ఎడిషన్ పాఠం యొక్క హిందీ అనువాదం)
 శ్రీమద్ భగవద్గీత (పురుషార్థబోధిని హిందీ వ్యాఖ్యానం)
 మహాభారత విమర్శ (మహాభారతంలోని కొన్ని అంశాల వివరణ-చర్చ)

 ఇతర రచనలు 

 సంస్కృత పాఠమాలా
 సంస్కృత స్వయంశిక్షక్ (రెండు భాగాలుగా) - రాజ్‌పాల్ & సన్స్, ఢిల్లీ ప్రచురించింది

చివరిది తప్ప, పైన పేర్కొన్న అన్ని పుస్తకాలు స్వాధ్యాయ మండల్, పార్డి (జిల్లా-వల్సాద్) గుజరాత్ నుండి ప్రచురించబడ్డాయి. 'విజయ్‌కుమార్ గోవింద్రం హసనంద్', నయీ సడక్, ఢిల్లీ-6, చౌకాంబ ప్రచురణల ద్వారా అందుబాటులో ఉన్నాయి.

 సన్మానాలు 
దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, 1959లో, భారత రాష్ట్రపతి ఆయనను దేశంలోని విశిష్ట పండితుడిగా ప్రదానం చేశారు. 26 జనవరి 1968న " పద్మ భూషణ్ " బిరుదుతో సత్కరించారు. ఇంతకు ముందు విద్యామార్తాండ, మహామహోపాధ్యాయ, విద్యావాచస్పతి, వేదమహర్షి, వేదమూర్తి మొదలైన బిరుదులతో సత్కరించారు.

 మూలములు 

 సాత్వలేకర్

వర్గం:సంస్కృత పండితులు
వర్గం:వేద విద్వాంసులు
వర్గం:వేద సాహిత్యం
వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు