వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ తొలినాళ్ళ జీవితం

వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ తొలినాళ్ళ జీవితం అన్నది సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ పుట్టిననాటి (1875/76) నుంచి బారిస్టరుగా ప్రాక్టీసు సాగించిన 1915-16 కాలం వరకూ వర్తిస్తుంది. ప్రధానంగా స్వాతంత్ర్యోద్యమంలోకి, రాజకీయాల్లోకి రాకముందు వల్లభ్‌భాయ్ జీవిత విశేషాలు ఇవి. వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ ఝవేర్‌భాయ్, లాడ్‌బా దంపతులకు ఆరుగురు సంతానంలో ఒకనిగా గుజరాత్‌లోని నడియాడ్‌లో 1875 ప్రాంతంలో (పుట్టిన తేదీ, సంవత్సరం వివరాలు ఖచ్చితం కాదు కనుక సుమారుగా) జన్మించాడు. స్వగ్రామమైన కరమ్‌సాడ్‌లో ప్రధానంగా బాల్యాన్ని గడిపాడు.

తండ్రికి అంతగా ఆస్తి లేకపోవడంతో స్వంత కాళ్ళ మీద నిలబడడానికి, చదువుకోవడానికి వల్లభ్‌భాయ్ కష్టపడాల్సి వచ్చింది. చిన్నతనం నుంచి సంప్రదాయానురక్తి, ఆధ్యాత్మిక చింతన అతనికి వచ్చాయి. ఎప్పటికైనా గొప్పవాడిని కావాలన్న లక్ష్యం చిన్నతనం నుంచే ఉండడంతో అందుకు మార్గంగా ఇబ్బందులు పడినా సరే ఇంగ్లీష్ విద్యాభ్యాసం చేశాడు. కరమ్‌సాడ్, పెట్‌లాద్, నడియాడ్ ప్రాంతాల్లో వివిధ ఆంగ్ల మాధ్యమ పాఠశాలల్లో చదువుకుంటూ ఇరవై రెండో ఏట మెట్రిక్యులేషన్ పాస్ అయ్యాడు. అప్పటికే వయసు పెరిగిపోవడంతో ఆరేళ్ళు పట్టే ఎల్.ఎల్.బి. కోర్సు కాకుండా ఇంటివద్దే ఉండి డిస్ట్రిక్ట్ ప్లీడర్స్ కోర్సు చదివి పరీక్ష రాసి మూడేళ్ళలో న్యాయవాది అయ్యాడు. పదహారో ఏటనే పన్నెండేళ్ళ ఝవేర్‌బాని పెద్దలు కుదిర్చిన పెళ్ళి చేసుకున్న వల్లభ్‌భాయ్ 26 ఏట ప్రాక్టీసు పెట్టేప్పుడు కాపురానికి తీసుకువచ్చాడు. మొదట రెండేళ్ళు గోధ్రాలోనూ, మళ్ళీ ఒక ఏడాది ఆనంద్‌లోనూ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రాక్టీసు చేసినా ప్రధానంగా డిస్ట్రిక్ట్ ప్లీడరుగా అతను ప్రాక్టీసు ఎక్కువగా బోర్సాద్ కోర్టుల్లోనే జరిగింది. ఇంగ్లాండ్ వెళ్ళి బారిస్టరు చదివి రావడానికి అవసరమైన డబ్బును స్వంతంగా సంపాదించుకోవాలన్న లక్ష్యంతో ఈ దశలో వల్లభ్‌భాయ్ పనిచేసేవాడు. ఇందుకోసం పెద్ద సంఖ్యలో క్రిమినల్ కేసులు తీసుకుని సమర్థంగా, చాకచక్యంతో ముద్దాయిలకు శిక్ష పడకుండా తప్పించి పేరు, డబ్బు సంపాదించాడు.

1905 నాటికి ఇంగ్లాండ్ వెళ్ళడానికి ప్రయత్నించగా, అనుకోని విధంగా ఈ ఏర్పాట్లు అన్నీ తన స్వంత అన్న విఠల్‌భాయ్ పటేల్‌కి ఉపయోగపడ్డాయి. ముందుగా బారిస్టర్ చదువుకోనిమ్మని అడిగిన అన్న కోరికకు అనుగుణంగా తన చదువు వాయిదా వేసుకున్నాడు. మూడేళ్ళ పాటు అన్న ఖర్చులు భరించడం కాక ఆయన కుటుంబాన్ని కూడా పోషించాడు. వల్లభ్‌భాయ్ భార్య ఝవేర్‌బా జబ్బుపడి, 1909 జనవరిలో బొంబాయిలో చేయించిన ఆపరేషన్ ఫలించక మరణించింది. అప్పటికే ఒక కూతురు, ఒక కొడుకు ఉన్న వల్లభ్‌భాయ్ మరో పెళ్ళిచేసుకోనని నిశ్చయించుకుని, జీవితాంతం అలానే ఉండిపోయాడు. 1910లో లండన్ వెళ్ళి మిడిల్ టెంపుల్‌లో నమోదుచేసుకున్న వల్లభ్‌భాయ్ ప్రతిభ, స్వయంకృషితో ఏడాదిన్నరలోనే ఫైనల్ పరీక్ష మొదటి ర్యాంకుతో పూర్తిచేసుకుని రికార్డు సమయంలో బారిస్టరు అయ్యాడు. రెండున్నరేళ్ళు తిరగకుండానే బారిస్టరు పట్టాతో తిరిగివచ్చి అహ్మదాబాద్‌లో ప్రాక్టీసు పెట్టాడు. అప్పటికే రాజకీయాల్లో చేరి బొంబాయి లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యునిగా ఎన్నికైన విఠల్‌భాయ్‌కీ, తనకూ, కుటుంబానికి అవసరమైనంత సంపాదించేవాడు. అప్పటికి క్రిమినిల్ జిల్లాగా పేరొందిన ఖేడాకు సంబంధించిన క్రిమినల్ కేసులను తీసుకుని ప్రతిభతో అత్యధిక శాతం కేసుల్లో కేసును కొట్టివేయించగలిగేవాడు.

మొత్తానికి అత్యంత ప్రతిభావంతుడైన క్రిమినల్ లాయర్‌గా అహ్మదాబాద్‌లో స్థిరపడిన వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ 1917 తర్వాత క్రమేపీ ప్రజాజీవితంలోకి, స్వాతంత్ర్యోద్యమంలోకి రావడం ప్రారంభించాడు.

 జననం, కుటుంబ నేపథ్యం 
వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ ఈనాటి గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని నడియాడ్ అన్న పట్టణంలో జన్మించాడు. వల్లభ్‌భాయ్ తల్లి లాడ్‌బా, తండ్రి ఝవేర్ భాయ్. లాడ్‌బా సోదరుడు డూంగర్ భాయ్ నడియాడ్ పట్టణంలో ఉద్యోగం చేస్తూ అక్కడే నివసిస్తూ ఉండడంతో ప్రసవానికి ఆమె తన పుట్టింటికి వెళ్ళడంతో నడియాడ్‌లో వల్లభ్‌భాయ్ పుట్టాడు. నడియాడ్‌కి 12 మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న కరమ్‌సాడ్ గ్రామం వల్లభ్‌భాయ్ తండ్రి ఝవేర్ భాయ్ స్వగ్రామం. వల్లభ్‌భాయ్‌కి మొత్తం నలుగురు సోదరులు, ఒక సోదరి.

వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ ఎప్పుడు జన్మించాడనేదానిపై నిర్ధారణ జరగలేదు. 1897లో మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్షలు రాసేప్పుడు తన వయసు చెప్పాల్సి వచ్చినప్పుడు అప్పటికి తోచిన 1875 అక్టోబర్ 31 తేదీని తన పుట్టినతేదీ అని రాసుకున్నాడు. దీన్నే 1937లో కాంగ్రెస్ తరఫున ఎన్నికల్లో పోటీచేసినప్పుడు ఉపయోగించారు. కానీ, తర్వాతికాలంలో అది సుమారుగా వయసు చెప్పడానికి తేదీయే తప్ప కచ్చితమైనది కాదని వల్లభ్‌భాయ్‌ స్వయంగా చెప్పుకున్నాడు. కుటుంబంలో రాసుకున్న లెక్కలు అతను 1876లో జన్మించి ఉండొచ్చని కూడా సూచిస్తున్నాయి. అయితే, పటేల్ వారసులు, భారత ప్రభుత్వం, భారతీయులు కూడా ప్రస్తుతం అక్టోబర్ 31 తేదీనే అతని జయంతిని జరుపుకుంటున్నారు. 

వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ పాటీదార్లనే కులంలో జన్మించాడు. పాటీదార్లు అన్న పదానికి భూములపై పట్టాలు కలిగినవారు లేక భూస్వాములు అన్న అర్థం వస్తుంది. పాటీదార్లనే పటేళ్ళు అంటారు. పాటీదార్లు అనేక శతాబ్దాల క్రితం ఉత్తర దిశ నుంచి గుజరాత్‌లో అహ్మదాబాద్, బరోడా నగరాల మధ్యగల చరోతర్ అన్న ప్రాంతంలో స్థిరపడి, అక్కడి అడవులను కొట్టి వ్యవసాయం చేయడం ప్రారంభించారు. వ్యవసాయంతో పాటుగా సామంతులు, రాజుల దళాల్లో సైనికులుగానూ పనిచేసేవారు. పటేల్ జీవితచరిత్రకారుడు రాజ్‌మోహన్ గాంధీ పాటీదార్ల గురించి రాస్తూ "హిందూ మతం పట్ల కట్టుబాటు, బయటి వారికి వ్యతిరేకంగా అందరూ ఒకటి కావటం, పురుషాధిక్యత, పెద్దల సమక్షంలో మౌనం పాటించటం, ఉమ్మడి కుటుంబంపట్ల విధేయత, బయటి వ్యవహారాలలో స్వతంత్ర వ్యవహరణ" వంటివి పాటీదార్ల లక్షణాలుగా వర్ణించాడు. 

వల్లభ్‌భాయ్ తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ పాటీదార్ల కులంలో కూడా మరింత విశిష్టంగా ఛాగామ్ అన్న ఆరు గ్రామాలు, పట్టణాలకు చెందినవారు. ఈ ఛాగామ్ పాటీదార్లు ఇతర ఆరు గ్రామాలు, పట్టణాలకు చెందిన తోటి ఛాగామ్ పాటీదార్లతోనే వివాహ సంబంధాలు కలుపుకునేవారు.

 బాల్యం 
వల్లభ్‌భాయ్ బాల్యం కరమ్‌సాడ్ గ్రామంలో తండ్రి ఝవేర్‌భాయ్‌కున్న రెండస్తుల ఇంటిలో సాగింది. ఆ ఇంటి కింది అంతస్తులో ఒక వరండా, ఒక డ్రాయింగ్ రూమ్, ఒక పడకగది, వంటిల్లు ఉండేవి. భార్యాభర్తలు పడకగదిలో పడుకుంటే కింది అంతస్తులోని డ్రాయింగ్ రూమ్‌లోనూ, వరండాలోనూ ఇతరులు పడుకునేవారు. పై అంతస్తును పండిన ధాన్యాన్ని నిల్వచేయడానికి, కొందరు పడుకునేందుకు వీలుగా వాడుకునేవారు. ఈ విశాలమైన ఇంటిలో చాలామంది కుటుంబసభ్యులతో కలిసిమెలసి ఉంటూ వల్లభ్‌భాయ్ చిన్నతనాన్ని గడిపాడు.

వల్లభ్‌భాయ్ తండ్రి ఝవేర్‌భాయ్‌కి పెద్దల నుంచి సంక్రమించిన ఆస్తి పది ఎకరాలు. ఆనాటి సమాజంలో పెద్ద భూస్వామి కాదు. దీనితో పాటు పెద్దగా ఆస్తి వ్యవహారాల పట్ల దృష్టి కూడా లేకపోవడంతో అతని ఒక ఆర్థిక పరిస్థితి అంతంత మాత్రంగా ఉండేది. ఝవేర్‌భాయ్ చాలా ఆధ్యాత్మిక దృష్టి కలిగినవాడు. స్వామినారాయణ్ సంప్రదాయం పట్ల గొప్ప భక్తి కలవాడు. ఊరిలోని సాధారణ రాజకీయాల్లో తలదూర్చక ఎప్పుడూ ఆధ్యాత్మిక చింతనలోనే కాలం గడిపేవాడు. దానితో అతని పట్ల ఊళ్ళో పెద్దమనిషిగా గౌరవం ఉండేది. తల్లి లాడ్‌బా సౌమ్యురాలు, అందరి అభిమానాన్ని సంపాదించగల ఇల్లాలు. ఆమె వివాదాలకు దూరంగా, చుట్టుపక్కల వారికి తోచిన సహాయం చేస్తూ, ఇంటిపనులన్నీ చక్కబెడుతూ, ఉన్న కాస్తలోనే జీవితాన్ని సర్దుకుంటూ జీవించేది.

పదిహేడేళ్ళ వయసు వరకూ వల్లభ్‌భాయ్ తండ్రి అడుగుజాడల్లో స్వామినారాయణ్ సంప్రదాయ నియమాలు పాటించేవాడు. నెలలో రెండు రోజులు నీళ్ళు కూడా తాగకుండా నిర్జల ఉపవాసం ఉండేవాడు. అయితే, వారి ముందుతరం స్వామినారాయణ్ యోగుల పట్ల ఎంతో గౌరవం ఉన్న వల్లభ్‌భాయ్‌కి అప్పట్లో వారిలో వస్తున్న మార్పుల పట్ల వ్యతిరేకత ఉండేది. తండ్రితో పోలిస్తే మేనమామలు కొంత ఆస్తిపరులు, స్థితిమంతులు కావడంతో వల్లభ్‌భాయ్, అతని సోదరులను మేనమామల ఊరైన నడియాడ్‌లో కొన్నాళ్ళు పెరిగారు. వల్లభ్‌భాయ్ మూడేళ్ళ పాటు నడియాడ్ పాఠశాలలో ఇంగ్లీష్ నేర్చుకున్నాడు.

 పాఠశాల విద్యాభ్యాసం 
వల్లభ్‌భాయ్ ప్రాథమిక విద్యాభ్యాసం కరమ్‌సాడ్‌లో గుజరాతీ మాధ్యమ పాఠశాలలో సాగింది. రైతు కుటుంబానికి చెందినవాడు కావడంతో అతను చదువుతో పాటు తరచుగా వ్యవసాయ పనులు కూడా నేర్చుకునేవాడు. తండ్రి చిన్నతనంలో రోజూ ఉదయం పొలాల్లోకి తనతో పాటు తీసుకువెళ్తూ ఎక్కాలూ, చిన్న చిన్న లెక్కలు నేర్పేవాడు. జీవితంలో గొప్ప వ్యక్తి కావాలని ఆనాటికి వల్లభ్‌భాయ్‌కి బలమైన కోరిక ఉండేది. దానికి అతనికి తోచిన మార్గం ఇంగ్లీష్ చదువుకోవడమే. దానితో, ఇలా ఏడో తరగతి చదువు పూర్తయ్యాకా వల్లభ్‌భాయ్ పైచదువులు, అది కూడా ఇంగ్లీషు మాధ్యమంలో చదువుకోవాలని కోరుకున్నాడు. గ్రామంలో మూడు తరగతుల వరకూ బోధించేందుకు వీలున్న ఒక ప్రైవేటు ఆంగ్ల మాధ్యమ పాఠశాల అదే సమయంలో కొత్తగా పెట్టడంతో వల్లభ్‌భాయ్‌ని అందులో చేరాడు. మళ్ళీ ఆంగ్లమాధ్యమంలో మొదటి నుంచి ప్రారంభించవలసి రావడంతో దాదాపు తన పదిహేడో ఏట అక్కడ మూడో తరగతి ముగించాడు. నాలుగు, ఐదు తరగతులు దగ్గరలోని పెట్‌లాద్ పట్టణంలోని స్కూల్లో పూర్తిచేశాడు.

అంతకుమించిన చదువు ఆ ప్రాంతంలో లేకపోవడంతో తన మేనమామల ఊరైన నడియాడ్‌లో అతను ఆంగ్ల మాధ్యమంలో ఆరో తరగతిలో చేరాడు. ఇంగ్లీష్ అభ్యాసానికి మంచి కృషిచేసే విద్యార్థిగానే కాక అవసరమైతే వివాదాల్లో ముందుండి నడిపేవాడిగా కూడా వల్లభ్‌భాయ్‌కి హైస్కూలు దశలో పేరుండేది. టీచర్లు విద్యార్థుల పట్ల అన్యాయంగా వ్యవహరించినప్పుడు సహించక విద్యార్థులను అందరినీ కలుపుకుని క్లాసులు బాయ్‌కాట్ చేసి, తమ డిమాండ్లను నెరవేర్చుకున్న సందర్భాలు అతని విద్యార్థి జీవితంలో ఉన్నాయి. అంతేకాక, ఒకసారి పురపాలక ఎన్నికల్లో వల్లభ్‌భాయ్ స్కూల్లో పనిచేసే టీచర్ నిలబడినప్పుడు అతని తరఫున బాగా ప్రచారం చేశాడు. ఎదుటిపక్షానికి చెందిన అభ్యర్థి ఓడిపోతే మీసం తీయించుకుంటానని సవాలు చేస్తే పట్టుదలగా పనిచేసి భారీ మెజారిటీతో తన టీచరును గెలిపించుకోవడమే కాక ఓడిన అభ్యర్థి వద్దకు ఒక క్షురకుడిని తీసుకువెళ్ళి మీసం తీయించుకోమని అడిగినట్టు పటేల్ జీవితచరిత్రకారుడు నరహరి పారిఖ్ రాశాడు.

ఈ కార్యకలాపాలకు తోడు శ్రద్ధగా చదువుకుంటూ వల్లభ్‌భాయ్ 1897లో తన 22వ ఏట మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్ష పాస్ అయ్యాడు. అప్పటికే న్యాయవాది కావాలన్న ఆకాంక్ష అతనిలో ఏర్పడింది. అయితే, ఇంగ్లండ్ పంపించేందుకు, బారిస్టర్ వంటివి చదివించేందుకు తన వద్ద డబ్బు లేదనీ, కావాలంటే స్వంతంగా సంపాదించిన డబ్బుతో వెళ్ళామనీ అతనితో తండ్రి చెప్పాడు. అప్పటికే తన వయసు కూడా పెద్దది కావడంతో ఎల్.ఎల్.బి. కోర్సులో చేరి ఆరేళ్ళు చదువుకోవడం కాకుండా మొదట ఇంటివద్ద నుంచే ప్రైవేటుగా చదువుకుని డిస్ట్రిక్ట్ ప్లీడర్స్ పరీక్ష పూర్తిచేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. స్థానిక లాయర్ల నుంచి వారు చదువుకున్న పాత పుస్తకాలు తెచ్చుకుని శ్రద్ధగా చదివి మూడేళ్ళలోనే ఆ పరీక్ష పూర్తిచేసి న్యాయవాదిగా పనిచేసే అర్హత పొందాడు.

 న్యాయవాదిగా 

 గోధ్రా ప్రాక్టీసు 
వల్లభ్‌భాయ్ పరీక్ష పాసయ్యాకా తమతో కలసి పనిచేయమని అతని అన్న విఠల్‌భాయ్ పటేల్ సహా పలువురు న్యాయవాదులు ఆహ్వానించారు. కానీ, స్వంతంగా ప్రాక్టీసు పెట్టి పనిచేయాలనే వల్లభ్‌భాయ్ నిర్ణయించుకున్నాడు. అతని అన్న విఠల్‌భాయ్ ఐదేళ్ళపాటు గోధ్రాలో ప్రాక్టీసు చేసి ఆ పట్టణాన్ని వదిలి బోర్సాద్‌కు వచ్చి ప్రాక్టీసు పెట్టుకుంటూ ఉండడంతో అతని పరిచయాలు ఉపయోగపడతాయన్న ఆలోచనతో వల్లభ్‌భాయ్ గోధ్రా పట్టణంలో ప్రాక్టీసు ప్రారంభించాడు. ఆఫీసులో కనీసమాత్రపు సామాన్ల కోసం, ఇంటి ఏర్పాటు కోసం కూడా అప్పుచేయాల్సి వచ్చింది. దురదృష్టవశాత్తూ, గోధ్రాకు వెళ్ళిన కొద్ది రోజులకే అక్కడ ప్లేగ్ వ్యాధి విజృంభించడం, ప్రాక్టీసు లేకపోవడంతో పాటుగా తనకు కూడా సోకింది. మొత్తానికి, ప్లేగ్ ప్రమాదం నుంచి బయటపడ్డాడు. చివరకు రెండేళ్ళ ప్రాక్టీసు గడిచాకా అన్న విఠల్‌భాయ్ పటేల్‌కి వల్లభ్‌భాయ్ సహాయం కావాల్సి వచ్చింది. దానితో ఒక ప్రణాళిక వేసుకుని 1902లో గోధ్రా వదిలి బోర్సాద్‌కు ప్రాక్టీసు మార్చాడు.

 బోర్సాద్ ప్రాక్టీసు 
బోర్సాద్‌లో ఒక ఉప జడ్జీ తీవ్ర అవినీతితో అందరినీ వేధిస్తూండగా విఠల్‌భాయ్ ఫిర్యాదు వల్ల ప్రభుత్వం అతన్ని తొలగించి, అవినీతి ఫిర్యాదులను విచారించేందుకు ఒక కమీషన్ ఏర్పాటుచేసింది. దీనితో విఠల్‌భాయ్ మీద నడియాడ్‌లోని ఇతర ముఖ్య న్యాయశాఖ అధికారులైన రెసిడెంట్ ఫస్ట్ క్లాస్ మేజిస్ట్రేట్, ఫస్ట్ క్లాస్ సబ్ జడ్జి, స్థానిక రెవెన్యూ విభాగానికి చెందిన మామ్లాత్‌దార్‌లు (తహశీల్దారు) శత్రుత్వం వహించారు. ఎలాగైనా దీనికి పగతీర్చుకోవాలని భావిస్తూ, విఠల్‌భాయ్‌కి ఇబ్బందులు కల్పించసాగారు. ఈ సమస్య నుంచి తప్పించేందుకు, అవసరమైతే విఠల్‌భాయ్‌కి సాయం చేసేందుకు వల్లభ్‌భాయ్ బోర్సాద్ వచ్చాడు.

అయితే, వల్లభ్‌భాయ్ ప్రత్యేకంగా ప్రాక్టీసు పెట్టి, వేరుగా ఇల్లు తీసుకుని జీవించాడు. అన్నదమ్ములిద్దరికీ ఒకరితో ఒకరికి పడట్లేదు అన్నట్టుగా వ్యవహరించేవారు. కొన్ని కేసుల్లో అన్నదమ్ములు ప్రత్యర్థులుగా ఒకరికి ఒకరు వ్యతిరేకంగా వాదించుకోవడం బయటివారికి ఆసక్తిగానూ, వినోదంగానూ ఉండేది. మొత్తానికి, బోర్సాద్ న్యాయస్థానంలో అందరి దృష్టిలోనూ వల్లభ్‌భాయ్ ఒక ప్రత్యేకత నిలుపుకుంటూ పేరుతెచ్చుకున్నాడు. ఆ దశలో వల్లభ్‌భాయ్ చేపట్టిన ఒక కేసు విషయంలో మామ్లాత్‌దార్ నిందితునిగా ఉన్నాడు. మామ్లాత్‌దారు, అతని మిత్రుడు రెసిడెంట్ జడ్జి కలసి ఈ కేసు విషయంలో సహకరించమని వల్లభ్‌భాయ్‌ని కోరాల్సి వచ్చింది. ఇలాంటి అవకాశం కోసమే ఎదురుచూస్తున్న వల్లభ్‌భాయ్ మొదట నిరాకరించాడు. అయితే, జడ్జి, మామ్లాత్‌దార్ విఠల్‌భాయ్ పటేల్ వద్దకు వెళ్ళి అతనితో అడిగించగా వెంటనే అంగీకరించి సాయం చేశాడు. ఈ క్రమంలో ముగ్గురు అధికారులు విఠల్‌భాయ్ పట్ల తమకున్న శత్రుత్వ భావన వదులుకున్నారు. దానితో వల్లభ్‌భాయ్ వచ్చిన పని ఫలించింది.

వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ తన ఇంగ్లాండ్ ప్రయాణం కోసం, చదువు కోసం అవసరమైన డబ్బు సంపాదించే లక్ష్యంతో తన ప్రాక్టీసుని బాగా పెంచుకున్నాడు. క్రిమినల్ కేసుల్లో అయితే వాదన త్వరగా ముగిసి ఒక నిర్ణయానికి వచ్చే వీలుండగా, సివిల్ కేసులు ఏళ్ళ తరబడి కొనసాగుతాయని అందువల్ల వాటిలో డబ్బు సంపాదనకు ఆస్కారం ఉండదనీ సాధ్యమైనంతవరకూ సివిల్ కేసుల జోలికి వెళ్ళేవాడు కాదు. అతని న్యాయవాద వృత్తిలో న్యాయసూక్ష్మాలూ, న్యాయ పరిజ్ఞానం కన్నా ఎక్కువగా క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్‌లోనూ, సాక్ష్యాధారాలను అవగాహన చేసుకోవడంలోనూ, మానవ మనస్తత్వాన్ని గ్రహించడంలోనూ తనకున్న ప్రతిభపైనే ఆధారపడేవాడని పటేల్ జీవితచరిత్రకారుడు నరహరి పారిఖ్ భావించాడు. ప్రాసిక్యూషన్ వారు ప్రవేశపెట్టిన సాక్షులను వల్లభ్‌భాయ్ క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్ చేయడం పూర్తయ్యేసరికే చాలా కేసులు వీగిపోయి తనకు అనుకూలంగా మారేదని పారిఖ్ రాశాడు.

 ఆనంద్‌కి, మళ్ళీ బోర్సాద్‌కి 
అప్పట్లో బొంబాయి రాష్ట్రంలో కెల్లా ఖేడా జిల్లాలలోనూ, అందులోనూ ప్రత్యేకించి బోర్సాద్ తాలూకాలోనూ ఎక్కువ క్రిమినల్ కేసులు నమోదయ్యేవి. ఈ చెడ్డపేరు ఉండడంతో పాటుగా అక్కడ కేసుల రద్దీ తీవ్రంగా ఉండడంతో ముఖ్యమైన కేసులను విచారించడానికి ప్రత్యేక ఫస్ట్ క్లాస్ మేజిస్ట్రేట్‌ని అక్కడ నియమించి విచారించేవారు. అప్పటికే ఈ కేసులు చేయడంలో మంచి పేరు సంపాదించుకున్న వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్‌కి ఇబ్బడిముబ్బడిగా కేసులు వస్తూండేవి. ఆ కేసుల్లో చాలా శాతం తన చాతుర్యంతో నిందితుల మీద కేసులు కొట్టివేయించగలుగుతూ ఉండేవాడు. దీనితో అతని ప్రాక్టీసు విపరీతంగా పెరగడంతో పాటుగా ఇది న్యాయస్థానానికి, పోలీసులకు సవాలుగా కూడా మారింది. ఈ పరిస్థితిని నివారించడానికి బోర్సాద్ నుంచి ప్రత్యేక ఫస్ట్ క్లాస్ మేజిస్ట్రేట్ కోర్టును ఖేడా తాలూకాకే చెందిన ఆనంద్ పట్టణానికి మార్పించాలని ప్రతిపాదన రాగా ప్రభుత్వం దానిని ఆమోదించింది.

అయితే, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ ఈ ప్రత్యేక ఫస్ట్ క్లాస్ మేజిస్ట్రేట్ కోర్టులోని ప్రాక్టీసుకే ప్రాధాన్యత ఇచ్చి తను కూడా ఆనంద్‌కి మకాం మార్చాడు. అక్కడ కూడా మళ్ళీ అత్యధికంగా కేసులు చేపట్టి విజయం సాధిస్తూ ఉండడంతో ఏడాది పాటు చూసి ప్రభుత్వం మళ్ళీ తిరిగి ఆ కోర్టును బోర్సాద్‌కే మార్చేసింది.

 బారిస్టర్ చదువుకు తొలి ప్రయత్నం, వైఫల్యం 
వల్లభ్‌భాయ్‌కి ఇంగ్లాండ్ వెళ్ళి బారిస్టర్ చదవాలన్న కోరిక మొదటి నుంచి ఉండేది. అయితే, కోర్టుల్లో ప్రతిభావంతుడైన స్థానిక న్యాయవాది కన్నా, అంతగా ప్రతిభ లేని బారిస్టరుకి ఎక్కువ మర్యాద, పారితోషికం లభిస్తూ ఉండడం చూస్తూండడంతో ఈ కోరిక మరింత బలపడింది. కొన్ని ముఖ్యమైన కేసుల్లో క్లయింట్లు ఒక దశ వచ్చాకా అహ్మదాబాద్ నుంచి ఎవరైనా బారిస్టరును ఎక్కువ ఫీజు ఇచ్చి తీసుకువచ్చినప్పుడు వారికి దాదాపు అసిస్టెంటుగా పనిచేయాల్సి రావడం వల్లభ్‌భాయ్ తేలికగా తీసుకోలేకపోయేవాడు. వీటన్నిటి రీత్యా ఇంగ్లాండ్ ప్రయాణానికి, బారిస్టర్ చదువుకు అవసరమైన డబ్బును సంపాదిస్తూ, జాగ్రత్తగా దాచేవాడు అతను. మొత్తానికి, ఏడేళ్ళ ప్రాక్టీస్ అనంతరం 1905లో ఇంగ్లాండ్ వెళ్ళి బారిస్టర్ చదివేందుకు ఏర్పాటుచేసుకోవడం ప్రారంభించాడు.

తనకు ఇంగ్లాండుకు పాస్ కోసం, ప్రయాణం కోసం థామస్ కుక్ అండ్ సన్ కంపెనీ వారిని సంప్రదించాడు. ఆ కంపెనీ వారు పాస్‌ని "వి. జె. పటేల్" పేరిట పంపారు. వల్లభ్‌భాయ్ ఝవేర్‌భాయ్ పటేల్‌కీ, అతని అన్నయ్య విఠల్‌భాయ్ ఝవేర్‌భాయ్‌ పటేల్‌కీ పొడి అక్షరాల్లో పేరు వి. జె. పటేల్ అనే రావడమూ, ఇద్దరూ బోర్సాద్‌లోనే న్యాయవాదులు కావడంతో ఆ ఉత్తరం విఠల్‌భాయ్‌కి వెళ్ళింది. విఠల్‌భాయ్ కూడా బారిస్టర్ చదువుకోవాలని అప్పటికే ప్రయత్నాలు చేస్తూండడంతో ఈ అవకాశాన్ని తీసుకుని తానే ఇంగ్లాండ్ వెళ్ళాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. తాను పెద్దవాడిననీ, తనకన్నా ముందుగా తమ్ముడు బారిస్టర్ కావాలనుకోవడం సరికాదని అంటూ తమ్ముడిని విఠల్‌భాయ్ తప్పుపట్టాడు. ఈ అవకాశం తనకు వదిలేసి, తాను బారిస్టర్ పూర్తిచేసుకుని వచ్చాకా వెళ్ళాలని తమ్ముడికి సూచించాడు. ఒక సమర్థుడైన న్యాయవాదిగా చట్టపరంగా చూసినా, నైతికంగా చూసినా తన అన్నయ్య చెప్పేది సరికాదని తెలిసినా చిన్ననాటి నుంచి సంప్రదాయాలను, కుటుంబ బంధాల పట్ల గౌరవాన్ని ఒంటబట్టించుకున్న వల్లభ్‌భాయ్ అన్నమాటను శిరసావహించాడు. దీనికి మనస్ఫూర్తిగా ఒప్పుకోవడం మాత్రమే కాకుండా, విదేశాల్లో విఠల్‌భాయ్ చదువుకు, ఇక్కడ అతని కుటుంబం సాగడానికి అయ్యే ఖర్చంతా తానే పెట్టుకుంటానని బాధ్యత కూడా వల్లభ్‌భాయ్ తీసుకున్నాడు.

విఠల్‌భాయ్ ప్రయాణానికి ఏర్పాట్లన్నీ రహస్యంగా పూర్తిచేసుకుని, అన్నదమ్ములిద్దరూ బొంబాయిలో ఒక కేసుకు సంబంధించిన పని ఉందని అందరికీ చెప్పి వెళ్ళారు. బొంబాయిలో విఠల్‌భాయ్ ఓడ ఎక్కి లండన్ ప్రయాణం కాగా, అతనికి వీడ్కోలు పలికి వల్లభ్‌భాయ్ బోర్సాద్ వచ్చేశాడు. ఆ తర్వాతే విఠల్‌భాయ్ లండన్ ప్రయాణం గురించి కుటుంబసభ్యులతో సహా అందరికీ వల్లభ్‌భాయ్ తెలియజేశాడు.

 వైవాహిక జీవితం 
వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్‌కి పదహారేళ్ళ వయసులో పన్నెండేళ్ళ వయసున్న ఝవేర్‌బాతో పెద్దలు నిశ్చయించిన ప్రకారం పెళ్ళి జరిగింది. అప్పటికి అతను ఆంగ్లమాధ్యమ పాఠశాలలో రెండవ తరగతి చదువుకుంటున్న విద్యార్థి. వల్లభ్‌భాయ్ బాధ్యతలు స్వీకరించే వయసు వచ్చేవరకూ ఆమెను పుట్టింట్లోనే ఉంచడానికి నిశ్చయించారు. అలా అతను 25-26 ఏళ్ళ వయసులో డిస్ట్రిక్ట్ ప్లీడర్స్ పరీక్ష పూర్తిచేసేదాకా పదేళ్ళ పాటు ఆమె పుట్టింట్లో ఉండగా, ఆ పరీక్ష పూర్తై స్వంత ప్రాక్టీసు పెట్టడానికి వల్లభ్‌భాయ్ నిశ్చయించుకున్నాకా ఆమెను కాపురానికి తీసుకువచ్చాడు.

గోధ్రాలో అతను ప్రాక్టీసుతో పాటు ఇల్లు తీసుకుని కాపురం పెట్టాడు. అయితే, వెనువెంటనే ప్లేగ్ రావడం, అది అతనికీ సోకడంతో భార్యకు సోకకుండా ఆమెను పుట్టింటికి బలవంతాన పంపేశాడు. తనకు పూర్తిగా నయమై, ఊరి పరిస్థితి మెరుగయ్యాకే ఆమెను తీసుకువచ్చాడు. వారికి మొదట కుమార్తె మణిబెన్ పటేల్ (1903లో), తర్వాత కుమారుడు దహ్యా పటేల్ (1905లో) జన్మించారు.

ఆ దశలో విఠల్‌భాయ్ ఇంగ్లాండ్ వెళ్ళి చదువుకోవాల్సి రావడంతో అతని భార్యా పిల్లలను తమతో పాటు ఉండమని వల్లభ్‌భాయ్ ఇంటికి తీసుకువచ్చాడు. వదినకు, తన భార్యకు మధ్య కుటుంబ కలహాలు ప్రారంభమై తీవ్రంగా మారడం వల్లభ్‌భాయ్‌కి సమస్యగా పరిణమించింది. అన్నయ్య విదేశాలకు వెళ్ళిన దశలో వదినను ఇంటి నుంచి పంపడం సబబుగా ఉండదన్న ఆలోచనతో అతను తన భార్య ఝవేర్‌బానే ఆమె పుట్టింటికి పంపాడు. రెండేళ్ళు ఇలా గడిచాకా 1908లో విఠల్‌భాయ్ బారిస్టరు పట్టా పొంది ఇంటికి తిరిగివచ్చాడు. బారిస్టరుగా బొంబాయిలో భార్యాపిల్లలతో కాపురం పెట్టి ప్రాక్టీసు ఆరంభించాడు.

తన భార్యాపిల్లలను వెనక్కి తీసుకువచ్చిన కొద్ది కాలానికే భార్యకు కడుపులో పేగులకు సంబంధించిన తీవ్రమైన అనారోగ్యం చేసింది. 1908 చివరిలో ఆమెను, పిల్లలను తీసుకుని బొంబాయి వెళ్ళి అక్కడ ఆమెకు వైద్యం ప్రారంభించి, తుదకు కామా ఆసుపత్రిలో చేర్పించాడు. ఝవేర్‌బా అనారోగ్యానికి ఆమెకు ఆపరేషన్ చేయాల్సిన అవసరం ఉండగా, మరోవైపు ఆమె బాగా బలహీనంగా ఉండడంతో ఆపరేషన్‌కు తట్టుకోగలదా అన్న సందేహాలు వైద్యులు వ్యక్తం చేశారు. ఆమె బలం పుంజుకోగానే ఆపరేషన్ చేసేలా ఏర్పాట్లు చేసుకుని, అందుకోసం వేచిచూస్తున్న దశలో వల్లభ్‌భాయ్ తాను వాదిస్తున్న ఒక హత్య కేసులో కీలకమైన హియరింగ్ వచ్చింది. ఆపరేషన్ చేసేలా ఉంటే ముందుగా తెలియజేస్తామని వైద్యులు ఇచ్చిన హామీ మేరకు వల్లభ్‌భాయ్ వాదించడానికి బోర్సాద్ వెళ్ళాడు.

ఇంతలో అత్యవసర పరిస్థితి ఏర్పడగా వల్లభ్‌భాయ్‌కి తెలియపరకుండానే వెనువెంటనే ఝవేర్‌బాకి వైద్యులు ఆపరేషన్ పూర్తిచేశారు. "ఆపరేషన్ విజయవంతం అయింది" అని టెలిగ్రామ్‌ని వల్లభ్‌భాయ్‌కి వైద్యుడు పంపించాడు. మరుసటి రోజున, అంటే 1909 జనవరి 11న, ఝవేర్‌బా మరణించింది. ఆమె మరణాన్ని గురించి తెలియపరుస్తూ మరో టెలిగ్రామ్ వైద్యులు పంపారు. హత్య కేసుకు సంబంధించిన విచారణ మధ్యలో అతనికి భార్య మరణించినట్టు టెలిగ్రామ్ అందింది. తనకు ఎంతో బాధాకరమైన ఈ వార్తను అలా కోర్టు రూమ్‌లో అందుకున్నా తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించకుంటే క్లయింటుకు శిక్ష పడే అవకాశం ఉండడంతో క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్ అలానే పూర్తిచేశాడు. కోర్టులో సాక్షుల నుంచి తనకు అనుకూలమైన సమాచారాన్ని రాబట్టాకా, వాయిదా పడిన తర్వాత మాత్రమే తన పరిస్థితిని మిగిలినవారికి తెలియజేశాడు.

ఇది జరిగిన కొన్ని నెలలకు విఠల్‌భాయ్ భార్య కూడా అనారోగ్యానికి గురికావడంతో వల్లభ్‌భాయ్ తన ఇంగ్లాండ్ ప్రయాణాన్ని మరికొన్నాళ్ళు వాయిదా వేసుకుని, వదినను వాతావరణం మారితే మెరుగుపడవచ్చని బోర్సాద్ తీసుకువచ్చాడు. ఎన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకున్నా ఆమె కూడా 1910 మొదట్లోనే మరణించింది. 

చివరి దశలో తన భార్యతో ఉండలేకపోయానన్న బాధ వల్లభ్‌భాయ్ జీవితాంతం వెంటాడింది. 33 ఏళ్ళ వయసులో భార్య చనిపోయాకా తాను మళ్ళీ పెళ్ళిచేసుకోకూడదనీ, ఇద్దరు పిల్లలనీ పెంచుతూ జీవించాలనీ నిర్ణయించుకున్నాడు. కుటుంబసభ్యులు, బంధువులు, సన్నిహితులు మళ్ళీ పెళ్ళిచేసుకోమని ఎంతగా చెప్పినా వల్లభ్‌భాయ్ ఆ నిర్ణయానికే కట్టుబడి జీవించాడు.

 బారిస్టర్ విద్యాభ్యాసం 

 లండన్ ప్రయాణం 
లండన్ వెళ్ళి బారిస్టర్ చదివే ప్రయత్నాల గురించి వల్లభ్‌భాయ్ కూడా తన అన్న వలెనే సాధ్యమైనంత రహస్యంగా ఉంచాడు. తన ప్రాక్టీసును, ఇంటి వ్యవహారాల బాధ్యతలను అప్పుడే కొత్తగా పరీక్ష పాసై న్యాయవాదిగా అర్హత పొందిన తన తమ్ముడికి అప్పగించాడు. ఆపైన, ఆగస్టు 1910లో బొంబాయి వెళ్ళి అక్కడ ఓడ ఎక్కి ఇంగ్లాండు ప్రయాణం అయ్యాడు. దాదాపు ముప్పై ఐదేళ్ళ ఏళ్ళ వయసులో స్వంత ఖర్చులతో ఎన్నో ఇబ్బందులకు ఓర్చి చదువుకోవడానికి వెళ్తూండడంతో వల్లభ్‌భాయ్ సాధ్యమైనంత తక్కువ ఖర్చులు చేసి, వీలైనంత వేగంగా బారిస్టర్ పట్టా పొంది వెనక్కి రావాలన్న సంకల్పంతో ఉండేవాడు. సమయాన్ని, డబ్బును వృధాచేయడానికి ఏమాత్రం ఇష్టపడేవాడు కాదు. ఓడలో మొదట సముద్ర వికారానికి (Sea Sickness) గురై ఇబ్బంది పడ్డ వల్లభ్‌భాయ్ ఆడెన్ (నేటి యెమన్లో ఉంది) ప్రాంతానికి చేరేసరికి నయం కావడంతో ఓడలోనే తన చదువుకు అవసరమైన జస్టినియన్ రూపొందించిన రోమన్ లా చదవడం ప్రారంభించాడు. ఫ్రాన్స్‌లోని మర్సెల్స్ ప్రాంతానికి వచ్చేసరికల్లా ఆ పుస్తకం అధ్యయనం పూర్తిచేసేశాడు.

 ఫైనల్ పరీక్షలో విజయం 
లండన్ చేరుకున్నాకా ఒక బోర్డింగ్ హౌస్‌లో మకాం చేసి, మిడిల్ టెంపుల్‌లో చేరాడు. వెనువెంటనే రోమన్ లాకు సంబంధించిన పరీక్షకు కూర్చుని మొదటి తరగతిలో పాసయ్యాడు. సామాన్యంగా బారిస్టర్ కావడానికి తను ఎన్నుకున్న ఇన్ (మిడిల్ టెంపుల్)లో పన్నెండు టర్మ్‌లు పూర్తిచేసుకోవాలి. ఏడాదికి నాలుగు చొప్పున పన్నెండు టర్మ్‌లు పూర్తిచేసుకోవడానికి ఒక అభ్యర్థికి కనీసం మూడు సంవత్సరాలు పట్టేది. అయితే, ఏడాదిన్నర తర్వాత జరిగే ఆరవ టర్మ్ తర్వాత కావాలంటే ఫైనల్ పరీక్షకు కూర్చోవచ్చు. అలా కూర్చున్నవారు ఆనర్స్‌తో పాసైతే గనుక మిగిలిన ఆరు టర్మ్‌ల్లో రెండు టర్ముల మినహాయింపు ఉంటుంది. అయితే, ఇది చాలా కష్టతరమైనది. ఎలాగైనా మూడేళ్ళ కోర్సును ఇలా త్వరగా పూర్తిచేసుకోవాలని వలభ్‌భాయ్ నిర్ణయించుకున్నాడు.

తన నివాసానికి దాదాపు 17-18 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న మిడిల్ టెంపుల్ గ్రంథాలయానికి రోజూ నడిచివెళ్ళి, వచ్చేవాడు. దాదాపు 10-12 గంటల సమయాన్ని అక్కడే చదువుకోవడంలో గడిపేవాడు. ఆరు టర్ములను విజయవంతంగా పూర్తిచేసుకోవడమే కాకుండా ప్రిలిమినరీ పరీక్షలో ఈక్విటీ పేపర్లో జి. డేవిస్ అన్న సహ విద్యార్థితో మొదటి స్థానంలో నిలిచి బహుమతి కూడా పొందాడు. 1912 జూన్‌లో వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ ఫైనల్ పరీక్షకు కూర్చున్నాడు. ఫస్ట్‌క్లాసులో మొదటి స్థానంతో పాస్ కావడంతో 50 పౌండ్లు బహుమానం పొందాడు. వల్లభ్‌భాయ్ పరీక్షలో గొప్ప విజయాన్ని సాధించడం గురించి స్థానిక పత్రికల్లో ప్రచురితమైంది, లండన్‌లోని భారతీయుల్లోనూ, భారతదేశం పట్ల ఆసక్తి, పరిచయం ఉన్న బ్రిటీషర్లలోనూ ఈ విజయం గౌరవాన్ని సంపాదించిపెట్టింది. 

ఇలా రెండు టర్ముల మినహాయింపు లభించడంతో మిగిలిన టర్ములను కూడా మినహాయింపు పొంది సాధ్యమైనంత వెంటనే బారిస్టర్ పట్టాతో వెళ్ళిపోవాలని వల్లభ్‌భాయ్ ప్రయత్నాలు సాగించాడు. తనకు ఇప్పటికే అనారోగ్యంగా ఉందనీ, దానికి తోడు తాను ఫైనల్ పరీక్ష పాస్ అయ్యాననీ, ఇంకా ఇంగ్లాండులో ఉండాలంటే అనారోగ్యం ముదరడంతో పాటు ఖర్చు కూడా పెరుగుతుందనీ, కనుక తనకు మిగతా టర్ములకు కూడా మినహాయింపు ఇవ్వాలనీ కోరుతూ మిడిల్ టెంపుల్‌లోని కాన్స్టిట్యూషన్ కమిటీ వారికి అభ్యర్థన పెట్టుకున్నాడు. ఈ ఒక్కసారి వల్లభ్‌భాయ్‌కి ఇలాంటి అవకాశం ఇస్తే ఇదొక పరిపాటిగా మారే ప్రమాదం ఉందనీ, ఇంత త్వరగా బారిస్టర్ కావచ్చన్న వార్త భారతదేశంలో పాకిపోతే చాలామంది భారతీయ విద్యార్థులు దీనికి ఆకర్షితులు కావచ్చనీ భయపడడంతో తిరస్కరించారు. దానితో మిగిలిన రెండు టర్ములకు గాను తగినన్ని డిన్నర్లకు హాజరై భోజనం చేయడమే వల్లభ్‌భాయ్ పనిగా మిగిలింది. 

 కోర్సు ముగింపు 
పెద్దగా చదవాల్సినదీ లేక, అలాగని వెంటనే వెనక్కి వెళ్ళే వీలూ లేకపోవడంతో వల్లభ్‌భాయ్ ఆ సమయాన్ని ఇంగ్లాండులో విస్తృతంగా పర్యటించి చూడదగ్గ ప్రదేశాలన్నీ చూడడానికి కేటాయించాడు. ఆనాడు లండన్‌లో భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలు, విప్లవోద్యమాల తాలూకు వేడి తగులుతూ ఉండడంతో కొంతవరకూ సందేహాస్పందంగా చూసినా జంకకుండా వల్లభ్‌భాయ్ నచ్చినవిధంగా తిరుగుతూ సమయం గడిపేవాడు. చివరకు టర్ములు పూర్తయ్యాకా బారిస్టరుగా నమోదుకాగానే తనను ప్రతిపాదించిన వ్యక్తి స్నేహపూర్వకంగా ఇస్తానన్న విందు కూడా స్వీకరించకుండా మరుసటిరోజునే భారతదేశానికి బయలుదేరి వచ్చేశాడు.

 బారిస్టరుగా ప్రాక్టీసు 

 అహ్మదాబాద్ ప్రాక్టీసు 
1913 ఫిబ్రవరి 13న వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ బొంబాయి చేరుకున్నాడు. అలా భారతదేశం నుంచి బయలుదేరిన రెండున్నర సంవత్సరాల లోగానే తిరిగి భారతదేశానికి బారిస్టరు పట్టాతో తిరిగివచ్చేశాడు. ఇంగ్లాండులో తనను బారిస్టరు నమోదుకు ప్రతిపాదించిన వ్యక్తి బొంబాయి ఛీఫ్ జస్టిస్ సర్ బాసిల్ స్కాట్ బంధువు కావడంతో అతను ఇచ్చిన పరిచయ లేఖను తీసుకుని అదే రోజున స్కాట్‌ని కలిశాడు. అప్పటికే అతని బంధువు స్కాట్‌కి సిఫార్సు ఉత్తరం పంపి ఉండడంతో అతను వల్లభ్‌భాయ్‌ని చాలా ఆదరంగా చూశాడు. బొంబాయిలో ప్రాక్టీసు పెట్టడానికి సాయం చేస్తాననీ, లేదంటే ప్రభుత్వంలో ఉద్యోగం కావాలన్నా ప్రయత్నించగలననీ, వీటితో పాటుగా లా స్కూల్లో బోధనకు నియమించగలననీ వివిధ రకాల ఆఫర్లు ఇచ్చాడు. అయితే, వల్లభ్‌భాయ్ వీటన్నిటినీ గౌరవపూర్వకంగా తిరస్కరించాడు. బారిస్టరుగా ప్రాక్టీసు చేయాలనే ఉందనీ, అందులోనూ తమ ప్రాంతంలో ముఖ్య నగరమైన అహ్మదాబాద్‌లోనే ప్రాక్టీస్ పెట్టాలని భావిస్తున్నట్టు తెలిపి బయల్దేరాడు.

వల్లభ్‌భాయ్ ఇంగ్లాండులో ఉండగానే విఠల్‌భాయ్ ప్రాక్టీసు మానేసి రాజకీయాల్లో ప్రవేశించాడు. తిరిగివచ్చే సరికి విఠల్‌భాయ్ బొంబాయి లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్‌కి ఉత్తర డివిజన్ స్థానిక స్వీయ పాలనా సంస్థల ప్రతినిధిగా ఎన్నికై ఉన్నాడు. విఠల్‌భాయ్ రాజకీయాల్లో ఉండేట్టు, వల్లభ్‌భాయ్ ప్రాక్టీసు చేసి అన్నదమ్ములిద్దరి కుటుంబాల అవసరాలకు తగ్గట్టుగా సంపాదించి చూసుకునేట్టు మాట్లాడుకున్నారు. వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ అలా బారిస్టరుగా తన ప్రాక్టీసును అహ్మదాబాద్ కోర్టులో ప్రారంభించాడు.

 క్రిమినల్ కేసులు, వాదనా సరళి 
అంతకుముందు ప్లీడరుగా ప్రాక్టీసు చేసినప్పటిలానే బారిస్టరుగా కూడా వల్లభ్‌భాయ్ క్రిమినల్ కేసులే ఎక్కువగా తీసుకునేవాడు. అప్పట్లో ఖేడా జిల్లాకు సంబంధించిన క్రిమినల్ కేసుల విచారణ అహ్మదాబాదులోని సెషన్స్ కోర్టులో జరిగేది. ఖేడా జిల్లాను క్రిమినల్ జిల్లాగా బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ముద్రవేసి, అక్కడి కేసుల విషయంలో జ్యూరీలో కూడా ఖేడా వారు లేకుండా అహ్మదాబాద్ వ్యక్తులనే నియమించేది. దీనివల్ల, ఖేడాకు సంబంధించిన కేసుల్లో ముద్దాయిలను మొదటి నుంచి నేరస్తులే అన్న దృష్టితో చూసి, సక్రమమైన న్యాయవిచారణ చేయకుండా బాధించడం సహజంగా ఉండేదని అహ్మదాబాద్‌కు చెందిన మరో స్వాతంత్ర్య యోధుడు జి.వి.మావ్లాంకర్ రాశాడు. ఈ దశలో కేసుల్లో డిఫెన్సు లాయర్‌గా వ్యవహరించే వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ కేసు విషయంలోనే కాక ఈ పక్షపాత బుద్ధిపై కూడా పోరాడేవాడు. 

దీనికి ఉదాహరణగా ఒక హత్య కేసు వివరాల గురించి మావ్లాంకర్ రాశాడు. ఖేడా జిల్లా వారైన అన్నదమ్ములపై ఆ హత్య కేసు ఆరోపించారు పోలీసులు. కేసులో చూసీచూడగానే (ప్రైమాఫేసీ) కనిపించే వివరాలు వేటిలోనూ ఆ అన్నదమ్ములపై నేరం ఉన్నట్టు ఆధారాలు లేవు. అయినా వారిపై నేరారోపణ చేయడమే కాకుండా సెషన్స్ జడ్జి బెయిల్ కూడా నిరాకరించాడు. వల్లభ్‌భాయ్ మొదట సాధారణంగానే బెయిల్ కోసం అభ్యర్థించి, నిందితులకు బెయిల్ ఎందుకు ఇవ్వలేదని అడిగాడు. బెయిల్ ఇవ్వవద్దని నిందితులు ఆధారాలను తారుమారు చేస్తారనీ, ముఖ్యంగా ఖేడా జిల్లా వాస్తవ్యులు కాబట్టి ప్రమాదకరమైన వ్యక్తులుగా పరిగణించాలని పోలీసులు కోర్టును కోరారు. 

దీనితో ఆగ్రహించిన వల్లభ్‌భాయ్ నేరుగా జడ్జిని ఉద్దేశించి "ఈ కోర్టులో ఖేడాకి చెందిన ఏ నిందితునికీ నిష్పక్షపాతమైన విచారణ (ఫెయిర్ ట్రయల్) లభించదని చెప్పడానికి నేను విచారిస్తున్నాను. ఒకవేళ వారికి వ్యతిరేకంగా సరైన ఆధారాలు లేకపోతే నిందితుడు ఖేడాకు చెందినవాడు కాబట్టి అతనే ఆధారాలు మాయం చేసినట్టు భావిస్తారు. ఆ జిల్లానే నేరాల జిల్లాగా పరిగణించడం వల్ల ఆధారాలు ఉన్నా లేకపోయినా నిందితులు నేరస్తులే అని పరిగణిస్తారు. అదే ఇక్కడ కోర్టు వాదనా సరళిగా కనిపిస్తోంది. ఒకవేళ పరిస్థితి ఇది కాకపోతే, కనీసం ప్రాథమిక ఆధారాలు (ప్రైమాఫేసీ ఎవిడెన్స్) కూడా నిందితులకు వ్యతిరేకంగా లేని ఈ కేసులో వారికి ఎందుకు బెయిల్ రావట్లేదు?" అంటూ తిరగబడి సూటిగా మాట్లాడాడు. 

ఓపెన్ కోర్టులో ఎందరో లాయర్లు, ఇతర అధికారులు, జనం ఉండగా అంత సూటిగా కోర్టును విమర్శించడం చూసి అవాక్కైన జడ్జి అతని మాటల్లో న్యాయం ఉండడంతో మరేం అనలేక "మిస్టర్ పటేల్, కోర్టు గురించి ఇలాంటి తీవ్రమైన అభియోగాలను చేసినప్పుడు నిస్సందేహంగా ఉద్రేకపూరితమైన మానసిక స్థితిలో ఉన్నారు. ప్రస్తుతానికి వాయిదా వేసి, మరో అరగంట తర్వాత తిరిగి కలుద్దాం" అని అప్పటికి విరామం తీసుకుని వెనక్కి వచ్చాకా నిందితులకు బెయిల్ మంజూరుచేశాడు. ఆ తర్వాత క్రమేపీ కేసు వీగిపోయి సోదరులు నిర్దోషులుగా బయటపడ్డారు. వల్లభ్‌భాయ్ వాదన సరళి అలా అనూహ్యంగానూ, సూటిగానూ ఉండేది.

వల్లభ్‌భాయ్ పెద్ద సంఖ్యలో కేసులు ఒప్పుకునేవాడు కాదు. అతని ఫీజు ఇతర బారిస్టర్లు తీసుకునేదానికన్నా ఎక్కువగా ఉండేది. ప్రాక్టీసు బావుంది కదా అని సంపాదన వెనుక పరిగెత్తే పద్ధతిలో ఉండేవాడు కాదు. బొంబాయిలో విఠల్‌భాయ్‌కి, అహ్మదాబాద్‌లో తనకు, తమ కుటుంబాలకు అవసరమైనంత వరకే సంపాదించేవాడు.

 బ్రిడ్జి ఆట 
అప్పట్లో పటేల్ కోర్టు పనులు ముగిశాకా అహ్మదాబాద్‌లోని గుజరాత్ క్లబ్‌లో పేకాట, మరీ ముఖ్యంగా బ్రిడ్జి ఆట, ఆడడానికి వెళ్ళేవాడు. ఈ ఆటలో కూడా మంచి అందెవేసిన చేయిగా పేరు తెచ్చుకున్నాడు. అలాంటి ఒక సందర్భంలోనే మహాత్మా గాంధీతో పరిచయం అయింది.

1913లో మొదలైన ప్రాక్టీసు కొన్నేళ్ళ పాటు బాగా సాగింది. 1918 నుంచి స్వాతంత్ర్యోద్యమ కార్యకలాపాల్లో పడి అంతగా ప్రాక్టీసుకు వెళ్ళలేకపోయేవాడు. చివరకు 1919 చివరిలో నాందేడ్ నుంచి బెరేజాదీ మధ్యలోని రైల్వే పట్టాలు తొలగించారన్న ఆరోపణలో నిందితుల పక్షాన వాదించినదే ఆఖరు కేసులు అని చెప్పవచ్చు.

 మూలాలు 

 ఆధార గ్రంథాలు 



వర్గం:వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్