సీవీ రాజు

సి.వి. రాజు (చింతలపాటి వెంకటపతి రాజు) కు 74వ గణతంత్ర దినోత్సవాన్ని పురస్కరించుకుని దేశ అత్యున్నత పురస్కారమైన పద్మశ్రీ పురస్కారం 2023 లో అందుకున్నారు. ఏటికొప్పాక కొయ్యబొమ్మల కళలో సి.వి. రాజు కృషికి ఈ పురస్కారం లభించింది. 

బాల్యం 
చింతలపాటి వెంకటపతి రాజు ఆంధ్రప్రదేశ్ విజయనగరం జిల్లా జొన్నవలస గ్రామంలో 1963 మే 14 జన్మించాడు. అతను విశాఖపట్నం, విజయనగరంలో తన మాధ్యమిక విద్యను అభ్యసించి, 1979లో తన ఎస్.ఎస్.సి. పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత అతను అనకాపల్లి జిల్లా ఏటికొప్పాక గ్రామంలో వంశపారంపర్య వృత్తి అయిన వ్యవసాయం చేపట్టాడు.

వృత్తి 
1988లో తన గ్రామంలో ఏటికొప్పాక బొమ్మలకు ప్రజాదరణ తగ్గడంగమనించిన రాజు 500 సంవత్సరాల నాటి ఈ కళను పునరుద్ధరించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. వృత్తి కళాకారులను సంఘటిత పరచి బొమ్మల తయారీలో నూతన పోకడలను ప్రవేశపెట్టి, ప్రకృతి సహజ సిద్ధమైన రంగులను అద్ది జీవకళ ఉట్టిపడేలా రూపొందించి, ఏటికొప్పాక బొమ్మలకు ప్రాచుర్యం కల్పించాడు. అంకుడు కర్రతో అనేక అద్భుత కళాఖండాలను సృష్టించాడు. 

రంగులపై పరిశోధనలు  
అతను ఏటికొప్పాక బొమ్మల కోసం కూరగాయల ఆధారిత రంగులను తయారుచేసే స్థానిక సంప్రదాయాన్ని బలోపేతం చేసి, వాటిని పిల్లలకు సురక్షితంగా మార్చాడు. అలాగే ఈ రంగుల నిల్వ కాలాన్ని పొడిగించడానికి కొత్త పనిముట్లు, పద్ధతులు, విధానాలను అభివృద్ధి చేయడానికి కృషి చేశాడు. వస్త్రాల కోసం సహజ రంగుల తయారీపై వర్క్‌షాప్‌లు, శిక్షణా కోర్సులకు హాజరైన రాజు, మొక్కల వేర్లు, బెరడు, కాండం, ఆకులు, పండ్లు, విత్తనాలలో ఉండే రంగుల గురించి పరిశోధించాడు. ఈ రంగుల విషపూరితతను పరీక్షించడానికి క్రాఫ్ట్స్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా రాజుకు సహాయం చేసింది. అతని ప్రయోగాలు రాయల్ రెడ్, ఇండిగోతో సహా 12 కంటే ఎక్కువ సహజ రంగుల ఉత్పత్తికి దారితీశాయి. అతను ఈ బొమ్మలను భారతదేశంలోని అనేక ప్రసిద్ధ గ్యాలరీలకు విక్రయిస్తాడు. 1992 నుండి, అతను ఈ బొమ్మలను యూరోపియన్ దేశాలతో సహా అనేక విదేశాలకు ఎగుమతి చేస్తున్నాడు. రాజు భౌగోళిక గుర్తింపు పొందిన ఏటికొప్పాక బొమ్మల తయారీదారుడు. సీవీ రాజు ఏటికొప్పాక లక్క బొమ్మలకు జాతీయస్థాయి గుర్తింపు తెచ్చాడు. మూడున్నర దశాబ్దాలుగా హస్తకళారంగంలో రాణిస్తున్న ఆయన తన కళానైపుణ్యతతో అందరినీ ఆకట్టుకున్నాడు.

రాజూ కళాకారుల ఆదాయాన్ని పెంచడానికి మరియు సహజ రంగులు సరైన మార్కెట్‌కు చేరేలా చూడటానికి కళాకారుల సహకార సంఘమైన పద్మావతి అసోసియేట్స్‌ను ప్రారంభించారు. నేడు, గ్రామానికి చెందిన 160 మంది కళాకారులు ఈ బొమ్మల తయారీలో నిమగ్నమై ఉన్నారు, వారు నెలకు సుమారు 30,000 నుండి 33,000 బొమ్మలను ఉత్పత్తి చేస్తున్నారు.

2017లో, రాజు ఢిల్లీలోని రాష్ట్రపతి భవన్‌లో జరిగిన 4వ ఇన్నోవేషన్ స్కాలర్-ఇన్-రెసిడెన్స్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నాడు. ఆయన రాష్ట్రపతి భవన్ ఆధ్వర్యంలో నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఫౌండేషన్, సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ విభాగం నిర్వహించిన వార్షిక ఫెస్టివల్ ఆఫ్ ఇన్నోవేషన్ అండ్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ (FINE)లో కూడా పాల్గొన్నాడు.

అవార్డులు
2003లో ఆయన భారత ప్రభుత్వ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ శాఖకు చెందిన స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థ అయిన నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఫౌండేషన్ - ఇండియా నుండి 2వ ద్వైవార్షిక నేషనల్ గ్రాస్‌రూట్స్ ఇన్నోవేషన్, అత్యుత్తమ సాంప్రదాయ జ్ఞాన అవార్డును అందుకున్నారు. ఆయన సెంటెనరీ అవార్డు, యునెస్కో నుండి హ్యాండిక్రాఫ్ట్‌లకు సీల్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్, ఇండియన్ నేషనల్ ట్రస్ట్ ఫర్ ఆర్ట్ అండ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ నుండి లైఫ్‌టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డును కూడా గెలుచుకున్నారు. భారత ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ తన 68వ మన్ కీ బాత్ రేడియో కార్యక్రమంలో సాంప్రదాయ బొమ్మల పరిశ్రమను ప్రోత్సహించడంలో రాజు చేసిన కృషిని ప్రశంసించారు. 2023లో, ఆయనకు భారత ప్రభుత్వం పద్మశ్రీని ప్రదానం చేసింది.

మూలాలు :

వర్గం:హస్తకళలు
వర్గం:భారతీయ హస్తకళలు
వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీతలు (2020-2029)