భోజుడు

భోజుడు (పరిపాలన c. 1010–1055 CE) పరమారా రాజవంశానికి చెందిన రాజు . అతని రాజ్యం మధ్య భారతదేశంలో మాల్వా ప్రాంతంలో ఉంది,  అతని రాజధాని ధార-నగరం  (ఇప్పుడు 'ధార్'). భోజుడు తన రాజ్యాన్ని విస్తరించడం కోసం  తన పొరుగు దేశాల వారితో యుద్ధాలు చేశాడు, వివిధ స్థాయిలలో విజయం సాధించాడు.  ఉన్నత స్థితిలో ఉన్నప్పుడు అతని సామ్రాజ్యం ఉత్తరాన చిత్తోర్ నుండి దక్షిణాన ఎగువ కొంకణ్ వరకు,  పశ్చిమాన సబర్మతి నది నుండి తూర్పున విదిష వరకు విస్తరించింది.

భోజుడు పండితులపై చూపించే ఆదరణ కారణంగా,  భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడైన రాజులలో ఒకడుగా  అయ్యాడు. మరణం తరువాత అతనిని నీతిమంతుడు, పండితుడు అయిన రాజు అని అనేక పురాణాలు కీర్తించాయి. భోజుని గురించిన గాథలని విక్రమాదిత్య చక్రవర్తి కథలతో పోల్చవచ్చు.

భోజుడు కళలు, సాహిత్యం, శాస్త్రాల పోషకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. సంస్కృత అధ్యయనాల కేంద్రమైన భోజశాల అతనికి  సంబంధించినదిగా చెపుతారు. అతను బహుముఖ ప్రతిభావంతుడు,  అనేక అంశాలపై పుస్తకాలు రాశాడని చెపుతారు. అతను అనేక శివాలయాలను కూడా నిర్మించాడని అంటారు. అయితే భోజ్‌పూర్‌ (అతను స్థాపించిన నగరం) లోని భోజేశ్వర్ ఆలయం మాత్రమే అతను  నిర్మించినదని నిర్ధారించగలిగారు.

 జీవిత విశేషాలు 
భోజుని తండ్రి సింధూరాజా. భోజ-ప్రబంధం లో  అతని తల్లి పేరు సావిత్రి అని ప్రస్తావించారు.  పండితుడు, రాజుగా భోజుని కీర్తి అతను చిన్నతనంలో బాగా చదువుకున్నాడని సూచిస్తుంది. భోజ ప్రబంధంలో చెప్పినట్లుగా, ఆయనకు తన సంరక్షకులు మాత్రమే కాకుండా ఇతర జ్ఞానవంతులైన పండితులూ విద్యాబోధ చేశారు.

తన జీవిత ప్రారంభంలో, భోజుడు తీవ్రమైన తలనొప్పితో బాధపడ్డాడు. ఉజ్జయినికి చెందిన ఇద్దరు బ్రాహ్మణ శస్త్రవైద్యులు అతనిని అపస్మారక స్థితి చేర్చడం కోసం మోహ చూర్ణ అనే మత్తుమందును ఉపయోగించి కపాలపు ఎముకను తెరిచి, ఒక కణితిని తొలగించారు, ఆపై సంజీవని అనే మరో చూర్ణాన్ని  వేసి అతనిని తిరిగి స్పృహలోకి తెచ్చారు అని భోజ-ప్రబంధం పేర్కొంది.  

భోజుని సమకాలీనుడైన ధనపాలుడు రచించిన 'తిలక-మంజరి లో ప్రస్తావించిన ప్రకారం, భోజుని పాదాలమీద  అతను రాజ్యానికి యోగ్యుడని సూచించే మంగళకరమైన జన్మచిహ్నాలు ఉండేవి. 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Paramaras_of_Vidarbha._Bhojadeva._Circa_1000-1055_CE.jpg/220px-Paramaras_of_Vidarbha._Bhojadeva._Circa_1000-1055_CE.jpg|thumb| భోజ రాజు నాణేలు. విదర్భ పరమారాలు.

 భోజుని గురించిన కథనాలు 
అతని మేనమామ ముంజుడు  (అతని తండ్రి పూర్వీకుడు) అతనిని అమితంగా ప్రేమించాడు,  అతనిని రాజుగా నియమించాడు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, ముంజుడు మొదట్లో భోజుడు పట్ల అసూయతో ఉన్నాడని, అతనిని రాజుగా మారకుండా నిరోధించడానికి ప్రయత్నించాడని అనేక తరువాతి పురాణ కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఉదాహరణకు, 14వ శతాబ్దపు ప్రబంధ-చింతామణి అనే గ్రంథం ముంజుని పాలనలో ఉన్న ఒక జ్యోతిష్యుడు భోజుని సుదీర్ఘ పాలన గురించి ప్రవచించాడని పేర్కొంది. తన సొంత కుమారుడే రాజు కావాలని కోరుకున్న ముంజుడు భోజుడును చంపమని ఆదేశించాడు. ముంజుని మరణం తర్వాత రాజ మంత్రులచే భోజుని  రాజుగా నియమించారు. రసమాలా అనే గ్రంథంలో ఉన్న ఒక గుజరాతీ పురాణం కూడా  ముంజుడు భోజుడు హత్యకు ఆదేశించాడు, కానీ తరువాత తన మనస్సు మార్చుకొని, అతన్నే యువరాజుగా నియమించాడు అని పేర్కొంది.

భువనేశ్వరి అడవిలోని మహామాయ ఆలయంలో భోజుడిని చంపమని ముంజుడు ఒక వత్సరాజుని ఆదేశించాడని భోజ-ప్రబంధ గ్రంథం పేర్కొంది. భోజుడు సంస్కారవంతంగా మాట్లాడుతున్న తీరు విన్న వత్సరాజు , అతని మనుషులు హత్య ప్రణాళికను విడిచిపెట్టారు. వారు భోజుడిని చంపినట్టు నాటకం ఆడి, నకిలీ తల, భోజుడు రాసినట్లుగా ఒక శ్లోకం ముంజుని వద్దకు తీసుకెళ్లారు. ఆ శ్లోకంలో, మంధాత, రాముడు, యుధిష్ఠిరుడు వంటి మహా రాజులు తమ ఆస్తి, ధనాన్ని వదిలి ఈ లోకం విడిచి వెళ్లారని చెప్పి, చివర్లో వ్యంగ్యంగా “ఈ లోక ఆస్తులు వెంబడించేవాడు ఒక్క ముంజుడే” అని చెప్పారు.  ఆ పద్యం ముంజకు కన్నీళ్లు తెప్పించి, తన తప్పును తెలుసుకునేలా చేసింది. భోజుడు ఇంకా బతికే ఉన్నాడని తెలుసుకున్న అతను భోజుని తిరిగి తన ఆస్థానానికి రమ్మని ఆహ్వానించాడు. తన పాపానికి పశ్చాత్తాపం చెంది,  ప్రాయశ్చిత్తంగా, 'ధర్మారణ్యం' అనే పవిత్ర స్థలానికి యాత్ర చేసి, అక్కడ 'ముంజపురం' అనే పట్టణాన్ని స్థాపించాడు.  ఆ వ్యంగ్య శ్లోకం, తరువాత "శార్ఙ్గధర పద్ధతి (1363 CE)" అనే గ్రంథంలో కూడా ఉదహరించబడింది.

ముంజుడు భోజుని హింసించిన ఈ కథలు పురాణాలనుంచి లభించినవి, చారిత్రక ప్రామాణ్యత కనపడదు. ముంజుడు, సింధురాజా, భోజుడు సమకాలీనులు, వారు రచించిన రచనల్లో ఈ పురాణం కనిపించదు. ఉదాహరణకు, నవ-సహసంక-చరిత అనే గ్రంథంలో ఈ కథ గురించి ప్రస్తావించలేదు. ఈ కథలు తరువాతి కాలపు కవుల ఊహా సృష్టులు మాత్రమే. "ఐన్-ఇ-అక్బరీ" అనే గ్రంథంలో ఈ కథ పూర్తిగా వక్రీకృతమైనది. అందులో భోజుడు కాకుండా 'ముంజుడే హింసించబడ్డాడని' పేర్కొన్నారు. ఈ చారిత్రక దృక్కోణం కూడా పూర్తిగా నమ్మదగనిది కాదు.

తిలకమంజరి, ప్రబంధ చింతామణి, రసమాల అను సాహిత్య గ్రంథాలు - భోజుడు తన మామ ముంజుని తరువాత పరమార రాజ్యానికి వారసుడయ్యాడు అనే అభిప్రాయాన్ని తెలిపాయి. అయితే, ఇతర అనేక గ్రంథాలు, శాసన ఆధారాలు  భోజుడు తన తండ్రి సింధురాజు తరువాత రాజ్యాన్ని స్వీకరించాడు అని చెబుతున్నాయి. సింధురాజుకు,  భోజుడు ఇద్దరికీ ఆస్థాన కవిగా ఉన్న 'పద్మగుప్తుడు' కూడా తన 'నవసహసాంక చరితం' అను గ్రంథంలో ఈ విషయాన్నే సమర్థించాడు. ఈ విషయాన్ని **ఉదయపూర్ ప్రశస్తి శాసనం** కూడా ధృవీకరిస్తుంది.

భోజ ప్రబంధం అను గ్రంథం, ముంజుడు యుద్ధ యాత్రకు బయలుదేరే ముందు, పరమార రాజ్య పరిపాలన బాధ్యతలను సింధురాజు చేతుల్లో ఉంచాడు, ఆ యాత్రలో ముంజుడు అనూహ్యంగా మరణించడంతో, సింధురాజుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించాడు అని ప్రస్తావించింది.

 పాలనా కాలం 
మోడసా రాగి పలకలు (1010–11 CE)  భోజుడు పాలనకు సంబంధించి తొలి చారిత్రక శాసనాలు.  భోజుడు ఆస్థాన కవి 'దాసబాల' "చింతామణి-సార్ణిక (1055 CE)" ను   రచించాడు.  భోజుని వారసుడు జయసింహ శాసనం కూడా 1055 CE నాటిది. ఈ విధంగా, 1055 CEని  భోజుని పాలన చివరి సంవత్సరంగా తీసుకోవచ్చు. ఈ ఆధారాల ఆధారంగా, ప్రతిపాల్ భాటియా వంటి పండితులు భోజుని పాలనను 1010–1055 CEగా పరిగణించారు. 

అయితే, కొంతమంది పండితులు భోజుడు పాలన ప్రారంభాన్ని  శాసనాలు, పురాణ గ్రంథాల వివరణల ఆధారంగా 1000 CE  1010 CE మధ్య కాలం పేర్కొన్నారు. ఉదాహరణకు, 'మేరుతుంగ'  "ప్రబంధ-చింతామణి "లో భోజుడు 55 సంవత్సరాలు, 7 నెలలు,  3 రోజులు పాలించాడని పేర్కొంది. దీని ఆధారంగా, డిసి గంగూలీ,  కేసి జైన్ వంటి వారు భోజుని  పాలనను 1000–1055 CEగా పరిగణించారు. అయినప్పటికీ, కె.ఎం. మున్షీ పేర్కొన్నట్లుగా "మేరుతుంగ కథనాల్లో తేదీల ప్రస్తావన అత్యంత బలహీనమైన  అంశం". ఎకె వార్డర్ మాత్రం "మేరుతుంగను" పూర్తిగా నమ్మలేము, అతని కథనాలను కల్పన అని కొట్టిపారేశాడు. భోజుడు పాలన 1010 CE కంటే చాలా ముందుగానే ప్రారంభమైందని ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు అని నమ్మాడు.{
	"type": "FeatureCollection",
	"features": [
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Banswara" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.43, 23.55] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Betma" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.61, 22.68] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Bhojpur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.58, 23.10] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Depalpur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.54, 22.85] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "star", "title": "Dhar" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.30, 22.60] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Kalwan" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.03, 20.49] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Mahaudi" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.51, 23.07] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Kokapur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.39, 22.50] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Tilakwada" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.59, 21.95] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Ujjain" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.78, 23.18] }
		}
	]
}{
	"type": "FeatureCollection",
	"features": [
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Banswara" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.43, 23.55] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Betma" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.61, 22.68] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Bhojpur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.58, 23.10] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Depalpur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.54, 22.85] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "star", "title": "Dhar" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.30, 22.60] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Kalwan" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.03, 20.49] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Mahaudi" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.51, 23.07] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Kokapur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.39, 22.50] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Tilakwada" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.59, 21.95] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Ujjain" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.78, 23.18] }
		}
	]
}భోజురాజు దయగలవాడు, కళలు, సంస్కృతిని పోషించాడు. యోధుడిగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతనికి మాల్వా ప్రాంతం చుట్టూ ఉన్న రాజ్యం వారసత్వంగా లభించింది. దానిని విస్తరించేందుకు అనేక ప్రయత్నాలు చేశాడు. అతని   సోదరుని "ఉదయపూర్ ప్రశస్తి" శాసనం భోజుని పురాణరాజు పృథునితో పోలుస్తుంది.  అతను అతిశయోక్తిగా " కైలాసం నుండి మలయ కొండల వరకు, అస్తమించే,  ఉదయించే సూర్యుని పర్వతాల వరకు భూమిని పాలించాడని" పేర్కొంది.  భోజుని రాజ్యం ఉత్తరాన చిత్తోర్ నుండి దక్షిణాన ఎగువ కొంకణ్ వరకు పశ్చిమాన సబర్మతి నది నుండి తూర్పున విదిష వరకు విస్తరించిందని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

చౌళుక్య రాజులు, వల్లభ రాజు,  దుర్లభ రాజుల పాలనలో, మాళవ పాలకుడికి  చౌళుక్యులకు మధ్య జరిగిన విభేదాలను అనేక రచనలు పేర్కొంటున్నాయి. వల్లభుడు పరమరాజులపై దండయాత్ర చేస్తున్నప్పుడు మశూచితో మరణించాడని చెబుతారు. ఈ సంఘటన భోజుని పాలన ప్రారంభంలో లేదా అతని తండ్రి సింధురాజు పాలనలో జరిగి ఉండవచ్చు.  వల్లభ వారసుడు దుర్లభ మాల్వా పాలకుడితో కలిసి దాడిని తిప్పికొట్టాడని చెప్పారు, అయితే ఆధునిక చరిత్రకారులు ఈ రచన ప్రామాణికతను అనుమానిస్తున్నారు.

భోజుని మొదటి సైనిక దురాక్రమణ 1018 CEలో లాటా ప్రాంతం (ప్రస్తుత గుజరాత్‌లో )పై అని పరిగణిస్తారు. భోజుడు లత చాళుక్యులను లొంగదీసుకున్నాడు, పాలకుడు కీర్తిరాజు కొంతకాలం అతని సామంతుడిగా పనిచేసి ఉండవచ్చు.   లతపై దండయాత్ర ద్వారా భోజుడు ఉత్తర కొంకణాలోని శిలాహర రాజ్యానికి దగ్గరగా వచ్చాడు, ఇది లతాకు దక్షిణంగా ఉంది.1018, 1020 CE మధ్య శిలాహర రాజు అరికేసరి పాలనలో భోజుడు కొంకణాపై దాడి చేసి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను బ్రాహ్మణులకు ఉదారంగా విరాళాలు ఇచ్చి ఈ విజయాన్ని ఘనంగా జరుపుకున్నాడు. 1020 CE శాసనం అతను కొంకణ-గ్రహణ విజయ పర్వం ("కొంకణ్ విక్టరీ ఫెస్టివల్") నిర్వహించాడని పేర్కొంది. శిలాహారులు బహుశా కొంకణను భోజుడు సామంతులుగా కొనసాగించారు. తన పాలన ముగిసే సమయానికి, భోజుడు ఈ భూభాగాన్ని కళ్యాణి చాళుక్యుల నుంచి కోల్పోయాడు. 

 మరణం 
భోజుని పాలన చివరి సంవత్సరంలో, లేదా అతని మరణం తర్వాత, చౌళుక్య రాజు భీముడు,  కలచూరి రాజు కర్ణుడు అతని రాజ్యంపై దాడి చేశారు. 14వ శతాబ్దపు రచయిత మేరుతుంగ రచన ప్రకారం, భోజుడు ఒకప్పుడు భీముడిని లొంగదీసుకోవాలని భావించాడు, అయితే భీముని దౌత్యవేత్త కళ్యాణి చాళుక్యులకు వ్యతిరేకంగా భోజుడును ప్రేరేపించడం ద్వారా పరమారా దండయాత్రను తప్పించాడు.1031 CE ముందు, భీముడు అబూ వద్ద పరమారా శాఖకు వ్యతిరేకంగా ఒక దండయాత్ర ప్రారంభించాడు, దాని పాలకుడు ధంధూక భోజుడుతో ఆశ్రయం పొందవలసి వచ్చింది. భీముడు సింధ్ సరిహద్దులో యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు భోజుడు సైన్యాధ్యక్షుడు కులచంద్రుడు చౌళుక్య రాజధానిని ఒకసారి కొల్లగొట్టాడని చౌళుక్యులచే ఆదరింపబడిన హేమచంద్ర పేర్కొన్నాడు. తర్వాత భీముడు తన సైనికులను మాల్వాపై అనేకసార్లు దాడికి పంపాడు. మేరుతుంగ తన ప్రబంధ-చింతామణిలో పేర్కొన్న ప్రకారం ఒకసారి  ఇద్దరు సైనికులు అతని రాజధాని ధార పరిసరాల్లో భోజుడుపై దాడి చేశారు, అయితే పరమర రాజు గాయపడకుండా తప్పించుకున్నాడు.

మేరుతుంగ కూడా ఒకసారి కర్ణుడు భోజుడుని యుద్ధానికి లేదా రాజభవన నిర్మాణ పోటీకి సవాలు చేశాడని పేర్కొన్నాడు. అప్పటికి వృద్ధుడైన భోజుడు రెండో విషయాన్ని  ఎంచుకున్నాడు. అయితే భోజుడు ఈ పోటీలో ఓడిపోయాడు, కానీ కర్ణుడి ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడానికి నిరాకరించాడు. ఫలితంగా, కర్ణుడు, భీమునితో కలిసి మాళవపై దండెత్తాడు. భోజుడు ఒక వ్యాధితో మరణించాడు, అదే సమయంలో మిత్రరాజ్యాల సైన్యం అతని రాజ్యంపై దాడి చేసింది. చౌళుక్యుల కాలంలోని అనేక రచనలు భీముడు భోజుని జీవించి ఉండగానే లొంగదీసుకున్నాడని సూచిస్తున్నాయి. అయితే, ఈ వాదనలు చారిత్రక ఆధారాల ద్వారా ధృవీకరించబడలేదు. 

 సాంస్కృతిక జీవిత విశేషాలు  
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Bhojpur_Mandir.jpg/220px-Bhojpur_Mandir.jpg|thumb| మధ్యప్రదేశ్‌లోని భోజ్‌పూర్‌లో అసంపూర్తిగా ఉన్న భోజేశ్వర్ ఆలయం
భోజుని  తెలివితేటలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలకు ఆటను అందించిన ప్రోత్సాహానికి చరిత్రలో గుర్తుండిపోయాడు. అతని కాలంలోని ప్రముఖ కవులు,  రచయితలు అతని ఆదరణ కోసం ప్రయత్నించారు. కాశ్మీరీ రచయిత బిల్హణుడు, భోజుడు తన కంటే ముందే చనిపోయాడని, దాని కారణంగా అతని ఆదరణను పొందలేక పోయానని పేర్కొన్నాడు. తరువాతి రాజులు అనేకమంది కూడా భోజుని అనుకరించారు. ఉదాహరణకు, విజయనగర సామ్రాజ్యానికి చెందిన కృష్ణదేవరాయలు తనను తాను అభినవ-భోజుడని ("కొత్త భోజ"), సకల-కళా భోజుని ("అన్ని కళల భోజుడు")గా ప్రకటించుకున్నారు.

భోజుడు స్వయంగా బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. అతని పాలనలో, మాల్వా దాని రాజధాని ధార భారతదేశంలోని ప్రధాన మేధో కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఏర్పడ్డాయి. అతను తన ప్రజల విద్యపై చాలా శ్రద్ధ చూపాడు, తద్వారా రాజ్యంలో నేత కార్మికులు కూడా ఛందోబద్దమైన సంస్కృత కావ్యాలను రచించారు.

భోజుడు భోజ్‌పూర్ నగరాన్ని స్థాపించాడని చరిత్రకారులు చెబుతారు, ఆధారాలు మద్దతు ఇస్తున్నాయి. అక్కడ భోజేశ్వర్ ఆలయంతో పాటు, ఆ ప్రాంతంలో (ఇప్పుడు తెగిపోయిన) మూడు ఆనకట్టల నిర్మాణం అతని ద్వారా జరిగిందని  చెబుతారు. ఈ ఆలయం వాస్తవానికి 18.5 పొడవు,  7.5 మైళ్ల వెడల్పు ఉన్న జలాశయం ఒడ్డున ఉంది. ఈ జలాశయం భోజుని పాలనలో 3 మట్టి  రాతి ఆనకట్టల నిర్మాణం ద్వారా ఏర్పడింది. బెత్వా నదిపై నిర్మించిన మొదటి ఆనకట్ట, కొండలతో చుట్టుముట్టబడిన ఒక మాంద్యంలో నదీ జలాలను బంధించింది. రెండవ ఆనకట్ట ప్రస్తుత మెండువా గ్రామం సమీపంలో కొండల మధ్య ఖాళీలో నిర్మించబడింది. ప్రస్తుత భోపాల్‌లో ఉన్న మూడవ ఆనకట్ట, చిన్న కలియాసోట్ నది నుండి ఎక్కువ నీటిని బెట్వా డ్యామ్ జలాశయంలోకి మళ్లించింది. ఈ మానవ నిర్మిత జలాశయం 15వ శతాబ్దం వరకు ఉనికిలో ఉంది, హోషాంగ్ షా రెండు ఆనకట్టలకు గండి కొట్టించి సరస్సును ఖాళీ చేశాడు.

భోజుడు భోజ్ శాలను స్థాపించాడు, ఇది సంస్కృత అధ్యయనాలకు కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.  ప్రస్తుత ధార్‌లో సరస్వతి ఆలయాన్ని కూడా స్థాపించాడు. జానపద కథల ప్రకారం, భోపాల్ నగరం కూడా అతనే స్థాపించాడు కాబట్టి అతని పేరు పెట్టారు ("భోజ్‌పాల్"). అయితే ఈ నగరానికి భూపాల (లేదా భూపాల్) అనే మరొక రాజు పేరు వచ్చి ఉంటుందని మరికొందరి అభిప్రాయం.CPI joins campaign against naming Bhopal as Bhojpal . Daily Bhaskar, 16 March 2011.

 సాహిత్య రచనలు 
భోజురాజు పండితుడుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అనేక పుస్తకాలు అతను రచించినవి అని చెపుతారు. ఈ పుస్తకాలు అనేక అంశాలని కలిగి ఉన్నందున, వాస్తవానికి ఈ పుస్తకాలన్నింటినీ అతను రాశాడా లేదా అతను ఈ రచనలను రచింపచేసాడా, వాటి వాస్తవ రచయితలకు పోషకుడిగా వ్యవహరించాడా అనేది ఖచ్చితంగా తెలియదు. కానీ అతను కవిత్వంలో నిపుణుడని, శృంగార-ప్రకాశ గ్రంథం ఖచ్చితంగా అతనిచే రచించబడిందని అంటారు. 

'అజడ' అనే కవి,  'సరస్వతీ-కంఠాభరణం'పై 'పదక-ప్రకాశం''' పేరుతో  రాసిన వ్యాఖ్యానంలో 'భోజుడు 84 పుస్తకాలు రాశాడు అని పేర్కొన్నాడు. భోజుడుకు రచించాడు అని భావించిన రచనలలో క్రింది సంస్కృత భాషా గ్రంథాలు ఉన్నాయి: 

 భుజబల-భీమ ( భుజబలభీమ ), జ్యోతిషశాస్త్రం పై  రచన 
 చంపూ రామాయణం  (Campūrāmāyaṇa ) అంటే గద్య, కవితల మిశ్రమంలో రామాయణాన్ని తిరిగి చెప్పడం. ఇది చంపూ శైలిలో వర్ణిస్తుంది. మొదటి ఐదు కాండలు     (అధ్యాయాలు) భోజుడు రాసారంటారు. ఆరవ ఏడవ అధ్యాయాలను వరుసగా లక్ష్మణుడు,  వేంకటధ్వరిన్ పూర్తి చేసారు.
 చారుచార్య     (Cārucārya), వ్యక్తిగత పరిశుభ్రతపై ఒక గ్రంథం
 గోవింద-విలాస,  పద్యం
 నామ-మాలిక,  నిఘంటువు గురించి సంకలనం చేయబడిన గ్రంథం
 రాజా-మార్తాండ  (Rājamārtanḍa) లేదా పతంజలి-యోగసూత్ర-భాష్య, పతంజలి యోగ సూత్రాలపై ప్రధాన వ్యాఖ్యానం; దీనిలో ధ్యానం సంబంధించిన వివిధ రూపాల వివరణ ఉంటుంది.
 రాజా-మృగాంక-కరణ  (Rājamrigankakaraṅa ), రసాయనశాస్త్రంపై ఒక గ్రంథం, ముఖ్యంగా ఖనిజాల నుండి లోహాల వెలికితీత వివిధ ఔషధాల ఉత్పత్తికి సంబంధించినది.
 సమరంగన-సూత్రధార     (Samaraṇgaṇasūtradāra ), ఆర్కిటెక్చర్, ఐకానోగ్రఫీపై ఒక గ్రంథం. ఇది భవనాలు, కోటలు, దేవాలయాలు, దేవతా విగ్రహాలు, యత్రం లేదా గ్లైడర్ అని పిలవబడే యాంత్రిక పరికరాల నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది.
 సరస్వతీ కంఠాభరణం (Sarasvatīkaṇṭhabharaṇa ), కవితా అలంకారిక కూర్పుల కోసం సంస్కృత వ్యాకరణంపై ఒక గ్రంథం. చాలా వరకు ఇతర రచయితల రచనల సంకలనం. ఈ రచనలో ఆయన అందించిన కొన్ని కవితా ఉదాహరణలు ఇప్పటికీ సంస్కృత కవితానికి అత్యున్నత ప్రమాణం అని ప్రశంసింస్తున్నారు.
 శాలిహోత్ర  (శాలిహోత్ర ), గుర్రాలు, వాటి వ్యాధులు, నివారణల గురించిన పుస్తకం
 శృంగార-ప్రకాశ  (Śṛṅgāraprakāśa ), కవిత్వం నాటక శాస్త్రంపై గ్రంథం
 శృంగార-మంజరి-కథ ( Śṛṅgāramanjarikathā ), ఆఖ్యాయిక రూపంలో కూర్చబడిన పద్యం
 తత్త్వ-ప్రకాశ  (తత్త్వప్రకాశ ), శైవ తత్వశాస్త్రంపై ఒక గ్రంథం. ఇది సిద్ధాంత తంత్రాల భారీ సాహిత్యం సంశ్లేషణను అందిస్తుంది.
 విద్వజ్జన-వల్లభ,  ఖగోళ శాస్త్రంపై గ్రంథం
 వ్యవహార-మంజరి  (వ్యావహారమంజరి), ధర్మశాస్త్రం లేదా హిందూ చట్టంపై ఒక రచన 
 యుక్తి-కల్పతరు,  స్టేట్‌క్రాఫ్ట్, రాజకీయాలు, నగర నిర్మాణం, ఆభరణాలు-పరీక్షలు, పుస్తకాల లక్షణాలు, ఓడ-నిర్మాణం మొదలైన అనేక అంశాలతో కూడిన రచన. 

ప్రాకృత భాషా కావ్యాలు కోదండ-కావ్య,  కూర్మ-శతక కూడా భోజుడురాసాడని  చెపుతారు.  కోదండ-కావ్య (Kodaṅḍakāvya) మండూ వద్ద రాతి పలకల శకలాలు  కనుగొన్నారు.  విష్ణువు కూర్మ (తాబేలు) అవతారాన్ని స్తుతించే కూర్మ- శతక ( అవనికూర్మశతక ) ధార్‌లోని భోజ్ శాల వద్ద చెక్కబడి ఉంది. కాలసేన లేదా కుంభుడు రాసాడని ప్రస్తావించిన 'సంగీతరాజ  భోజునకు సంగీత నైపుణ్యం గురించి ప్రస్తావించింది. ఇది భోజుడు సంగీతంపై ఒక రచనను కూడా సంకలనం చేసిందని లేదా రాశాడని సూచించింది.  

 మతం 
భోజుడు శివ భక్తుడని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. అతని రచనలు శివుడిని "జగద్గురు" ("ప్రపంచ గురువు")గా గుర్తించాయి. అతని శాసనాలు శివుని స్తుతించే శ్లోకాలతో ప్రారంభమవుతాయి. కేదారేశ్వర, రామేశ్వర, సోమనాథ, కాళ,  రుద్రునితో  సహా శివుని వివిధ రూపాలకు భోజుడు ఆలయాలను కట్టించాడు" అని తరువాతి పరమారా పాలకుల ఉదయపూర్ ప్రశస్తి శాసనం పేర్కొంది. జైన రచయిత మేరుతుంగ, తన ప్రబంధ-చింతామణిలో, భోజుడు తన రాజధాని నగరం ధారలోనే 104 దేవాలయాలను నిర్మించాడని పేర్కొన్నాడు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, భోజ్‌పూర్‌లోని భోజేశ్వర్ ఆలయం మాత్రమే భోజుడు ఖచ్చితంగా  నిర్మించాడని తెలిపే ఏకైక పుణ్యక్షేత్రం. జి.హెచ్. ఓజా, ఆర్. నాథ్‌తో సహా అనేకమంది చరిత్రకారులు చిత్తోర్‌లోని సమాధీశ్వర శివాలయాన్ని త్రిభువన నారాయణ శివ లేదా భోజ-స్వామి దేవాలయంతో గుర్తించారు; ఆలయ నిర్మాణం నుండి అనేక సార్లు పునరుద్ధరించబడింది.

భోజుడు జైనమతంలోకి మారాడని జైన పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఈ ప్రకారం, అతని ఆస్థాన కవి ధనపాలుడు వైదిక జంతు బలులను వదులుకోమని రాజును ఒప్పించాడు.  ఈ కవి భోజని ఇతర మత విశ్వాసాలను కూడా బహిరంగంగా అపహాస్యం చేసాడు, అందులో కామదేవ - రతి,  ఆవు మొదలగునవి. క్రమంగా, ధనపాల భోజుని జైనమతంలోకి మారమని ఒప్పించాడు. 

భోజుడు జైనమతంలోకి మారడం గురించిన ఈ కథనాలకు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.  భోజ-ప్రబంధాలలో, గోవింద అనే బ్రాహ్మణుడు భోజుని వైష్ణవుడు అని పేర్కొంటాడు.  శైవుడు అయినప్పటికీ భోజుడు ఇతర విశ్వాసాలను ఆదరించాడని చెపుతారు. 

 వ్యక్తిగత జీవితం 
ఇతర పాలక రాజవంశాలతో వివాహ సంబంధాలలో భాగంగా భోజుడు అనేక మంది స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు. అతని ప్రధాన రాణి లీలాదేవి లేదా లీలావతి. అతని ఇతర రాణులలో పద్మావతి (కుంతల యువరాణి), చంద్రముఖి (అంగ యువరాణి),  కమల ఉన్నారు. 

శిలాశాసన ఆధారాలు భోజుని తరువాత అతని కొడుకు జయసింహ అని సూచిస్తున్నాయి. 1055 CE నాటి జయసింహ మాంధాత శాసనము ప్రకారం అతని పూర్వీకులు భోజుడు, సింధురాజా, వాక్పతిగా పేర్కొంది. అయితే, ఈ శాసనం భోజుడు, జయసింహ మధ్య సంబంధాన్ని పేర్కొనలేదు. జయసింహ అనే పరమర రాజు గురించి ప్రస్తావించిన ఏకైక శాసనం ఇది. తరువాతి పరమారా రాజుల ఉదయపూర్ ప్రశస్తి, నాగపూర్ ప్రశస్తి శాసనాలు పరమర రాజుల వివరణాత్మక వంశావళిని తెలియజేస్తాయి, కానీ జయసింహ ప్రస్తావన లేదు. ఈ రెండు శాసనాలు భోజుడు తర్వాత ఉదయాదిత్యని పాలకుడిగా పేర్కొన్నాయి. ఉదయాదిత్యని భోజుని సోదరుడిగా పేర్కొన్నాయి.

అతనికి సంబంధించిన కధల సంఖ్య పరంగా, భోజుని విక్రమాదిత్యతో పోల్చవచ్చు. షెల్డన్ పొల్లాక్ భోజుని అత్యంత ప్రసిద్ధుడైన కవిరాజు,  తత్వవేత్త" అని వర్ణించాడు.  అనేక కధలలో భోజుని పండితుడు, రాజుగా పేర్కొన్నారు, సాహిత్యగోష్టిలలో న్యాయనిర్ణేతగా ఉన్నాడు. మంచి కవులు, రచయితలకు ఉదారంగా బహుమానాలు ఇచ్చాడు. ఈ కధలు చాలా వరకు ఆయన మరణించిన మూడు నుండి ఐదు శతాబ్దాల తర్వాత వ్రాసారు.

భోజుని గురించి అనేక భారతీయ చలనచిత్రాలు వచ్చాయి. కొన్ని చిత్రాలు: రాజా భోజ్ (1922), రాజా భోజ్ (1926) డిజె ఝవేరి, ఎ. నారాయణన్ తీసిన కింగ్ భోజ్ (1930),  హనుమప్ప విశ్వనాథ్ బాబు తీసిన భోజ కాళిదాసు'' (1940).

 మూలాలు