భారతదేశ బడ్జెట్

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 112 ప్రకారం వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనగా పిలువబడే భారత కేంద్ర బడ్జెట్, ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందించే దేశ వార్షిక ఆర్థిక ప్రణాళిక.  ఇది రెవెన్యూ శాఖ సేకరించే ప్రభుత్వ అంచనా ఆదాయాలు, వ్యయ శాఖ నిర్వహించే ప్రణాళికాబద్ధమైన ఖర్చులను వివరిస్తుంది. ఈ బడ్జెట్ రాబోయే ఆర్థిక సంవత్సరానికి ఆర్థిక బ్లూప్రింట్‌గా పనిచేస్తుంది, ఆర్థిక పరిస్థితులను అంచనా వేస్తూ భారత ప్రభుత్వం ఖర్చులను దాని విధాన లక్ష్యాలతో సమన్వయం చేస్తుంది.

ఏప్రిల్‌లో ప్రారంభమయ్యే కొత్త ఆర్థిక సంవత్సరానికి ముందే అమలును నిర్ధారించడానికి భారత ప్రభుత్వం ఫిబ్రవరి మొదటి రోజున కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పిస్తుంది. 2016 కంటే ముందు, బడ్జెట్‌ను ఫిబ్రవరి చివరి పని దినాన భారత పార్లమెంటులో ఆర్థిక మంత్రి ప్రవేశపెట్టేవారు. ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖలోని ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ బడ్జెట్ విభాగం బడ్జెట్ తయారీకి బాధ్యత వహించే ప్రధాన సంస్థ.

కేంద్ర బడ్జెట్ ఆర్థిక బిల్లు ద్వారా సమర్పించబడుతుంది, భారతదేశ ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభమైన ఏప్రిల్ 1 నుండి అమలులోకి రావడానికి ముందు దీనిని లోక్‌సభ ఆమోదించాలి.

టెలివిజన్ అందుబాటులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, కేంద్ర బడ్జెట్ సంసద్ భవన్ నుండి డిడి నేషనల్, డిడి న్యూస్, సంసద్ టీవీ, ఆకాశవాణిలలో ప్రత్యక్ష ప్రసారం చేయబడుతోంది. ప్రదర్శన సాధారణంగా ఉదయం 11 నుండి మధ్యాహ్నం 1 గంటల వరకు నిరంతరాయంగా సాగుతుంది, తర్వాత బడ్జెట్ మార్పులు, ప్రయోజనాలు, లోపాలను అంచనా వేసే ప్యానెల్ చర్చ జరుగుతుంది. అదనపు బడ్జెట్ పత్రాలు అధికారిక బడ్జెట్ వెబ్‌సైట్, కేంద్ర బడ్జెట్ మొబైల్ యాప్‌లో అందుబాటులో ఉన్నాయి.

1924 నుండి విడిగా సమర్పించబడిన రైల్వే బడ్జెట్, 2016లో కేంద్ర బడ్జెట్‌లో విలీనం చేయబడింది.

1947 నుండి మొత్తం 73 వార్షిక బడ్జెట్లు, 14 మధ్యంతర బడ్జెట్లు, నాలుగు ప్రత్యేక లేదా మినీ-బడ్జెట్లు ఉన్నాయి.

 సంప్రదాయాలు 
 బడ్జెట్ ప్రకటన సమయం 

ప్రధాని అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి నేతృత్వంలోని ఎన్‌డిఎ ప్రభుత్వంలో భారత ఆర్థిక మంత్రిగా ఉన్న యశ్వంత్ సిన్హా, 1999 కేంద్ర బడ్జెట్‌ను ఉదయం 11 గంటలకు ప్రకటించడం ద్వారా చిరకాల సంప్రదాయాన్ని మార్చారు. బడ్జెట్ అంతకుముందు సాయంత్రం 5 గంటలకు సమర్పించబడేది, ఇది బ్రిటిష్ ఉదయపు సమయంతో సరిపోలడానికి రూపొందించబడిన వలసవాద పద్ధతి. ఈ కొత్త సమయం 2001 నుండి ప్రామాణికంగా మారింది.

 బడ్జెట్ ప్రకటన తేదీ 
2017లో, ఫిబ్రవరి చివరి పని దినాన కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించే సంప్రదాయాన్ని బద్దలు కొడుతూ, ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ నేతృత్వంలోని ఎన్‌డిఎ ప్రభుత్వంలో అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి అరుణ్ జైట్లీ, బడ్జెట్‌ను ఇప్పుడు ఫిబ్రవరి 1న సమర్పిస్తారని ప్రకటించారు.

 హల్వా వేడుక 

బడ్జెట్ పత్రాల ముద్రణ పార్లమెంటులో వాటి సమర్పణకు సుమారు ఒక వారం ముందు ప్రారంభమవుతుంది, ఇది సాంప్రదాయ హల్వా వేడుకగా పిలవబడుతుంది. ఈ కార్యక్రమంలో భాగంగా, ప్రక్రియలో పాల్గొన్న అధికారులు, సహాయక సిబ్బందికి పెద్ద మొత్తంలో హల్వా (తీపి వంటకం) తయారు చేసి వడ్డిస్తారు. వేడుకలో భాగంగా, ఈ వ్యక్తులు బడ్జెట్ సమర్పించే వరకు నార్త్ బ్లాక్ లోనే విడిగా ఉంచబడతారు. ముఖ్యమైన పనిని ప్రారంభించే ముందు తీపిని పంచుకునే భారతీయ ఆచారం ప్రకారం ఆర్థిక మంత్రి హల్వా వడ్డిస్తారు.

 లాక్-ఇన్ కాలం 
బడ్జెట్ విషయాలు అసలు సమర్పణకు ముందే వెల్లడి కాకుండా లేదా లీక్ కాకుండా గోప్యతను కాపాడే కాలమే "లాక్-ఇన్". ఇది హల్వా వేడుకతో ప్రారంభమవుతుంది, నార్త్ బ్లాక్ లోని బడ్జెట్ ప్రెస్‌లో ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ సిబ్బందికి ఏకాంత కాలం ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది. ఫిబ్రవరి 1న ఆర్థిక మంత్రి తన బడ్జెట్ ప్రసంగాన్ని ముగించే వరకు ఈ సిబ్బంది ప్రాంగణాన్ని విడిచి వెళ్లడానికి అనుమతించరు.

గతంలో, అధికారులు బయటి ప్రపంచాన్ని సంప్రదించడానికి అనుమతించని "లాక్-ఇన్" కాలం ఎక్కువ కాలం ఉండేది. అయితే, 2021 నుండి బడ్జెట్ పూర్తిగా డిజిటల్ రూపంలో సమర్పించబడుతుండటంతో, లాక్-ఇన్ కాలం తక్కువగా మారింది.

నార్త్ బ్లాక్ బేస్మెంట్ 1980 నుండి 2020 వరకు 40 సంవత్సరాల పాటు బడ్జెట్ పత్రాలను ముద్రించడానికి ఉపయోగించిన ముద్రణాలయాన్ని కలిగి ఉండేది. అప్పటి నుండి బడ్జెట్ డిజిటల్ ఆకృతికి మారింది, కేవలం తక్కువ సంఖ్యలో పత్రాలు మాత్రమే ముద్రించబడుతున్నాయి, మిగిలినవి మొబైల్ యాప్ లేదా అధికారిక వెబ్‌సైట్ ద్వారా పంపిణీ చేయబడతాయి.

డిజిటల్ ఆకృతికి మారడం లాక్-ఇన్ కాలాన్ని కూడా తగ్గించింది, గతంలో రెండు వారాల వరకు ఉండే కాలం ఇప్పుడు కేవలం ఐదు రోజులకు తగ్గింది. thumb|213x213px|2005 బడ్జెట్ సమావేశాల సందర్భంగా బడ్జెట్ ముందస్తు ప్రసంగం చేయడానికి పార్లమెంటు సెంట్రల్ హాల్‌కు అధికారిక ఊరేగింపులో వెళ్తున్న రాష్ట్రపతి

 బ్రీఫ్‌కేస్ 
2018 వరకు ఆర్థిక మంత్రి బడ్జెట్‌ను తోలు బ్రీఫ్‌కేస్‌లో తీసుకెళ్లడం ఆచారంగా ఉండేది. ఈ పద్ధతిని భారతదేశ మొదటి ఆర్థిక మంత్రి ఆర్. కె. షణ్ముఖం చెట్టి ప్రారంభించారు.

 బాహీ-ఖాతా 
5 జూలై 2019న, ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ ఆర్థిక రికార్డులను నిర్వహించడానికి ఉపయోగించే సాంప్రదాయ భారతీయ అకౌంటింగ్ లెడ్జర్ అయిన బాహీ-ఖాతాలో బడ్జెట్‌ను తీసుకెళ్లడం ద్వారా సంప్రదాయాన్ని మార్చారు. 1 ఫిబ్రవరి 2021న, ఆమె సాంప్రదాయ బాహీ-ఖాతా తరహా పౌచ్‌లో చుట్టబడిన డిజిటల్ టాబ్లెట్‌ను ఉపయోగించి మొదటి కాగిత రహిత బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.

 రాష్ట్రపతి భవన్‌లో రాష్ట్రపతిని కలిసిన ఆర్థిక మంత్రి 
స్థాపించబడిన సంప్రదాయం ప్రకారం, కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించడానికి పార్లమెంటుకు వెళ్లే ముందు ఆమోదం కోరడానికి ఆర్థిక మంత్రి రాష్ట్రపతిని రాష్ట్రపతి భవన్‌లో కలుస్తారు. రాష్ట్రపతి ఆర్థిక మంత్రికి సాంప్రదాయకంగా పెరుగు, చక్కెరను అందిస్తారు, ఇది అదృష్టాన్ని తెస్తుందని నమ్ముతారు.

 సంసద్ భవన్‌లో క్యాబినెట్ సమావేశం 
ఫిబ్రవరి 1న ఉదయం 10 గంటలకు కేంద్ర మంత్రివర్గ సమావేశం జరుగుతుంది. క్యాబినెట్ ఆమోదం పొందిన తర్వాత, ఆర్థిక మంత్రి భారత పార్లమెంటులో కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పిస్తారు.

 బడ్జెట్ అనంతర పత్రికా సమావేశం 
కేంద్ర ఆర్థిక, కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రి, ఆర్థిక శాఖ సహాయ మంత్రులు, ఆర్థిక కార్యదర్శి, ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖలోని ఇతర కార్యదర్శులతో కలిసి బడ్జెట్ అనంతర పత్రికా సమావేశంలో ప్రసంగిస్తారు. ఈ సమావేశంలో, వారు బడ్జెట్ ప్రసంగంలో చేసిన ప్రకటనల వివరాలను అందిస్తారు, మీడియా ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తారు.

 బడ్జెట్ అనంతర సమావేశం 
ఆర్థిక మంత్రి రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ డైరెక్టర్లతో ప్రసంగిస్తూ, ఆర్థిక బలోపేత రోడ్‌మ్యాప్, అధిక మూలధన వ్యయ ప్రణాళికతో సహా కేంద్ర బడ్జెట్ ముఖ్యాంశాలను వివరిస్తారు. బడ్జెట్ సమర్పణ తర్వాత ఆర్థిక మంత్రి ఆర్‌బిఐ బోర్డును ఉద్దేశించి ప్రసంగించడం ఆచారం.

 మధ్యంతర బడ్జెట్ 
మధ్యంతర బడ్జెట్, "ఓట్ ఆన్ అకౌంట్" ఒకటి కాదు. "ఓట్ ఆన్ అకౌంట్" కేవలం ప్రభుత్వ బడ్జెట్ వ్యయ పక్షాన్ని మాత్రమే పరిష్కరిస్తుండగా, మధ్యంతర బడ్జెట్ వ్యయం, వసూళ్లు రెండింటితో సహా పూర్తి ఖాతాలను అందిస్తుంది. మధ్యంతర బడ్జెట్ పూర్తి బడ్జెట్ మాదిరిగానే పూర్తి ఆర్థిక ప్రకటనను అందిస్తుంది. పన్ను మార్పులను ప్రవేశపెట్టకుండా చట్టం కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని నిరోధించనప్పటికీ, ముఖ్యంగా ఎన్నికల సంవత్సరంలో మధ్యంతర బడ్జెట్ సమయంలో ఆదాయపు పన్ను చట్టాలలో గణనీయమైన మార్పులు చేయడాన్ని వరుసగా ప్రభుత్వాలు నివారిస్తున్నాయి.

 మధ్యంతర బడ్జెట్, కేంద్ర బడ్జెట్ మధ్య వ్యత్యాసం 
మధ్యంతర బడ్జెట్ కేంద్ర బడ్జెట్ నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎన్నికలు సమీపిస్తున్నప్పుడు ఇది ప్రభుత్వానికి తాత్కాలిక ఆర్థిక ప్రణాళికగా పనిచేస్తుంది. ఈ బడ్జెట్ తన పదవీకాలంలోని మిగిలిన నెలల ప్రభుత్వ ఖర్చులను కవర్ చేయడానికి పార్లమెంటరీ ఆమోదాన్ని కోరుతుంది. మొత్తం సంవత్సరాన్ని వివరించే కేంద్ర బడ్జెట్ వలె కాకుండా, మధ్యంతర బడ్జెట్ కొత్త ప్రభుత్వం బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు పరివర్తన కాలంపై దృష్టి పెడుతుంది. పూర్తి సంవత్సరానికి అంచనాలు అందించబడినప్పటికీ, కొత్త ప్రభుత్వం బడ్జెట్‌ను తయారు చేసేటప్పుడు వాటిని సవరించే సౌలభ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది. మధ్యంతర బడ్జెట్‌కు పన్ను విధానంలో మార్పులు చేసే అధికారం ఉన్నప్పటికీ, చారిత్రక అంశాల ప్రకారం, పరిమిత పదవీకాలం కారణంగా గణనీయమైన పన్ను సర్దుబాట్లు లేదా కొత్త పథకాలు నివారించబడతాయి. సారాంశంలో, ఇది కేంద్ర బడ్జెట్ మొదటి భాగాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఎన్నికల వరకు అవసరమైన ఖర్చులను మాత్రమే నమోదు చేస్తూ మునుపటి సంవత్సరం ఆదాయం, ఖర్చులను వివరిస్తుంది. అదనంగా, భారత ఎన్నికల సంఘం నిబంధనలు ఈ కీలక కాలంలో ఓటర్లను ప్రభావితం చేసే ఏవైనా గణనీయమైన విధాన మార్పులను నిరోధిస్తాయి.

 బడ్జెట్ చరిత్ర 

 సరళీకరణకు ముందు 
స్వతంత్ర భారతదేశం మొదటి కేంద్ర బడ్జెట్‌ను 26 నవంబర్ 1947న ఆర్. కె. షణ్ముఖం చెట్టి సమర్పించారు. మొత్తం ఆదాయం ₹171.15 కోట్లు కాగా, ఆర్థిక లోటు ₹24.59 కోట్లు. మొత్తం వ్యయం ₹197.29 కోట్లుగా అంచనా వేయబడింది, ఇందులో రక్షణ వ్యయం ₹92.74 కోట్లు.

1962-63 మధ్యంతర బడ్జెట్‌తో సహా 1959-61 నుండి 1963-64 ఆర్థిక సంవత్సరాల కేంద్ర బడ్జెట్లను మొరార్జీ దేశాయ్ సమర్పించారు. 29 ఫిబ్రవరి 1964, 1968 తేదీలలో, తన పుట్టినరోజున కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించిన ఏకైక ఆర్థిక మంత్రిగా ఆయన నిలిచారు. దేశాయ్ తన మొదటి పదవీకాలంలో మొత్తం ఐదు వార్షిక బడ్జెట్లు, ఒక మధ్యంతర బడ్జెట్‌ను, ఆర్థిక మంత్రి, భారత ఉప ప్రధాన మంత్రిగా పనిచేసిన తన రెండో పదవీకాలంలో మూడు తుది బడ్జెట్లు, ఒక మధ్యంతర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు. దేశాయ్ రాజీనామా తర్వాత, అప్పటి ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖను చేపట్టారు, భారతదేశ ఆర్థిక మంత్రి పదవిని చేపట్టిన మొదటి మహిళగా నిలిచారు.

హిరూభాయ్ ఎం. పటేల్ 1977 మధ్యంతర బడ్జెట్ కోసం అతి తక్కువ బడ్జెట్ ప్రసంగాన్ని సమర్పించారు, ఇది కేవలం 800 పదాల పొడవు మాత్రమే ఉంది. ఆర్థిక పోర్ట్‌ఫోలియోను నిర్వహించిన మొదటి రాజ్యసభ సభ్యుడు ప్రణబ్ ముఖర్జీ, 1982-83, 1983-84, 1984-85 ఆర్థిక సంవత్సరాల వార్షిక బడ్జెట్లను సమర్పించారు. తన ప్రభుత్వం నుండి వి. పి. సింగ్ రాజీనామా చేసిన తర్వాత రాజీవ్ గాంధీ 1987-89 కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు, తన తల్లి, తాత అడుగుజాడల్లో నడుస్తూ బడ్జెట్‌ను సమర్పించిన మూడవ ప్రధాన మంత్రిగా నిలిచారు. 1988-89 బడ్జెట్‌ను ఎన్. డి. తివారీ, 1989-90 బడ్జెట్‌ను శంకర్రావ్ చవాన్, 1990-91 బడ్జెట్‌ను మధు దండావతే సమర్పించారు. రాజకీయ పరిణామాల కారణంగా ఎన్నికలు అనివార్యమవడంతో డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక మంత్రిగా మారి 1991-92 మధ్యంతర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు. మే 1991లో జరిగిన ముందస్తు ఎన్నికలలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక మంత్రిగా 1991-92 బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.

 సరళీకరణ తర్వాత 
ప్రధాన మంత్రి పి. వి. నరసింహారావు హయాంలో మన్మోహన్ సింగ్ 1992 నుండి 1993 వరకు తన వార్షిక బడ్జెట్లలో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను తెరిచారు, విదేశీ పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించారు, గరిష్ట దిగుమతి సుంకాన్ని 300% పైగా నుండి 50%కి తగ్గించారు. 1996 ఎన్నికల తర్వాత, కాంగ్రెసేతర మంత్రివర్గం బాధ్యతలు చేపట్టింది, 1996-97 ఆర్థిక బడ్జెట్‌ను అప్పటి తమిళ మానిలా కాంగ్రెస్ (మూపనార్) సభ్యుడు పి. చిదంబరం సమర్పించారు. ఐ. కె. గుజ్రాల్ మంత్రివర్గం నిష్క్రమించే క్రమంలో రాజ్యాంగ సంక్షోభం ఏర్పడినప్పుడు, చిదంబరం యొక్క 1997-98 బడ్జెట్ను ఆమోదించడానికి మాత్రమే పార్లమెంటు ప్రత్యేక సమావేశం ఏర్పాటు చేయబడింది, ఇది చర్చ లేకుండా ఆమోదించబడింది. మార్చి 1998లో జరిగిన సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత భారతీయ జనతా పార్టీ కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడంతో, అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి యశ్వంత్ సిన్హా 1998-99 మధ్యంతర, తుది బడ్జెట్లను సమర్పించారు. 1999 సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత, సిన్హా మళ్లీ ఆర్థిక మంత్రి అయి 1999-2000 నుండి 2002-2003 వరకు నాలుగు వార్షిక బడ్జెట్లను సమర్పించారు. మే 2004 ఎన్నికల కారణంగా జస్వంత్ సింగ్ మధ్యంతర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.

2012-2013 భారత కేంద్ర బడ్జెట్‌ను ప్రణబ్ ముఖర్జీ 16 మార్చి 2012న సమర్పించారు, ఇది ఆయన కెరీర్‌లో ఏడవ బడ్జెట్. ఈ బడ్జెట్ ప్రతిపాదనలు 1 ఏప్రిల్ 2012 నుండి 31 మార్చి 2013 వరకు ఆర్థిక సంవత్సరానికి వర్తిస్తాయి. 2013-2014 కేంద్ర బడ్జెట్‌ను పి. చిదంబరం 28 ఫిబ్రవరి 2013న సమర్పించారు. 2014-2015 మధ్యంతర కేంద్ర బడ్జెట్ 17 ఫిబ్రవరి 2014న సమర్పించబడింది. 2014 నుండి 2019 వరకు సంవత్సరాల భారత కేంద్ర బడ్జెట్‌ను అరుణ్ జైట్లీ సమర్పించారు. 2019-2020 మధ్యంతర కేంద్ర బడ్జెట్‌ను పీయూష్ గోయల్ సమర్పించారు, 2020 నుండి నిర్మలా సీతారామన్ కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పిస్తున్నారు.

 బడ్జెట్ సమర్పించిన ఆర్థిక మంత్రులు 
 కాలక్రమం 
10 బడ్జెట్లతో అత్యధిక కేంద్ర బడ్జెట్లను సమర్పించిన రికార్డు మొరార్జీ దేశాయ్ పేరిట ఉండగా, తర్వాత పి. చిదంబరం 9 బడ్జెట్లను సమర్పించారు. 2025లో, నిర్మలా సీతారామన్ ప్రణబ్ ముఖర్జీ యొక్క 8 బడ్జెట్ల రికార్డును సమం చేశారు. సి. డి. దేశ్‌ముఖ్ 7 బడ్జెట్లను, మన్మోహన్ సింగ్, టి. టి. కృష్ణమాచారి ఒక్కొక్కరు 6 బడ్జెట్లను సమర్పించారు.

గమనికలు:1దేశ్‌ముఖ్ పదవీకాలంలో మొదటిసారిగా బడ్జెట్ పత్రాలు హిందీలో కూడా తయారు చేయబడ్డాయి.2మొరార్జీ దేశాయ్ ఎనిమిది వార్షిక, రెండు మధ్యంతర బడ్జెట్లను సమర్పించారు.

 కేంద్ర బడ్జెట్ల జాబితా 

క్ర. సం.సంవత్సరంతేదీసమర్పించిన వారు ప్రధాన మంత్రిపార్టీ/కూటమి11947–4826 నవంబర్ 1947ఆర్. కె. షణ్ముఖం చెట్టిజవహర్‌లాల్ నెహ్రూ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్21948–4928 ఫిబ్రవరి 194831949–5028 ఫిబ్రవరి 1949జాన్ మథాయ్41950–5128 ఫిబ్రవరి 195051951–5228 ఫిబ్రవరి 1951సి. డి. దేశ్‌ముఖ్61952–53 29 ఫిబ్రవరి 195271952–5323 మే 195281953–5427 ఫిబ్రవరి 195391954–5527 ఫిబ్రవరి 1954101955–5628 ఫిబ్రవరి 1955111956–5729 ఫిబ్రవరి 1956121957–58 19 మార్చి 1957టి. టి. కృష్ణమాచారి131957–58 15 మే 1957141958–59 28 ఫిబ్రవరి 1958జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 151959–6028 ఫిబ్రవరి 1959మొరార్జీ దేశాయ్161960–61 29 ఫిబ్రవరి 1960171961–6228 ఫిబ్రవరి 1961181962–63 14 మార్చి 1962191962–6323 ఏప్రిల్ 1962201963–6428 ఫిబ్రవరి 1963211964–6529 ఫిబ్రవరి 1964టి. టి. కృష్ణమాచారి221965–6627 ఫిబ్రవరి 1965లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి231966–6728 ఫిబ్రవరి 1966సచీంద్ర చౌధురిఇందిరా గాంధీ241967–68 20 మార్చి 1967మొరార్జీ దేశాయ్251967–68 25 మే 1967261968–69 29 ఫిబ్రవరి 1968271969–70 28 ఫిబ్రవరి 1969281970–71 28 ఫిబ్రవరి 1970ఇందిరా గాంధీ 291971–7224 మార్చి 1971యశ్వంతరావు చవాన్301972–7316 మార్చి 1972311973–74 28 ఫిబ్రవరి 1973321974–75 28 ఫిబ్రవరి 1974331975–7628 ఫిబ్రవరి 1975చిదంబరం సుబ్రమణ్యం341976–77 15 మే 1976351977–7817 జూన్ 1977హిరూభాయ్ ఎం. పటేల్మొరార్జీ దేశాయ్ జనతా పార్టీ361978–79 28 ఫిబ్రవరి 1978371979–8028 ఫిబ్రవరి 1979చరణ్ సింగ్ 381980–8118 జూన్ 1980రామస్వామి వెంకటరామన్ఇందిరా గాంధీ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్391981–8228 ఫిబ్రవరి 1981401982–8327 ఫిబ్రవరి 1982ప్రణబ్ ముఖర్జీ411983–8428 ఫిబ్రవరి 1983421984–8529 ఫిబ్రవరి 1984431985–8616 మార్చి 1985వి. పి. సింగ్రాజీవ్ గాంధీ441986–8728 ఫిబ్రవరి 1986451987–8828 ఫిబ్రవరి 1987రాజీవ్ గాంధీ 461988–8929 ఫిబ్రవరి 1988ఎన్. డి. తివారీ471989–9028 ఫిబ్రవరి 1989శంకర్రావ్ చవాన్481990–9119 మార్చి 1990మధు దండావతే వి. పి. సింగ్థర్డ్ ఫ్రంట్491991–9224 జూలై 1991మన్మోహన్ సింగ్పి. వి. నరసింహారావుభారత జాతీయ కాంగ్రెస్501992–9329 ఫిబ్రవరి 1992511993–9427 ఫిబ్రవరి 1993521994–9528 ఫిబ్రవరి 1994531995–9615 మార్చి 1995541996–9719 మార్చి 1996పి. చిదంబరంహెచ్. డి. దేవెగౌడయునైటెటెడ్ ఫ్రంట్551997–9828 ఫిబ్రవరి 1997561998–9901 జూన్ 1998యశ్వంత సిన్హాఅటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయిఎన్‌డిఎ571999–2027 ఫిబ్రవరి 1999582000–0129 ఫిబ్రవరి 2000592001–0228 ఫిబ్రవరి 2001602002–0328 ఫిబ్రవరి 2002612003–0428 ఫిబ్రవరి 2003జస్వంత్ సింగ్622004–05 4 ఫిబ్రవరి 2004632004–058 జూలై 2004పి. చిదంబరంమన్మోహన్ సింగ్యుపిఎ642005–0628 ఫిబ్రవరి 2005652006–0728 ఫిబ్రవరి 2006662007–0828 ఫిబ్రవరి 2007672008–0929 ఫిబ్రవరి 2008682009–10 16 ఫిబ్రవరి 2009ప్రణబ్ ముఖర్జీ692009–106 జూలై 2009702010–1126 ఫిబ్రవరి 2010712011–1228 ఫిబ్రవరి 2011722012–1316 మార్చి 2012732013–1428 ఫిబ్రవరి 2013పి. చిదంబరం742014–15 17 ఫిబ్రవరి 2014 752014–1510 జూలై 2014అరుణ్ జైట్లీనరేంద్ర మోదీఎన్‌డిఎ762015–1628 ఫిబ్రవరి 2015772016–1729 ఫిబ్రవరి 2016782017–181 ఫిబ్రవరి 2017792018–191 ఫిబ్రవరి 2018802019–20 1 ఫిబ్రవరి 2019పీయూష్ గోయల్812019–205 జూలై 2019నిర్మలా సీతారామన్822020–211 ఫిబ్రవరి 2020832021–221 ఫిబ్రవరి 2021842022–23 1 ఫిబ్రవరి 2022852023–241 ఫిబ్రవరి 2023862024–25 1 ఫిబ్రవరి 2024872024–2522 జూలై 2024882025–261 ఫిబ్రవరి 2025892026–271 ఫిబ్రవరి 2026

 కేంద్ర బడ్జెట్ చరిత్ర 
కింది పట్టిక గత కేంద్ర బడ్జెట్లలోని మొత్తం వసూళ్లు, ఆర్థిక లోటులు, మొత్తం రక్షణ ఖర్చు, ప్రధాన రాయితీలను చూపిస్తుంది. కింది గణాంకాలు ద్రవ్యోల్బణానికి సర్దుబాటు చేయబడలేదు.

సంవత్సరం మొత్తం వసూళ్లు   ఆర్థిక లోటు  మొత్తం బడ్జెట్జిడిపిలో బడ్జెట్ శాతంమొత్తం రక్షణ ఖర్చు  ప్రధాన రాయితీలు  1994-95₹1,597,780,000,000 ₹577,040,000,000 ₹2,174,820,000,00021.16%₹₹1995-96₹1,684,680,000,000 ₹602,430,000,000₹2,287,110,000,00018.96%₹268,790,000,000₹125,500,000,0001996-97₹2,010,070,000,000 ₹667,330,000,000₹2,677,400,000,00019.12%₹294,980,000,000₹142,330,000,0001997-98₹2,320,680,000,000₹889,370,000,000₹3,210,050,000,00020.78%₹360,990,000,000₹183,660,000,0001998-99₹2,793,660,000,000₹1,133,490,000,000₹3,927,150,000,00022.16%₹412,000,000,000₹210,630,000,0001999-00₹3,037,380,000,000₹1,047,170,000,000₹4,084,550,000,00020.55%₹493,530,000,000₹256,920,000,0002000-01₹3,644,360,000,000₹1,188,160,000,000₹4,832,520,000,00022.58%₹544,610,000,000₹269,490,000,0002001-02₹3,624,530,000,000₹1,409,550,000,000₹5,034,080,000,00021.74%₹570,000,000,000₹305,230,000,0002002-03₹4,141,620,000,000₹1,450,720,000,000₹5,592,340,000,00022.43%₹560,000,000,000₹446,180,000,0002003-04₹4,713,680,000,000₹1,232,720,000,000₹5,946,400,000,00021.29%₹603,000,000,000₹447,070,000,0002004-05₹4,976,820,000,000₹1,252,020,000,000₹6,228,840,000,00019.55%₹770,000,000,000₹465,140,000,0002005-06₹5,061,230,000,000₹1,464,350,000,000₹6,525,580,000,00017.97%₹817,000,000,000₹468,740,000,0002006-07₹5,833,870,000,000₹1,425,730,000,000₹7,259,600,000,00017.06%₹860,000,000,000₹534,630,000,0002007-08₹7,126,710,000,000₹1,269,120,000,000₹8,395,830,000,00017.14%₹925,000,000,000₹697,420,000,0002008-09₹8,839,560,000,000₹3,369,920,000,000₹12,209,480,000,00022.14%₹1,142,230,000,000₹1,297,080,000,0002009-10₹10,244,870,000,000₹4,184,820,000,000₹14,429,690,000,00022.67%₹1,417,810,000,000₹1,413,510,000,0002010-11₹11,973,280,000,000₹3,735,910,000,000₹15,709,190,000,00020.58%₹1,541,170,000,000₹1,734,200,000,0002011-12₹13,043,650,000,000₹5,159,900,000,000₹18,203,550,000,00020.84%₹1,709,130,000,000₹2,179,410,000,0002012-13₹14,103,720,000,000₹4,901,900,000,000₹19,005,620,000,00019.11%₹1,817,760,000,000₹2,570,790,000,0002013-14₹15,594,470,000,000₹5,028,580,000,000₹20,623,050,000,00018.36%₹2,034,990,000,000₹2,546,320,000,0002014-15₹16,636,730,000,000₹5,107,250,000,000₹21,743,980,000,00017.44%₹2,186,940,000,000₹2,582,580,000,0002015-16₹17,907,830,000,000₹5,327,910,000,000₹23,235,740,000,00016.87%₹2,258,950,000,000₹2,418,330,000,0002016-17₹19,751,940,000,000₹5,356,180,000,000₹25,108,120,000,00016.31%₹2,517,810,000,000₹2,040,250,000,0002017-18₹21,419,730,000,000₹5,910,620,000,000₹27,330,350,000,00015.99%₹2,765,740,000,000₹1,911,830,000,0002018-19₹23,151,130,000,000₹6,494,180,000,000₹29,645,310,000,00015.69%₹2,908,020,000,000₹1,967,690,000,0002019-20₹26,863,300,000,000₹9,336,510,000,000₹36,199,810,000,00018.01%₹3,186,650,000,000₹2,283,410,000,0002020-21₹35,170,240,000,000₹18,182,910,000,000₹53,353,150,000,00026.87%₹3,400,940,000,000₹7,077,070,000,0002021-22₹37,912,579,400,000₹15,845,210,000,000₹53,757,789,400,00022.78%₹3,665,460,000,000₹4,461,500,000,0002022-23₹41,947,800,000,000₹16,619,600,000,000₹58,567,400,000,00021.73%2023-24₹44,434,470,000,000 ₹16,546,430,000,000₹60,980,900,000,00020.18%2024-25 (తాత్కాలికం) ₹48,200,000,000,000₹16,133,120,000,000₹64,333,120,000,00019.85%

 ఇవి కూడా చూడండి 
భారత రక్షణ బడ్జెట్
భారత రైల్వే బడ్జెట్
భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ

 మూలాలు 
Business Standard బడ్జెట్ 2024-25 "తాజా బడ్జెట్ వార్తలతో అప్‌డేట్ అవ్వండి"

 వివరణాత్మక గమనికలు 

 బాహ్య లింకులు 
 ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా భారత బడ్జెట్
 ఆర్థిక సర్వే, కేంద్ర బడ్జెట్ 
 బడ్జెట్ ప్రసంగాల జాబితా (1947 నుండి) 

వర్గం:భారతదేశం
వర్గం:భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ
వర్గం:కేంద్ర బడ్జెట్