రుకైయా సుల్తాన్ బేగం

మొఘలు చక్రవర్టినిగా 1557 నుండి 1605 వరకు మొదటి భార్యగా " రుకైయా సుల్తాన్ బేగం " మొఘలు చరిత్రలో ప్రాధాన్యత వహించింది. అక్బర్ చక్రవర్తికి పట్టమహిషిగా ఉంది. రుకైయా సుల్తాన్ బేగం (ప్రత్యామ్నాయ స్పెల్లింగ్: రుక్యాయ, రుకీయ్యా) మూడవ మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ యాభై సంవత్సరాల పదవీకాలం వరకు మొఘలు సామ్రాజ్యానికి ఆమె సుదీర్ఘమైన సేవలను అందించింది.Her tenure, from  1557 to 27 October 1605, was 48 years

రుక్యయ తన భర్తకు మొదట బంధువు, పుట్టినప్పటికి ఒక మొఘలు యువరాణి. ఆమె తండ్రి హిండాల్ మిర్జా, అక్బరు తండ్రి హుమాయును తమ్ముడు. ఆమె తొమ్మిది సంవత్సరాల వయస్సులో అక్బరుతో నిశ్చితార్ధం 14 సంవత్సరాల వయసులో వివాహం చేసుకున్నప్పటికీ. ఆమె వివాహం అంతంతమాత్రంగానే ఉండిపోయింది. తరువాతి కాలంలో రుకైయా అక్బర్ అభిమాన మనవడు ఖుర్రం (భవిష్యత్ చక్రవర్తి షాజహాన్) ను దాదాపు దత్తత తీసుకుని సంరక్షింది. అక్బర్ పట్టమహిషిగా రుకైయా అతనిపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. తన భర్త, సవతి కుమారుడు జహంగీర్ మధ్య 16 సంవత్సరాల ప్రారంభంలో తండ్రి-కొడుకు సంబంధం పుల్లనిదిగా విషమించినప్పుడు వారిరువురి మధ్య సంబంధాన్ని పునరుద్ధరించడంలో ఒక కీలక పాత్ర పోషించింది, చివరికి మొఘల్ సింహాసనాన్ని జహంగీరును చేర్చింది. ఆమె దత్తు కుమారుడు, షాజహాన్ ఒక వారసత్వ పోరాటం తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి కేవలం ఒక సంవత్సరం ముందు మరణించింది.
కుటుంబం, వారసత్వం
150px|thumb|right|Hindal Mirza, presents young Akbar's portrait to Humayun, during Akbar's circumcision celebrations in Kabul, c. 1546 AD

రుక్రైయా  సుల్తాన్ బేగం మొఘల్ యువరాణిగా తైమూరు రాజవంశంలో జన్మించింది. మొఘల్ యువరాజు హిందాలు మిర్జా ఏకైక కుమార్తె. ఆయన మొదటి మొఘల్ చక్రవర్తి బాబర్ భార్య దిల్దార్ బేగం చిన్న కుమారుడు.  రుకయాతల్లి సుల్తానం బేగం ముహమ్మద్ ముస్జా ఖ్వాజా కుమార్తె. ఆమె మహది ఖ్వాజా చెల్లెలు. మహది ఖ్వాజా బాబర్ చక్రవర్తి బావ. రుకైయాకు ఇస్లామిక్ ముహమ్మదు కుమార్తె రుకైయా బైంట్ ముహమ్మద్ పేరు పెట్టారు.

రుకైయా పెదనాన మొఘల్ చక్రవర్తి హుమయూన్ (తరువాత ఆమె మామగారు అయ్యాడు), ఆమె అత్త ఇంపీరియల్ యువరాణి హుమయూన్-నామా (బుక్ ఆఫ్ హుమాయున్) రచయిత గుల్బాడాన్ బేగం. బాబర్ చక్రవర్తి మనుమరాలిగా ఉన్న రుక్యయ మిరన్ షాహీ పుట్టినప్పటినుండి ఆమె భర్త అక్బరును ఇష్టపడుతూ ఉంది. 
ఆమె మద్య ఆసియన్ ఉన్నత రాజవంశానికి చెందిన మహిళ.Findly, p. 11 అందువలన రుకయా అక్బరుకు సమాన హోదా కలిగిన మొఘల్ వంశస్థురాలిగా అక్బరు పట్టమహిషిగా ఉంది.

అక్బరుతో వివాహం 
1551 నవంబరు 20 న హిందూల్ మీర్జా, హుమాయున్ కోసం వారి అర్ధ సోదరుడు కమ్రాన్ మిర్జా దళాల మీద పోరాడుతూ మరణించాడు. ఆయన తన పట్ల అవిధేయత ప్రదర్శించినప్పటికీ హుమయూన్ తన చిన్న సోదరుని మరణం గురించి దుఃఖంతో బాధపడ్డాడు. తన సోదరుడు చక్రవర్తి సేవలో అమరవీరుడుగా పడిపోయినందుకు సోదరుడు దీవించినలు అందుకుంటాడని అమీరులు హుమాయూనును ఓదార్చారు.

హుమాయూను ఆయన సోదరుని జ్ఞాపకార్థం తొమ్మిది ఏళ్ల కుమార్తె రుకైయాకు తన కుమారుడు అక్బరునితో నిశ్చితార్ధం చేసి గౌరవించాడు. అక్బరు మొదటిగా గజ్ని ప్రావింసులో వైస్రాయిగా నియమించబడ్డాడు. వారి నిశ్చితార్ధం ఆఫ్గనిస్తానులోని కాబూల్లో జరిగింది. వారి నిశ్చితార్ధంలో హుమయూన్  జంటకు సంపద, సైన్యం, హిందాలు, గజ్ని జాగీరులకు అక్బరు వైస్రాయిగా నియమితుడయ్యాడు. రుకైయా తండ్రి సైన్యం కూడా అక్బరుకు స్వాధీనం చేయబడింది.

1556 లో హుమాయున్ మరణం తరువాత రాజకీయ అనిశ్చితి సమయంలో, రుకైయా చక్రవర్తి కుటుంబానికి చెందిన ఇతర మహిళా సభ్యులు కాబూల్లో ఉన్నారు. 1557 లో సికందర్ షా ఓడించి మొఘలులకు అప్పగించిన కొంతకాలం తర్వాత. రుకైయా తన అత్తగారు హమీదా బాను బేగంతో భారతదేశంలోకి వచ్చి పంజాబులో ఉన్న అక్బరుతో చేరింది. ఆమె అత్త గుల్బాడాన్ బేగం, చక్రవర్తి కుటుంబంలోని అనేక మంది మహిళా సభ్యులు ఆమెను వెన్నంటి భారతదేశం వచ్చారు. అక్బరుతో రుకైయా వివాహం 14 సంవత్సరాల వయసులో పంజాబులోని జలంధరు సమీపంలో గంభీరంగా జరిగింది. అదే సమయంలో ఆమె 18 సంవత్సరాల మొదటి బంధువు సలీమా సుల్తాన్ బేగం అక్బరు ప్రతినిధి వృద్ధుడైన బైరం ఖానును వివాహం చేసుకున్నది.పంజాబులో నాలుగు నెలల పాటు విశ్రాంతి తీసుకున్న తరువాత చక్రవర్తి కుటుంబం ఢిల్లీకి బయలుదేరింది. చివరికి మొఘలులు భారతదేశంలో స్థిరపడటానికి  సిద్ధం అయ్యారు.

చక్రవర్తిని 
200px|thumbnail|Fatehpur Sikri: Hujra-I-Anup Talao or the Turkish Sultana House, a pleasure pavilion attached to a pond, was used by Empress Ruqaiya

1556 లో తన భర్త సింహాసనాన్ని అధిరోహించిన తరువాత పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సులో రుకైయా మొఘలు సామ్రాజ్యం చక్రవర్తిని అయింది. ఆమె వివాహజీవితం సంతానరహితంగా మిగిలిపోయినప్పటికీ ఆమె అక్బరు అభిమాన మనవడు ప్రిన్సు ఖుర్రం (భవిష్యత్తు చక్రవర్తి షాజహాన్ ) విద్యను రుకైయా పర్యవేక్షించింది. ఆమె తన భర్త వలె కాక బాగా విద్యావంతురాలు. రుకైయా రాకుమారుని దత్తు తీసుకోవడం అంతఃపురంలో ఆమె శక్తి, అధికారాలను తెలియజేస్తుంది. మొఘలు అంతఃపుర మహిళలలో ఆమె విశేషాధికారం కలిగి ఉంది. ఇది మొఘలు అంతఃపుర మహిళలకు వారు వారి పిల్లల సంరక్షణ వహించడానికి అధికారం లేదని తెలియజేస్తుంది.Findly, p. 97 అఖుర్రం జన్మించడానికి కొంతసమయం ముందు జ్యోతిష్కులు ఆయన భవిష్యత్తు చక్రవర్తి ఔతాడని రుకైయాబేగంకు చెబుతారు. అందువలన జన్మించడానికి ముందే సంతానానికి సాంరాజ్యప్రాధాన్యత లభించింది. 1592 లో జన్మించిన ఖుర్రం ఆరురోజుల ప్రాయంలోనే ఆయన తల్లి జగత్ గోసైనీ నుండి తీసుకుని రుకైయాకు అప్పగించాలని అఆదేశించి అక్బరు తన భార్య రుకైయా కోరికను తీర్చాడు. రుకైయా సంరక్షణలో ఖుర్రం సంరక్షణ జరగాలని ఆదేశించడంతో భవిష్యత్తు చకేవర్తిని సంరక్షించాలన్న రుకైయా కోరిక నెరవేరింది. అక్బరు ఖుర్రంతో ఏర్పరుచుకున్న సంబంధంతో సమానమైన అనుబంధం రుకైయా, ఖుర్రంలు పంచుకున్నారు. జహంగీరు మాటలలో "ఎల్లప్పుడూ ఆయన [ఖుర్రామ్] నాకు [జహంగీరు] ను సిఫార్సు చేశాడు. ఇతర పిల్లలకు అతనికీ మధ్య ఎలాంటి పోలిక లేదని చెబుతూ ఆయన (అక్బర్) తన నిజమైన బిడ్డగా గుర్తించబడ్డాడు.Findly, p. 50 జుహాంగిర్ కూడా తన కుమారుడైన ఖుర్రంను రుకైయా ప్రేమించినట్లు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నాడు. "ఆమెకు స్వంత కుమారుడిగా ఉంటే ప్రేమించినదాని కంటే అధికంగా ఖుర్రంను ప్రేమించింది " అని పేర్కొన్నాడు. 
" అయనకు 14 సంవత్సరాలు ముగిసేవరకు ఖుర్రం రుకైయాతో ఉండిపోయాడు. 1605 లో అక్బరు మరణించిన తరువాత యువ యువరాజు తన తండ్రి ఇంటికి తిరిగి వెళ్ళటానికి అనుమతించబడ్డాడు. తరువాత ఆయన తనకు జన్మ ఇచ్చిన తల్లికి తల్లికి దగ్గరగా జీవితం గడిపాడు. 
  తరువాత, రుకయా ఖుర్రం మొదటి కుమార్తె పర్హెజ్ బాను బేగం సంరక్షణ బాధ్యత వహించింది. ఆమె జహంగీరు మొదటి భార్య సఫావిడ్ యువరాణి కందహరి బేగంకు జన్మించింది.Findly, p. 98

పిల్లలను లేనప్పటికీ రుకైయా తన భర్తచే ఎక్కువగా గౌరవించబడింది. ఆమె 1557 లో వివాహం చేసుకుని 1605 లో మరణించే వరకు పట్టమహిషిగా ఉంది. రుకైయా అంతఃపురంలో పెద్దరికంతో Findly, p. 32 ఆమె భర్త పాలనలో, అతని వారసుడి (జహంగీర్ ) పాలనలో గౌరవించబడింది. ఆమె ఉన్నతమైన వంశం కారణంగా మీర్జా హిందాలు కుమార్తె ఒక మొఘలు యువరాణి అక్బరు మొదటి, ప్రధాన భార్యగా గౌరవించబడింది.

చక్రవర్తిని న్యాయస్థానంలో రాజకీయాల్లో చురుకుగా పాల్గొని అక్బరు వద్ద గణనీయమైన విశేషాధికారాలను అనుభవించింది. 1600 లలో తండ్రి-కొడుకుసంబంధంలో చీలిక ఏర్పడినప్పుడు ఆమె, సలీమాబేగంతో కలిసి ఆమె భర్త అక్బరు, సవతి కుమారుడు సలీం (జహంగీర్) మధ్య ఒప్పందం కుదరడానికి చర్చలు సాగించడంలో ఆమె కీలకమైన పాత్ర వహించింది. ఒప్పంద ఫలితంగా చివరకు మొఘల్ సింహాసనానికి సలీం చేపట్టడానికి మార్గం సుగమం చేయడానికి ఈ చర్చలు సహాయపడ్డాయి. 1601 లో సలీం అలహాబాదులో ఒక స్వతంత్ర న్యాయస్థానాన్ని ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా అతని తండ్రి ఇంకా సజీవంగా ఉన్నప్పుడు "సలీం షా"గా చక్రవర్తి బిరుదును తీసుకుని అక్బరుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు.Findly, p. 20 అక్బరు విశ్వాసకులు సలహాదారుడు, అబూల్ ఫజ్ల్ హత్యకు జహంగీరు కూడా ప్రణాళిక వేసాడు. ఈ పరిస్థితి ఎంతో క్లిష్టమైనది, అక్బరుకు చాలా ఆందోళన కలిగించింది. సలీం కొరకు ఎవ్వరూ అభ్యర్ధన వేయలేదు. చివరకు ఆయనకు రుకైయా సుల్తాన్ బేగం, సాలిమా సుల్తాన్ బేగం సహాయంగా ఉండి జహంగీరు కొరకు క్షమాపణ కోసం వేడుకున్నారు. అక్బరు వారి కోరికను మన్నించాడు. సలీం చక్రవర్తి ముందు హాజరు కావడానికి అనుమతించబడ్డాడు. అతని సవతి తల్లులు, ఆయన నాయనమ్మ హమిదా బాను బేగం ప్రయత్నాల ద్వారా 1603 లో రాకుమారుడు చివరికి క్షమించ బడ్డాడు.Findly, p. 20

అక్బరు ఎల్లప్పుడూ తప్పు చేసినవారిని క్షమించలేదు. కొన్నిసార్లు అతని నిర్ణయాలు తిరిగి వెనుకకు తీసుకోలేదు. ఒకసారి రుకైయా ఆమె అత్తగారు హమీదా బాను బేగం కలిసి లాహోర్లో షియాను హత్య చేసిన ఒక సున్నీ ముస్లిం కొరకు క్షమాపణ కోరినప్పుడు అది నిరాకరించబడింది. అది పూర్తిగా మతపరమైన మూఢవిశ్వాసం కారణంగా జరిగింది.Mukherjee, p.130జహంగీరు పాలనలో ఖన్-ఇ-అజాం, మిర్జా అజీజ్ కోకా కోసం క్షమాభిక్షను పొందడానికి రుకైయా, సలీమా సుల్తాన్ బేగం కీలక పాత్ర పోషించారు. 
Findly, p. 122 జమున నదికి సమీపంలో ఉన్న ఆగ్రాలోని ఫతేపూర్ సిక్రిలోని తనస్వంత ప్రదేశం  రుకైయాకు ఆగ్రాలో కోట వెలుప జమునా నదీ తీరంలో రాజభవనం ఉంది. మొఘల్ యువరాణికి ఇచ్చిన ప్రత్యేక హక్కు తన మొట్ట మొదటి రాజభవనం కాకుండా, చల్రవర్తినిగా కొన్ని సార్లు అధిక గౌరవంతో ఇవ్వబడింది రుకైయాకు రెండూ ఉన్నాయి. 

భతృహీన చక్రవర్తిని 
1607 లో కాబూలులో బాబరు గార్డెంసుకు రుకైయా యాత్రా స్థలాలను నిర్వహించి మొట్టమొదటిసారిగా ఆమె తండ్రి హిందేలు మీర్జా సమాధిని సందర్శించింది. అలాగే ఆమె ఇతర పూర్వీకుల స్మారకాలను దర్శించింది.Findly, p. 121 ఆమెతో పాటు జహంగీరు, రాకుమారుడు ఖుర్రం ఉన్నారు. అదే సంవత్సరంలో బర్ద్వాను జాగిర్దారు షేరు ఆఫ్ఘను ఖాను మరణించాడు. అతని భార్య అయిన మెహర్-ఉన్-నిసా (తరువాత చక్రవర్తిని నూర్ జహాన్) తన విధవరాలైన సవతి తల్లి రుకైయాకు సేవకురాలిగా ఉండడానికి ఆగ్రాకు పిలిపించాడు. 
తన మరణానికి ముందు షేర్ ఆఫ్ఘను నిర్వహించిన ప్రమాదకరమైన రాజకీయ సంబంధాల కారణంగా అతని కుటుంబం గొప్ప ప్రమాదంలో ఉన్న కారణంగా రక్షణ కోసం మెహర్-ఉన్-నిసా ఆగ్రాలోని మొఘలు రాజసభలో ఉండవలసిన అవసరం ఉంది. చక్రవర్తి అక్బరు ప్రధాన భార్య అయిన రుకైయా హరంలో అత్యంత గౌరవనీయ మహిళగా ఉండటం మొఘలు రాజసభలో మెహర్-అన్-నిసాకు అవసరమైన రక్షణ కల్పించే అత్యంత సామర్థ్యం ఆమెకు ఉంది. 

మెహర్-అన్-నిసా తన కుమార్తెతో రుకైయా సేవలోకి తీసుకురాబడింది. ఆమె తన తండ్రి మిర్జా గిహాస్ బేగ్ వంటి తన బంధువులు రాససభలో ఉన్నప్పటికీ ఆమె భర్తచేతలు ఆమెను అవమానకరమైన పరిస్థితిలో పడవేసాయి.Findly, p. 87అందువలన ఆమె రుకైయాల సంరక్షణలో ఉంది. తరువాత మెహ్ర్-ఉన్-నిసాకు తన తల్లిదండ్రులతో సమయాన్ని గడపడానికి అవకాశం లభించింది. అలాగే చక్రవర్తి మహిళలు నివసించిన రాజసౌధాలలో ప్రవేశించడానికి ఆమెకు అవకాశం లభించింది.  

మెహర్-అన్-నిసా ఆమె కుమార్తె లడ్లి బేగం, నాలుగు సంవత్సరాలపాటు చక్రవర్తినికి సేవకురాలిగా సేవలు చేస్తూ చక్రవర్తి ఉంపుడుగత్తె అనుగ్రహం కొరకు ఉత్సాహంగా కృషి చేసింది.  రుకైయా, మెహర్-అన్-నిసా మధ్య అధికరించిన సంబంధం చాలా మృదువైనదిగా కనబడుతుంది. తరువాతి ఆమె రికైయా కుమార్తెగా భావించబడింది. డచ్ వ్యాపారి, యాత్రా రచయిత పీటర్ వాన్ డెన్ బ్రోకే, అతని హిందూస్థాన్ క్రానికలులో వారి సంబంధాన్ని వివరించాడు: "ఈ బేగం రుకైతా మెహర్-అన్-నిస్సా (నూర్జహాన్) పట్ల గొప్ప ప్రేమను కలిగి ఉంది; ఆమె ఇతరులందరి కంటే అధికంగా ఆమెను ప్రేమించి ఆమెను సదా తన సమీపంలో ఉంచుకుంది. ""

మరణం
రుక్యయ్య 1626 లో ఆగ్రాలో ఎనభై నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించింది. ఆమె తన భర్త మరణించిన తరువాత దాదాపు 20 సంవత్సరాల కంటే అధికంగా జీవించింది. ఆఫ్గనిస్తానులోని కాబూల్లోని బాబర్ గార్డెన్స్ (బాగ్-ఇ-బాబర్) లో ఆమె పదిహేనవ అంతస్థులో ఆమె శరీరం ఖననం చేయబడింది. బాబరు గార్డెన్సు ఆమె తాత చక్రవర్తి బాబరు ఆఖరి విశ్రాంతి స్థలం. అలాగే ఆమె తండ్రి హిందలు మీర్జా సమాధి అక్కడ ఉన్నాయి. ఐదవ మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ ఆజ్ఞలచే ఆమె సమాధి అక్కడ నిర్మించబడింది.జహన్గీర్ తన జ్ఞాపకాలలో రుకైయా గురించి ప్రేమగా మాట్లాడతాడు. ఆమె మరణాన్ని నమోదు చేసుకుంటూ అక్బరు పట్టమహిషిగా ఆమె ఉన్నత స్థాయిని గమనించాడు.

ప్రబల సంప్రదాయంలో 
 హరిల్ద్ లాంబు చారిత్రక నవల నూర్ మహల్ (1935) లో రుకైయా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

 ఇందూ సుందరేసన్ అవార్డు గెలుచుకున్న చారిత్రాత్మక నవల ది ట్వంటీత్ వైఫ్ (2002) దాని సీక్వెల్ ది ఫీస్ట్ ఆఫ్ రోజెస్ (2003) లో రుకైయా ప్రధాన పాత్ర.
 తనుశ్రీ పోడరు చారిత్రక నవల నూర్ జహాన్ డాటర్ (2005) లో రుకైయా కీలక పాత్ర.

 జీవి TV లకినా టాండను చిత్రీకరణలో ప్రదర్శించబడిన కాల్పనిక నాటకం జోదా అక్బరులో ఒక రుకైయా పాత్ర వ్యూహాత్మకంగా చిత్రీకరించబడింది.
 దీనికా అమిన్ " ఎపిక్"  ఛానల్ విమర్శాత్మకంగా ప్రశంసలు పొందిన చారిత్రక డ్రామా సియాసత్ (ది ట్వంటీత్ వైఫ్ ఆధారంగా) లో రుకైయా ప్రధాన పాత్రను పోషించింది.

 సోనీ టివి. చారిత్రాత్మక నాటకం భారత్ కా వీర్ పుత్రా - మహారాణా ప్రతాప్ నాటకంలో టీనేజరు రుకైయా పాత్ర పూరిటి అగర్వాల్ చేత చిత్రీకరించబడింది. తరువాత యువతిగా ఫలాక్ నాజ్ చేత చిత్రీకరించబడింది.

 వైష్ణవ రావు రుగయా మేజికు చారిత్రక నాటకం అక్బరు - రాఖ్ సే తక్తు  తక్ కాఫరులో చిత్రీకరించారు.

 త్యాన్నేమ్ షేక్ వయాకామ్ 18'స్ కలర్స్ కల్పిత చారిత్రక నాటకం దస్తాన్-ఈ-మొహబ్బత్: సలీం అనార్కలిలో రుకైయా పాత్ర ఉంది.

References

Bibliography
 Findly, Ellison Banks (1993). Nur Jahan: Empress of Mughal India. Oxford University Press. .

Category:Mughal empresses
Category:1542 births
Category:1626 deaths
Category:Mughal princesses
Category:Timurid princesses
Category:Indian Muslims
Category:Akbar
Category:16th-century Indian women
Category:17th-century Indian women