వాగ్భటుడు

వాగ్భటుడు ఒక సుప్రసిద్ద భారతీయ ఆయుర్వేద వైద్యుడు.ఆయుర్వేదం, అష్టాంగ సంగ్రహ మరియు అష్టాంగ హృదయ ప్రసిద్ధ గ్రంథాల రచయిత . ప్రాచీన రచయితలలో తనను తాను స్పష్టంగా పరిచయం చేసుకున్న ఏకైక వ్యక్తి ఇతడే. అష్టాంగసంగ్రహం ప్రకారం, అతను సింధు దేశంలో జన్మించాడు. అతని తాత పేరు కూడా వాగ్భట. ఇతను అవలోకితేశ్వర గురువు శిష్యుడు. అతని తండ్రి పేరు సిద్ధగుప్తుడు. సనాతన ధర్మాన్ని నమ్మాడు.అష్టాంగహృదయ టిబెటన్ భాషలోకి అనువదించబడింది. నేటికీ, జర్మన్ భాషలోకి అనువదించబడిన ఏకైక పుస్తకం అష్టాంగహృదయ.గుప్తుల కాలంలో తాతగారి పేరును నిలబెట్టే ధోరణి ఉంది. చంద్రగుప్తుని కుమారుడు సముద్రగుప్తుడు, సముద్రగుప్తుని కుమారుడు చంద్రగుప్తుడు (రెండవది).యుఁవాన్‌ త్స్యాంగ్‌  క్రీ. శ. 675 మరియు 685 క్రీ. శ మధ్య కాలానికి చెందినవాడు. వాగ్భటుడు ఇతని పూర్వమువాడు. వాగ్భటుని కాలము ఐదవ శతాబ్దం నాటిది. వీరు ఋషులు అని గ్రంథాల నుండి స్పష్టమవుతుంది (అత్రిదేవ రచించిన అష్టాంగసగ్రం యొక్క పరిచయం). వాగ్భటడు పేరుతో వ్యాకరణం  పండితుడు కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

చరక సుశ్రుత కాశ్యప సంహితల్లోని ముఖ్యాంశాలను సంక్షిప్తం చేసి, మరికొన్ని శాస్త్రాలను మిళితం చేసి సరళీకృతమైన సంస్కృతంలో అందించిన గ్రంథాలే... ‘అష్టాంగ సంగ్రహం’, ‘అష్టాంగ హృదయం’ . వీటిలో మొదటిదాన్ని రాసింది వృద్ధ వాగ్భటుడు. రెండోది రాసినవాడు లఘువాగ్భటుడు. వీటినే ‘వాగ్భట సంహిత’లని అంటారు. ఈ సంహితల్లో జ్వరాలను తగ్గించే ఎన్నో కష్టాలను పేర్కొన్నారు. త్రిదోషాల్లో ఒకటైన శ్లేషాన్ని (కఫం) అవలంబక, క్లేదక, బోధక, శ్లేషక, శ్లేష్మాలు అంటూ ఐదు రకాలుగా విభజించిన ప్రత్యేకత వీరిది.

చరక, సుశ్రుత, వాగ్భటులను వృద్ధత్రయం అంటారు.
రచించిన గ్రంధాలు
వీరి రచనలు ప్రపంచ వ్యాప్తంగా పలు భాషలలోకి తర్జుమా అయ్యాయి. కొన్ని ఎంపిక చేయబడిన రచనలు పెంగ్విన్ సిరీస్ వారు ప్రచురించారు.
వాగ్భటుడు అనేక ఇతర ఆయుర్వేద గ్రంథాల రచయితగా కూడా పరిగణించబడ్డాడు.
 రసరత్నసముచ్చయ
అష్టాంగహృదయవైద్యుర్యకభాష్య - అష్టాంగహృదయం స్వరచిత భాష్య
అష్టాంగహృదయదీపిక (వ్యాఖ్యాన గ్రంథం)
హృదయటిప్పణ
అష్టాంగనిఘంటు
 అష్టాంగసార
 అష్టాంగావతార
 భావప్రకాశ
 ద్వాదశార్థనిరూపణ
 కాలజ్ఞాన
 పదార్థచంద్రిక
 శాస్త్రదర్పణ
 శతశ్లోకీ
 వాగ్భట
 వాగ్భటీయ
 వాహటనిఘంటు
 వామనకల్ప

వాగ్భట (2)
వాగ్భటాలంకార రచయిత జైన మతానికి చెందిన పండితుడు. ప్రాకృత భాషలో అతని పేరు "వహత్" మరియు అతను "సోమ" కుమారుడు. అతని పుస్తకానికి వ్యాఖ్యాత అయిన సింగ్‌గాని కథ ప్రకారం, అతను కవీంద్ర, గొప్ప కవి మరియు రాజ మంత్రి. పుస్తకంలోని ఈ క్రింది పద్యాన్ని రచయిత వ్రాసారు, అందులో కర్ణుని కుమారుడు జైసింగ్ గురించి వివరించబడింది. అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల ఆధారంగా వాగ్భట కాలం 1121 నుండి 1156 వరకు నిర్ణయించబడింది.

వాగ్భటాలంకారంలో మొత్తం ఐదు పేరాలు ఉన్నాయి. మొదటి నాలుగు పేరాల్లో, కవిత్వ లక్షణాలు, కవితా కారణాలు, కవిత్వ సమయం, విద్య, కవిత్వ వినియోగం, సంస్కృతం వంటి నాలుగు భాషలు, భేదాలు, లోపాలు, కవితా గుణాలు, శబ్దాలంకారం, అర్థాలంకారం మరియు వైదర్భి మొదలైన వాటి గురించి సరళమైన వివరణ ఉంది. ఐదవ పేరాలో నవ రసాలు, హీరో హీరోయిన్ల మధ్య భేదం మొదలైనవి వివరించబడ్డాయి. అతను నాలుగు పదాలు మరియు 35 అర్థాలను గుర్తించాడు. వాగ్భటలంకారాన్ని కావ్యమాల సీరీస్ నుండి సింహగణి వ్యాఖ్యానంతో ముద్రించి ప్రచురించారు.

వాగ్భట (3)
కావ్యానుశాసనమ్ అనే పుస్తక రచయిత. వీరి కాలం దాదాపు 14వ శతాబ్దం క్రీ.శ. అతని తండ్రి పేరు నేమికుమార్ మరియు తల్లి పేరు మహాదేవి. ఈ పుస్తకం సూత్రాలలో పొందుపరచబడింది, దానిపై రచయిత స్వయంగా "అలంకార తిలక్" అనే వ్యాఖ్యానాన్ని ఇచ్చారు. వ్యాఖ్యానం సూత్రాల ఉదాహరణలు మరియు వివరణాత్మక వివరణలను అందిస్తుంది.

పద్య క్రమశిక్షణ ఐదు అధ్యాయాలుగా విభజించబడింది. ఇందులో కవిత్వ ప్రయోజనం, కవిత్వ సమయం, కవిత్వ లక్షణాలు, లోపాలు, గుణాలు, వ్యవహారశైలి, తంత్రాలు, పదజాలం, రస, వైభవం మొదలైన వాటిపైనా, నాయక-నాయకిల విశ్లేషణ మొదలైన వాటిపైనా క్రమబద్ధమైన వెలుగును నింపారు. ఆభరణాల విషయంలో, రచయిత భట్టి, భామ, దండి మరియు రుద్రత్ మొదలైనవారు కనిపెట్టిన కొన్ని ఆభరణాలకు కూడా స్థానం ఇచ్చారు, వాటిపై గ్రంథకారుని పూర్వీకులు మరియు ఆభరణాలను కనుగొన్న మమ్మటుడు వంటి పండితులు ఏ మాత్రం ఆలోచించలేదు. రచయిత "అన్య" మరియు "అపర్" అనే రెండు కొత్త ప్రసంగాలను కూడా గుర్తించారు. ఈ పుస్తకం యొక్క ఉత్పత్తులు కావ్యప్రకాష్, కావ్యమీమాంస మొదలైనవి. అతను 64 అర్థాలు మరియు 6 పదాలను పరిగణించాడు. గ్రంథారంభంలో రచయితే స్వయంగా పరిచయం చేసుకొని “ఇతివామానవాగ్భటాదిప్రణీత్ దశ కావ్యగుణ:” అని “వాగ్భటాలంకార” మూలకర్త పేరును ప్రస్తావించారు. అందుకే, అతను "వాగ్భటాలంకారుడు" యొక్క మూలకర్త అయిన వాగ్భట కంటే భిన్నమైనవాడు మరియు తరువాతివాడు.

వాగ్భట (4)
నేమినిర్వాణ అనే ఇతిహాసం రచయిత. అతను హేమచంద్ర యొక్క సమకాలీన పండితుడు. అతని కాలం సుమారు క్రీ.శ.1140. నేమినిర్వాణ పురాణంలో మొత్తం 15 ఖండాలు ఉన్నాయి. పేరు సూచించినట్లుగా, ఈ ఇతిహాసం జైన తీర్థంకర్ శ్రీ నేమినాథ్ పాత్రను వివరిస్తుంది. అతని కవిత్వం ప్రసాదం మరియు మధుర గుణాలతో నిండి ఉంది మరియు కోమలమైనది.

మూలాలు

బయటి లంకెలు
Scanned text of the Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā, from the sixth edition edited by Kunte and Navare (Bombay: Nirṇayasāgara, 1939) Contains  2 Commentaries. At archive.org
Swadeshi chikitsa
Machine-readable edition of the Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā



వర్గం:భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:ఆయుర్వేద వైద్యులు
వర్గం:ప్రాచీన భారత వైద్యులు