శ్రీ సీతారామచంద్ర స్వామి వారి దేవస్థానం (భద్రాచలం)

శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి దేవస్థానం ఒక ప్రముఖ హిందూ దేవాలయం. ఇది విష్ణు యొక్క అవతారమైన రాముడుకు అంకితమైంది. ఈ దేవాలయం గోదావరి నది తీరంలో, తూర్పు తెలంగాణలోని భద్రాచలం పట్టణంలో ఉంది. సాధారణంగా భద్రాచలం, భద్రగిరి లేదా భద్రాద్రి అని పిలువబడే ఈ క్షేత్రం గోదావరి తీరంలోని ప్రసిద్ధ దివ్యక్షేత్రాలులో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. దీనిని దక్షిణ అయోధ్యగా కూడా ఆరాధిస్తారు.

దేవాలయంలోని మూలమూర్తి నాలుగు చేతులతో ఉన్న వైకుంఠ రాముని రూపంలో దర్శనమిస్తుంది. భక్తుడైన భద్రుని ప్రార్థనలకు స్పందనగా విష్ణువు ఈ రూపంలో అవతరించాడని విశ్వాసం. ప్రధాన విగ్రహంలో రామునితో పాటు ఆయన భార్య సీత, సోదరుడు లక్ష్మణుడు కూడా ఉన్నారు. కొన్ని వృత్తాంతాల ప్రకారం భద్రాచల దేవాలయాన్ని 17వ శతాబ్దంలో భక్తి పరంపరలో ప్రసిద్ధుడైన కంచర్ల గోపన్న (భద్రాచల రామదాసు) నిర్మించాడని, మరికొన్ని వృత్తాంతాల ప్రకారం పునరుద్ధరించాడని చెబుతారు. గోపన్న, గోల్కొండలోని చివరి సుల్తాన్ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా (తానా షా) పరిపాలనలో భద్రాచల ప్రాంతానికి తహసీల్దారుగా పనిచేశాడు. సుల్తాన్ ఖజానాకు చెందిన నిధులను దేవాలయ నిర్మాణానికి వినియోగించాడనే ఆరోపణలతో గోపన్నను అరెస్ట్ చేసి జైలుకు పంపించారు. ఆయన 12 సంవత్సరాలు కారాగారంలో గడిపి, అక్కడే అనేక భక్తి కీర్తనలు రచించాడు; అవి ఇప్పటికీ ఈ దేవాలయంలో ఆలపించబడుతున్నాయి.

ముగల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు దక్షిణాది ప్రాంతాలపై ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించిన కాలంలో గోల్కొండ సుల్తానుల  పతనానికి ముందు, సుల్తాన్ తానా షా గోపన్నను విడుదల చేశాడని ప్రాచుర్యం. కథనం ప్రకారం, రాముడు స్వయంగా లక్ష్మణుడితో కలిసి ప్రత్యక్షమై, గోపన్న విడుదల కోసం కావలసిన బంగారు నాణేలను సమర్పించాడని నమ్మకం. విడుదల అనంతరం గోపన్న భద్రాచలంలోనే రామునికి అంకితమైన కీర్తనలు రచిస్తూ జీవించాడు. గోపన్న తరువాత తుమ్ము లక్ష్మీ నరసింహదాసు, వరద రామదాసు దేవాలయ సేవలను కొనసాగించారు. భద్రాచల దేవాలయం వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని పంచరాత్ర ఆగమంను అనుసరిస్తుంది. ఇక్కడి ఆరాధనా విధానం శ్రీరంగంలోని రంగనాథస్వామి దేవాలయం పద్ధతిని అనుసరించినది. దేవాలయానికి నాలుగు ప్రవేశద్వారాలు ఉన్నాయి. ఉత్తరద్వారంలో ఉన్న రాజగోపురాన్ని "వైకుంఠ ద్వారం" అని పిలుస్తారు. ఆలయంలో అనేక ఉపదేవాలయాలు, మండపాలు ఉన్నాయి. భద్రాచలం ప్రధాన దేవత అయిన రాముని కారణంగా ప్రత్యేక ఖ్యాతి పొందింది. గోపన్న, వైష్ణవ భక్తి సంప్రదాయాన్ని విస్తరించేందుకు భద్రాచలాన్ని భజన పరంపరకు కేంద్రంగా ఉపయోగించాడు. భద్రాచలంలో జరిగే వార్షిక బ్రహ్మోత్సవం అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడే ఉత్సవం. ఇందులో ప్రధాన ఘట్టం శ్రీరామనవమి సందర్భంగా నిర్వహించే శ్రీ సీతారామ తిరుకల్యాణ మహోత్సవం (సీతారాముల కల్యాణం). ఇతర ముఖ్య ఉత్సవాలు వైకుంఠ ఏకాదశి, వసంతోత్సవం, విజయదశమి.

 పురాణకథలు 
ఈ దేవాలయం భారతదేశంలో ఉన్న అనేక రామాయణ సంబంధిత క్షేత్రాలలో ఒకటి. ఇది భద్రుడికి సంబంధించిన పురాణకథతో అనుబంధించబడి ఉంది. ఆ కథనం ప్రకారం, త్రేతాయుగంలో విష్ణు అవతారమైన రాముడు, తన భార్య సీత, సోదరుడు లక్ష్మణుడుతో కలిసి 14 సంవత్సరాల వనవాసంలో భాగంగా దండకారణ్యంలో నివసించాడు.

రాముని అనుగ్రహంతో ఒక శిల మనిషిగా మారి భద్రుడు అనే భక్తుడిగా అవతరించాడని చెబుతారు. అతడిని మేరుపర్వతం కుమారుడిగా భావించారు. రామునికి అంకితభావంతో ఉన్న భద్రుడు, తరువాత ఋషి నారదుడును కలుసుకున్నాడు. నారదుడు అతనికి రామతారక మంత్రంకు సంబంధించిన ఉపదేశం ఇచ్చాడు. భద్రుడు గోదావరి తీరంలో అనేక సంవత్సరాలు ఆ మంత్రాన్ని జపిస్తూ తపస్సు చేశాడు. అతని భక్తికి సంతోషించిన రాముడు, రాక్షస రాజు రావణుడు అపహరించిన సీతను తిరిగి పొందిన తరువాత తనను కలుస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. అయితే రాముడు తన జీవితకాలంలో ఆ వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చలేకపోయాడని కథనం చెబుతుంది.

తరువాత భద్రుని భక్తికి సంతోషించిన విష్ణువు, తన రామావతారంలో ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చేందుకు రాముని రూపంలో భద్రుని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు. తొందరలో విష్ణువు, రాముడు రెండు చేతులతో ఉండే మానవ రూపమని మరిచి, తన దివ్య నాలుగు భుజాలతో ప్రత్యక్షమయ్యాడని కథనం. పై రెండు చేతుల్లో శంఖం, సుదర్శన చక్రంను, క్రింది చేతుల్లో ధనుస్సు, బాణాన్ని ధరించాడు. సీత రాముని ఎడమ తొడపై ఆసీనురాలై ఉండగా, లక్ష్మణుడు ఆయన ఎడమ వైపున నిలబడ్డాడు. ఈ ముగ్గురూ గోదావరి నది వైపు పడమర దిశగా ముఖంగా నిలిచినట్లు భావించబడుతుంది.

భద్రునికి మోక్షం ప్రసాదించాలనే ఉద్దేశంతో, విష్ణువుతో పోలిస్తే భిన్నంగా రాముడు తన కుడి పైచేతిలో శంఖాన్ని ధరించాడని విశ్వాసం. ఈ భద్ర పురాణకథే భద్రాచలం పేరుకి, భారతదేశంలోని ఇతర "భద్ర" ఉపసర్గ కలిగిన క్షేత్రాలకు మూలంగా భావించబడుతుంది. మరికొన్ని స్థానిక కథనాల ప్రకారం, రాముడు సీతను తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, లక్ష్మణుడు పక్కన నిలబడి ఉన్న విగ్రహ రూపం మరొక సంఘటనతో సంబంధించింది. భద్రరెడ్డిపాలెంలో నివసించిన పోకల ధమ్మక్క అనే గిరిజన స్త్రీ ఒక చీమల గుట్టలో (పుట్టలో) రాముని మూలవిరాటును కనుగొన్నదని కథనం. ధమ్మక్కను శబరి వంశానికి చెందినవారిగా కూడా భావిస్తారు. కథనం ప్రకారం, దేవతలు అడవిలో ఉండేవారని, ధమ్మక్కకు స్వప్నంలో ఆ స్థలం తెలియజేయబడిందని చెబుతారు. ఆమె గోదావరి నీటితో పుట్టను కరిగించి, దేవతలకు పూజలు నిర్వహించింది. గ్రామస్థుల సహకారంతో ధమ్మక్క ఒక మండపం నిర్మించి, దేవతలకు నిత్యారాధనలు కొనసాగించింది.

 చరిత్ర 
alt=తంబూరా పట్టుకున్న వృద్ధుడి నలుపు విగ్రహం|కుడి|thumb|భద్రాచలంలో ఉన్న భద్రాచల రామదాసు (కంచర్ల గోపన్న) విగ్రహం
ఈ దేవాలయ చరిత్ర కంచర్ల గోపన్న జీవితచరిత్రతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంది. గోపన్న తెలంగాణలోని నేలకొండపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు. అతని మేనమామ గోల్కొండ సుల్తానేట్లో ఉద్యోగం చేసేవాడు. ఆ ప్రాంతంలో కరువు సంభవించినప్పుడు, గోపన్నకు ఉద్యోగం ఇవ్వాలని మేనమామ సుల్తాన్‌ను అభ్యర్థించాడు. తద్వారా గోపన్నను భద్రాచలం ప్రాంతానికి తహసీల్దార్ (రెవెన్యూ అధికారి)గా నియమించారు.

గోల్కొండ యొక్క చివరి సుల్తాన్ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా (1672–1686) పరిపాలనలో, ఆయన ఆదేశాల మేరకు గోపన్న జిజియా అనే మతపరమైన పన్నును అమలు చేశాడు. ఈ పన్ను హిందువులను ఇస్లాం మతంలోకి మారేందుకు ఒత్తిడి చేయడానికి విధించబడినదని పేర్కొనబడింది. ఈ పన్ను అమలు చేసినందుకు గోపన్న స్థానిక హిందువుల నుండి తీవ్ర విమర్శలను ఎదుర్కొన్నాడు. అనేక తిరస్కారాలతో నిరుత్సాహానికి లోనైన గోపన్న, పన్ను వసూళ్లలో కొంత భాగాన్ని దేవాలయ నిర్మాణానికి వినియోగించి, దాని పరిణామాలను స్వీకరించాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.

ఒక వృత్తాంతం ప్రకారం, గోపన్న సేకరించిన పన్నుల ద్వారానే దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు. మరొక వృత్తాంతం ప్రకారం, అప్పటికే శిథిలావస్థలో ఉన్న దేవాలయాన్ని అదే నిధులతో పునరుద్ధరించి, ఖర్చైన మొత్తాన్ని విరాళాల ద్వారా సమకూర్చేందుకు ప్రయత్నించాడు. 17వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో ఈ దేవాలయం సుమారు ఆరు లక్షల వరాహాల వ్యయంతో నిర్మించబడినట్లు చెప్పబడుతుంది.

నిజం తెలిసిన తరువాత సుల్తాన్ తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురై, గోపన్నను రాజదర్బార్‌కు హాజరుకావాలని ఆదేశించాడు. గోపన్న తాను ఖజానా నిధులను దుర్వినియోగం చేయాలనే ఉద్దేశం లేనని, భవిష్యత్తులో లభించే విరాళాల ద్వారా మొత్తం తిరిగి చెల్లించాలనుకున్నానని వివరించాడు. అయినప్పటికీ, పన్ను మొత్తం పన్నెండు సంవత్సరాలలోపు చెల్లించకపోతే గోపన్నను ఉరి వేయాలని సుల్తాన్ సైనికులకు ఆదేశించి, అతనిని కారాగారంలో నిర్బంధించాడు. పన్నెండో సంవత్సరపు చివరి రోజున జరిగిన సంఘటనకు సంబంధించిన వివిధ వృత్తాంతాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. ఒక కథనం ప్రకారం, పన్నెండేళ్ల గడువు ముగిసే సమయానికి రాముడు, లక్ష్మణుడు సుల్తాన్‌కు స్వప్నంలో ప్రత్యక్షమై, రామమదాలు (రాముని ముద్రలతో కూడిన బంగారు నాణేలు) రూపంలో మొత్తం ధనం చెల్లించారు. సుల్తాన్ నిద్రలేచినప్పుడు నిజమైన బంగారు నాణేలు కనబడడంతో, గోపన్నను విడుదల చేశాడని చెబుతారు.

మరో వృత్తాంతం ప్రకారం, సుల్తాన్ గోపన్నకు జీవితాంతం పెన్షన్ మంజూరు చేసి, భద్రాచలం పరిసర ప్రాంతాన్ని దేవాలయానికి దానం చేశాడని చెబుతారు. అయితే, The Hindu పత్రిక ప్రకారం కొందరు పండితులు రాముడు స్వయంగా ధనం చెల్లించాడనే కథనాన్ని తిరస్కరించారు. వారి అభిప్రాయం ప్రకారం, గోపన్నను అసూయగల శత్రువులు తప్పుడు ఆరోపణలతో జైలుకు పంపగా, సుల్తాన్ సమగ్ర విచారణ అనంతరం గౌరవాలతో విడుదల చేసి తిరిగి భద్రాచలానికి పంపాడని పేర్కొన్నారు.

ఈ వృత్తాంతాలకు స్పష్టమైన చారిత్రక ఆధారాలు లేవని కూడా సూచించబడింది. గోపన్న గోల్కొండ కారాగారంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు నిర్బంధించబడిన కాలం సుమారు 1680ల మధ్యవరకు సాగింది. ఇది సుల్తాన్ పరిపాలన కాలం (14 సంవత్సరాలు), గోల్కొండ సుల్తానేట్ పతనంతో సమకాలీనంగా ఉంది. 1686నాటి గోల్కొండ పత్రాలు సుల్తాన్ యుగానికి చెందిన చివరి పత్రాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.Seema Singh (1993), The 17th century Golconda Documents, Proceedings of the Indian History Congress, Volume 54, pp. 365–367. 1686–87లో ఔరంగజేబు నేతృత్వంలోని మొఘల్ దళాలు గోల్కొండపై దాడి చేసి, ఎనిమిది నెలలపాటు యుద్ధం సాగించి, చివరికి సుల్తాన్‌ను పట్టుకొని ఔరంగాబాద్‌లో నిర్బంధించాయి. ఔరంగజేబు దక్కన్ ప్రాంతంపై తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించాలనే ఉద్దేశంతో ఈ చర్యలు చేపట్టినట్లు పేర్కొనబడింది.Satish Chandra (2009), Medieval India: From Sultanates to the Mughals, Part II, Har-Anand, pp. 330–331.Richard Eaton (2005), The Cambridge History of India: A Social History of the Deccan: 1300–1761, Cambridge University Press, pp. 157–159.

మరో స్థానిక పురాణకథ ప్రకారం, 15వ శతాబ్దానికి చెందిన కబీర్ దాస్ అనే వైష్ణవ భక్తుడు తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని సందర్శించి రామభక్తి గీతాలను ఆలపించాడని చెబుతారు. 17వ శతాబ్దానికి చెందిన గోపన్న యొక్క భక్తి, దానశీలత కబీర్‌ను ప్రభావితం చేసి, అతనికి “రామదాసు” అనే బిరుదు ప్రదానం చేశాడని కథనం.

దేవాలయ చరిత్ర ప్రకారం, గోపన్న మరణానంతరం గుంటూరుకు చెందిన తుమ్ము లక్ష్మీ నరసింహదాసు, అతని స్నేహితుడు కాంచీపురంకు చెందిన వరద రామదాసు భద్రాచలంలో నిత్యపూజలు నిర్వహిస్తూ తమ జీవితాన్ని గడిపారు. వరద రామదాసు మరణించిన తరువాత, నరసింహదాసు అతని దేహాన్ని గోదావరిలో ప్రవహింపజేసి, తానే కూడా గోదావరిలో మునిగి ప్రాణత్యాగం చేశాడని కథనం చెబుతుంది.

 ఆధునిక యుగం 
ఈ దేవాలయం, దాని పరిసర భూములు హైదరాబాద్ రాష్ట్రం ఆధీనంలో ఉండేవి. 1860లో పరిసర ప్రాంతాలు బ్రిటిష్ పాలనకు అప్పగించబడినప్పటికీ, దేవాలయం మాత్రం హైదరాబాద్ రాష్ట్ర పరిధిలోని వరంగల్ (తరువాత ఖమ్మం) జిల్లాలోనే కొనసాగింది. భూములు బ్రిటిష్ పరిపాలనలో ఉన్నప్పటికీ, వాటి హక్కులు హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందిన పాల్వంచ సమస్థానానికి చెందేవి. అనంతరం 1959లో దేవాలయం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాలు ఖమ్మం జిల్లాలో విలీనం చేయబడ్డాయి. 1958లో దేవాలయ పరిరక్షణ, పరిపాలన బాధ్యతలను ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంలోని ఎండౌమెంట్స్ శాఖ స్వీకరించింది. 1960లో అప్పటి దేవాదాయ శాఖ మంత్రి కల్లూరి చంద్రమౌళి పర్యవేక్షణలో దేవాలయానికి మరమ్మత్తులు నిర్వహించబడ్డాయి.

1986 ఆగస్టులో గోదావరి నదిలో వచ్చిన అకస్మాత్తు వరదల కారణంగా దేవాలయం తీవ్ర ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంది. ప్రధాన వీధులు, అనేక నిర్మాణాలు, కాటేజీలు సహా, సుమారు ఐదు రోజులపాటు నీటమునిగిపోయాయి. స్థానిక ప్రజలలో అనేక మంది దేవాలయ మండపాలలో ఆశ్రయం పొందారు. కల్యాణ మండపం గోపురం మినహా పూర్తిగా నీటిలో మునిగిపోయింది. పి. శేషాచార్యులు, ఇతర పూజారులు వరదల సమయంలో కూడా దేవాలయంలోనే ఉండి నిత్యకర్మలను అంతరాయం లేకుండా నిర్వహించారు. తెలంగాణ ఉద్యమం సమయంలో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు భద్రాచలంపై హక్కు తమకేనని ప్రకటించాయి. తెలంగాణకు చెందిన రాజకీయ నాయకులు, ఉద్యమకారులు భద్రాచలం రాష్ట్రం నుండి వేరుపడనివ్వమని స్పష్టం చేశారు. చివరకు భద్రాచలం తెలంగాణ రాష్ట్రంలోనే కొనసాగింది. 2016 అక్టోబరులో జరిగిన జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత, ఈ దేవాలయం భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాలో భాగమైంది.

దేవాలయ నిర్మాణ విశేషాలు
17 వ శతాబ్దం నాటి సంకీర్తనాచార్యులు శ్రీరామదాసుగా పేరు పొందిన కంచర్ల గోపన్న జీవితంతో ఈ ఆలయ నిర్మాణం ముడిపడి ఉంది. 17 వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో కంచర్ల గోపన్న భద్రాచలం తహశీల్దార్ గా ఉన్నపుడు ప్రభుత్వానికి తెలియకుండా ఈ ఆలయ నిర్మాణం కోసం ప్రభుత్వ ఖజానాకు సంబంధించిన ధనాన్ని ఉపయోగించారని గోల్కొండ లోని ఒక చెరసాలలో ఇతనిని బంధించారు. కంచర్ల గోపన్న భక్తికి మెచ్చిన శ్రీరాముడు చెరసాల నుండి విడిపించేందుకు గోల్కొండ సంస్థానాదీశుడైన సుల్తాన్ (తానీషా) కు దివ్య రూపంలో కనిపించి, గోపన్నను విడుదల చేయమని ఆలయ నిర్మాణానికి వెచ్చించిన సొమ్మును  చెల్లించాడని చారిత్రక కథనం. బందీఖానా నుండి విడుదలైన గోపన్న శ్రీరాముని కీర్తిస్తూ తెలుగులో అనేక సంకీర్తనలను రచించాడు. అప్పటి నుండి గోపన్నను రామదాసు అని పిలుస్తుండేవారు. భద్రాచలం, విజయనగరం ప్రాంతాలకు రామాయణంతో దగ్గర సంబంధమున్నట్లు రామాయణ గ్రంథాల ద్వారా తెలుస్తుంది. భద్రాచలం నుండి 35 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న పర్ణశాలలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు కొంతకాలం నివాసం ఉన్నట్లు తెలియజేయబడింది. గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న భద్రగిరి అనే చిన్నకొండ వద్ద శ్రీరాముడు శ్రీలంకలో ఉన్న సీతను రక్షించడానికి బయలుదేరినప్పుడు మార్గమధ్యంలో ఉన్న ఈ నదిని దాటాడు. మేరుపర్వతం, మేనకల కుమారుడే భద్రుడు (భద్రగిరి). ఈ భద్రుని కోరిక మేరకు భద్రగిరిపై వెలసిన శ్రీరాముడు భద్రాద్రిరాముడు అయ్యాడు.ఈ భద్రగిరిపై వెలసిన శ్రీరాముని ఆలయమే శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి దేవస్థానం. ముస్లిం మతంలో పుట్టిన కబీర్ దాస్ కు ఈ ఆలయంతో దగ్గర సంబంధముంది. కబీర్ దాస్ ఒకసారి ఆలయంలోకి ప్రవేశిస్తున్నపుడు అతన్ని నిరాకరించడంతో ఆలయంలోని దివ్య చిత్రాలు అదృశ్యమైయ్యాయని మళ్ళీ అతనిని ఆలయంలోకి ప్రవేశించేందుకు అనుమతి ఇవ్వడంతో దివ్య చిత్రాలు పునర్దర్శనం అయ్యాయని చెబుతుంటారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి పొందిన ఈ దేవాలయం ప్రపంచ నలుమూలల నుండి వేలాది భక్తులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తుంది. పవిత్రమైన గోదావరి నది ఈ కొండను చుట్టుకొని దక్షిణ దిశ వైపుగా ప్రవహిస్తూ ప్రకృతి అందాలను ఒలకపోస్తూ ఒక ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రంగా భాసిల్లేలా భద్రాచలంకి మరింత తోడ్పాటునందించింది. మేరుపర్వతం, మేనక లకు లభించిన వరం వల్ల పుట్టిన బాలుడే భద్ర పర్వతం. ఈ భద్రుడి (చిన్నకొండ) వలనే ఈ చిన్నకొండను భద్రగిరి అని ఇక్కడ ఏర్పడిన ఊరికి భద్రాచలం అని పేరు వచ్చింది. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ 7 వ నిజాం ఈ ఆలయానికి సంవత్సరానికి రూ.82,000 విరాళంగా ఇచ్చాడు.

 దేవాలయం 
alt=మధ్యలో రాముడు, ఎడమవైపు లక్ష్మణుడు, కుడివైపు సీతతో కూడిన చిత్రం|ఎడమ|thumb|భద్రాచలంలోని యోగానంద నరసింహ స్వామి దేవాలయంలో ఉన్న రాముడు, సీత, లక్ష్మణుల చిత్రపటం
ఈ దేవాలయం మూడు ప్రధాన భాగాలుగా విభజించబడింది. మొదటి భాగాన్ని భద్రుని తలగా భావిస్తారు; అక్కడ అతనికి అంకితమైన ఒక ఉపదేవాలయం ఉంది. అక్కడ ఒక శిలపై రాముని పాదముద్రలు ఉన్నట్లు భావించబడుతుంది. ఆ శిలపై తిరునామం (తెల్ల మట్టి) రాసి, అది భద్రుని తలగా భక్తులు గుర్తించగలిగేలా చేస్తారు. రెండవ భాగం గర్భగృహం, ఇందులో ప్రధాన విగ్రహం భద్రుని హృదయస్థానానికి సమానమైన ప్రదేశంలో ప్రతిష్ఠించబడింది. మూడవ భాగం రాజగోపురం (ప్రధాన గోపురం), ఇది భద్రుని పాదాల స్థానంగా భావించబడుతుంది. దేవాలయానికి నాలుగు ప్రవేశద్వారాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన ద్వారాన్ని చేరుకోవడానికి సుమారు 50 మెట్లు ఎక్కాలి. 1974లో భక్తుల రాకపోకలను సక్రమంగా నిర్వహించేందుకు “వైకుంఠ ద్వారం” అనే విస్తృత ద్వారం నిర్మించబడింది.

గర్భగృహానికి నేరుగా ఎదురుగా బంగారు పూతపూసిన ధ్వజస్తంభం ఉంది. ఇది పంచలోహం (ఐదు లోహాల మిశ్రమం)తో తయారుచేయబడింది. ఇందులో గరుడుడు (విష్ణువు యొక్క వాహనం) ప్రతిమలు చెక్కబడ్డాయి. గర్భగృహ విమానంపై ఎనిమిది ముఖాలున్న సహస్ర కోణాల సుదర్శన చక్రం ప్రతిష్ఠించబడింది. దీనిని గోపన్న గోదావరి నదిలో కనుగొని ప్రతిష్ఠించాడని చెబుతారు. విమానంపై దేవాలయ ప్రధాన దేవత యొక్క చిన్న రూపం కూడా కనిపిస్తుంది.
alt=నలుపు గ్రానైట్ గోపుర నిర్మాణం, పైభాగంలో లోహ చక్రం మరియు చిన్న విగ్రహం|కుడి|thumb|భద్రాచల గర్భగృహం, పైభాగంలో సుదర్శన చక్రం, దేవత చిన్న రూపం
ప్రత్యేక దర్శన టిక్కెట్ కొనుగోలు చేసిన భక్తులకు గర్భగృహం ఎడమవైపు ప్రత్యేక ప్రవేశం ఉంది. సాధారణ భక్తులు నేరుగా గర్భగృహానికి వెళ్లే వరుసలో నిలబడాలి. గర్భగృహం కుడివైపు ప్రాంతంలో ఉత్సవ విగ్రహాలు — రాముడు, సీత, లక్ష్మణులు — ప్రతిష్ఠించబడి, నిత్యపూజలు నిర్వహించబడతాయి. గర్భగృహంలోని ప్రధాన విగ్రహం “స్వయంభూ”గా (స్వయంగా అవతరించినదిగా) భావించబడుతుంది. రాముడు పద్మాసనంలో ఆసీనుడై ఉంటాడు; సీత ఆయన ఒడిలో కూర్చుంటుంది. రాముని నాలుగు చేతుల్లో శంఖం, చక్రం, ధనుస్సు, బాణం ఉంటాయి. లక్ష్మణుడు ఆయన ఎడమవైపు నిలబడినట్లు ప్రతిష్ఠించబడ్డాడు. ఎత్తైన కొండపై గోపన్న రంగనాథస్వామి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఇది దక్షిణాభిముఖంగా ఉన్న విష్ణువు శయనరూపం. ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రజలు “రంగనాయకుల గుట్ట” గా పిలుస్తారు. రంగనాథస్వామి గర్భగృహానికి ఎదురుగా ఆయన సహచరిణి లక్ష్మీ తాయారుకు అంకితమైన దేవాలయం ఉంది. ఈ రెండు దేవాలయాలను గోపన్న, శ్రీరంగంలోని రంగనాథస్వామి దేవాలయం సంప్రదాయాన్ని అనుసరించేందుకు నిర్మించాడని చెప్పబడుతుంది.

దేవాలయంలో అనేక ఇతర ఉపదేవాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. హనుమంతుడుకు రెండు ఆలయాలు ఉన్నాయి — గోదావరి తీరం వద్ద అభయాంజనేయస్వామి ఆలయం, భద్రాచలంలోని “తిరువీధి”లో దాసాంజనేయస్వామి ఆలయం. దేవాలయ “రాజవీధి”లో గోవిందరాజస్వామి (విష్ణువు యొక్క ఒక రూపం)కు అంకితమైన ఉపదేవాలయం ఉంది. “తిరువీధి ఉత్సవం” సందర్భంగా భద్రాచలం ఉత్సవ విగ్రహాలు కొంతకాలం ఇక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటాయి. గోదావరి తీరంనుండి ప్రధాన దేవాలయానికి వచ్చే మార్గంలో యోగానంద నరసింహస్వామికు అంకితమైన ఆలయం ఉంది. ఈ విగ్రహాన్ని “స్వయంభూ”గా భావించి, అత్యంత శక్తివంతమైనదిగా ఆరాధిస్తారు. లక్ష్మీ తాయారు దేవాలయానికి సమీపంలో “ఋష్యమూఖం ఎగ్జిబిషన్ సెంటర్” ఉంది. ఇందులో సుల్తాన్‌కు సమర్పించబడిన “రామమదాలు” నాణేలు, గోపన్న దేవతల కోసం తయారు చేసిన ఆభరణాలు, ఇతర ముఖ్య వస్తువులు ప్రదర్శించబడుతున్నాయి. ఈ ఆభరణాలలో “చింతాకు పతకం” (రక్తమాణిక్యాలతో అలంకరించిన హారం), “కిరీటాలు”, జడ అలంకరణలు, “ముత్యాల హారం” ఉన్నాయి. దేవాలయ బాహ్య ప్రదక్షిణ మార్గంలో “నిత్యకల్యాణ మండపం” లేదా “కల్యాణ మండపం” అనే విస్తృతమైన మండపం ఉంది. ఇందులో సీతారాముల కల్యాణోత్సవం నిర్వహించబడుతుంది. రంగనాయకుల గుట్టపై శివుడుకు అంకితమైన “రామలింగేశ్వరస్వామి” ఆలయం కూడా ఉంది. కల్యాణ మండపానికి సమీపంలో “గోవిందస్వామి మఠం” అనే ఆశ్రమం ఉంది; గతంలో అనేక సంతులు అక్కడ నివసించారు. “వైకుంఠ ద్వారం”ను ఎదురుగా ఉంచి “మిథిలా స్టేడియం” అనే విస్తృతమైన హాల్ నిర్మించబడింది. దీని నిర్మాణాన్ని జలగం వెంగళరావు ప్రారంభించగా, సుమారు ₹38 లక్షల వ్యయంతో పూర్తి చేశారు. నరసింహదాసు ఆరాధించిన విగ్రహాలు దేవాలయ దక్షిణ చివర ఉన్న “అంబసత్రం”లో ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఇక్కడ దేవాలయాన్ని దర్శించేందుకు వచ్చే భక్తులకు అన్నదానం నిర్వహించబడుతుంది.

 మతాచారాలు 
రామాయణం, ఇతర ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాల ప్రకారం, రంగనాథుడు రాముని వంశమైన ఇక్ష్వాకు వంశంకు చెందిన కులదేవత. అందువల్ల గోపన్న ఈ దేవాలయంలో కూడా శ్రీరంగంలోని రంగనాథస్వామి దేవాలయంలో అనుసరించే సంప్రదాయాలు, విధివిధానాలు అమలు చేయాలనుకున్నాడు. అదే ఉద్దేశంతో, పంచరాత్ర ఆగమం సంప్రదాయాలను తెలిసిన శ్రీరంగానికి చెందిన ఐదు కుటుంబాలను భద్రాచలానికి ఆహ్వానించాడు. వారి సహకారంతో శ్రీరంగంలో అమలవుతున్న ఆరాధనా విధానం ఇక్కడ కూడా అమలులోకి వచ్చింది. తరువాత నరసింహదాసు “దశవిధోత్సవాలు” అనే పది రకాల ఉత్సవ విధానాలను ప్రవేశపెట్టాడు. వీటిలో నిత్య కైంకర్యాలు (దైనందిన ఆరాధనలు), వారోత్సవాలు (వారానికొకసారి జరిగే ఆరాధనలు), పక్షోత్సవాలు (పక్షానికొకసారి జరిగే ఆరాధనలు),, పునర్వసు నక్షత్రదినాన నిర్వహించే పునర్వసు ఉత్సవం ఉన్నాయి.

ఉదయం 4:00 గంటలకు “సుప్రభాత సేవ” ప్రారంభమవుతుంది. 5:30 నుండి 7:00 గంటల వరకు “బాలభోగం” (లఘు నైవేద్యం) సమర్పించబడుతుంది. ఉదయం 8:30 నుండి 11:30 వరకు సాధారణ “అర్చన” కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. 11:30 నుండి మధ్యాహ్నం 12:00 వరకు “రాజభోగం” (ప్రధాన నైవేద్యం) సమర్పించబడుతుంది. ఆ తరువాత మధ్యాహ్నం 3:00 గంటల వరకు దేవాలయం మూసివేయబడుతుంది.

మధ్యాహ్నం 3:00 గంటల నుండి అర్చనలు తిరిగి ప్రారంభమవుతాయి. సాయంత్రం 7:00 నుండి 8:00 వరకు “దర్బార్ సేవ” నిర్వహించబడుతుంది. 8:30 నుండి 9:00 వరకు మరోసారి నైవేద్యం సమర్పించిన అనంతరం “పవళింపు సేవ” (శయనోత్సవం) నిర్వహించి దేవాలయాన్ని మూసివేస్తారు.

ప్రధాన గర్భగృహంలో “అభిషేకం” రాముని పాదాలకు మాత్రమే నిర్వహించబడుతుంది; అవి భద్రుని దేవాలయంలోని శిలపై ప్రతిష్ఠించబడి ఉన్నాయి. లక్ష్మీ తాయారు, ఆంజనేయస్వామి,, యోగానంద నరసింహస్వామి దేవాలయాలలో ఈ అభిషేకం వరుసగా శుక్రవారం, మంగళవారం, శనివారం రోజుల్లో నిర్వహించబడుతుంది.

వారానికొకసారి, నెలకొకసారి, పక్షానికొకసారి నిర్వహించే ప్రత్యేక ఆరాధనలతో పాటు వార్షిక ఉత్సవాలు కూడా ఘనంగా నిర్వహించబడతాయి. రంగనాయకుల గుట్టపై ప్రతిష్ఠితుడైన రంగనాథస్వామికి ప్రతి సంవత్సరం “కల్యాణం”, “తిరువీధి ఉత్సవం” నిర్వహించబడుతుంది.

దేవాలయ ప్రత్యేకతలు
 శ్రీరాముని దేవాలయాలలో ఉండే శ్రీరాముని విగ్రహం రెండు చేతులతో మానవుని రూపం పోలి ఉంటుంది. కాని భద్రాచలం దేవాలయంలో ఉండే శ్రీరాముని విగ్రహం నాలుగు చేతులతో శ్రీరామునిలా * కుడి చేతిలో బాణంను, ఎడమ చేతిలో విల్లును ధరించి అలాగే విష్ణువు మాదిరిగా కుడిచేతిలో శంఖును ఎడమచేతిలో చక్రంను ధరించి ఉంటుంది.
 భద్రుని కోరికమేరకు వైకుంఠం నుండి విచ్చేసిన విష్ణుమూర్తి నాలుగు భుజములతో దర్షనమివ్వటంవల్ల వైకుంఠరామునిగా పిలువబడుతున్నాడు.
 ఇతర దేవాలయములలో సీతాదేవి రాముని ప్రక్కన నిల్చుని ఉంటుంది. కాని ఈ దేవాలయములో స్వామి ఎడమ తొడపై ఆసీనవతియై ఉంటుంది. మిగిలిన దేవాలయాలలో ఇరువురకూ రెండు పీఠాలు ఉంటాయి. ఇక్కడ ఒకే పీఠం ఉంటుంది.
 అన్ని దేవాలయాలలో లక్ష్మణుడు రామునికి కుడివైపున ఉంటాడు, కాని ఇక్కడ మాత్రం ఎడమపైపున ఉంటాడు.

 ఉత్సవాలు 

 వైకుంఠ ఏకాదశి 
alt=మర్రి వాహనంలో అమర్చబడిన నాలుగు నల్ల విగ్రహాలు|ఎడమ|thumb|225x225px|భద్రాచలంలో ఉన్న ఉత్సవ విగ్రహాలు (ఎడమ నుండి కుడి వరకు) హనుమంతుడు, లక్ష్మణుడు, రాముడు, సీత
వైకుంఠ ఏకాదశి ఉత్సవాలు శ్రీరంగంలోని రంగనాథస్వామి దేవాలయం సంప్రదాయాలను అనుసరించి నిర్వహించబడతాయి. భద్రాద్రి క్షేత్ర మహాత్మ్యం (భద్రాద్రి ప్రాముఖ్యత) అనే గ్రంథంలో, ఇది బ్రహ్మ పురాణంలో భాగంగా పేర్కొనబడినది. ఆ గ్రంథం ప్రకారం, వైకుంఠ ఏకాదశి రోజున వైకుంఠ రాముని దర్శనం చేసుకునే భక్తులకు మోక్షప్రాప్తి కలుగుతుందని విశ్వసించబడుతుంది. పరమపురుష సంహిత అనే ఆగమ గ్రంథం ప్రకారం, మోక్షాన్ని పొందదలచిన భక్తులు ఉత్తర ద్వారం నుండి గరుడవాహనంపై విహరించే విష్ణువును దర్శించాలి.

వైకుంఠ ఏకాదశికి ముందు “తెప్పోత్సవం” (తెప్ప ఉత్సవం) నిర్వహించబడుతుంది. ఇందులో “హంసవాహనం” అనే హంసాకార పడవలో ఉత్సవ విగ్రహాలను గోదావరి నది జలాలపై ప్రదక్షిణగా తీసుకెళ్తారు. ఈ ఉత్సవం విద్యుత్ దీపాలంకరణలు, పటాకుల వెలుగులో రాత్రి వేళ జరుగుతుంది. పడవ జలాలలో ఐదు సార్లు ప్రదక్షిణలు చేస్తుంది, సుమారు 26 మంది భక్తులు ఉత్సవ విగ్రహాలతో పాటు పడవలో పాల్గొంటారు. వైకుంఠ ఏకాదశి రోజున రాముడు, సీత, లక్ష్మణుల ఉత్సవ విగ్రహాలను గరుడవాహనంపై ప్రతిష్ఠించి, భక్తులు వైకుంఠ ద్వారం ద్వారా ప్రవేశించి దర్శనం పొందుతారు. 21 రోజులపాటు కొనసాగే ఈ ఉత్సవాలలో “గోదా కళ్యాణం”, “రథోత్సవం” కూడా ముఖ్యమైన కార్యక్రమాలు. రథోత్సవం సాధారణంగా మకర సంక్రాంతి సందర్భంగా నిర్వహించబడుతుంది.

 వసంతోత్సవం 
వసంతోత్సవం (వసంత ఋతువు ఉత్సవం) వార్షిక బ్రహ్మోత్సవాల ప్రారంభానికి సూచికగా నిర్వహించబడుతుంది. ఈ ఉత్సవం సాధారణంగా హోళీ పండుగ సమయానికి సమీపంగా జరుగుతుంది. ఇందులో “ముత్యాల తలంబ్రాలు” సిద్ధం చేయడం ముఖ్యాంశం. తలంబ్రాలు అనేవి దక్షిణ భారత వివాహాల్లో ఉపయోగించే బియ్యం, పసుపు మిశ్రమం. ముత్యాలను తొలగించిన బియ్యం గింజలతో పాటు సహజ ముత్యాలు, పసుపు పొడి కలిపి చేతులతో శ్రమించి తయారు చేసే మిశ్రమాన్ని “గోటి తలంబ్రాలు” అని పిలుస్తారు. ఉత్సవం ప్రారంభం దేవాలయ పరిసరాల్లోని “చిత్రకూట మండపం”లో జరుగుతుంది. వైష్ణవ మహిళలు అక్కడ కూడి సంప్రదాయ రాతిచక్కి ముందు ప్రార్థనలు నిర్వహిస్తారు. వారు సంప్రదాయ రాతిచక్కితో పసుపు గింజలను పొడి చేసి, గోటి తలంబ్రాల తయారీలో వినియోగిస్తారు.

రాముని విగ్రహాన్ని తొమ్మిది గడ్డల పసుపు, ఇతర సువాసన ద్రవ్యాలతో అలంకరిస్తారు. అనంతరం పూజారులు “మహా కుంభప్రోక్షణం” (క్షేత్ర పవిత్రీకరణ) నిర్వహిస్తారు. ఈ ప్రక్రియలో ఉపయోగించే నీటిని “వసంత తీర్థం” అని పిలుస్తారు. ఆ నీటిని భక్తులపై చల్లి, వారు హోళీ ఉత్సవాన్ని ఆనందంగా జరుపుకుంటారు. వసంతోత్సవం ముగింపుగా “దోలోత్సవం” నిర్వహించబడుతుంది. ఉత్సవ విగ్రహాలను బంగారు ఊయలలో ఆసీనులుగా ఉంచి, జోలపాటలు ఆలపిస్తూ ఊయల ఊపుతారు.

 బ్రహ్మోత్సవం 
కుడి|thumb|మిథిలా స్టేడియం ప్రవేశద్వారం — ఇక్కడే వార్షిక “శ్రీ సీతారామ తిరుకల్యాణ మహోత్సవం” నిర్వహించబడుతుంది
దేవాలయపు ప్రధాన ఉత్సవం పన్నెండు రోజుల పాటు జరిగే వార్షిక “బ్రహ్మోత్సవం” (వసంత పక్ష ప్రయుక్త శ్రీరామ నవమి బ్రహ్మోత్సవం). ఇది సాధారణంగా మార్చి–ఏప్రిల్ నెలల్లో ఘనంగా నిర్వహించబడుతుంది.  శ్రీరామ నవమి — రాముని జన్మదినం — ఈ బ్రహ్మోత్సవాలలో ప్రధాన ఘట్టం. పంచరాత్ర ఆగమం నియమాల ప్రకారం, ఈ రోజునే రాముడు, సీతాదేవి వివాహం నిర్వహించబడుతుంది. పునర్వసు, అభిజిత్ నక్షత్రం యోగంలో ఈ వివాహం జరగడం శుభప్రదంగా భావించబడుతుంది. ఈ ఉత్సవాన్ని అధికారికంగా “శ్రీ సీతారామ తిరుకల్యాణ మహోత్సవం”గా పిలుస్తారు. బ్రహ్మోత్సవాలు “విశేష స్నాపనం” (ఉత్సవ విగ్రహాల ప్రత్యేక అభిషేకం)తో ప్రారంభమవుతాయి. అనంతరం “అంకురార్పణం” (ఆరంభ సంస్కారం), పంచాంగం శ్రవణం,, “తిరువీధి ఉత్సవం” నిర్వహించబడుతుంది. “ధ్వజపట భద్రక మండల లేఖనం” కార్యక్రమంలో, గరుడుని చిత్రంతో కూడిన తెల్లని వస్త్రంతో ఒక పతాకం సిద్ధం చేయబడుతుంది. ఈ పతాకానికి ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తారు. గరుడుని చిత్రంలోని కళ్లను మైనాతో కప్పి, ఐదు రంగులతో అలంకరిస్తారు. “గరుడ న్యాసం”, “గరుడ ధ్యానం” వంటి స్తోత్రాలతో పతాకాన్ని ఆరాధిస్తారు. అనంతరం పతాకాన్ని ప్రధాన విగ్రహ పాదాల వద్ద ఉంచి, అక్కడి నుండి “వేది” (యాగవేదిక) వద్దకు తీసుకెళ్లి, బియ్యం రాశిపై ప్రతిష్ఠిస్తారు. పదహారు కలశాలు నిండిన పవిత్ర జలాలతో పతాకానికి అభిషేకం నిర్వహిస్తారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని “గరుడాధివాసం” అని అంటారు.
ఎడమ|thumb|2011లో భద్రాచలంలో నిర్వహించిన “శ్రీ సీతారామ తిరుకల్యాణ మహోత్సవం”. పూజారుల్లో ఒకరు గోపన్న అందించిన మూడు బిళ్లల మంగళసూత్రాన్ని ప్రదర్శిస్తున్న దృశ్యం.
“గరుడాధివాసం” అనంతరం పూజారులు “ధ్వజారోహణం” (పతాకారోహణం) నిర్వహించి ప్రత్యేక హోమ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభిస్తారు. బ్రహ్మోత్సవాలు “ఎదుర్కోలు” (వరుడిని స్వాగతించడం) కార్యక్రమంతో కొనసాగి, అనంతరం వివాహ మహోత్సవానికి ప్రవేశిస్తాయి.

గోపన్నను కారాగారంనుండి విడుదల చేసిన అనంతరం, గోల్కొండ సుల్తాను అబుల్ హసన్ కుత్బ్ షా (తానీషా) ఆలయంలో జరిగే శ్రీరామ–సీతా కళ్యాణానికి ముత్యాలు, పట్టు వస్త్రాలను కానుకలుగా పంపే సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించాడు. ఈ సంప్రదాయం కుత్బ్ షాహీ పరిపాలన కాలమంతా కొనసాగి, తదనంతర ప్రభుత్వాలచే కూడా నిలబెట్టబడింది. ఈ ముత్యాలను “గోటి తలంబ్రాలు”తో కలిపి “తిరుకల్యాణ మహోత్సవం”లో వినియోగిస్తారు. ఈ వివాహ కార్యక్రమంలో ఉపయోగించే మంగళసూత్రం మూడు బంగారు బిళ్లలతో రూపొందించబడింది. తెలుగు సంప్రదాయం ప్రకారం, ఒక బిళ్ల రాముని తండ్రి దశరథుడుకు, రెండవది సీతాదేవి తండ్రి జనకుడుకు సంకేతం. మూడవ బిళ్ల గోపన్నకు చెందింది; ఆయన సీతను తన కుమార్తెగా భావించాడు. గోపన్న సమర్పించిన ఈ మూడు బిళ్లల మంగళసూత్రం భద్రాచలంలో మాత్రమే లభ్యమై, నేటికీ అదే సంప్రదాయంలో ఉపయోగించబడుతోంది. వివాహం అనంతరం “మహాపట్టాభిషేకం” (రాజ్యాభిషేక కార్యక్రమం), “తెప్పోత్సవం” నిర్వహించబడుతుంది. చివరగా “శ్రీపుష్పయాగం” (పుష్పార్చన)తో బ్రహ్మోత్సవాలు ముగుస్తాయి.

 విజయదశమి 
పది రోజుల పాటు జరిగే దసరా ఉత్సవాలు భద్రాచలంలో ప్రధాన పండుగలలో ఒకటి. ఈ కాలంలో ప్రతిరోజూ యజ్ఞ కార్యక్రమంతో పాటు రామాయణం పారాయణం నిర్వహించబడుతుంది. ఈ యజ్ఞం పదవ రోజున ముగుస్తుంది; ఆ రోజునే విజయదశమిగా పిలుస్తారు. ఈ ఉత్సవాల్లో పూజా విధానాలు పంచరాత్ర ఆగమం నియమాల ప్రకారం లక్ష్మీ తాయారు దేవాలయంలో నిర్వహించబడతాయి. విజయదశమి రోజున లక్ష్మీ తాయారమ్మవారి “నిజరూప దర్శనం” వేలాది భక్తులను ఆకర్షిస్తుంది. ఉదయం లక్ష్మీ తాయారికి అభిషేకం, సహస్రనామార్చన నిర్వహించబడుతుంది.

దసరా ఉత్సవాల్లో ముఖ్య ఘట్టాలు రామ–సీతల వివాహం, అనంతరం రాముని పట్టాభిషేకం. తర్వాత ఆయన ఆయుధాలకు, “శమీ” వృక్షానికి (Prosopis cineraria) ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహించబడతాయి. యజ్ఞం ముగిసిన అనంతరం రాముని విగ్రహాన్ని రాజరూపంలో అలంకరించి, గజవాహనం (ఏనుగు), అశ్వవాహనం (గుర్రం)పై ఉత్సవ విహారానికి తీసుకెళ్తారు. ఆయుధ పూజలో భాగంగా రాముని శంఖం, చక్రం, ధనుస్సు, గదలు ఆరాధించబడతాయి. అదనంగా వేదదేవతలైన ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడు,, కుబేరుడులను సూచించే బాణాలు కూడా పూజలో భాగమవుతాయి. ఈ ఉత్సవాలు రాత్రి నిర్వహించే సంప్రదాయ “రామలీలా” కార్యక్రమంతో ముగుస్తాయి.

 ఇతర ఉత్సవాలు 
భద్రాచలంలో నిర్వహించబడే ఇతర ప్రముఖ ఉత్సవాలలో హనుమాన్ జయంతి, శబరి స్మృతి యాత్ర,, ధమ్మక్క సేవా యాత్ర ముఖ్యమైనవి. హనుమాన్ జయంతి దసాంజనేయ స్వామి దేవాలయంలో ఘనంగా నిర్వహించబడుతుంది. ఆకులతో పూజ (పత్రార్చన), “తిరువీధి ఉత్సవం” ఈ ఉత్సవంలోని ప్రధాన కార్యక్రమాలు. భక్తులు తమ హనుమాన్ దీక్ష ముగింపు సందర్భంగా “ఇరుముడి”ను విప్పి, రాముని సన్నిధిలో సమర్పించి, అనంతరం దసాంజనేయ దేవాలయంలో అర్పిస్తారు.

శబరి స్మృతి యాత్ర సందర్భంగా పరిసర ప్రాంతాల గిరిజన సమూహాలు ప్రత్యేక తలపాగా, సంప్రదాయ వస్త్రధారణలో పాల్గొంటారు. వారు డప్పుల నాదాలతో పాటలు పాడుతూ, నృత్యాలు చేస్తూ, విల్విద్య ప్రదర్శనలు ఇస్తారు. ధమ్మక్క సేవా యాత్రలో ప్రధాన కార్యక్రమం గోవిందరాజస్వామి, ఆయన దేవేరుల వివాహం. భద్రాచలం పరిసర 29 మండలాల గిరిజన సభ్యులు ప్రత్యేక కళాకారులుగా పాల్గొని, ధమ్మక్క విగ్రహానికి పుష్పాంజలి సమర్పిస్తారు. వారు పూలు, పండ్లతో పాటు తలంబ్రాలను సమర్పించి సంప్రదాయ నృత్యాలు ప్రదర్శిస్తారు. ఇవి కాకుండా, గోపన్న, తుమ్ము నరసింహదాసు జయంతి ఉత్సవాలు కూడా ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించబడుతాయి.

 మతపరమైన ప్రాముఖ్యత 
కుడి|thumb|2015లో భద్రాచలంలో నిర్వహించిన గోదావరి మహా పుష్కరాలు
భద్రాచలాన్ని తరచుగా “దక్షిణ అయోధ్య”గా పిలుస్తారు; అయోధ్య రాముని రాజధాని కావడం ఇందుకు కారణం. ఇక్కడి ప్రధాన విగ్రహం “వైకుంఠ రామ” స్వరూపంలో ఉండటం విశిష్టత. ఈ రామచిత్రణం దేశంలో మరెక్కడా కనిపించదని భావించబడుతుంది. బ్రహ్మ పురాణంలో ఈ దేవాలయ ప్రాముఖ్యతను ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటూ, భద్రాచలంలో వైకుంఠరాముని ఆరాధించినవారికి జ్ఞానప్రాప్తి కలుగుతుందని పేర్కొంది.

భద్రాచలం గోదావరి నది తీరాన ఉన్న “దివ్యక్షేత్రాలలో” ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. అందువల్ల గోదావరి నది పుష్కరాలు, గోదావరి మహా పుష్కరాలు ఇక్కడ ఘనంగా నిర్వహించబడుతాయి. ఇవి వరుసగా ప్రతి 12 సంవత్సరాలకు ఒకసారి, 144 సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరుగుతాయి.

పురాణప్రకారం, రామభక్తుడైన ముస్లిం సంత్ కబీర్ ఒకసారి దేవాలయంలోకి ప్రవేశించడానికి అనుమతించబడలేదని కథనం. అప్పుడు ఆలయ విగ్రహాలు కనబడకుండా పోయాయని చెబుతారు. అక్కడ ఉన్న రామదాసు పూజారులను వేడుకుని కబీర్‌ను లోపలికి అనుమతించమని కోరగా, విగ్రహాలు మళ్లీ ప్రత్యక్షమయ్యాయని విశ్వసిస్తారు. గోపన్న భద్రాచలాన్ని భజన సంప్రదాయానికి కేంద్రంగా అభివృద్ధి చేసి, వైష్ణవ సంప్రదాయం ప్రచారానికి ఉపయోగించాడు. దీని ప్రభావంతో తెలుగు రాష్ట్రాలలో, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, రామాలయాల సంఖ్య పెరిగింది. గోపన్న కీర్తనలు మరో మహానుభావుడైన త్యాగరాజుపై ప్రభావం చూపాయి. త్యాగరాజు రామభక్తుడిగా గోపన్నను తన “వ్యక్తిగత ఆదర్శుడు”గా భావించి, వైకుంఠరాముని స్తుతిస్తూ గోపన్న శైలిలో అనేక కర్ణాటక సంగీతం కీర్తనలు రచించాడు. తరువాత నరసింహదాసు కూడా భద్రాచలంలో నివసిస్తూ రాముని స్తుతిస్తూ అనేక కీర్తనలు రచించాడు. దీనివల్ల ఆయన గోపన్నకు నిజమైన అనుయాయిగా గుర్తింపు పొందాడు. రామ–సీత కళ్యాణ సందర్భంగా ముత్యాలు, పట్టు వస్త్రాలు సమర్పించే వార్షిక సంప్రదాయం ఇతర చిన్న రామాలయాలలో కూడా అనుసరించబడింది. భద్రాచలం పరిసర ప్రాంతాలలో కూడా రామాయణంకు సంబంధించిన అనేక హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి.

నిత్యపూజలు, ఉత్సవాలు
కళ్యాణం
ఇక్కడ జరిగే ఉత్సవాలలో ముఖ్యమైనది శ్రీరామనవమి రోజున జరిగే కళ్యాణం. ఇది దేశ వ్యాప్తంగా అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఉత్సవం. ఈ కళ్యాణానికి అనేక లక్షల భక్తులు హాజరవుతుంటారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తరపున ముత్యాల తలంబ్రాలు, పట్టు బట్టలు ఈ దేవాలయమునకు ప్రతి సంవత్సరం పంపడం జరుగుతుంది.
వైకుంఠఏకాదశి పర్వదినం 
వైకుంఠం నుండి విష్ణుమూర్తి నేరుగా వచ్చి భద్రునికి దర్శనమివ్వటంవల్ల వైకుంఠఏకాదశి పర్వదినం ఉత్తర ద్వారదర్శనం ఈ క్షేత్రంలో చాలా ప్రసిద్ధిచెందింది.
నిత్యపూజలు
తమిళనాడులోని శ్రీరంగం నుండి రామదాసుచే తీసుకురాబదడిన ఆరు వంశాలకు చెందిన శ్రీవైష్ణవ ఆచార్యుల కుటుంబాలు ఇప్పటికి భద్రాచలంలో నిత్యపూజలు నిర్వహిస్తున్నారు. రామానుజులవారిచే శ్రీరంగంలో నిర్ణయించబడిన విదంగానే ఇక్కడి ఆలయంలో కూడా పూజలు నిర్వహిస్తున్నారు.
పర్ణశాల
ఇది భద్రాచలంనుండి 35 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సీతారామలక్ష్మణులు తమ వనవాస వనవాసంసమయంలో ఇక్కడ నివసించారని భావిస్తారు. వారి వనవాస సమయంలోని కొన్ని అందమైన దృశ్యాలు ఇక్కడ చిత్ర, శిల్ప రూపాలలో ప్రదర్శింపబడుతున్నాయి. ఉదాహరణకు సీతను ఎత్తుకుపోవడానికి మాయలేడి రూపంలో వచ్చిన మారీచుని బొమ్మ, పర్ణశాలకు సమీప ంలో ఉన్న సీతమ్మ వాగువద్ద సీత ఆరవేసిన చీర గుర్తులనీ, ఆమె పసుపు కుంకుమలు సేకరించిన రంగురాళ్ళనీ కొన్ని చిహ్నాలను చూపిస్తారు. నదికి ఆవలివైపుని రావణుని రథపు జాడలని కొన్ని గుర్తులను చూపిస్తారు.రావణుడు సీతను అపహరించిన ప్రదేశం ఇది.సీత వియోగాన్ని పొందిన రామచమంద్రుడు శోక మూర్తిగా కనిపిస్తాడు. భద్రాచలంలో ఉన్న రామచమంద్ర మూర్తి ముఖంలో ఉండే తేజస్సు పర్ణశాల రామునిలో కనిపించదు.శ్రీరామ నవమి రోజున ఇక్కడ కూడా కల్యాణోత్సవం జరుగుతుంది.
జటాయుపాక (ఎటపాక)
ఇది భద్రాచలానికి రెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. సీతాపహరణం సమయంలో జటాయువు రావణుని ఎదుర్కొని, సీతను రక్షించే యత్నంలో తన ప్రాణాలను ఇచ్చిన స్థలంగా దీనిని చెబుతారు. జటాయువుయొక్క ఒక రెక్క ఇక్కడికి 55 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న వి.ఆర్.పురం మండలంలోని, రేఖపల్లి గ్రామంలో పడిందట.
దుమ్ముగూడెం
ఇక్కడ జరిగిన భీకరయుద్ధంలో రాముడు 14,000 రాక్షసులను హతమార్చాడట. ఆ రాక్షసుల బూడిదపై ఈ గ్రామం ఉంది. గనుక దీనిపేరు దుమ్ముగూడెం. ఇక్కడి రాముడిని ఆత్మారాముడంటారు.
గుండాల
ఇవి భద్రాచలానికి 5 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న వేడినీటి బుగ్గలు. ఇక్కడ నదిఒడ్డున ఎక్కడ తవ్వినా వేడినీరు ఊరుతుంది. బ్రహ్మ, విష్ణువు, మహేశ్వరుడు చలికాలంలో ఇక్కడ స్నానం చేస్తారట.
శ్రీరామగిరి
ఇది గోదావరి దిగువన 55 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడ కొండపైన యోగరాముని మందిరం ఉంది.
పాపికొండలు
పాపికొండలు, తూర్పు కనుమలలోని దట్టమైన అడవులతో కూడిన ఒక కొండల శ్రేణి. ఇవి ఖమ్మం జిల్లా, పశ్చిమ గోదావరి, తూర్పు గోదావరి జిల్లాల నడుమ ఆనుకొని ఉన్నాయి. సుందరమైన గోదావరి నది, కొండలు, ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణము. భద్రాచలం నుంచి పడవలో ఇక్కడికి వెళ్ళే సౌకర్యం ఉంది. పాపికొండల ప్రాంతంలో సాధారణంగా చెట్లు ఆకులు రాల్చవు. ప్రశాంతమైన, సుందరమైన, రమణీయమైన, ఆహ్లాదకరమైన ప్రదేశము. ఎండాకాలంలో కూడా పాపికొండల ప్రాంతం చల్లగానే ఉంటుంది. పాపికొండల అడవుల్లో వివిధ రకాల జంతువులు, పక్షులు, విష కీటకాలు ఉంటాయి. అలాగే వేలాది రకాల ఔషధ వృక్షాలు, మొక్కలు ఉంటాయి. భధ్రాచలం వద్ద మునివాటం అను ప్రదేశం దగ్గరలో జలపాతం ఉంది. ఇక్కడే ఒక శివలింగం సర్పం నీడలో అద్భుతంగా ఉంటుంది. పాపికొండల వద్ద గోదావరి చాలా తక్కువ వెడల్పులో రెండు కొండల మధ్య ప్రవహిస్తూ ఆ వాతావరణానికి మరింత రమణీయతను తెచ్చి పెడుతుంది.
 దేవాలయ పునర్నిర్మాణం 
1960 నాటికి గుడి బాగా శిథిలమైంది. ఆకాలంలో కల్లూరి చంద్రమౌళి గారు దేవాదాయ ధర్మాదాయ శాఖ మంత్రిగా నియమితులైయ్యారు. వెంటనే గుడి పునఃనిర్మాణానికి నడుం కట్టారు. ఆయన అధ్యక్షులుగా రామాలయ జీర్ణోద్ధరణ సంఘం ఏర్పాటయింది.  రాష్ట్రం నలుమూలల తిరిగి లక్షలాది రూపాయల విరాళాలు పోగుచేశారు. నాడు భద్రాచలం మారుమూల అటవీప్రాతం. యాత్రీకులకక్కడ ఏ సౌకర్యాలు లేవు. తమిళనాడులోని రామనాథపురం జిల్లాకు చెందిన శిల్పాచార్యులు గణపతి స్థపతిని ఆహ్వానించారు. ముందుగా కల్యాణమండపం నిర్మించ తలపెట్టారు. సరైన రాయిని తమిళనాడులోని దిండివనంలో గుర్తించారు. కొత్తగూడెం వరకు రైళ్ళలో తెచ్చి అక్కడినుండి గోదావరి వరకు లారీలలో తరలించారు. పెద్ద పెద్ద రాతి శిలలను ఇసుకలో నెట్టుకు వచ్చి లాంచీలలో కెక్కించి అతికష్టంతో భద్రాచలం చేర్పించారు. చంద్రమౌళి నగర్లో 500 శిల్పులు 3 లక్షల ఖర్చుతో సకల కళాశోభితమైన కళ్యాణమండపం నిర్మించారు. రామాలయానికి దక్షిణాన ఉన్న రంగనాయకుల గుట్టపై రామదాసు ధ్యానమందిరం నిర్మించారు. శిల్పశోభాయమానమైన గోపురాలు నిర్మించారు. దీనిలో ఆరు అడుగుల పచ్చరాయి రామదాసు విగ్రహం ప్రతిష్ఠించారు. రామదాసు కీర్తనలు, భక్తి తరతరాలవారికి తెలియచేసే అపురూప నిర్మాణమిది. ప్రధాన ఆలయాన్ని పూర్తిగా నల్లరాతితో సౌందర్య శిల్పాలతో నిర్మించారు. ఈ రాతిని సమీపములోని తాటియాకుల గూడెంలో సేకరించారు. మహామండపాన్ని అష్టలక్ష్ములు, దశావతారాలు, ఆళ్వారుల శిల్పాలతో అలంకరించారు. 32 టన్నుల ఏకశిలతో ఆలయ విమానం ఏర్పాటుచేశారు. ఈ విమానం మూడు అంతస్తులు కలిగి అన్ని దేవతామూర్తుల శిల్పాలతో శోభాయమానమైంది. దేవాలయ అభివృద్ధికి 2018 తెలంగాణ రాష్ట్ర బడ్జెట్లో 100 కోట్ల రూపాయలు కేటాయించారు.
 అభివృద్ధి 
ఆలయాన్ని రూ.100 కోట్లకు మించి ఖర్చుచేసి చరిత్రలో సుప్రసిద్ధ స్థానంగా భద్రాద్రికి ఖ్యాతి అందేలా పటిష్టమైన నిర్మాణాలు చేపట్టాలని నిర్ణయించారు. దాదాపు 30 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో దేవాలయాన్ని అభివృద్ధి చేయనున్నారు.
గ్యాలరీ

ఇవి కూడా చూడండి
భద్రాచలం
 గమనికలు 

 సూచనలు 

 గ్రంథసూచి 






 బాహ్య లింకులు 

 దేవాలయ అధికారిక ఈ-బుకింగ్ వెబ్‌సైట్ 
 దేవాలయ అధికారిక సమాచార వెబ్‌సైట్ 

వర్గం:ఖమ్మం జిల్లా దేవాలయాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:1674 నిర్మాణాలు
వర్గం:రామాలయాలు
వర్గం:తెలంగాణలో హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా
వర్గం:తెలంగాణ పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:విష్ణువు యొక్క అభిమాన ఆలయాలు