మూడవ పానిపట్టు యుద్ధం

మూడవ పానిపట్టు యుద్ధం 1761 జనవరి 14 న మరాఠా సమాఖ్యకూ దురానీ సామ్రాజ్యపు దండయాత్ర సైన్యానికీ మధ్య జరిగింది. ఈ యుద్ధం ఢిల్లీకి ఉత్తరంగా 97 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న పానిపట్ నగరపు చుట్టుపక్కల జరిగింది. దండెత్తి వచ్చిన ఆఫ్ఘన్‌లకు భారతదేశంలోని ముగ్గురు ముఖ్యమిత్రులు మద్దతు ఇచ్చారు. వారు: రోహిల్లా అధిపతులు, క్షీణిస్తున్న మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి చెందిన కొందరు ముఖ్యులు, షుజా-ఉద్-దౌలా ఆధ్వర్యంలో ఔద్ రాజ్యం. మరాఠా సైన్యానికి సదాశివరావు భావు నాయకత్వం వహించాడు. అతను ఛత్రపతి, పీష్వాల తర్వాత మరాఠా సమాఖ్యలో మూడవ అత్యున్నత అధికారి. మరాఠా సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం దక్కన్ పీఠభూమిలో పీష్వా అధీనంలో ఉంది.

సైనికపరంగా, ఈ యుద్ధంలో మరాఠాల ఫిరంగిదళం, మస్కట్రీ, అశ్విక దళాలకు పోటీగా ఆఫ్ఘన్ల భారీ అశ్వికదళం, మస్కట్రీ (జెజైల్), ఆఫ్ఘన్‌ల మౌంటెడ్ ఫిరంగి దళం (జంబూరక్), అబ్దాలీ, నజీబ్ ఉద్ దావ్లాలకు చెందిన రోహిల్లాలు నిలిచారు. ఈ యుద్ధాన్ని 18వ శతాబ్దంలో జరిగిన అతిపెద్ద యుద్ధాల్లో ఒకటిగా, అత్యంత సంఘటనాత్మకమైన పోరాటాలలో ఒకటిగా పరిగణిస్తారు. ఇది రెండు సైన్యాల మధ్య జరిగిన సాంప్రదాయిక యుద్ధాల్లో ఒక రోజులో అత్యధిక సంఖ్యలో మరణాలు సంభవించిన యుద్ధం కూడా అయి ఉండవచ్చు.

యుద్ధం చాలా రోజుల పాటు కొనసాగింది. ఇందులో 1,25,000 మంది సైనికులు పాల్గొన్నారు. రెండు వైపులా నష్టాలు, లాభాలు రెండూ ఉన్నాయి. దీర్ఘకాల ఘర్షణలు కొనసాగాయి. అనేక మరాఠా సైనికాంగాలను విజయవంతంగా నాశనం చేసిన తర్వాత ఆఫ్ఘన్ సైన్యం చివరికి విజయం సాధించింది. రెండు వైపులా జరిగిన నష్టాల పట్ల వివిధ చరిత్రకారుల అంచనాలు వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి. అయితే ఈ పోరాటంలో 60,000 - 70,000 మంది సైనికులు మరణించారని భావిస్తున్నారు. అయితే గాయపడిన వారు, యుద్ధఖైదీల సంఖ్య మాత్రం గణనీయంగా మారుతూ ఉంటుంది. షుజా-ఉద్-దౌలా దివాను కాశీ రాజాకు చెందిన బఖర్మరాఠీలో అక్షరబద్ధం చేసిన చరిత్ర  ఒక్కటే ఏకైక ప్రత్యక్ష సాక్షి. దీని ప్రకారం, యుద్ధం తర్వాత రోజున దాదాపు 40,000 మంది మరాఠా యుద్ధఖైదీలను మూకుమ్మడిగా చంపారు. బ్రిటిషు చరిత్రకారుడు గ్రాంట్ డఫ్ తన మరాఠాల చరిత్రలో ఈ మారణకాండలో ప్రాణాలతో బయటపడిన వ్యక్తితో చేసిన ముఖాముఖిని చేర్చాడు. అతను బఖర్ చెప్పిన సంఖ్యను ధ్రువీకరించాడు. ఈ యుద్ధానికి సంబంధించిన ఏకైక, అత్యుత్తమ ద్వితీయమూలంగా పరిగణించబడే రచన, షెజ్వాల్కర్ రాసిన పానిపట్ 1761 అనే మోనోగ్రాఫ్. ఇందులో అతను "యుద్ధ సమయంలోను, ఆ తరువాతా 1,00,000 కు తగ్గని సంఖ్యలో మరాఠాలు (సైనికులు, పోరాటేతర వ్యక్తులు) మరణించారు" అని రాశాడు. 

 నేపథ్యం 

 మొఘల్ సామ్రాజ్య పతనం 
27 సంవత్సరాల మొఘల్-మరాఠా యుద్ధం (1680–1707) కారణంగా మరాఠా సామ్రాజ్యంలో చాలా భాగం మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు హస్తగతమైంది. అయితే, 1707 లో ఔరంగజేబు మరణం తరువాత, అతని కుమారుల మధ్య జరిగిన మొఘల్ వారసత్వ యుద్ధం తరువాత ఇది తిరగబడింది. 1712 నాటికి, మరాఠాలు తమ కోల్పోయిన భూములను త్వరగా తిరిగి ఆక్రమించుకోవడం ప్రారంభించారు. పీష్వా బాజీ రావు ఆధ్వర్యంలో, గుజరాత్, మాల్వా, రాజ్‌పుతానాలు మరాఠా నియంత్రణలోకి వచ్చాయి. చివరగా, 1737 లో, బాజీ రావు ఢిల్లీ శివార్లలో మొఘలులను ఓడించి, ఆగ్రాకు దక్షిణాన ఉన్న పూర్వ మొఘల్ భూభాగాలను చాలావరకు మరాఠా నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చాడు. బాజీరావు కుమారుడు బాలాజీ బాజీ రావు 1758లో పంజాబ్‌ను ఆక్రమించుకుని మరాఠా నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగాన్ని మరింత విస్తరించాడు.

1758 మే 4 న రఘునాథరావు పీష్వాకు పంపిన లేఖలో ఇలా రాసాడు:

దీని వలన మరాఠాలు అహ్మద్ షా అబ్దాలి (అహ్మద్ షా దుర్రానీ అని కూడా పిలుస్తారు) పాలన లోని దురానీ సామ్రాజ్యంతో ప్రత్యక్ష ఘర్షణకు దిగారు. 1759 లో అతను కిజిల్‌బాష్ నుండి ప్రధానంగా తన సైన్యాన్ని సమీకరించాడు. పష్టూన్ తెగలు, కుర్దులు, ఉజ్బెక్‌లు వంటి ఇతర దళాలను నియమించుకున్నాడు. పంజాబ్‌లోని చిన్న మరాఠా దండులపై అనేక విజయాలు సాధించాడు. తరువాత అతను తన భారతీయ మిత్రులైన గంగా దోఅబ్‌లోని రోహిల్లాలు, ఉత్తర భారతదేశంలోని ముస్లింలు, షుజా-ఉద్-దౌలాతో కలిసి మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా విస్తృత సంకీర్ణాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు.

దీనిని ఎదుర్కోవడానికి, పరిస్థితిని చక్కదిద్దడానికి రఘునాథరావు ఉత్తరానికి వెళ్ళవలసి ఉంది. రఘునాథరావు పెద్ద సంఖ్యలో సైన్యాన్ని కోరాడు, కానీ అతని బంధువు, పీష్వా దివానూ అయిన సదాశివరావు భావు దానిని తిరస్కరించాడు. అందువల్ల, అతను వెళ్ళడానికి నిరాకరించాడు. బదులుగా సదాశివరావు భావును మరాఠా సైన్యానికి కమాండర్ ఇన్ చీఫ్‌గా నియమించారు. అతని ఆధ్వర్యంలోనే మూడవ పానిపట్టు యుద్ధం జరిగింది. 

సదాశివరావు భావు నాయకత్వంలో మరాఠాలు 45,000 నుండి 60,000 మంది సైన్యాన్ని సమీకరించారు. వీరితో పాటు దాదాపు 2,00,000 మంది యుద్ధేతరులు ఉన్నారు. వీరిలో చాలామంది ఉత్తర భారతదేశంలోని హిందూ పవిత్ర స్థలాలకు తీర్థయాత్రలు చేయాలనుకునే యాత్రికులు. మరాఠాలు 1760 మార్చి 14న పట్దూర్ నుండి ఉత్తరం వైపు ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. ఇరుపక్షాలూ అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలాను తమ శిబిరంలోకి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించాయి. జూలై చివరి నాటికి షుజా-ఉద్-దౌలా, ఆఫ్ఘన్-రోహిల్లా సంకీర్ణాన్ని "ఇస్లాం సైన్యం" గా భావించి, అందులో చేరాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఉత్తర భారతదేశంలో ఆఫ్ఘన్ల దీర్ఘకాలిక బసకు షుజా చాలా ఆర్థిక సహాయం అందించినందున ఇది మరాఠాలకు వ్యూహాత్మకంగా పెద్ద నష్టంగా పరిణమించింది. షుజా మద్దతు లేకుండా ఆఫ్ఘన్-రోహిల్లా సంకీర్ణం, మరాఠాలతో సంఘర్షణను కొనసాగించగలిగి ఉండేదా అనేది సందేహాస్పదమే.

 మరాఠాల ఉత్థానం 
మరాఠా సైన్యాన్ని వివరిస్తూ గ్రాంట్ డఫ్ ఇలా రాసాడు:

ఈ మధ్య కాలంలో (1712–1757) మరాఠాలు భారతదేశంలోని గణనీయమైన భాగాన్ని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. 1758లో వారు నామమాత్రంగా ఢిల్లీని ఆక్రమించి, లాహోర్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, ఆఫ్ఘన్ పాలకుడు అహ్మద్ షా అబ్దాలి కుమారుడు, అక్కడి రాజప్రతినిధీ అయిన తైమూర్ షా దుర్రానీని తరిమికొట్టారు. సింధు నదికి ఉత్తరం నుండి దక్షిణాన ఉత్తర కేరళ వరకు మరాఠా సామ్రాజ్య విస్తరణకు ఇది నిదర్శనం. ఈ భూభాగంపై పాలన పీష్వా ఆధ్వర్యంలో జరిగేది. అతను తన కుమారుడు విశ్వాసరావును మొఘల్ సింహాసనంపై అధిష్ఠించాలనే అభిలాషను వ్యక్తపరచాడు. అయితే, ఢిల్లీ అప్పటికి ఇంకా మొఘలుల నియంత్రణలోనే ఉంది. భారతదేశంలోని ముస్లిం మతాధికారులతో సహా, షా వలియుల్లా వంటి కీలక ముస్లిం మేధావులు ఈ పరిణామాలను చూసి భయపడ్డారు. ఈ ముప్పును ఆపమని వారు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ పాలకుడు అహ్మద్ షా అబ్దాలికి విజ్ఞప్తి చేశారు. గుజరాతీ ముస్లిం బాబీలు, భారతీయ రోహిల్లాలు, దక్కన్ నిజాం సోదరులు, షుజా-ఉద్-దౌలా తదితరుల మద్దతును పొందడానికి మరాఠాలు ప్రయత్నించారు.

 తొలి అడుగులు 
తన కుమారుడి నుండి, అతని మిత్రుల నుండీ వచ్చిన వార్తలతో ఆగ్రహించిన అహ్మద్ షా దుర్రానీ (అహ్మద్ షా అబ్దాలి ), మరాఠాల వ్యాప్తిని అడ్డుకోకుండా మిన్నకుండటానికి ఇష్టపడలేదు. 1759 చివరి నాటికి అబ్దాలి తన కిజిల్‌బాష్, ఆఫ్ఘన్ తెగలతో, లాహోర్‌తో పాటు ఢిల్లీకి చేరుకుని చిన్నచిన్న శత్రు దళాలను ఓడించాడు. ఉత్తర భారతదేశ ముస్లింలు, రోహిల్లాలు, షుజా-ఉద్-దౌలా అతనితో కలిసారు. ఈ సమయంలో, అహ్మద్ షా, రోహిల్లా దేశ సరిహద్దులోని అనుప్‌షహర్‌ వద్దకు తన సైన్యాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు. అక్కడ అతను ఔధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలాను, మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా తన కూటమిలో చేరేందుకు ఒప్పించాడు. ఫరూఖాబాద్‌లో రోహిల్లాలను ఓడించడంలో మరాఠాలు గతంలో సఫ్దర్‌జంగ్ (షుజా తండ్రి)కి సహాయం చేశారు.

ఆఫ్ఘన్లు ఉత్తర భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారనే వార్తలకు స్పందనగా సదాశివరావు భావు నాయకత్వంలోని మరాఠాలు సైన్యాన్ని సమకూర్చుకుని ఉత్తర దిశగా నడిపించారు. హోల్కర్, సింధియా, గైక్వాడ్, గోవింద్ పంత్ బుండేలే నేతృత్వంలోని కొన్ని మరాఠా దళాల చేరికతో భావు బలం ఇనుమడించింది. భరత్‌పూర్ జాట్ పాలకుడు సూరజ్ మల్ కూడా ప్రారంభంలో భావుసాహెబ్‌తో చేరాడు. ఈ సంయుక్త సైన్యం 1759 డిసెంబరులో ఆఫ్ఘన్ దండు నుండి మొఘల్ రాజధాని ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుంది. మరాఠా శిబిరంలో సామాగ్రికి కొరత ఏర్పడింది. గతంలో జరిగిన పలు దండయాత్రలలో ఢిల్లీ చాలాసార్లు బూడిదైంది. అప్పటికే జనాభా తగ్గిపోయిన నగరాన్ని చుట్టుముట్టాలని భావు ఆదేశించాడు. అతను తన మేనల్లుడు, పీష్వా కుమారుడూ అయిన విశ్వాసరావును ఢిల్లీ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాలని ప్రణాళిక వేసినట్లు చెబుతారు. మరాఠాలకు తొలుత మద్దతు ఇచ్చిన జాట్లు, తమ మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నారు. ఇలా వారు వైదొలగడం, జరగబోయే యుద్ధఫలితంలో కీలక పాత్ర పోషించనుంది. రోహిల్లాల నాయకుడు, కుతుబ్ ఖాన్ అనే భారతీయ ముస్లిం, బురారీ ఘాట్ వద్ద దత్తాజీ షిండే నేతృత్వంలోని చిన్న మరాఠా దళంపై దాడి చేయడంతో తొలి నెత్తురు చిందింది. దత్తాజీ పానిపట్టుకు దక్షిణాన ఉన్న బురాడి కోట వద్ద మకాం వేశాడు. మల్హరరావ్ హోల్కర్ సహాయంతో మాత్రమే అబ్దాలితో పోరాడాలని అతను నిర్ణయించుకున్నాడు. కుతుబ్ ఖాన్ దాడి చేసి అతని తల నరికివేసాడు.

 సదాశివరావు భావుకి సూరజ్ మల్ సలహా 
పానిపట్టు యుద్ధానికి ముందు మరాఠా సైన్యాధ్యక్షుడు సదాశివరావు భావు ఒక యుద్ధ మండలిని ఏర్పాటు చేశాడు. దీనిలో అబ్దాలీకి వ్యతిరేకంగా యుద్ధ వ్యూహానికి సలహా ఇవ్వడానికి మహారాజా సూరజ్ మల్‌ను ఆహ్వానించారు.

జాట్ నేత సూరజ్‌మల్ ఈ క్రింది సలహాలిచ్చాడు:

 మహిళలు, పిల్లలు, వృద్ధులు, సైనికుల కుటుంబాలు, తీర్థయాత్రికులు, పోరాట యోధులు కానివారు మొదలైన వారిని చంబల్‌కు అవతలి వైపున ఉన్న మరాఠాల బలమైన కోటలైన ఝాన్సీ, గ్వాలియర్‌లలో గానీ, జాట్‌ల బలమైన కోటలలో సూరజ్ మల్‌కు చెందిన 4 కోటలలో ఒకచోట గానీ రక్షణలో ఉంచాలి.
 పెద్ద సామాన్లను భారీ ఫిరంగులనూ తీసుకెళ్లకూడదు. ఎందుకంటే వాటివలన దుర్రానీ దళాలకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధభూమిలో మరాఠా కదలికలు మందగిస్తాయి.
 మరాఠాలు ఓడిపోతున్న పరిస్థితిలో ఉంటే, వేగంగా కదిలే దళమైతే సులభంగా స్నేహపూర్వక దేశంలోకి వెనక్కి వెళ్ళిపోగలదు. అబ్దాలి చంబల్‌ను దాటడానికి ఆసక్తి చూపడు.
 యుద్ధ సమయంలో మరాఠా సైన్యం వస్తుసామాగ్రిని పొందడంలో సమస్యలను ఎదుర్కోకుండా సరఫరా మార్గాలను తెరిచి ఉంచుకోవాలి.
 అబ్దాలి సైన్యానికి అతని మిత్రుల నుండి సామాగ్రిని అందనీయకుండా సరఫరా మార్గాలను నాశనం చేయడం కోసం మరాఠా సైన్యంలోని ఒక విభాగాన్ని లాహోర్‌కూ, మరొక విభాగాన్ని తూర్పుకూ పంపాలి.
 సాంప్రదాయిక ముఖాముఖి యుద్ధానికి బదులుగా తేలికపాటి ఆశ్వికదళంతో గెరిల్లా యుద్ధం చెయ్యడం మెరుగు. ఎందుకంటే, దురానీ ఈ యుద్ధాన్ని సుదీర్ఘంగా కొనసాగించలేడు. రుతుపవనాలు వచ్చినప్పుడు రెండు వైపులా దళాలు చాలా నెమ్మదిగా కదులుతాయి. మరాఠాలతో పోలిస్తే, సరఫరాలు అందని దుర్రానీ చాలా బలహీనంగా ఉంటాడు. దీంతో అబ్దాలి తన దేశానికి తిరిగి వెళ్ళిపోవాల్సి వస్తుంది.

చాలా మంది మరాఠా సైనికాధికారులు స్వయంగా గెరిల్లా యుద్ధాన్ని ఇష్టపడేవారు కాబట్టి, దీనిని మంచి వ్యూహంగా భావించారు. కానీ సదాశివరావు భావు మాత్రం దాన్ని తిరస్కరించాడు. అది రాజుకు అగౌరవమని భావించాడు. మరాఠా సైనికాధికారుల వృద్ధాప్యం, సూరజ్ మల్ మూర్ఖత్వం ఫలితమే ఆ వ్యూహం అని అతడు భావించాడు.

 యుద్ధానికి ముందు ఘర్షణలు 

 కుంజ్‌పురాలో ఆఫ్ఘన్ ఓటమి 
ఇరుపక్షాలూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండగా, కర్నాల్, కుంజ్‌పురా ల వద్ద రెండు సైన్యాల మధ్య ఘర్షణలు జరిగాయి. సిర్హింద్ ఫౌజ్‌దార్ అబ్దుస్ సమద్ ఖాన్, ఢిల్లీకి ఉత్తరాన 60 మైళ్ల దూరంలో యమునా నది ఒడ్డున ఉన్న కుంజ్‌పురాకు పదివేల మందికి పైగా సైన్యంతో, సరఫరాలతో ఆఫ్ఘన్ దళాన్ని చేరాడు. సరఫరాల కొరత ఉన్న మరాఠాలు కుంజ్‌పురాపై దాడి చేశారు. ఇబ్రహీం గర్దీ నేతృత్వంలోని మస్కటీర్ల సహాయంతో, మరాఠాలు కుంజ్‌పురాలో మోహరించిన దాదాపు 15,000 మంది ఆఫ్ఘన్‌ల సైన్యంపై సులభంగా విజయం సాధించారు. అబ్దాలికి చెందిన ఉత్తమ సైనికాధికారుల్లో కొందరు, నజాబత్ ఖాన్ వంటి వారు, హతులయ్యారు. సిర్హింద్ ఫౌజ్‌దారు అబ్దుస్ సమద్ ఖాన్ కూడా యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు. కుంజ్‌పురాను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత మరాఠాలు, బరారీ ఘాట్ యుద్ధంలో దత్తాజీ షిండేను శిరచ్ఛేదం చేసిన కుతుబ్ షాను ఉరితీశారు. అహ్మద్ షా యమునా నది ఎడమ ఒడ్డున మకాం వేసి ఉన్నాడు. వర్షాల వల్ల నదికి వరదలు వచ్చాయి. దండుకు సహాయం చేయలేకపోయాడు. మరాఠాలు ఆఫ్ఘన్ దండు యావత్తునూ చంపడమో, బానిసలుగా చేసుకోవడమో చేసారు. దుర్రాని శిబిరానికి కనుచూపు మేరలో ఉన్న కుంజ్‌పురా దండుపై జరిగిన ఊచకోత అబ్దాలీని ఎంతగా రెచ్చగొట్టిందంటే, అతను ఏ విధంగానైనా నదిని దాటమని తన సైన్యాన్ని ఆదేశించాడు.

 ఆఫ్ఘన్లు యమునా నదిని దాటడం, సమల్ఖా, మీరట్ యుద్ధాలు 
1760 అక్టోబరు 17న అహ్మద్ షా, అతని మిత్రులు షహదారా నుండి విడిపోయి దక్షిణం వైపుగా సైన్యాన్ని నడిపించారు. ముందస్తుగా సాహసించి, అబ్దాలి తన అంగరక్షకులు, దళాలతో కలిసి నదిలోకి దూకాడు. అక్టోబరు 23, 25 మధ్య వారు బాగ్‌పత్ (నదికి 24 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చిన్న పట్టణం)ను దాటగలిగారు. మరాఠాలు ఇప్పటికీ కుంజ్‌పురాను దోచుకోవడంలోను, సమీపంలోని కురుక్షేత్రాన్ని (హిందూ తీర్థయాత్రా స్థలం) సందర్శించడంలోనూ ఇంకా నిమగ్నమై ఉన్నారు.

మరాఠాలు అబ్దాలి సైన్యాన్ని యమునా నది దాటకుండా నిరోధించడంలో విఫలమైన తర్వాత, వారు పానిపట్ సమీపంలోని భూమిలో రక్షణాత్మక పనులను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. తద్వారా అబ్దాలీ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు తిరిగి పోకుండా కట్టడి చేసారు. అబ్దాలి సైన్యాలు కూడా, మరాఠా సైన్యాలు దక్షిణం వైపు పోకుండా అడ్డాలు ఏర్పాటు చేసాయి. అయితే, అక్టోబరు 26 మధ్యాహ్నం, అహ్మద్ షాకు చెందిన ముందస్తు దళం సోనేపట్, పానిపట్‌ల మధ్య సగం దూరంలో ఉన్న సమల్ఖాకు చేరుకుంది. అక్కడ వారు మరాఠాల ముందస్తు దళాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. రెండు దళాల మధ్య తీవ్రమైన ఘర్షణ జరిగింది. దీనిలో ఆఫ్ఘన్లు 1000 మందిని కోల్పోయారు. కానీ మరాఠాలను వారి ప్రధాన సైనిక దళాల దాకా తరిమికొట్టారు. కొన్ని రోజుల పాటు అది నెమ్మదిగా వెనక్కి తగ్గింది. దీని ఫలితంగా మరాఠా సైన్యం పాక్షికంగా ముట్టడికి లోనైనట్లైంది. తరువాత జరిగిన ఘర్షణల్లో - శిక్షణ ఇవ్వని 10,000 మంది తేలికపాటి అశ్వికదళంతో గోవింద్ పంత్ బుండేలే, సుమారు 500 మంది పురుషులతో ఆహారం సేకరించే పనిలో వెళ్ళాడు. మీరట్ సమీపంలో ఒక ఆఫ్ఘన్ దళం ఎదురై వారిని ఆశ్చర్యపరిచింది. తరువాత జరిగిన పోరాటంలో, బుండేలే హతుడయ్యాడు. ఆ తరువాత పానిపట్ కు డబ్బు, రేషన్లు అందించడానికి ఢిల్లీ నుండి బయలుదేరిన 2,000 మంది మరాఠా సైనికుల బృందం కూడా పోయింది. అహ్మద్ షా మరాఠా సైన్యపు సరఫరా మార్గాలను తెంచివేయడంతో ముట్టడి పూర్తయింది.

సరఫరాలూ, నిల్వలూ తగ్గిపోతూండడంతో, మరాఠా శిబిరంలో ఉద్రిక్తతలు పెరగడం మొదలైంది. ప్రారంభంలో మరాఠాలు దాదాపు 150 ఆధునిక దీర్ఘ-శ్రేణి, ఫ్రెంచ్-నిర్మిత ఫిరంగులను తరలించారు. అనేక కిలోమీటర్ల పరిధితో, ఈ తుపాకులు ఆ కాలంలో అత్యుత్తమమైనవి. తమ దగ్గరి ఫిరంగుల మద్దతు ఉండగానే, ఆఫ్ఘన్ సైన్యాన్ని తమను ఎదుర్కొనేలా ముందు లాగడమే మరాఠాల ప్రణాళిక.

 తొలి ఎత్తుగడలు 
ముట్టడి జరిగిన తరువాతి రెండు నెలల్లో, రెండు వైపుల యూనిట్ల మధ్య నిరంతరం ఘర్షణలు, ద్వంద్వ పోరాటాలు జరిగాయి. వీటిలో ఒకదానిలో నజీబ్ తన 3,000 మంది రోహిల్లాలను కోల్పోయాడు. తానూ దాదాపుగా చావును తప్పించుకున్నాడు. సంభావ్య ప్రతిష్టంభనను అవకాశాన్ని గమనించి అబ్దాలి, సంధి కోరాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. భావు కూడా సానుకూలంగా స్పందించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. అయితే, నజీబ్ ఖాన్ మతపరమైన కారణాలను చూపి, ఒప్పందం కుదుర్చుకునే అవకాశాన్ని ఆలస్యం చేశాడు. మరాఠాలు ఒప్పందాన్ని గౌరవిస్తారా అనే సందేహాన్ని అబ్దాలీలో నాటాడు.

మరాఠాలు కుంజ్‌పురా నుండి పానిపట్‌కు తరలివెళ్లిన తర్వాత, దిలేర్ ఖాన్ మార్వాత్, తన తండ్రి ఆలం ఖాన్ మార్వాత్, 2500 మంది పష్టున్ల సైన్యంతో కలిసి కుంజ్‌పురాపై దాడి చేసి ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. అక్కడ 700–800 మంది సైనికులతో కూడిన మరాఠా దండు ఉంది. ఆ సమయంలో అబ్దాలి వజీర్ అయిన షా వలీ ఖాన్ కుమారుడు అతాయ్ ఖాన్ బలూచ్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి 10,000 మంది అశ్వికదళంతో వచ్చి మరాఠాలకు సరఫరాలను నిలిపివేశాడు. పానిపట్‌లోని మరాఠాలు దక్షిణాన అబ్దాలి, తూర్పున పష్టూన్ తెగలు (యూసుఫ్‌జాయ్, అఫ్రిది, ఖట్టక్), ఉత్తరాన షుజా, అతాయ్ ఖాన్ తదితరులు, పశ్చిమాన ఇతర పష్టూన్ తెగల (గందాపూర్, మార్వాత్, దుర్రానీలు, కాకర్లు)ముట్టడిలో పడ్డారు. సరఫరాలు లేకుండా ఉండలేక, పూణే నుండి బలగాల కోసం వేచి ఉండలేక భావు, ఆ ముట్టడిని విచ్ఛిన్నం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. శత్రు దళాలను ఫిరంగి కాల్పులతో పొడి చేయడం, ఆఫ్ఘన్లు పూర్తిగా మెత్తబడేవరకూ తన అశ్విక దళాన్ని ప్రయోగించకపోవడం అతని ప్రణాళిక. ఆఫ్ఘన్లు దెబ్బతిన్నతర్వాత, అతను ఢిల్లీ వైపు రక్షణాత్మక నిర్మాణంలోకి శిబిరాన్ని తరలించవచ్చు. అక్కడ వారికి సరఫరాలకు అడ్డుండదు.

 నిర్మాణాలు 
alt=Plan of the Third Battle of Panipat based on Kashiraj Pandit's memoirs|ఎడమ|thumb|కాశీ రాజా పండిట్ కథనం ఆధారంగా మూడవ పానిపట్ యుద్ధ ప్రణాళిక
ఆకలితో చనిపోకముందే యుద్ధానికి వెళ్లమని మరాఠా నాయకులు సదాశివరావు భావుపై ఒత్తిడి తెస్తుండటంతో, జనవరి 13 న తెల్లవారకముందే మరాఠాలు తమ శిబిరాన్ని విడిచిపెట్టి, ముట్టడిని ఛేదించడానికి తీవ్రంగా ప్రయత్నించి దక్షిణ దిశలో ఆఫ్ఘన్ శిబిరం వైపు నడిచాయి. రెండు సైన్యాలు ఉదయం 8:00 గంటల ప్రాంతంలో ముఖాముఖి తలపడ్డాయి.

మరాఠా సైన్యాలు కాలా అంబ్‌కు కొద్దిగా ఉత్తరానికి నడిచాయి. ఆ విధంగా వారు అబ్దాలి సైన్యాల ఉత్తరం వైపు మార్గాన్ని అడ్డుకున్నారు. అదే సమయంలో వాళ్ళు దక్షిణం వైపుకు వెళ్లకుండా - ఢిల్లీ దిశలో - అబ్దాలీ దళాలు నిరోధించాయి. ఢిల్లీలో వారు చాలా అవసరమైన సరఫరాలను పొందవచ్చు. పీష్వా కుమారుడు, అంగరక్షకులతో భావు మధ్యలో ఉన్నాడు. ఎడమ వైపున ఇబ్రహీం ఖాన్ నేతృత్వంలోని గార్డిలు ఉన్నారు. హోల్కర్, సింధియాలు కుడి వైపున ఉన్నారు.

 యుద్ధం 

 ప్రారంభ దశలు 
1761 జనవరి 14న తెల్లవారకముందే, మరాఠా దళాలు శిబిరంలో చక్కెర కలిపిన నీటితో ఉపవాసం విరమించి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాయి. వారు కందకాల నుండి బయటకు వచ్చి, ఆఫ్ఘన్ల నుండి దాదాపు 2 కి.మీ. దూరంలో ముందుగా ఏర్పాటు చేసుకున్న రేఖలపై ఫిరంగులను వాటి స్థానాల్లోకి నెట్టారు. యుద్ధం జరుగుతోందని గ్రహించిన అహ్మద్ షా తన 60 నున్నటి గొట్టాల ఫిరంగులను మోహరించి కాల్పులు జరిపాడు.

తొలి దాడికి ఇబ్రహీం ఖాన్ నేతృత్వంలోని మరాఠా ఎడమ పార్శ్వం నాయకత్వం వహించింది. అతను రోహిల్లాలు, షా పసంద్ ఖాన్‌లకు వ్యతిరేకంగా తన పదాతిదళాన్ని ముందుకు నడిపించాడు. మరాఠా ఫిరంగిదళం నుండి వచ్చిన మొదటి దాడి ఆఫ్ఘన్ల తలలపైగా వెళ్లి చాలా తక్కువ నష్టాన్ని కలిగించింది. అయినప్పటికీ, నజీబ్ ఖాన్ రోహిల్లాలు చేసిన మొదటి ఆఫ్ఘన్ దాడిని మరాఠా ధనుర్ధారులు, ఫిరంగి స్థానాలకు దగ్గరగా మోహరించి ఉన్న ప్రసిద్ధ గార్డి మస్కటీర్ల యూనిట్‌తో కలిసి ఛేదించారు. రెండవ దాడిని, ఆ తదుపరి చేసిన దాడులను ఆఫ్ఘన్ ర్యాంకుల్లోకి పాయింట్-బ్లాంక్ రేంజ్‌లో కాల్చారు. ఫలితంగా జరిగిన మారణహోమంతో రోహిల్లాలు వారి స్థానాలకు వెనక్కి తగ్గారు. తరువాతి మూడు గంటల పాటు యుద్ధభూమిని ఇబ్రహీం చేతుల్లో వదిలివేసింది. ఈ సమయంలో 8,000 మంది గార్డి మస్కటీర్లు దాదాపు 12,000 మంది రోహిల్లాలను చంపారు.

రెండవ దశలో, భావు స్వయంగా ఆఫ్ఘన్ వజీర్, షా వలీ ఖాన్ నేతృత్వంలో ఉన్న ఎడమ-మధ్య ఆఫ్ఘన్ దళాలపై దాడికి నాయకత్వం వహించాడు. మరాఠాల దాడి యొక్క పూర్తి శక్తి ఆఫ్ఘన్ రేఖలను దాదాపుగా విచ్ఛిన్నం చేసింది. ఆఫ్ఘన్ సైనికులు గందరగోళంలో తమ స్థానాలను విడిచి వెళ్ళిపోవడం ప్రారంభించారు. షా వలీ తన దళాలను సమీకరించడానికి తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తూ, సహాయం కోసం షుజా ఉద్ దౌలాకు విజ్ఞప్తి చేశాడు. అయితే, నవాబ్ తన స్థానం నుండి కదల్లేదు. దాంతో ఆఫ్ఘన్ సైన్యపు కేంద్రాన్ని విభజించినట్లైంది. భావు విజయం చవి చూసినా, అతని దాడి ఉగ్రంగా ఉన్నప్పటికీ, సగం ఆకలితో ఉన్న మరాఠా దళాలు చాలా వరకు నీరసపడిపోయినందున మరాఠాల దాడి పూర్తి విజయం సాధించలేదు. అలాగే, ఈ తొలి విజయాలను కొనసాగించడానికి మరాఠాల వద్ద భారీ సాయుధ అశ్వికదళ యూనిట్లు లేవు. యుద్ధభూమిని విడిచి పారిపోతున్న ఆఫ్ఘన్ సైనికులను వెనక్కి రప్పించడానికి అబ్దాలీ తన నాస్కిబ్చి మస్కటీర్లను మోహరించి పారిపోయిన వారిపై కాల్పులు జరిపించాడు. దాంతో పారిపోతున్న సైనికులు ఆగి వెనక్కి యుద్ధభూమికి వచ్చారు.

 చివరి దశ 
సింధియా నాయకత్వంలో మరాఠాలు నజీబ్ పై దాడి చేశారు. అయితే, నజీబ్ విజయవంతంగా రక్షణాత్మకంగా యుద్ధం చేస్తూ, సింధియా దళాలను అడ్డుకున్నాడు. మధ్యాహ్నానికి భావు మరోసారి మరాఠాలకు విజయం సాధిస్తాడని అనిపించింది. ఆఫ్ఘన్ ఎడమ పార్శ్వం ఇప్పటికీ నిలబడే ఉంది. కానీ కేంద్రం రెండుగా చీలిపోయింది. కుడి భాగం దాదాపు నాశనమైంది. అహ్మద్ షా తన గుడారం నుండి యుద్ధ పరిస్థితిని చూశాడు, అతనికి ఎడమ వైపున ఇంకా విచ్ఛిన్నం కాని దళాలు కాపలాగా ఉన్నాయి. అతను తన శిబిరం నుండి 15,000 మంది రిజర్వ్ దళాలను పిలిపించడానికి అంగరక్షకులను పంపాడు. వారైని తన మస్కటీర్స్ (కిజిల్‌బాష్) అశ్వికదళానికి ముందు ఒక స్తంభంగాను, ఒంటెల మీద 2,000 ఫిరంగులనూ ఏర్పాటు చేశాడు.War Elephants Written by Konstantin Nossov, Illustrated by Peter Dennis Format: Trade Paperback 

ఒంటెలపై ఉన్న కారణంగా ఫిరంగిదళాలు తమ సొంత పదాతిదళం మీదుగా, మరాఠా అశ్వికదళంపై దాడిని జరపగలిగారు. మరాఠా అశ్వికదళం ఆఫ్ఘన్ల మస్కెట్లు, ఒంటెలపై అమర్చిన ఫిరంగుల దాడిని తట్టుకోలేకపోయింది. ఆశ్వికుడు గుర్రంపైనుంచి దిగకుండానే వాటిని కాల్చవచ్చు. వేగంగా కదిలే అశ్వికదళానికి వ్యతిరేకంగా అవి ప్రభావవంతంగా ఉండేవి. అందువల్ల, అబ్దాలి తన సొంత అంగరక్షకులలో 500 మందిని, శిబిరం నుండి సత్తువ ఉన్న ప్రతీ ఒక్కరినీ బయటకు తీసుకువచ్చి యుద్ధం లోకి పంపమని ఆదేశాలిచ్చాడు. యుద్ధం నుండి పారిపోతున్న సైనికులను వెనక్కి రప్పించడానికి, రాని ఏ సైనికుడినైనా కనికరం లేకుండా చంపడానికీ మరో 1,500 మందిని పంపాడు. ఈ అదనపు దళాలు, అతని రిజర్వ్ దళాలలోని 4,000 మందితో పాటు, కుడి వైపున ఉన్న రోహిల్లాల శ్రేణులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి వెళ్ళాయి. మిగిలిన రిజర్వ్ దళాలు, 10,000 మంది బలంగా, షా వలీకి సహాయం చేయడానికి పంపాడు. వారు మైదానం మధ్యలో ఇంకా భావుపై పోరాడుతున్నారు.
తమ సొంత సైనికులపై కాల్పులు జరుగుతూ ఉండటంతో, మరాఠా ఫిరంగిదళం, శత్రువుల ఫిరంగి దళాలు, అశ్వికదళాల దాడిని ఎదుర్కోలేకపోయింది. దాదాపు మధ్యాహ్నం 2:00 గంటలకు ముష్టాముష్టి పోరాటం ప్రారంభమయ్యే సమయానికి దాదాపు 7,000 మంది మరాఠా అశ్వికదళం, పదాతిదళం మరణించారు. 4:00 గంటలకు, అలసిపోయిన మరాఠా పదాతిదళం, తాజా ఆఫ్ఘన్ సైనికుల దాడులకు లొంగిపోవడం ప్రారంభించింది.

 ఆఫ్ఘన్ల ఆధిపత్యం 
తన ముందు వరుస సైనికులు తగ్గిపోవడం, పౌరులు వెనుకబడి ఉండటం, యుద్ధం మధ్యలో విశ్వాసరావు అదృశ్యం కావడం చూసి, తనకు వేరే మార్గం లేదని భావించిన సదాశివరావు భావు, ఏనుగుపై నుంచి దిగి, గుర్రం ఎక్కి స్వయంగా సైన్యానికి నేతృత్వం వహించాడు. అతను రిజర్వ్‌ సైన్యాన్నేమీ ఉంచుకోలేదు. 

దీనిని ఆసరాగా చేసుకుని, కుంజ్‌పురా ముట్టడి సమయంలో మరాఠాల చేతిలో బందీలైన ఆఫ్ఘన్ సైనికులు తిరుగుబాటు చేశారు. ఖైదీలు తమ ఆకుపచ్చ బెల్టులను విప్పి, దురానీ సామ్రాజ్య దళాలను అనుకరించడానికి తలపాగాలుగా ధరించి లోపలి నుండి దాడి చేయడం ప్రారంభించారు. ఇది మరాఠా సైనికులకు గందరగోళాన్ని, తీవ్ర దిగ్భ్రాంతినీ కలిగించింది, శత్రువు వెనుక నుండి దాడి చేశాడని వారు భావించారు. ముందస్తు రక్షణగా ఉన్న కొన్ని మరాఠా దళాలు, తమ సైన్యాధ్యక్షుడు తన ఏనుగు పైనుండి అదృశ్యమవడం, వెనుక భాగంలో ఏర్పడిన గందరగోళం - వీటిని చూసి భయపడి, వెనుక వైపు చెల్లాచెదురయ్యాయి.
అబ్దాలి తన సైన్యంలోని ఒక భాగానికి మరాఠా సైన్యంలో ఎడమ వైపున ఉన్న గార్డీలను చుట్టుముట్టి చంపే పనిని అప్పగించాడు. విఠల్ వించూర్కర్ (1500 అశ్వికదళాలతో), దామాజీ గైక్వాడ్ (2500 అశ్వికదళాలతో) లను గర్డీలను రక్షించమని భావుసాహెబ్ ఆదేశించాడు. అయితే, గార్డీలకు శత్రు దళాలపై ఫిరంగి కాల్పులు జరపడానికి ఎటువంటి అనుమతి లేకపోవడంతో, వారు తమ సహనాన్ని కోల్పోయి నేరుగా రోహిల్లాలతోనే పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్నారు. అందువలన, వారు తమ స్థానాన్ని వదిలి రోహిల్లాలపైకి దూసుకు వెళ్ళారు. కత్తులు మాత్రమే ధరించిన మరాఠా అశ్వికదళంపై రోహిల్లా తుపాకీ యోధులు సూటిగా కాల్పులు జరపడం ప్రారంభించారు. దీంతో గార్డీలను చుట్టుముట్టి మరాఠా కేంద్రాన్ని అధిగమించడానికి రోహిల్లాలకు అవకాశం కలిగించింది. షా వలీ ముందు భాగంలో దాడి చేస్తూనే ఉన్నాడు. అందువలన గార్డీల రక్షణ లేకుండా పోయింది. వారు ఒక్కొక్కరుగా పడిపోవడం ప్రారంభించారు.

విశ్వాసరావు తలపై కాల్పులు జరిగి అప్పటికే చనిపోయాడు. భావు, హుజురాతి రాజ దళాలు చివరి వరకు పోరాడారు. మరాఠా నాయకుడు ఎక్కిన మూడు గుర్రాలను చంపారు. ఈ దశలో, హోల్కర్, సింధియా దళాలు, తాము ఓడిపోయామని గ్రహించి, మరాఠా కుడి పార్శ్వం నుండి దూసుకుపోతున్న ఒక దళంతో తమ దళాలను కలిపేసి, దక్షిణం వైపున దుర్రానీ సైన్యంలో ఉన్న ఖాళీల గుండా తప్పించుకు పోయారు. జంకోజీ రావు సింధియా, పల్చబడుతున్న మరాఠాలకు మద్దతుగా మరొక దళానికి నాయకత్వం వహిస్తున్నాడు. 

మరాఠాల ఫ్రంట్ లైన్లు చాలావరకు చెక్కుచెదరకుండానే ఉన్నాయి. వారి ఫిరంగి దళాలు సూర్యాస్తమయం వరకు పోరాడుతూనే ఉన్నాయి. రాత్రివేళ దాడి చేయకూడదని నిర్ణయించుకుని, అనేక మరాఠా దళాలు ఆ రాత్రి తప్పించుకున్నాయి. మరాఠా శిబిరం నిర్వహణలో సహాయం చేస్తున్న భావు భార్య పార్వతీబాయి, తన అంగరక్షకుడు జాను భింటాడతో పాటు నానా ఫడ్నవీస్‌తో కలిసి మల్హర్ రావు హోల్కర్ దళం రక్షణలో పూణేకు పారిపోయింది. దాదాపు 15,000 మంది సైనికులు గ్వాలియర్ చేరుకోగలిగారు. 

 ఫలితానికి కారణాలు 
మరాఠీయుల కంటే దురానీకి సంఖ్యాపరంగా, గుణాత్మకంగా ఆధిపత్యం ఉంది. సంయుక్త ఆఫ్ఘన్ సైన్యం మరాఠీయుల కంటే చాలా పెద్దది. మరాఠీయుల పదాతిదళం యూరోపియన్ పద్ధతుల ప్రకారం వ్యవస్థీకృతమై ఉన్నప్పటికీ వారి సైన్యం ఆ కాలంలో అత్యుత్తమ ఫ్రెంచ్-నిర్మిత తుపాకులను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వారి ఫిరంగిదళం అచేతనంగా ఉండిపోయింది. వేగంగా కదిలే ఆఫ్ఘన్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా వారిలో చలనశీలత లేదు. ఆఫ్ఘన్ల భారీ ఆశ్విక ఫిరంగిదళం మరాఠీయుల తేలికపాటి ఫిరంగిదళం కంటే యుద్ధభూమిలో చాలా మెరుగ్గా ఉంది. హిందూ రాజులు ఎవరూ అబ్దాలితో పోరాడటానికి దళాలు కలపలేదు. అబ్దాలి మిత్రులు, అంటే నజీబ్, షుజా, రోహిల్లాలు ఉత్తర భారతదేశం గురించి బాగా తెలుసు. అతను దౌత్యవేత్త కూడా, హిందూ నాయకులతో, ముఖ్యంగా జాట్‌లు, రాజ్‌పుత్‌లతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకున్నాడు. అవధ్ నవాబ్ వంటి మాజీ ప్రత్యర్థులతో మతాన్ని చూపి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు.

అంతేకాకుండా, సీనియర్ మరాఠా నాయకులు నిరంతరం ఒకరితో ఒకరు గొడవ పడుతుండేవారు. ప్రతి ఒక్కరికి వారి స్వంత స్వతంత్ర రాజ్యాలను ఏర్పరచుకోవాలనే ఆశయం తప్ప, ఉమ్మడి శత్రువుతో పోరాడటంలో ఆసక్తి లేదు. వారిలో కొందరు ముఖాముఖీ యుద్ధ ఆలోచనకు మద్దతు ఇవ్వలేదు. శత్రువుపై నేరుగా దాడి చేయడానికి బదులుగా గెరిల్లా వ్యూహాలను ఉపయోగించి పోరాడాలని కోరుకున్నారు. మరాఠాలు తమ రాజధాని పూణే నుండి 1000 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ప్రదేశంలో ఒంటరిగా పోరాడుతున్నారు.

రఘునాథరావు సైన్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి ఉత్తరం వైపు వెళ్ళవలసి ఉంది. రఘునాథరావు పెద్ద మొత్తంలో సంపద, సైన్యాన్ని అడిగాడు. కానీ అతని బంధువు, పీష్వాకు దివానూ అయిన సదాశివరావు భావు దానిని తిరస్కరించాడు. దాంతో అతను వెళ్ళడానికి నిరాకరించాడు. సదాశివరావు భావు అక్కడికక్కడే మరాఠా సైన్యానికి ముఖ్య సేనాధిపతిగా నియమించబడ్డాడు. అతని ఆధ్వర్యంలోనే పానిపట్ యుద్ధం జరిగింది. మల్హరరావు హోల్కర్ లేదా రఘునాథరావుకు బదులుగా ఉత్తర భారతదేశంలోని రాజకీయ, సైనిక పరిస్థితి గురించి ఏమాత్రం తెలియని సదాశివరావు భావును సుప్రీం కమాండర్‌గా నియమించాలనే పీష్వా నిర్ణయం దురదృష్టకరమని కొంతమంది చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడ్డారు.

హోల్కర్ ఇంకా యుద్ధభూమిలోనే ఉండి ఉంటే, మరాఠా ఓటమి ఆలస్యం అయ్యేదేమో గానీ ఆగేది కాదు. మల్హరరావు హోల్కర్, సూరజ్ మల్ సూచించినట్లుగా, గెరిల్లా యుద్ధం ద్వారా నైతే అహ్మద్ షా ఆధిపత్యాన్ని నివారించగలిగేవారు. అయితే భావు సైన్యం లోని శిబిర అనుచరులు, అతని సైనికుల సాధారణ నాణ్యత కారణంగా దీనిని అమలు చేయడం అసాధ్యం అని చెప్పబడింది. ఆఫ్ఘన్ గుర్రాలు యుద్ధంలో మరాఠీలను మించిపోవడం వల్ల ఆఫ్ఘన్లు అలాంటి వ్యూహాలకు లొంగేవారు కాదని కూడా భావిస్తారు. బయట ఎదురైన బెదిరింపుల కారణంగా అబ్దాలి, భారతదేశంలో తన క్షేత్ర సైన్యాన్ని నిరవధికంగా ఉంచలేకపోయాడు.

 యుద్ధం తర్వాత జరిగిన ఊచకోతలు 
ఓటమి తరువాత మరాఠాలు నలుదిక్కులా పారిపోయారు. ఆఫ్ఘన్లు, మొఘలులు, రోహిల్లాలు, అవధ్ దళాలు వారిపై దాడి చేసి సైనికులను, పౌరులనూ దోచుకోవడంలో, చంపడంలో నిమగ్నమయ్యారు. యుద్ధంలో తమ బంధువులను కోల్పోయిన ఆఫ్ఘన్ అధికారులకు మరుసటి రోజు కూడా పానిపట్టు పరిసర ప్రాంతాలలో మరాఠాలపై ఊచకోతలు జరపడానికి అనుమతి లభించింది. వారు తమ శిబిరాల వెలుపల విజయసూచకంగా తెగిపోయిన తలలతో దిబ్బలను ఏర్పాటు చేశారు. నాటి చరిత్రకు ఉత్తమ ప్రత్యక్ష సాక్షి అయిన దివాన్ కాశీ రాజా రాసిన బఖర్ ప్రకారం యుద్ధం తర్వాత రోజు దాదాపు 40,000 మంది మరాఠా ఖైదీలను క్రూరంగా చంపారు. బాంబే గెజిట్ రిపోర్టర్ హామిల్టన్ ప్రకారం, పానిపట్ పట్టణంలో దాదాపు అర మిలియన్ మంది మరాఠీ ప్రజలు అక్కడ ఉన్నారు. అతను 40,000 మంది ఖైదీలను ఆఫ్ఘన్లు ఉరితీసారని చెప్పాడు. కుతుబ్ షా కుమారుడు సోనేపట్ సమీపంలో, పారిపోయిన 4,000 మందిని వధించాడు. అబ్దుస్ సమద్ ఖాన్ కుమారుడు తన తండ్రి మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి బహదూర్‌గడ్ సమీపంలో 5,000 మందిని వధించాడు. దాదాపు 22,000 మంది మహిళలు, పిల్లలను బానిసలుగా ఈడ్చుకెళ్ళారు.

ఖైదీలందరినీ ఎద్దుల బండ్లు, ఒంటెలు, ఏనుగులపై వెదురు బోనులలో తరలించారు.

సియర్-ఉత్-ముతాఖిరిన్ ఇలా చెప్పాడు:

 పర్యవసానాలు 
విశ్వాసరావు, భావు మృతదేహాలను మరాఠాలు స్వాధీనం చేసుకుని వారి ఆచారం ప్రకారం దహనం చేశారు. భావు ఆదేశాల మేరకు భావు భార్య పార్వతీబాయిని హోల్కర్ రక్షించి, ఆమెను తిరిగి పూణేకు చేర్చాడు.

తన సైన్యం స్థితి గురించి తెలియని పీష్వా బాలాజీ బాజీరావు, తన సహాయ దళంతో, వస్తుసామాగ్రితో నర్మదానదిని దాటుతున్నప్పుడు, తన సైన్యపు ఓటమి గురించి విన్నాడు. అతను పూణేకు తిరిగి వెళ్ళాడు. పానిపట్టు వద్ద జరిగిన ఓటమి షాక్ నుండి అతను జీవితాంతం కోలుకోలేదు. కాశీ రాజా పండిట్ ప్రకారం, "పానిపట్ ఓటమికి బాధ్యత, బాలాజీ బాజీరావుది, అతని విలాసాలదే. అతను పైఠాన్ వద్ద తన రెండవ వివాహ వేడుకలు జరుపుకోడానికి డిసెంబరు 27 దాకా ఉండి, ఆలస్యం చేశాడు. అప్పటికే ఆలస్యమైపోయింది."

నజీబ్ ప్రోద్బలంతో జంకోజీ సింధియాను ఖైదీగా చెరపట్టి ఉరితీశారు. కోపోద్రిక్తులై ఉన్న ఆఫ్ఘన్ సైనికులు ఇబ్రహీం ఖాన్ గర్దీని హింసించి ఉరితీశారు. పానిపట్టు వద్ద జరిగిన నష్టం నుండి మరాఠాలు ఎన్నటికీ పూర్తిగా కోలుకోలేదు. కానీ వారు భారత ఉపఖండంలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా కొనసాగారు. పదేళ్ల తర్వాత ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోగలిగారు. అయితే, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జరిగిన మూడు ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాలతో భారతదేశమంతటా వారి ప్రభావం ముగిసింది.

సూరజ్ మల్ నేతృత్వంలోని జాట్లు పానిపట్ యుద్ధంలో పాల్గొనకపోవడం వల్ల గణనీయంగా ప్రయోజనం పొందారు. వారు పోరాటం నుండి తప్పించుకున్న మరాఠా సైనికులకు, పౌరులకూ ఎంతో సహాయం అందించారు.

ఈ పరిస్థితుల కారణంగా అబ్దాలి భారతదేశం నుండి వీలైనంత త్వరగా వెళ్ళాల్సి వచ్చింది. బయలుదేరే ముందు అతను భారత అధిపతులతో (రాబర్టు క్లైవ్‌తో కూడా వారిలో ఉన్నాడు), షా ఆలం II ను చక్రవర్తిగా గుర్తించమని ఫర్మాన్ ద్వారా ఆదేశించాడు.
ఎడమ|thumb|307x307px|1765 నాటి భారతదేశ పటం, నవాబులు, సంస్థానాలు. ఇవి నామమాత్రంగానే చక్రవర్తికి అనుబంధంగా ఉన్నాయి (ప్రధానంగా ఆకుపచ్చ రంగులో).
అహ్మద్ షా, నజీబ్-ఉద్-దౌలాను మొఘల్ చక్రవర్తి వద్ద రాజప్రతినిధిగా నియమించాడు. అదనంగా, నజీబ్, మునీర్-ఉద్-దౌలాలు మొఘల్ చక్రవర్తి తరపున అబ్దాలికి నాలుగు మిలియన్ల రూపాయల వార్షిక కప్పం చెల్లించడానికి అంగీకరించారు. వాస్తవానికి అది ఏనాడూ చెల్లించింది లేదు. ఈ యుద్ధంలో జరిగిన నష్టాల కారణంగా, మరాఠాలపై మరిన్ని యుద్ధాలు చేసే సామర్థ్యం లేకుండా పోయినందున, సిక్కుల నుండి ముప్పుపై అతను మరింతగా నిమగ్నమయ్యాడు కాబట్టి, ఉత్తర భారతదేశంపై అహ్మద్ షాకు ఇదే చిబ్వరి దండయాత్ర అయింది. ఆ విధంగా అతను వెనక్కి వెళ్ళి, మళ్ళీ ఎప్పుడూ ఢిల్లీపై దాడికి రాలేదు.

 జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో 

 ఈ యుద్ధం ఆధారంగా బెంగాలీ కవి కైకోబాద్ మహాశ్మషాన్ అనే పెద్ద కవిత రాశాడు.
 బెంగాలీ నాటక రచయిత మునియర్ చౌదరి నాటకం రోక్తక్తో ప్రాంతోర్ (1959) మూడవ పానిపట్ యుద్ధం ఆధారంగా రూపొందింది.
 2005లో విశ్వాస్ పాటిల్ రాసిన మరాఠీ నవల పానిపట్ ఈ యుద్ధం గురించే.
 2019లో విడుదలైన భారతీయ చిత్రం పానిపట్, దర్శకుడు అశుతోష్ గోవారికర్ దర్శకత్వం వహించగా, అర్జున్ కపూర్, సంజయ్ దత్, కృతి సనన్ నటించారు. ఈ చిత్రం మూడవ పానిపట్టు యుద్ధం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. అయితే ఇందులో అనేక ప్రధానమైన చారిత్రక దోషాలు ఉన్నాయి.

 ఇవి కూడా చూడండి 

 మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం
 రెండవ పానిపట్టు యుద్ధం

 గమనికలు 

 మూలాలు 

వర్గం:పానిపట్టు యుద్ధాలు