గీత గోవిందం

గీత గోవిందం జయదేవుడు రచించిన సంస్కృత కావ్యం. దీన్నే అష్టపదులు అని కూడా అంటారు. ఈ కావ్యం రాధాకృష్ణుల మధ్య ప్రేమను, విరహ వేదనను వర్ణిస్తుంది. వంగ దేశంలో 12వ శతాబ్దంలో జన్మించినఈ కావ్యం భారతదేశమంతటా ప్రాచుర్యం పొందింది. సంగీత నృత్య రూపకాలలో ఈ అష్టపదులను తరచుగా ప్రదర్శిస్తూ ఉంటారు. ముఖ్యంగా ఒడిషా, అస్సాం రాష్ట్రాల లలిత కళలపై గీత గోవిందం ప్రభావం ఉంది.

జయదేవుని గీతగోవిందంలో మొత్తం 83 గీతాలున్నాయి. మొత్తం 12 భాగాలు. ఒక్కొక్క భాగాన్ని 24 ప్రభంధాలుగా విభజించారు. ప్రభంధాలలో అష్టపదులు కనిపిస్తాయి. ఎనిమిది శ్లోకాలు కలిగినది కాన ఈ శ్లోక నిర్మాణానికి ఆష్టపదులని పేరు. 1972 లో సర్ విలియం జోన్స్ ఈ గీత గోవిందాన్ని ఆంగ్లంలోకి అనువదించాడు. ఆ తరువాత లాటిన్, జర్మన్, ఫ్రెంచ్ లాంటి ప్రపంచ భాషలలోకి తర్జుమా చేయడం జరిగింది. సుప్రసిద్ధ వాగ్గేయకారుడైన నారాయణ తీర్థుల వంటి వారికి ఈ గ్రంథం స్ఫూర్తినిచ్చింది.

 కవి 
దీని రచయిత అయిన జయదేవుడు సా. శ 12వ శతాబ్దానికి చెందిన వాడు. ఈయన జన్మస్థలం బెంగాల్ లోని కెండూలి అనే ప్రాంతం. భోజదేవుడు, రమాదేవి ఈయన తల్లిదండ్రులు. ఈయన బెంగాల్ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించిన ఆఖరి హిందూ రాజు, విష్ణు భక్తుడు అయిన లక్ష్మణసేనుడి ఆస్థాన కవిగా ఉండేవాడు.

 సారాంశం 
శ్రీమహావిష్ణువు అవతార మూర్తుల స్మరణతో కావ్యం ఆరంభమవుతుంది. మూల వస్తువు విరహ వేదన. పన్నెండు సర్గలున్న ఈ కృతిలో మొదటి పది సర్గలలో విరహ శృంగారమూ, తర్వాతి రెండు సర్గలలో సంభోగ శృంగారమూ వర్ణించబడ్డాయి. మొదటి కీర్తన తప్పించి మిగతా అష్టపదులు 10 చరణాలుగా వ్రాయబడ్డాయి. ప్రతి సర్గ శ్రీకృష్ణారాధనతో ప్రారంభమౌతుంది.

 అష్టపదులు 
గీత గోవిందంలో వున్న పన్నెండు సర్గలలో 24 ప్రబంధాలున్నాయి. ఒక్కో ప్రబంధము ఒక్కో అష్టపదిని కలిగి వుంది.
క్రింది పట్టిక అష్టపదుల యొక్క సర్గ ప్రబంధాలతో పాటు రాగ-తాళ, ధ్రువాలను కూడా చూపిస్తుంది.

+ సర్గలు - ప్రబంధాలు - అష్టపదులు సర్గ సంఖ్య	 సర్గ నామము  ప్రబంధ సంఖ్య  ప్రబంధ నామము  రాగము-తాళము  ధ్రువం  అష్టపది ప్రథమః సర్గః సామోద దామోదరః ప్రథమదశావతారకీర్తి ధవళమ్‌మాళవ - రూపకజయ జగదీశ! హరే!ప్రళయ పయోధిజలే ధృతవా నసి వేదంద్వితీయహరివిజయ మంగళాచారమ్‌భైరవి - త్రిపుటజయ జయ దేవ! హరే!శ్రిత కమలా కుచమండలతృతీయమాధవోత్సవ కమలాకరమ్‌వసంత - ఆదివిహరతి హరిరిహ సరస వసంతే నృత్యతిలలిత లవంగ లతా పరిశీలనచతుర్థసామోద దామోదర భ్రమర పదమ్‌రామక్రియా - యతిహరిరిహ ముగ్ధ వధూనికరే విలాసిని విలసతి కేళి పరేచందన చర్చిత నీల కళేబర ద్వితీయః సర్గః  అక్లేశ కేశవఃపంచమమధురిపు రత్నకంఠికఘూర్జరీ - యతి తోడి/ధన్యాసి/దేశాక్షరీరాసే హరిమిహ విహిత విలాసంసంచరదధర సుధా మధుర ధ్వనిషష్ఠమఅక్లేశకేశవ మంజరీతిలకమ్‌గుణక్రియ - ఏకసఖి! హే కేశిమథన ముదారంనిభృత నికుంజ గృహం గతయాతృతీయః సర్గః  ముగ్ధ మధుసూదనఃసప్తమముగ్ధమధుసూదన హంసక్రీడనమ్‌భూపాళ - ఆదిహరి హరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవమా మియం చలితా విలోక్య వృతం చతుర్థః సర్గః  స్నిగ్ధ మధుసూదనఃఅష్టమహరివల్లభాశోక పల్లవఃకర్ణాట - ఏక సౌరాష్ట్ర/కానడసా విరహే తవ దీనానిందతి చందన మిందు కిరణనవమస్నిగ్ధ మధుసూదన రాసావలయఃదేసాక్షరీ - ఏకరాధికా కృష్ణ! రాధికా రాధికా తవ విరహే కేశవ!స్తన వినిహితమపి హారముదారంపంచమః సర్గః సాకాంక్ష పుండరీకాక్షఃదశమహరిసముదయ గరుడపదఃపంతువరాళి - రూపక దేశాక్షరీతవ విరహే వనమాలీ సఖి! సీదతి, రాధే!వహతి మలయ సమీరేఏకాదశసాకాంక్ష పుండరీకాక్షోత్కంఠా మధురఃఘూర్జరీ - ఏక పాడిధీర సమీరే యమునా తీరే వసతి వనే వనమాలీరతి సుఖ సారే గతమభిసారే షష్ఠః సర్గః  సోత్కంఠ వైకుంఠఃద్వాదశధన్య వైకుంఠ కుంకుమమ్‌గుండక్రియా - రూపక శంకరాభరణనాథ! హరే! జగన్నాథ! హరే! సీదతి రాధా వాస గృహేపశ్యతి దిశి దిశి రహసి భవంతంసప్తమః సర్గః నాగర నారాయణఃత్రయోదశనాగర నారాయణ రాసావలయఃమాళవ - యతి ఆహిరి - జంపె యామి హే! కమిహ శరణం సఖీ జన వచన వంచితాఽహమ్‌కథిత సమయేఽపి హరిరహహ న యయౌ వనంచతుర్దశహరి రమిత చంపకశేఖరఃసారంగ - త్రిపుట వసంత - యతికాఽపి మధురిపుణా విలసతి యువతిరధిక గుణాస్మర సమరోచిత విరచిత వేశాపంచాదశహరిరస మన్మథతిలకఃసావేరి - చాపు ఘూర్జరీ - ఏకరమతే యమునా పుళిన వనే విజయీ మురారిరధునాసముదిత మదనే రమణీవదనే చుంబన వలితాధరేషోడశనారాయణ మదనాయాసఃపున్నాగవరాళి - ఆది దేశవరాళి - రూపకసఖి! యా రమితా వన మాలినాఅనిల తరళ కువలయ నయనేన అష్టమః సర్గః  విలక్ష్య లక్ష్మీపతిఃసప్తదశలక్ష్మీపతి రత్నావళీభైరవి - ఆదియాహి మాధవ! యాహి కేశవ! మా వద కైతవ వాదంరజని జనిత గురు జాగర రాగ కషాయిత మలస నివేశం నవమః సర్గః  ముగ్ధ ముకుందఃఅష్టాదశఅమందముకుందఃయదుకులకాంభోజి - ఆది రామకరీ ఘూర్జరీ - యతిమాధవే మా కురు మానిని! మానమయేహరిరభిసరతి వహతి మధు పవనే దశమః సర్గః  చతుర చతుర్భుజఃనవదశచతురచతుర్భుజ రాగరాజి చంద్రోద్యోతఃదేశవరాళి - మధ్యమాది ముఖారి - జంపెప్రియే! చారు శీలే! ప్రియే! చారు శీలేవదసి యది కించిదపి దంత రుచి కౌముదీఏకాదశః సర్గః సానంద దామోదరఃవింశతిశ్రీహరితాళరాజి జలధరవిలసితఃమోహన - ఆది కళ్యాణి - చాపుముగ్ధే! మధు మథన మనుగత మనుసర రాధికేవిరచిత చాటు వచన రచనం చరణే రచిత ప్రణిపాతంఏకవింశతిసానందదామోదర ప్రేమద్రుమపల్లవఃబంగాళవరాళి - రూపక ఘంటా - జంపెప్రవిశ రాధే! మాధవ సమీపమిహ మంజుతర కుంజ తల కేళి సదనేద్వావింశతిసానందగోవింద రాగశ్రేణి కుసుమాభరణఃమాళవ - ఆది మధ్యమావతి - ఆదిహరిమేక రసం చిరమభిలషిత విలాసం  రాధా వదన విలోకన వికసిత వివిధ వికార విభంగంద్వాదశః సర్గః సుప్రీత పీతాంబరఃత్రయోవింశతిమధురిపు విద్యాధరలీలఃవిభాస - ఆది నాదనామక్రియక్షణ మధునా నారాయణ మనుగత మనుసర రాధికేకిసలయశయన తలే కురు కామిని! చరణ నళిన వినివేశంచతుర్వింశతిసుప్రీతపీతాంబర తాళశ్రేణీరామక్రియా - యతినిజగాద సా యదు నందనే క్రీడతి హృదయ నందనేకురు యదు నందన! చందన శిశిరతరేణ కరేణ పయోధరే

ఇందులో మనకు మూడు పాత్రలు గోచరిస్తాయి. శ్రీ కృష్ణుడు, రాధ, సఖి. సఖి పాత్ర కీలకం. నాయికా నాయకుల విరహవేదనను పరస్పరం తెలియజేస్తూ వారిద్దరినీ సన్నిహితం చేస్తూ మధుర సంగమానికి సిద్ధం చేసే నైపుణ్యం కనబరుస్తుంటుంది.

 తర్జుమాలు, వ్యాఖ్యానాలు 
ఈ కృతికి అనేకమంది తర్జుమాలు,వ్యాఖ్యానాలు రచించారు. ఎక్కువగా 16 నుంచి 18 శతాబ్దాల మధ్యలో ఒరియా, బెంగాలీ భాషలోకి తర్జుమాలు జరిగాయి. 14 వ శతాబ్దం నుంచి 20 వ శతాబ్దం దాకా దాదాపు 100కి పైగా వ్యాఖ్యానాలు, 50కి పైగా అనుసరణలు వెలువడ్డాయి. రసిక ప్రియ, రసమంజరి అనే వ్యాఖ్యలు ప్రసిద్ధాలు. తిరుమల దేవ రాయలు దీనిపై శ్రుతి రంజని అనే వ్యాఖ్య రచించాడు. మరికొన్ని సుప్రసిద్ధమైన అనుసరణలు.
 ఉదన్య కార్య (12వ శతాబ్దం)
 జగద్ధర (14 వ శతాబ్దం)
 నారాయణ దాసు (16వ శతాబ్దం)
 లక్ష్మీధర (16వ శతాబ్దం)
 శంకర మిశ్ర (16వ శతాబ్దం)
 ధనంజయ (17వ శతాబ్దం)
 భగవద్దాస నారాయణ పండిత (17వ శతాబ్దం)
 పూజారి గోస్వామి (16, 17వ శతాబ్దం)
 లక్ష్మణ భట్ట (18వ శతాబ్దం)
 కృష్ణదాస కవిరాజ్ (18వ శతాబ్దం)
 ది సీగల్ (ఆక్స్ ఫర్డ్ 1975)
 ఎస్. ఆర్. శ్రీనివాస అయ్యర్ (1963)
 పండిట్ హరికృష్ణ ముఖోపాద్యాయ (4వ ముద్రణ కలకత్తా, 1965)

ఇంకా ఎంతోమంది వ్యాఖ్యాతలు, పండితులు, కవులు, సామాజిక వేత్తలు పలు వ్యాసాలు ప్రచురించారు. 

 ప్రాచుర్య సాహిత్యంలో 
చందన చర్చిత నీల కళేబర, సావిరహే తవదీనా లాంటి అష్టపదులు జన బాహుళ్యంలో ప్రజాదరణ పొందినవి. సినిమా పాటల్లో కూడా వీటిని వాడటం వలన కొంత ప్రచారం వచ్చినది.

 మూలాలు 

 బయటి లింకులు 
 ఆర్కైవ్.ఆర్గ్ లో సరస్వతి తిరువేంగడాచార్యులు, పిళ్ళారిసెట్టి రాఘవయ్య నాయనిచే తెలుగు టీక తాత్పర్యాలతో ప్రచురించబడిన గీత గోవిందం పుస్తకం

వర్గం:సంస్కృత సాహిత్యం
వర్గం:వైష్ణవతత్వం