దుంప

దుంపలు  మొక్కలు పోషకాలను నిల్వ చేయడానికి ఉపయోగించే ఒక రకమైన విస్తరించిన నిర్మాణం , ఇవి కాండం లేదా వేర్ల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. దుంపలు మొక్కలు శాశ్వతంగా ఉండటానికి (శీతాకాలం లేదా పొడి నెలలను తట్టుకుని నిలబడటానికి), శక్తి మరియు పోషకాలను అందించడానికి,  అలైంగిక పునరుత్పత్తికి ఒక సాధనంగా పనిచేస్తాయి.   బంగాళాదుంప, కారట్, చిలగడ, పెండలము, చేమ, బీటుదుంప, ముల్లంగి మొదలైనవి వీనికి ఉదాహరణ.

కాండం దుంపలు మందమైన రైజోమ్‌లుగా (భూగర్భ కాండాలు) లేదా స్టోలన్‌లుగా (జీవుల మధ్య క్షితిజ సమాంతర సంబంధాలు) వ్యక్తమవుతాయి; ఉదాహరణలలో బంగాళాదుంప మరియు యమ్ ఉన్నాయి. రూట్ ట్యూబర్ అనే పదం చిలగడదుంప , కాసావా మరియు డాలియా వంటి సవరించిన పార్శ్వ మూలాలను వివరిస్తుంది.  

 పరిభాష 
ఈ పదం లాటిన్ పదం గడ్డ దినుసు నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం 'గడ్డ, గడ్డ లేదా వాపు'.

కొంతమంది రచయితలు గడ్డ దినుసు యొక్క నిర్వచనాన్ని కాండం నుండి ఉద్భవించిన నిర్మాణాలకు పరిమితం చేస్తారు, , p. 672  మరికొందరు ఈ పదాన్ని వేర్ల నుండి ఉద్భవించిన నిర్మాణాలకు కూడా వర్తింపజేస్తారు., p. 124

 కాండం దుంపలు 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Starr_010725-9001_Anredera_cordifolia.jpg|thumb|Flowers and tuber of Anredera cordifolia
అన్రెడెరా కార్డిఫోలియా పువ్వులు,  దుంపలు

ఒక కాండం దుంప మందమైన రైజోమ్‌లు లేదా స్టోలన్‌ల నుండి ఏర్పడుతుంది. దుంప యొక్క పై వైపులా సాధారణ కాండం,  ఆకులుగా పెరిగే రెమ్మలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.  దిగువ భాగాలు వేర్లు ఉత్పత్తి చేస్తాయి. అవి మాతృ మొక్క వైపులా ఏర్పడతాయి.  చాలా తరచుగా నేల ఉపరితలం దగ్గర ఉంటాయి. భూగర్భ దుంప సాధారణంగా స్వల్పకాలిక నిల్వ,  పునరుత్పత్తి భాగం, ఇది పరిపక్వ మొక్క నుండి శాఖలుగా ఉండే రెమ్మ నుండి అభివృద్ధి చెందుతుంది. సంతానం లేదా కొత్త దుంపలు మాతృ దుంపకు జతచేయబడతాయి లేదా హైపోజియోజెనస్ (భూమి క్రింద ప్రారంభించబడిన) రైజోమ్ చివరలో ఏర్పడతాయి. శరదృతువులో మొక్క చనిపోతుంది, కొత్త సంతాన దుంపలు తప్ప, వసంతకాలంలో కాండం, ఆకులను ఉత్పత్తి చేసే కొత్త రెమ్మను తిరిగి పెంచే ఒక ఆధిపత్య మొగ్గను కలిగి ఉంటాయి; వేసవిలో దుంపలు కుళ్ళిపోతాయి,  కొత్త దుంపలు పెరగడం ప్రారంభిస్తాయి. కొన్ని మొక్కలు చిన్న దుంపలు లేదా ట్యూబర్‌క్యుల్స్‌ను కూడా ఏర్పరుస్తాయి, ఇవి విత్తనాల వలె పనిచేస్తాయి, (పదనిర్మాణం,  పరిమాణంలో) మొలకలను పోలి ఉండే చిన్న మొక్కలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. కొన్ని కాండం దుంపలు దీర్ఘకాలం జీవిస్తాయి, ఉదాహరణకు ట్యూబరస్ బిగోనియాస్, కానీ చాలా మొక్కలలో మొక్కలు పూర్తిగా ఆకులు వచ్చే వరకు మాత్రమే దుంపలు ఉంటాయి, ఆ సమయంలో గడ్డ దినుసు ముడుచుకున్న పొట్టుగా మారుతుంది.

కాండం దుంపలు సాధారణంగా మొలక యొక్క హైపోకోటైల్ విభాగం యొక్క విస్తరణలుగా ప్రారంభమవుతాయి, కానీ కొన్నిసార్లు ఎపికోటైల్ యొక్క మొదటి నోడ్ లేదా రెండు మరియు మూలం యొక్క పై భాగాన్ని కూడా కలిగి ఉంటాయి. గడ్డ దినుసు నిలువు ధోరణిని కలిగి ఉంటుంది, పైభాగంలో ఒకటి లేదా కొన్ని ఏపుగా ఉండే మొగ్గలు మరియు బేసల్ విభాగం నుండి దిగువన పీచు వేర్లు ఉత్పత్తి అవుతాయి. సాధారణంగా గడ్డ దినుసు దీర్ఘచతురస్రాకార గుండ్రని ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటుంది. 

ట్యూబరస్ బిగోనియాస్, యమ్స్, మరియు సైక్లామెన్‌లు సాధారణంగా పెరిగిన కాండం దుంపలు. మిగ్నోనెట్ వైన్ (అన్రెడెరా కార్డిఫోలియా) 3.5 నుండి 7.5 మీటర్ల పొడవు (12 నుండి 25 అడుగులు) తీగలపై వైమానిక కాండం దుంపలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; దుంపలు నేలపై పడి పెరుగుతాయి. పుదీనా కుటుంబం లామియాసియేకి చెందిన ప్లెక్ట్రాంథస్ ఎస్కులెంటస్, కాండం యొక్క పునాది నుండి దుంప భూగర్భ అవయవాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఒక్కో దుంపకు 1.8 కిలోల (3 పౌండ్లు 15 oz) వరకు బరువు ఉంటుంది, దుంపలుగా పెరిగే చిన్న స్టోలన్‌లను ఉత్పత్తి చేసే ఆక్సిలరీ మొగ్గల నుండి ఏర్పడుతుంది.  చిక్కుళ్ళు సాధారణంగా కాండం దుంపలను ఏర్పరచడంలో సంబంధం కలిగి ఉండకపోయినా, లాథిరస్ ట్యూబెరోసస్ ఆసియా మరియు యూరప్‌లకు చెందిన ఒక ఉదాహరణ, ఇక్కడ దీనిని ఒకప్పుడు పంటగా పెంచేవారు.

 మూల కందాలు 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ipomoea_batatasL_ja01.jpg|thumb|Freshly dug sweet potato plants with tubers
మూల కందాలు అనేవి మొక్కల వేర్లలో ఏర్పడే ఆహార నిల్వ భాగాలు. ఈ కందాలు ప్రధానంగా పిండిపదార్థం (starch) రూపంలో ఆహారాన్ని నిల్వ ఉంచుతాయి. మొక్కలు భవిష్యత్తులో పెరుగుదల కోసం ఈ పదార్థాన్ని వినియోగిస్తాయి.

మూల కందాలు సాధారణంగా నేలలో ఏర్పడతాయి. ఈ కందాలు గడ్డల మాదిరిగా కనిపిస్తాయి కానీ ఇవి వేర్లలో ఏర్పడతాయి, కాండంలో కాదు. అందుకే వీటిని “మూల కందాలు” అని అంటారు.

ఉదాహరణలకు ముల్లంగి (Radish), శకరకంద (Sweet potato), కేరట్ (Carrot), బీట్‌రూట్ (Beetroot) వంటివి ప్రసిద్ధమైన మూల కందాలు.

ఈ కందాలు మన ఆహారంలో ముఖ్యమైన భాగంగా ఉంటాయి. వీటిలో విటమిన్లు, ఖనిజాలు, పిండిపదార్థం మరియు శక్తిని అందించే పోషకాలు అధికంగా ఉంటాయి. కందాల ద్వారా మన శరీరానికి శక్తి లభిస్తుంది, అలాగే ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకోవడంలో ఇవి సహాయపడతాయి.

వ్యవసాయ పరంగా కూడా మూల కందాలకు మంచి ప్రాధాన్యం ఉంది. వీటిని తక్కువ నీటితో, తక్కువ ఖర్చుతో సాగు చేయవచ్చు. పంట కాలం తక్కువగా ఉండటం వలన రైతులకు ఆదాయం త్వరగా లభిస్తుంది.

 మూలాలు 

వర్గం:వృక్ష శాస్త్రము