qalang Cinaw/ 智腦部落

mwani misuw qalang ru cyux te inu 部落概況與位置 
syax ryaniq Girang 51 na qalang inaw ga, maki bih kya Girang geng llyung Mnibu qalang Kbanun. Qalang Cinaw hiya ga maki kya te byaqan wagi qutux kiro cqa qalang Kbanun, akya saying kbhul meta kinbawiq nya, tnqalang qa cquliq Skikun cqani. ryax klhangan Ipun na ryaniq te Hogal cqa hlahuy na kisya Rayherang, cnlalu naha uyi ryaniq kisya cqa Lutung. skahul Loba hminas qalang Cinaw, Banun ro tehok Lutung. tnqasoq quyit lro m_ngyut laxan naha ryaniq kisya qani, rom n_gyut mnqutih uyi bling ro hongu uyi. mwani ga maki cqa qalang Cinaw skura te byaqan wagi ro hlhul akya tyugan kbhul miman meta na syax llyung Mknibu ga, snibin naha qutux blaq na “te spat bling kisya” na.

宜51線公路旁的智腦部落，位於宜蘭縣大同鄉樂水村。智腦社在碼崙社西方約1公里，海拔200公尺左右，為四季社人所建。日治時期的太平山森林鐵路平地線，又稱羅東森林鐵路，從土場經智腦、碼崙通往羅東。停駛後，鐵道逐漸被拆除，橋梁與隧道也慢慢損毀。目前在智腦部落西南約350公尺的蘭陽溪堤防旁，仍保存一座較完整的「八號隧道」。

 sinllwan lalu qalang 地名由來 
ke “Cinaw” hiya ga lalu na qalang, uka hayi imi nya qani.

cinaw為部落名，無特別之意思。

 pinqzyuwan qalang 部落遷徙 
pinqyuwan maha knahul Skikun mwah na cinmuyax Takun Bosin hiya ga baha hmcwa mnsinuk ro mntgil tunux mica qa ini ayte qa cquliq qalang, mica qa pinnaray naha qabax cnmuyax mnshiy ski binah rgyax cqa qalang Loba, lalu cqaca ga san naha Iling Luyu. qutux seng mqesu kbhul mpusal mpitu kawas ga, minkrux naha qa cquliq Ipun, qabax glux naha akya mpux cnmuyax miman mtuyu cquliq minshyi ski qalang Cinaw, ro cnllwan naha qalang Banun, us ga cquliq qalang naha ga smoya lalu Cinaw qani. ryaniq pinhknyan naha ga skahul Pinsbkan musa ski qalang Skikun, ro minshiy ski qalang Libu loyi, puqing lga Ski b’nux Cinaw la.

相傳四季社的塔昆．玻欣族因酒後滋事被社眾歧視，舉家遷至土場對岸山腹，稱為伊林魯瑤。1927年，在日本人勸導下，全族10戶56人遷至智腦，被稱為碼崙社，但族人更喜歡「智腦」的名稱。部落遷移路線自 Pinsbkan 遷至Skikun，再遷至 Libu，最後遷至 b’nux Cinaw（現址）。

 tayal ka nyux qalang Cinaw  misuw qaniy 人口概況 
qalang Cinaw ga miman payat qabax cquliq qalang naha, ro hbku ski mpux payat kawas na laqi mrkyas ga qutux kbhul qabax cquliq ga maki mpux pitu cquliq nya, ro mpux magan mpux magan kawas na klokah hayi na cquliq ga qutux kbhul qabax cquliq ga maki miman payat cquliq nya, ro miman magan kawas na yutas yaki, qutux kbhul qabax cquliq ga maki obih mpusal cquliq nya. ro tayux ta kahul cqenu minrok naha hiya ga, cquliq Tayal qutux kbhul qabax cquliq ga maki mqesu pgan mtuyu cquliq nya, ro cquliq Amis zok ga qutux kbhul qabax cquliq ga maki qutux cquliq nya.

智腦總人口為54人，其中0至14歲的兒童占16.67%，15至54歲的中壯年人口占53.7%，而55歲以上的老年人口占29.63%。依族群來看，阿美族群占1%，泰雅族群占96.3%。

 snhyan 部落宗教 
mwani qalang Cinaw ga, msqun ki qalang Kbanun mrehay maki saying kkyokay, qutux ga Tensinkyo, ro te saying ga Cyorokay, nanu qabax nqu snnyahan nqu Tayal ga, mtnaq nqu i snhyun nha, ana ga skura squ qalang Tayal maha, snhyan qu i Tayal qani ga, kahul squ inlungan naha, aki smru nqu inlungan, ro skura nqu i qlhan naha,pisan cqani ga, aki maki nqu i anzin nqu i inblaq nqu qnxan nqu qyanux nqu Tayal. maki kruma knahul tanux mwah na Kahat ga, knalay naha 廟宇uyi.

智腦部落目前有兩間教會與瑪崙部落共同聚會，第一個是天主堂、第二個是長老教會，信奉人數大致相同，而對於部落來說，宗教信仰給予族人強大的精神支持，在某種層面上，也維持著部落安定。現在也有來自外地移居此的的漢人，興建廟宇。

 qqyanux 經濟與特產 
qalang Cinaw ga, nyan muya pagay ru trakis, mwani ga pagay na Turuy ga, nyan naha alan qqyanux, qabax senin ka qalang naha ga kruma ga musa mtiyaw hogan, kruma nya mtiyaw qalang prax muyax.

智腦部落盛產稻米與紅藜，現在有樂水米為特產，部落青年大部分都至都市就業，或者在山上務農支撐家中的經濟。

 tuqiy 部落交通 
kahul Giran skura Mnibu, glux te pitu cya seng si shouyu musa, shoyu musa, akay ini qutux tmucing, ro musa su ktalan kya Hongu na Sengan la, ro si skura ’zil ro si shouyu musa, ini bsyaq lga, tehok su qalang Turuy lro skura shoyu musa, puqing lga tehok qalang Cinaw la .

由宜蘭往大同鄉方向沿著台七甲線直行，大約不用一小時，你會看到牛鬥橋(紫色外觀、雙向車道)，然後向左轉，接著往前直行開至對岸抵達牛鬥後，會先不斷爬升再下坡，全程大約二十分鐘左右，接著仔細注意路邊被遺忘的部落Kbanun標示，即可抵達東壘部落後，再向前直行抵達終點智腦部落。

 ki’an pklahang binheci 文化健康站 
qalang Cinaw hiya ga baha hmcwa cipak ciyan cquliq naha la, uka ki’an pklahang bnheci naha, mica qa musa naha sobih na ki’an na pklahang bnheci cqa qalang Banun, ro sobih na qalang, qalang Talah hiya ga maki mblaq na psbaqan ro byoing phgup. pincrux uyi pqwasan biru ro byoing, musa mkrax kinmxan cquliq ro psbaq llaqi.

智腦部落居民因人口問題，所以無建設文健站，族人皆是前往的就近的瑪崙文化健康狀況良好，鄰近的部落崙埤擁有完善的教育和醫療設施。部落附近設有小學和醫療診所，為部落成員提供基本的教育和醫療服務。

 cnsalan qalang 部落景點 
lnhoyan mcisan qnxan cqa qalang Cinaw 

ryax pbhuyax tnplyan kmut qhuniq cyunga ga, qalang Kbanun hiya ga hminas qa ryaniq kisya smatu qhuniq cqa Rayherang, mehong pongan naha eki lro m_ngyut uka cquliq uyi la. sanka “lnhoyan mcisan qnxan cqa qalang Cinaw”, thuyay plukus lukus Tayal cyunga, ro patas rqenas, tqbaq ke Tayal, ru pung lmhux, miyuy myugi na Tayal, ro musa tayux knbaqan ryaniq qalup, ro kbalay mami ruma, ru qiyis trakis, ro maniq shiya na maqaw, gbyan ga tayux para ro yapit.

智腦部落生活體驗營

過去伐木業興盛時，樂水部落為太平山運材鐵道必經之地，隨鐵路停運而逐漸沉寂。參加「智腦部落生活體驗營」，可穿傳統泰雅服飾、體驗紋面、學問候語、聆聽口簧琴、跳泰雅舞，探索獵徑智慧，製作竹筒飯與小米酒杯，享用馬告風味餐，夜觀山羌飛鼠。

tgliq qalang Cinaw

tgliq qalang Cinaw hiya ga maki cqa lingay na Girang geng llyung Mknibu qalang Cinaw, mtlqeng cqa rrgyax, qsya nya gmlux kkayal ini ptnaq, ro glabang calay ktalan kintalan nya. qutux ki’an qani ga ini hriqi ana qutux, blaq calay qutux cnsalan qani musa rrgyax ini ga tayux  gaga qalang.

智腦部落瀑布

智腦部落瀑布位於宜蘭縣大同鄉智腦部落附近，隱藏於山林間，水勢隨季節變化，景色壯麗清幽。這片自然美景保留原始風貌，是體驗山林與部落文化的好去處。

 cipak kinbaqan na gaga 文化小知識 
以下為Ali Wilang 訪談內容:

Lalu mu ga Ali Wilang, ini cu qbaq nanu qabax cyunga, (pisa kawas su la?) hacizyu rokusay,     ro yaki mu ga ay , sbaqan cu nya ro, nya ini ktayux royiq nya uyi ay, (sbaqan su nanu?) sbaqan nya qani ga, (tminun ga?) uya ga, sbaqan nya tminun, son mu nanu lga,        kmayal ke ni Tayal maha, saying ga pq’yawi qa mlabu maha, son mu nanu lga, wali su nya kintayux uyi son mu, aya plganiy ke mwani neta su qbaqun, son mu kya cbalay lga, qutux ga nya mhoqan la, nya mhoqan smi la, aya ana moqu ma, nya su tqbaq na maha, nya su tqbaq na maha ro nanu i babaw nya lga, musa su loyi knkgis loyi ro,  

我的名字是Ali Wilang，我不太熟悉以前全部的事情，(你幾歲了?) 八十六歲，就是我婆婆，他教導我他的眼睛是看不見，(他教導你什麼?) 他教我這個阿，(編織嗎?) 對阿，他教我叫如何編織，他用泰雅語講說，兩個白色的要分開，我要怎麼說呢，

畢竟你又不是看的到，他說你就照著我現在說的話做，這樣你才知道，我就照著他的方式，有一個我遺漏了，忘記放了，他就說沒關係，你才剛開始學，之後你還要去刮麻，

nanu qa kgis ca lga kn’qom maha cqani ro, syun myan cqani lro ro masoq maha cani lga, tmawun tmawun myan lga, ro syun myan qa son cani, son cani qba ro son cani maray qa ro son maha cani qba myan loyi, (mgis ga?) nyan cami pnbaq qa kblaq pala lga, nanu masoq cami knkgis maha cami lga, kn’nqom myan loyi ga, kn’qom myan qolu loyi, syun myan qolu loyi ro bsyaq yaw nya ay, ro si taliy lga, piyux qa kinnuka mu lga nalan mu kusa cani lga,    son cani loyi ro maha cani lo, bwan nya maha cani qba mu loyi ro, piyux qa arwa akya pisa uyi qa aro qaca ga, wal mu kngyan uyi, son mu cani ro kmsay loyi qutux tyaba na qhoniq ga, pisa hayi qaraw maha cani ta, son myan cani ro son myan cqani, son myan chani loyi, masoq qaca lga giwan nyan qutux wayay lga,

結束刮麻後還要像這樣子用苧麻，這些都結束後，我們把毛線這樣捲起來，就是像這樣，用在手這邊，像這樣用然後用手弄起來，(刮麻嗎?) 我們在準備製作布匹阿，我們刮麻結束後，還要做整理麻線，會放在我的脖子，我們又放在脖子這邊，他的工序很繁雜，結果後來很多我的麻線之後，我把它這樣用，這樣用然後再這樣，把它用在我的手上這樣，很多在我手上不知到大約有多少，我也忘記了，我又這樣捲線紡線及整經理線在一個很大的木頭，像這樣的瘦竹子，我們這樣做，又這樣做，結束之後就等於有一根苧麻線了，

alun myan qaca la, ro musa cami loyi knkgis loyi ga, nanu son myan kya mknuka loyi ga, piyux lga mica qa son ma qutux pala lay, (qroyux ku pala ca?) qroyux haw son cani ro panan laqi ga, ro nanu a kya qa ini qbaq uyi ga, cya qutux cpngan Tayal uyi ga, qa knqroyux nya, nanu qaca qa cpngan na knqroyux nya laro, ktalan cu ni Kumu Pilaw ga hay ta pisa su baq hayi hiya haw ina ma, Kumu Pilaw        (yaki su ga Kumu Pilaw?) yaki mu, yata na likuy mu, swaxi ni yaya nya ga, ro aya ta cu kyaliy ha,    nya mu ini si ana cikay tunux ke ni yaki son mu, yaki mu Raha ca ga nyan nya sgalu, nya ini ktayux royiq nya ro, nya ini ktayux royiq nya ro, aki kyaya mu uyi ga hayi ini qbaq hayi kyaya myan ga, yaki mu qa nyan baq cminun ro nanu mica qa hay sbaqay ta ga, ro ana moqu nya ktayux kroyiq nya ga,

我們就會拿，然後又去刮麻，就是所謂的又要接麻線阿，很多麻線之後，就可以製做一個布匹，(布匹很長嗎?) 很長餒，可以這樣背小孩，我也不太清楚，反正我們泰雅族就有自己計算的方式，計算它的長度，那時候看到我在計算長度就跟我說媳婦你好像比較熟能生巧了齁! (你的婆婆嗎?) 我的婆婆，我老公的阿姨，我老公媽媽的妹妹，然後我就跟他說阿呀，先不要跟我講拉~ 我說我還沒有把我婆婆跟我說的話在腦中消化完，我指的婆婆是我婆婆Raha，他很可憐我，他眼睛看不到，就連我的媽媽也不太會這些知識，我婆婆會織布所以她就教我們，但至少他如果看的到還比較好，

aki nya i soy nanu psbaq uyi ma nyan baq, (qucih royiq nya?) wayal si p’iyux ini tayux nanaq ga, yaki laro ana maha yaki uyi hay ta piyux ciyan wal nya spanan cyunga ro, hay ta mxal tunux nya ro, wal miyup cani qa rahum la tunux nya lga, maha kya maha kya qabax, yaya myan wal mitux uyi ini s’alu yaya mu uyi, yaki mica ga iyat mncwahi ga, kahul qalang iyik yaya myan ga, kahul i Nan’aw qa yaki myan ro, ro mwah嫁到四季, (ro cyunga ga kgis ca, maki hlahuy?) pmiyon myan ga, uya musa cami sgaliq qa kya nanu la piyux nuya na cquliq qa qenu qa blaq na nanu la nuka ca ga, kmayal ma qaca ga blaq blaq ma, qaca ga pmuya ma, nanu musa cami psgaliq kya laro, son myan cani kmut ga, son myan cani kmut ta, son myan cani kmut ro baqaw ta payat lga,

他到底是怎麼教人的，他怎麼會呢，(他眼睛壞掉嗎?) 他自己變得看不見的阿，可能是因為他以前用額頭揹太多東西，可能頭痛，他的瘀血跑進去腦，以前很多人都這樣子阿，我媽媽也是盲人，我媽媽也看不到，我媽媽來自下部落，我婆婆是從南澳來的，嫁到四季，(以前那個苧麻是從山裡拿的嗎?) 我們種植的，我們會去種植很多苧麻的人家撕(移植)那種品種比較好的苧麻，他們會講說哪個比較好，去種植哪一個比較適合，我們就會移植，我們就會這樣砍，我們應該是砍四株，

kmiyon myan lga, kmiyon myan laro, (ghap ga?) iyat ay, pisa hayi qhoniq ga, pisa hayi qhoniq qa yaya nya mwah lga, mwah la, tyaba ay, (lawax ku?) lawax! maki qa r’tung uyi ro, kya qa sgalu na utux ga, qroyux ga qa pnnuya naha, saying qa kgis ga, maki qa kgis Tayal, maki kgis na Kgogan, kgis na Kgogan qa pmiyon myan qaca ga, ini kinga hayi son cani ro, ini kinga hayi qaca ya, ana moqu si hmut i miray mnuka qa psulung cquliq phpik qa ma yaki mu Raha ca ga, nanu kma aya baha blaq ktalan i si psthoy ciyan lga son mu, ana moqu ga nyan su i tgaring na tqbaq na ga si hmut thmoq ha maha, aya uya uya son mu, nanu ana maha kya ke nya ga, cpngun mu ro bkon mu mknuka maha cqani ha ro, ro son cqani maha ktoq kinpiyux nya lga, mica qa son mu cani hmoq la, sgasi cikay qa kahul cani a thoy ma, uya uya son mu, nanu kaci katun mu maha cani hus hus,

我們就自己種植了，(種子嗎?) 不是喔，比較像樹那樣，我們把母株移植，母珠很大，(很高嗎?) 很高! 也有短的拉，看祖靈是否眷顧，他們種植的很長，兩個苧麻阿，泰雅族以前有自己的苧麻，也有來自很遠的地方不是我們這邊的苧麻，我們種植外來的苧麻，比較快速長大，我阿嬤說沒關係就隨便接麻線，像別人那種很細的，我說如果粗粗的怎麼會好看呢，他說沒關係你也才剛開始學習，他說你先隨便織，我說好…好，但就算他這樣講我還是自己有測量，然後剖半接的麻線這樣用，穿得比較多的時候，我就這樣舔，從這個肥的地方用，我說好好好，然後那個薯榔我就會這樣咬，

katun mu ga maki cikay qa knat mu ca ga, hpik hayi, hpiq hayi lga son cani pubuy cqa nyan mu bkon maha cani saying ca lga, syun cqa cipaq hayi, syun mu kya lga tnaq qa kinthoy nya lga, mica son cani ro son cani, son cani lro, maki loyi hpiq nya loyi maki loyi lga, son cani ro son cani,        qenu nya maki inu hpit nya ca ga, nanu maha cani hmoq loyi ga, katun loyi, katun mu loyi maha cani si lu kthoy ciyan, bahalu blaq talan la maha cu, nanu son mu kya loyi ro, pbuyun lro, nanu qroyux pnbuyan ca son cani loyi ro, ro so’un cqa qa qba mu hani lga, alun mu la, bahun muqa kloliy mu cani la, ro masoq qaca lga, alun tmwanan mu maha cani, pisan qani qa quyis uyi, cyan quyux qa bahu qa bsyan myan ga,  si myan sli kya qa quyis myan laro, ro nanu qaca lga, piyux qa na nutu myan qa quyis, ini cami a’bi gbyan ay, mnuka cami ga, nuka cami giwan nyan cami mcpung ca culiq ga, cquliq qaca maha kya, tong tong tong cyan maha cminun ga, siyan myan mung ro, (hnya’an tong tong tong ca ga?) tong tong tong maha cani cminun nay, uya, blaq pungan haw, blaq pungan ro aya ya knigan nya nanaq kblaq wayay qaca hiya maha cami, nanu ini cami a’bi mnuka laro, ro ana cami musa qmayah ga, memaw cami knhtuy uyi, wali kya qucu myan uyi, masoq puciq qabax kamil kakay myan ay, khtuy cami ga, nyan cami mnuka ryaniq musa cami Pinswayun ca ga, aya ana gbyan alan nya qesux nagal myan, glux cami mnuka, si kmwa kusa cani qa qolu myan hani, nyan myan son cani hmet uyi ro, lux maha chani ro qani, aya quci calay qa qnxan myan cyunga calay haw,

我咬之後，有一些我所咬之物，比較細之後我就把他連接起來，就是我剖半的那兩個，我把小一點的放這邊，把相同粗度的放一起阿，所以就這樣用，這樣用之後又會有細的，就這樣用阿，哪一個地方細，就在這樣子用，再咬斷一次，因為不想要用粗的，這樣哪會好看，所以我就這樣用再連接起來，所以那個長的就這樣用，手都滿了之後我就會拿起來，就換會項這樣用，結束後，我又會這樣子捲，也像這樣的東西，我放的那個東西，就把我用的放在那邊聚集，我堆起來的有很多，連晚上也不會睡覺，我們要接那個麻線，我們就像在跟別人比賽，在織布的時候發出咚咚咚聲，我很喜歡聽，(織布所發出的聲響嗎?)就是織布所發出的咚咚咚聲音，很好聽!哎呀，我們自己製作那個苧麻線，所以我說我們都沒有睡覺，就連我們去旱田，甚至我們也都跌到了，那時候我們也沒有鞋子穿，腳皮膚都全部破皮，我們都在往平台的路上接線阿，哎呀就連晚上我們拿很重的東西，還是在繼續接線，我們脖子都已經這樣了，我們也就這樣拉扯，怎麼會這樣呢，唉以前的生活真的很不好。