taliyuk nu ungcuy

kakiliman 
縮圖|taliyuk nu ungcuy 環礁
taliyuk nu ungcuy ‘Atoll” nu sansagoan a kasa taliyuk anucaan mataliyukay a subal, teban misaliyukay tu banaw. u nikasahini atu kasazuma nu hekal, taliyuk ungcuy akasahini caay ku kimuluay dada’, u makamuluay anucaay u masasibayay. Haminnu taliyuk nu ungcuy malaliwaliwah i Tay-pin-yang atu In-tu-yang, ta-si-yangay taliyuk nu ungcuy palalecad caay tu kayadah.

環礁 (Atoll)，是由珊瑚礁形成的環狀或部分環狀島嶼，中間圍繞著潟湖。由於形成過程與環境的變異，環礁的輪廓除了圓形之外，亦有橢圓形或其他不規則形狀。Haminnu 大部分的環礁分佈於太平洋與印度洋，而大西洋的環礁數量相對少了許多。

 kasahinian 形成過程 
縮圖|kasahinian  nu taliyuk nu ungcuy 環礁形成過程動畫模擬
1842 a mihcaan,Ta-al-win duduc i adidi’ay a wacu 5 a hihcaan ku ipabalungaan nikawawan miazih tu nisulitan tu nigingkiwan, patahkal tu timul bayu taliyuk ungcuy akasahini a kawaw, kilul tu nitatengil, kasa hinian nu taliyuk ungcuy atu kacacayat nu silamalay buyu subal. ilabu nu silamalau buyu’ namapuwak a kasahini nu silamala buyu’subal a liwliw, zayhan matatungus tu sakabalaki nu taliyuk nu ungcuy, uyza sango amin mizepit mulangaw, haymaw masa hakun kya ungcuy.

1842年，達爾文根據他在小獵犬號5年的航行中所作的觀察研究資料，提出南太平洋環礁形成的理論。依據他的理論，環礁的形成與火山島有關。在海底火山噴發後所形成的火山島周圍，因環境適合珊瑚生長，於是大批珊瑚附著生長，逐漸形成裙礁。

zikuz namahiza mucelem tu ku subal anucaay tapabaw ku nanum, taliyuk nu ungcuy mahiza tu masaatul balaki. uyza likutay nu subal muculilay a nanum makakutayay ku yadahay, kabalaki nu sango i labuay ku kapahay, satusa haymaw satu masansangu. yu lamal buyu’subalmahamintu macelemi nanuman, uyza tu dada’ ku liwan u masa sansanguay subay lalid sa mulahad, malataliyuk ku ungcuy.

其後因故導致島嶼下沉或海平面上升，珊瑚礁仍持續堆積增長。由於島嶼的外緣水流交換較多，珊瑚生長狀況較內側佳，於是逐漸形成堡礁。當火山島完全沉沒水中，僅剩下環狀的珊瑚礁島嶼持續增長，便成為環礁。

malaliwaliwah ku taliyuk nu ungcuy環礁分布

malaliwaliwah ku taliyuk nu ungcuy hamin i Tay-pin-yang atu In-tu bayu, ta-si-yang taliyuk nu ungcuy a kayadah palalecad caay tu kayadah. Tay-pin-yang a taliyuk nu ungcuy masanad i Tu-a-mu-tu kasasubal, Cya-low-lin kasasubal, Ma-saw-al kasasubal, sango bayu kasasubal atu Ci-li-pa-s, Tu-wa-lu, Tu-ke-law akasasubalan. In-tu bayu angangan u taliyuk nu ungcuy

大部分的環礁分佈於太平洋與印度洋，而大西洋的環礁數量相對少了許多。太平洋的環礁集中在土阿莫土群島、加羅林群島、馬紹爾群島、珊瑚海群島，以及吉里巴斯、吐瓦魯、托克勞等地的島群。 

In-tu bayu angangan u taliyuk nu ungcuy pasu Ma-al-ti-bu, La-ke-sa kasasubal,Ca-ke-s kasasubal atu Say-si-al likutay nu kasasubal. Ta-si-yang inayi’ ku tabakiay a kasa taliyuk nu ungcuy, u mahapinangay uyza tu dada’ tiniay i sawalian nu Ni-cya-la-kuw, tungus nu Ke-lun-p-ya-sen-an-te-lye-s-u-low-wi-ten-si a sakuwan 8 ku taliyuk nu ungcuy。

印度洋的主要環礁則包括馬爾地夫、拉克沙群島、查戈斯群島及塞昔爾的外圍群島。大西洋並沒有大型環礁群，比較顯著的僅有位於尼加拉瓜東方，屬於哥倫比亞聖安德烈斯-普羅維登西亞省的8個環礁。

mtatudung i caledesay ku sango, Ya caledes tatudung ku akuti’ nu nanum, namahiza taliyuk nu ungcuy i liwliw dada’ malaliwaliwah. Saamisay nu kitakit a taliyuk nu ungcuy i satipan saamisan nu Sya-wi-I a kasasulal a Ku-al taliyuk nu ungcuy, tini pye-wi 28 tu 24 ben. u satimulay a taliyuk nu ungcuy i Ta-s-man a bayuan sansango buyu a kasasubal nu I-li-sa-pay a sansangoan “In a kamu Elizabeth_Reef”, tini i nan-wi 29 tu 85 hun.

由於適合珊瑚生長的環境是在熱帶、亞熱帶的溫暖水域，因此環礁僅分佈在此一範圍。世界上最北的環礁為西北夏威夷群島的庫爾環礁，位於北緯28度24分。最南的環礁為塔斯曼海域珊瑚海群島的伊莉莎白礁（英語：Elizabeth_Reef），位於南緯29度58分。

 sansangoan 珊瑚礁 
sansangoan nu ba’tu a abu mala sansango a ba’tu, nisaanga nu sansango, damay nu ba’tu atu zuma makulacay nu mauzipay i aadupan mulangaway a laedan u mababekelay tu kakaduman, u nikaeluc atu kalaneknek nu saupu anisangaan. zuma u damay lutuk mala sansango u damay sansango han pangangan. i zumaay a taliyuk ungcuy ciniza nu damayay mulangaway a kasa sansango kayadah han ku aadupan a sansango a nisanga’an a sansango, micidek ku sakay misanga’ tu sansango u nipayawanay a damayan mulangaway abu nu ba’tu sumanahay a samay atu landaway a damay.

珊瑚礁是石灰岩結構的礁石，由造礁珊瑚、石灰藻以及其他鈣化生物在動植物之間既競爭又合作過程中，藉由鈣化作用與沉積作用所建造而成。其中由藻類生成的礁又稱為藻礁。它是在某些環礁由藻類植物構成的礁會多於動物珊瑚所造的礁，特別是對造礁最有貢獻的藻類植物石灰紅藻與綠藻。

uyni nisanga’ tanenng a malilid ku zuma a hekal nu liwliw atu mazipay. i labu nu bayu atu panta nu bayu izaw ku sansangu, akasa sansango sa nu lala’ a nisanga’, tuwaaca amasa tukusay tu nu subal. u heni u balebut emangemang sansango a cilekayan a ukak i panaay a lasubu a mkihcaan katukuh pinaay emang a mihcaan nu mulangawan. 

這個結構可以大到影響其周圍環境的物理和生態條件。在深海和淺海中均有珊瑚礁存在，珊瑚礁形成的地質結構，甚至還構成了陸地上的島嶼。它們是成千上萬個珊瑚蟲的骨骼在數百年至數萬年的生長過程中形成的。

yadah ku nu bayuay nu mauzipay atu sansango mapulung mauzip, u kasatiman nu mauzipay nu ti-ciw, misanga’ tu sansango a kasahini  yadah ku sapawapen tu misaungayay mulangaway hekal nusakauzip, pasu cilekay, dawmi’ay a aadupan, bayu kupa, makuluday banges aadupan atu ukakay aadupan, miasip picalap tu nu bayu a lamangan 25% pesan, namahiza iza henay ani pangangan tu “bayuay nu akuti’ay”.caay kuynidada’

很多海洋生物與珊瑚共生共榮，是地球生態的重要一員，造礁作用還為許多動植物提供了生活環境，其中包括蠕蟲、軟體動物、海綿、棘皮動物和甲殼動物等，估計占海洋物種數的25%，因此還有時被稱作「海洋的熱帶雨林」。

caay kuyni dada’ u sansango maazih yadah ku nu ta-s-yangay a butingan nu adidi’ay a buting atu pilangawan nu aadupan, kapah a musakamu nayi’ ku tanektekay nu sansango, malilid aca ku capiay a bayu nu kayadahay a lamangan aadupan, miningkukayay bayuay nu mulangaway caay tu ka muliyaw.

此外珊瑚礁還被發現是許多大洋帶的魚類的幼魚與其獵物的生長地，可以說沒有健康的珊瑚礁，不但影響近海大量物種，遠洋漁業的海中生態也將不復存在。

sansango nu ba’tu sansango u panutekan u cilekay nu sansangu a ukuk a nisakaputan. kuyni ukakan angangan a kasahini u tan-swan-kay “CaCO3”.sansango a teluc lalid sa balaki i patay nu sansango cilekay nu ukakan. u laing, mudanguyay a buting atu zumaay a icelang mapitek kuyza sansango, mahetik kuheni i laed nu sansangoan.

珊瑚礁是由石珊瑚目的珊瑚蟲的骨骼組成的。這些骨骼的主要成分是碳酸鈣（CaCO3）。珊瑚的端部不斷成長在死去的珊瑚蟲的骨骼上。海浪、游動的魚和其它外力會折斷這些珊瑚，使它們落入珊瑚礁的隙縫中。

yadah ku mauzipay i sansangoan mauzipay a ukak nu makayzaay i kasaupu nu tan-swa-kay. sangale u laing u icelangay, sansango a cilekay a nisanga’ u anganganay. satungtungduh sa kuheni a kibetul ku sansangu. a pawapen ku sansango tu zuma a icelang nu kasahini.

許多其他生活在珊瑚礁的生物的骨骼也是由碳酸鈣組成的，它們也為珊瑚礁的形成做出貢獻，但是珊瑚蟲是最重要的。尤其海浪比較強的地方，珊瑚蟲所構成的結構是最主要的。它們一層一層地加厚珊瑚礁，為珊瑚礁提供了其結構強度。

zuma a sangu i sansango a hekal masa ciitay a kasahiza, patabaki tu hekal nu sansangu. siukakay aadupan talaayaw paicelang tu sansango a icelang, mitena’ amapeci’ nu cakeb. kuyni siukakay i lilis nu sansango mala u mipupuay uyni a kasahiza sangaleh mahapinang i bayu.

其它珊瑚在珊瑚礁的表面形成樹枝似的結構，加大了珊瑚礁的面積。甲殼動物進一步加強了珊瑚礁的強度，防止它被海浪摧毀。這些甲殼往往在珊瑚礁的邊緣形成一個保護層。這個結構尤其在太平洋非常顯著。

Sansango kasasubal a bayu “Ing a kamu Coral Sea Islands” nu Aw-coway likut subal a lala’, tini i Kun-s-lan-cow nuwali saamisanay sango a bayuan, pulung nu hekal izaw ku 5 pin-bang-kung-li, inayi’ ku muenengay nu tademaw. pakala tu 50 sala sango atu sango subal.

珊瑚海群島（英語：Coral Sea Islands）是澳洲的外島領地，位於昆士蘭州東北方的珊瑚海中，總面積有5平方公里，無常住人口。大約50多個礁盤和珊瑚島。

19690 a mihcaan makay nuyaan nu Kun-s-lan-cow miliyas tungusa tu nu lyen-pang cebu. nisanga’ nu Aw-cow miculu’ kakitizaan palahad atu kasa niyazu’ cenbu ku mikuwanay. s-ba tungus nu Nuw-bu-ke subal a lala’ nu satalakaway huing.

1969年從原昆士蘭州脫離直屬聯邦政府。由澳洲基礎設施、運輸、區域發展與地方政府部管理。司法歸屬諾福克島領地最高法院。

sango kasasubal a bayu i 1803 amihcaan saayaway a nizungaan i bacu nu bayuan. i 1870 a ziday atu 1880 a ziday, uyni a subal mapalungad a mikisuped tu tai’ nu ayam, nika caay kataneng sapananu tu abesaay a nanum, laecus matenes mueneng. Sangu kasasubal a bayu I 1969 a mihcaan duduc tu “ulic nu sango kasasubal a bayu” mala u likut a lala’ nu Aw-ta-li “ayaw nuynian uyni akakitizaan mapa nu Kun-s-lan-cow ku zuma”

珊瑚海群島於 1803 年首次繪製在海圖上。在 1870 年代和 1880 年代，這些島嶼被開採用於收集鳥糞，但由於缺乏可靠的淡水供應，無法長期居住。珊瑚海群島於 1969 年根據《珊瑚海群島法》成為澳大利亞的外部領土（在此之前，該地區被視為昆士蘭州的一部分），

i 1997 a mihcaan patabaki katukuh pasu I-li-sa-pay sangu atu pasa timul micapi tu 800 kung-li nu Mi-te-al-tun a sangu. zikuz tusa ku sansangu silaed tu Sin-nan-wi-al-s-cow a Haw-sin-cye subal pakala tu 150 kung-li. tabakiay a sansango nu subal a sangu caay ku tungus nu Bun-s-lan-cow a lala’. likut nu tabakiay a sansango nu Bun-s-lan-cow atu sango bayu  kasasubal a lala’an a kasakenis.

並於 1997 年擴大到包括伊麗莎白礁和向南近 800 公里的米德爾頓礁。後兩個珊瑚礁離新南威爾斯州的豪勳爵島約 150 公里。大堡礁的島礁不屬於昆士蘭州領土。大堡礁的外緣是昆士蘭州和珊瑚海群島領地之間的分界線。

2004 a mihca 6 a bulad, Aw-tali-ya nu masasumidang tu malecaay nu tatama tatayna keynli mikawaw palekal tu mahizaay mipaculi tu cen-ce, pakatineng patizeng tu masasumidang tu malecaay u tatama tatayna u adidi’ay a akanatal—sano kasasubal a bayu kanatal nu masasumidang tu malecaay nu tatama tatayna. nika 2017 a mihca 11 a bulad 17 a demad, pasakamu ku sakaput a kanatal “mihulak”.

2004 年 6 月，澳大利亞的同性戀權利活動家發起了一場象徵性的政治抗議活動，宣布建立同性戀者的微型國家--珊瑚海群島同性戀王國。但 2017 年 11 月 17 日，組織宣布王國「解散」 。

 malalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan 

 中文維基百科 : 環礁
 https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E7%92%B0%E7%A4%81

kakuniza:Sabak Tutuy