tengtengenay nu tademaw a kazizeng

kakiliman 
tengtengenay nu tademaw a kazizeng “kamu nu Ing, Pulled rickshaw” u icelang nu tademaw a saculilan, tungus singayangayay a kazizengan. tengtengenay nu tademaw a kazizeng, u duba’ ku icelang, tengtenganay  taneng tatusay ku muenengay a tademaw nu tusaay bihel a kazizeng.

人力車（英語：Pulled rickshaw）是一種人力交通工具，屬於黃包車中的一種。人力車以跑者為動力，拉動可坐一到兩個人的兩輪車。

 nilaculan 
tengtengenay nu tademaw a kazizeng angangan i 19 se-ci tu zikuz katukuh 20 se-ci tu saayaway, u cayay henay kacakat a zidayan ku kazizeng, i Ya-cow a kasa kanatalan tuse a kakitizaan angangan sa u saculilan. 20 se-ci tu zikuz u saculil haymaw sa mapakutay tu sanlinsya ancay utubay, ayza angangan sa u sapicukaymas i piidangan. ayzaay tu a mihcaan, misabalucu’ tu sapaini tu pakay mitengtengan tu kazizeng a tademaw, katuud ku kanatal caay tu paicelang a micukaymas tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng.

人力車主要在19世紀末到20世紀初，汽車尚未發達的時代，在亞洲各國的城市地區作為主要的交通工具。20世紀後半以後其交通工具的功能逐漸被三輪車或機動三輪車所取代，現在主要是在觀光景點使用。近年來，出於對人力車工人福利的考慮，許多國家已不鼓勵甚至禁止人力車的使用。

 lalekalan 起源 
Han a zidayan u tademaw ku mitengtengay tu kazizeng, pangangan han tu tengtenganay cuzuhenay a kazizeng.

漢代時即有一種用人力拉行的車輛，稱作輦。

Cin-kang-si a cudad “Kung-ce-win-ta‧nu wawaan” pahece tu nikulitan tahekal zikuz micuzuh tu tademaw ku mitengteng tu kazizeng. izaw ku masazumaay i panaway nu subayu malepacaw, paeneng tu balakiay tu a babalaki tu tusaay a bihel, caay kautang tuhkal i Han a ziday, mahiniay u “an-ce-pu-lun”.

清康熙本《孔子問答‧小兒論》插畫即出現後推型的人力車。有別於需站在車上的馬戰車，可供長者乘坐的兩輪車，不晚於漢代出現，即所謂的「安車蒲輪」。

tademaw ku mitengteng tu kazizeng saayaway i 1869 a mihcaan i Zipun masanga’. misanga’ay yadah ku mahicahicaay a kamu, katuud ku milayapay tu mahiniay a kamu sa ci Yang-cye-cyen “Izumi Yosuke”, izaw ku kamu aca nu Ameylik a sankiwse ci Cyaw-na-sen·S-ke-pi “Jonathan Scobie” hakay misamukinay Ameylika ci Ay-pow-te·Tu-al-man “Albert Tolman” ku nisanga’ay. u saayaway u uzip ku micukaymasay i Heng-pin a zazan, nika kalamkam sa matiyak macukaymas nu itiza, i pinaay tu a mihcaan mala nu Zipun nu tabakiay a tu-se nu kahenulan a saculilan.

人力車最早在1869年在日本被發明出來。而具體發明者則有多種說法，比較廣泛為人接受的說法是洋介泉（Izumi Yosuke），也有說法稱是由美國傳教士喬納森·斯科比（Jonathan Scobie）或是美國鐵匠艾伯特·杜爾曼（Albert Tolman）發明。最早僅是個人在橫濱街上使用，但很快即開始在當地流傳使用，在幾年之間已經成為日本大城市的重要交通工具。

 Cong-kow 中國 
1873 a mihcaan cacay a tademawan ci Mey-na “Menard” misiwbayay nu Ba-kow namakay Zipun katukuh i San-hay, mitanam pacumud tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng saetan ku Cong-kow, sululan nu Baw-kow nu pacaliway a kung-tung-ci. kung-tung-ci palasic tu paya nu kazizang a miala tu sapasata a mikuwan.

1873年，一位叫梅納（Menard）的法國商人從日本抵達上海，試圖把人力車引進中國以圖獲利，獲得了法租界公董局的同意。公董局以發放牌照收稅的方式來作管理。

1874 a mihcaan mi-la tadenga’aytu patizeng tu kusi, katukuh kalepunan tu nu mihcaan, cacay a bataan tu ku nipatizeng tu kusi i Sang-hay, macapi tu malebut ku kazizeng nu misiwbayay tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng. zikuz hayamaw satu madangdang i Sang-hay, katukuh 1914 a mihcaan hawsa, uyza kapulungan nu pacaliway tu kazizeng izaw ku 9178 ku tengtengenay nu tademaw a kazizeng.

1874年米拉正式成立了公司，到該年底，在上海已有十家公司成立，有近千輛人力車在營業。其後逐漸在上海各地區流行起來，到1914年時，僅公共租界就有9178輛的人力車。 

caay ku i Sang-hayay dada’, tengtengenay nu tademaw a kazizeng kalamkam asatu makatukuh i kasatuse nu Cong-kow. 1906 a mihcaa, pacumud i tu-se tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng, singanganay tu misulitay tu kungku a cudad Law-se a nisulitan tu “low-tow-syang-ce”, amitudung misulit tu nikauzip nu Pey-cin nu tengtengenay nu tademaw a kazizeng.

除了在上海之外，人力車也很快地傳布到中國各個大城市。1906年，人力車引進到成都；著名小說家老舍所著的《駱駝祥子》之中，便描寫了北京的人力車夫的生活。

 misumad 改良 
napacumud i Cowng-kow zikuz tu cacay a bataan a mihcaan, tengtengenay nu tademaw a kazizeng yadah tu ku nikasumad tu nalimaan, pasu kilangay a bihel ayaw han misumad tu nu ngumuay a bihel, zazikuzay suman han tu pabalienay ku bihel, macudus ku tanektek muculil, cunus han tu sapicangzay atu baniay a enengan, alihalay ku mikacaway a labang, cunusen padingking ku kazizeng akapah muculil i sandeb.

引進中國之後的幾十年間，人力車也作了許多的技術改進，包括輪子由木輪先改成橡皮輪，最後改用打氣的輪胎，增加了行走的穩定度；增加了靠背和彈簧坐墊，以使乘客舒適；增加了車燈以利晚間的行動。

 misiwbay 經營 
i saayaway nu Sang-hay u siwbananay ku tengtengenay nu tademaw a kazizeng a kusi angangan saayaway nu tauay a kanatal ku patizengan, micakay tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng, pasayza i pacaliway cen-bu pangangan amicakay tu paya nu kazizeng, zikuz pacaliwen aca tu Cong-koway nu teban nu misiwbanay, pacalien aca pabeli tu mitengtengy tu kazizeng a tademaw mala u sapisiwbay, katukah 20 se-ci malingatu, haymaw tahkal i Cow-kow nu misiwbayay a kusi mababekel mipangangan.

在民初上海的人力車公司經營方式早期主要是由外國成立的人力車公司，購買人力車，並向租界當局登記買牌照，之後再租給中國的中間商，再轉租給人力車伕作生意，到20世紀開始，逐漸出現中國商人的公司登記競爭。

itawya tengtengenay nu tademaw a kazizeng nisanga’an a aca zayhan macakat ku nalimaan haymaw satu maselep, micakay ku kusi tu cacay  tengtengenay nu tademaw a kazizeng, cacay a bulad ku nipacaliw manukas tu ku nakalisiwan, namahiza u sietanay tu a kawaw ku mahiniay.

由於當時人力車造價因技術發達而日漸下降，公司購買一輛人力車，約出租一個月就能收回成本，因此成為當時獲利甚豐的行業。

mitengtengay tu kazizeng a tademaw, 人力車夫

mitengtengay tu kazizeng a tademaw mangelu’ ku nikauzip, i 1930 a ziday, mikacaw tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng u aca cacay ing-li ku piala tu kalisiw caay kakatukuh tu 20 a saculil, kikayasuyan tu i tawyaay nu pacaliway tu kazizeng, pakadimata’ amin ku binawlan, cunus tu nu tengtengenay nu tademaw a kazizeng palalecad tu nu kazizeng hawsa, kapah micumud tu likecuay a zazan, namahiza mala u angangan tu a saculilan nu tademaw amin.

出勞力的人力車夫的生活一般都辛苦，在1930年代，搭乘人力車的價錢大約是一英里收費不到20分，比當時乘出租汽車要便宜很多，一般市民可以負擔的起，加上人力車相較於汽車而言，可以進入許多較窄的巷弄，因此成為市民主要的交通工具。

nika mitengtengay tu kazizeng a tademaw mangelu’, nika zikuz nikelul tu nicaliwan a kazizeng a kalisiw, caay kayadah ku kalisiw. u nipiasip, i 1930 a ziday, Sang-hay hakay izaw ku 80000 ku tademaw nu mitengtengay tu kazizeng a sakauzip, hatu u malimaday nu pakuyucay a tademaw. zikuz macakat ku sindinsya, nayi’ tu ku mibabekelay tu singayangayay a kazizeng. 1956 a mihcaan, Sang-hay sazikuzay nu singayangayay a kazizeng mapatayza i Pow-u-kwan mala u aazihan tu.

但人力車伕花費大量的勞力，但所得扣除租車費用之後，收入甚少。據估計，在1930年代，上海約有80000左右的人以拉人力車維生，大多是外地移入的下層貧民。後來由於腳踏三輪車的發展，黃包車失去競爭力。1956年，上海最後兩輛黃包車作為展品被送入博物館。

 Taywan 臺灣 
1887 a mihcaan saayaway nu tengtengenay nu tademaw a kazizeng namakayzaay i Sang-hay anipacumud i Taywan. pahezek tu ku sakatusa nu tabaakiay a kalepacaw nu kitakit, tengtengenay nu tademaw a kazizeng malingatu mapakutay tu sindingsya. Cong-hwa-min-kow saculil a hulic napala u mahaymaway nu tengtengenay nu tademaw a kazizeng, Cong-hwa-min-kow zazan nu saculil a pyaw-ce naizaw ku paya tu la’cus micumud ku tengtengenay nu tademaw a kazizeng, nika kilul tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng maliayaw tu mahamin mapaales mipaculil, Cong-hwa-min-kow zazan saculil a pyaw-ce mapalasawad tu la’cus micumud ku tengtengenay nu tademaw a kazizeng. 

1887年第一批人力車從上海引進臺灣。第二次世界大戰結束後，人力車開始被三輪車取代。中華民國交通法規曾經將人力車列爲一種慢車，而中華民國道路交通標誌也曾經有禁止人力車進入標誌，但隨著人力車早就被全面淘汰停駛，中華民國道路交通標誌也已經取消禁止人力車進入標誌。

“Cong-hwa-min-kow zazan saculil a sakalihalay a likec saka 116 tusil a niketunan, kasakuwan a kuwan, tuse cen-bu “u niketunan tu kasa kuwan atu kakuwanan” sayhan macakat tu ku saculilan nu kitizaan, sakay cacanan tu mahaymaway a kazizseng hinisa a palesen tu, pasakamu tu sin-ce-yen pakatineng miketun la’cus tu paculil.” zuma a kitizaan izaw henay ku niliwan tu sanlinsya u sapiidang, patinaku i Ci-cin atu lu-kang.

（中華民國道路交通安全規則第116條規定，各直轄市、縣（市）政府（原規定各省及直轄市）因地方交通發展，對各種慢車認為須予淘汰者，報請行政院核定後公告禁止行駛。）一些地方尚有觀光用途三輪車留存，例如旗津及鹿港。

 Syang-kang 香港 
Syang-kangay a tengtengenay nu tademaw a kazizeng i 1874 a mihca 1 a bulad cacay kya misiwbayay a tademaw namakay Zipun micakay, pinaay tu a mihcaan mala u dangdangay tu a saculilan, saaca i 1883 a mihcaan malingatu mikuwan tu pacaliw a kawaw tu tengtengenay nu tademaw a kazizeng, angangan pakayniay paya nu kazizeng atu paculilay a wayway “lu-cin a zikuc, bukes atu la’cus tanayu’ ku kanus” a nikuwan.

香港的人力車於1874年1月由一位商人從日本購入，幾年間成為一種流行的交通工具，並在1883年開始規管人力車出租服務，主要對車輛的牌照及車伕的儀容（「陸軍裝」髮型及不可留長指甲）作規管。

tengtengenay nu tademaw a kazizeng i Syang-kang u kayadah i 1896 a mihcaan 585 ku kazizeng macunus katukuh tu 1920 a ziday macaliwsay tu 3,000 ku kazizeng. nika kilul tu 1924 a mihcaan tu nipacumud tu pacaliw tu kazizeng “te-s”, atu nu uzipay a kazizeng malingatu tu madangdang, alimicakay ku katitaan, cudus tu nu basu atu katukuh dingkiay a kazizeng, malingatu tu makelul ku tengtengenay nu tademaw a kazizeng.

人力車在香港的數目由1896年的585輛倍增至1920年代超過3,000輛。但隨著1924年引入出租汽車（的士），以及私家車開始流行，富裕人家紛紛購置，再加上巴士及電車的普及，人力車的需求開始減少。

 malalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan 

 中文維基百科 : 人力車
 https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E4%BA%BA%E5%8A%9B%E8%BB%8A
kakuniza:Sabak Tutuy