nipaluma-kadebitay

nipaluma-kadebitay含羞草

 nipaluma-kadebitay含羞草 
【學名】 mitesekay ngangan Mimosa pudica L.

【科名】 sapamata ngangan sapamata kumuh豆科（Leguminosea）

【屬名】 tungusay kadebitay a lutuk含羞草屬

【俗名】 u ngangan

 kadebitay 
含羞草

(俗名：感應草、喝呼草、假死草、愛睏草、懼內草、怕癢草、指佞草、怕醜草、怕羞草、知羞草、見嘯草、見羞草、見笑草、羞誚草)

【英名】 A-milika ngangan Humble-plant、Sensitive Plant、Common Sensitiveplant、Ojigiso 

kamu nu binacadan 【族語】 

布農 Mazav Tu Ismud、撒奇萊雅 Kadebitay、排灣 La A Lun、魯凱 Kekenepe、雅美 Masnesnek'rekereket、鄒 Cuun Arapucu、卑南 Lrepelrepe'an .

 u siwkay nu nipaluma 
kakuniza植物分類()tabakiay a kilang (v)adidi'ay a kilang (v)lutuk ()lutuk-balu ()masay ()zuma
()mahetik ku papah ()dauc landaway (v)zuma

()yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip (v)zumatakalaw nu bayu'生長海拔高度mauzip subal生長區域nipaluma sasahicaan栽種功能yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()takalaw maka株高u talakaw katukuh  i 90 a hunan papah tanaya'葉長tanayu’ pakala  tu 0.5-1.5 a hunan papah ahebal葉寬papah mapela'葉瓣u papah hatusatusa samasilut i papaw nu lamit balu ahebal花徑balu kulit花色i lalud balangbangan mabutelak ku adidi’ay abulau u kasumanahan  heci果實paenu種子

 u sanek nu nipaluma 
1sanek味7dawmi軟2letek毒v8siceka'刺3cedam甘,甜v9dieku溫4aledah辣,辛10cuedet寒,涼v5atekak苦11acak乾6cupelak澀v12zuma其他

 malaheci tu imelang 
1pangangay(生)津27kaliwates (消)小疔2akacay-akuti(減)燥熱v28malebawa(消)跌打腫傷3cuedet(減)寒冷29akuti'(消)燙傷4patezep tu izang(消)出血30tunatun(消)瘀血5paisi'(利)排尿v31tibeni(消)泡疹、痱子6taluktuk(減)發炎32kebing(消)麻疹7sulalis(退)發燒33sizaz(消)濕疹8cebu' taluktuk(消)尿道膀胱炎34butus(消)水腫v9mapudasay(減)皮膚病35kalad nu bau(減)蛇咬10atay taluktuk(減)肝炎36bulad adada'(消)經痛11adada'(減)痛37cadi'ci(減)心痛12sicedam isi(減)糖尿病38pasicucu(增)乳汁13ngidngid(消)嘴破嘴角發炎39bali-malalemed(減)風濕v14teluhu(消)濃痰40calenged(止)皮膚癢15takulaw adada'(減)喉嚨痛41sinawal(減)暈眩16tuzu malebawa(減)關節炎,風濕痛42manah(消)痔瘡17mabanic(消)腹瀉43pucu'(消)淋巴痛18muta'(調)嘔吐44buyu'(解)中暑19masikata'(調)便秘45suaw(止)渴20adada' tangah(減)頭痛46muni' ku banges(消)皮膚潰爛21malihen(怯)咳嗽47takalaw ku izang(減)高血壓22makamaw(減)感冒4823milisawada'(調)腸胃病，胃痛v4924walak(解)中毒v5025maduka'(消)破皮傷5126puces(消)膿包、大疔52zuma其他(失眠、帶狀泡疹、支氣管炎、急性結膜炎v

 pasubana i cacudadan a lacul 
u cudad a  nganganMimosa pudica L.u sapamat a nganganLeguminosea(豆科)u Amilika a nganganHumble-plant; Sensitive plant; Common  Sensitiveplant; Ojigiso 

 u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay 
cidekaynganganmiungaySakizayakadebitayPangchaTayanPaywanla a lunYuwatanmazav tu ismudSejekTalukuPuyumaLrepelrepe'anRukaykekenepeCoucuun arapucuKabalanTau/Yamimasnesnek' rekereketSawKanakanabuLaaluwaSaysia

 u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika 
maliwaliwa i hekal【分布環境】

u kaladebitay manamuh mulangan i dihkuay mapacilalay a hekal, izaw tu mulangaw i tapiingan nu zazanaahebalay a lala’  pilangawan nu lutuk,I buyu’kilakilangan,tapiningan nu zazan u masemetay a lala’tu ahebalay a kakitizaan, anucaay papiingan nu sauwac atu tapiingan nu bayu maazih tuway.   

(kamu nu Hulam:喜歡生長在溫暖濕潤和陽光充足環境的含羞草，常常可於全省路旁、空地、草生地、山坡叢林中、路旁潮濕地等開闊場所，或是河邊及海邊等皆可發現其蹤跡。）   

kakapah nu sapayu/a icuwaanay【藥效/部位】    

i sapayuan kahini,sicedam,cupelak tungusay u cudetay,siledek,taneng panuneng tu angil, palasawad tu teluhu’ pasatezep tu baha, taneng haca pasapi’ tu akuti’ pacculil tu isi’, mihulak tu ledek palasawad tu kasaupu, kapah mingaay tu mahicacaay a imelang, 

(kamu nu Hulam:在性味方面，具甘、澀且性寒，帶有小毒，不僅可以鎮靜安神、化痰止咳，還可以清熱利尿、解毒消積等，常常用來治療多種疾病，） 

mahiniay, manana’ay a sawda’, mamenuay, madukaay a sawada’, malebawaay adadaay a mata, mapenuay ku banges, mahiwhiway, malebawaay nu nanum, kahekakuay mabahay siizangay.  

(kamu nu Hulam:例如：腸炎、失眠、小兒疳積、目赤腫痛、帶狀皰診、支氣管炎、風濕、急性結膜炎、水腫、勞傷咳血等。）  

musakamuay a binacadan【使用族群】 

(kamu nu Hulam:布農、撒奇萊雅、排灣、雅美、鄒、卑南、魯凱。） 

mauzipay/u wayway【生態/性狀描述】  

Kadebitay a lutuk tungusay u kamuhung a sapamata tungusay kadebitay lutuk mulangaway a lutuk masakilangay maliwasakay ku teban, u talakaw katukuh i 90 a hunan, lami’t maliwasak mulangaw tasasa muluhung ku kawit a cekak atu macukenisay a banuh, kasacii’t u dandaway lutimay a kulit nu mulaladay. 

(kamu nu Hulam:含羞草係屬於豆科含羞草屬的披散半灌木狀草本植物，株高可達90公分以上，莖上被散生且下彎的鉤刺及倒生剛毛，分枝呈綠紫色的蔓狀。） 

u lamit malecad uyzaay a lamitan a kakitizaan, tusa ku papah mulangaw, u papah hatusatusa sa masilut i papaw nu lamit, u papah masakeliw u tanayu’ masabucuy ku samulmul,  tanayu’ pakala tu 0.5-1.5 hunan, akaway nu papah katanayu’ pakala tu 2-3.5 hunan masa zinum aku papah sibanuh.   

(kamu nu Hulam:莖上的同一個環莖位置，有兩個葉片生長，葉片兩兩成對的排列在莖上，葉片形狀呈線狀長橢圓形，長約0.5-1.5公分，葉柄長約2-3.5公分，披針形的托葉被剛毛。）   

i lalud balangbangan mabutelak ku adidi’ay abulau u kasumanahan, nayi’ ku akaway nu balu nika tanayu’ ku akaway, mazeket masaupu apuyu’ nika ahebal, matelekat u masapucu’ay i tizaamin i pabaw, masatangah ku uzip, kasabalu mahiza u sapisasa tu nanum, adiping nu balu masatuki, izaw 10 ku tama nu tebanay balucu’ nu balu.   

(kamu nu Hulam:於夏、秋之際開出淡紅色的小花，花無柄但具長梗，多數密集生於一短而寬，平坦或隆起的總托上，形成一頭狀體，萼片為漏斗狀，花冠則為鐘形，具有10枚雄蕊。）   

kaladebitay lutuk “mitesekay ngangan, Mimosa pudica” uyza micidek ku nilangaw yadah ku nipangangan, mahiniay CP, u dadawaay matineng lutuk, he-hu lutuk, kasikazay lutuk, matalaway tu ditu lutuk, talaw kadebitay lutuk, malaacawaay lutuk, pakazih matawaay pakazih lutuk. Kadebit lutuk u langaw i Mei-caledesay a Pa-si, u kamuhung a sapamata tungusay kadebitay lutuk, u pinaay tu a mihcaan nu mulangaway a lutuk.   

(kamu nu Hulam:含羞草（學名：Mimosa pudica），由於其獨特的生理習性有著眾多的別名暱稱，如CP、感應草、喝呼草、知羞草、怕醜草、怕羞草、夫妻草、見笑草等。含羞草原產於美洲熱帶的巴西，是豆科含羞草屬的一種多年生草本植物。）   

uyza sa mahiniay icelang mulangaw, sisa yadah i kanatal, u kadebitay a lutuk pala u mahay han a lutuk han. kamu tu balu, kalamkam, mihaymaw a pakatiyung, damsay ku balucu’. kulit nu balu kasumanahan atu lutiman a kasumanah. u kabutelakan a demiad 6 a bulad katukuh 9 a bulad.    

(kamu nu Hulam:由於這種植物生長力頑強，所以在不少國家，含羞草都被當成是一種野草 。花語：敏銳，細膩的感觸，纖細的感情。花色有粉紅和紫紅。花期為6月至9月。）    

maliwaliwah 【分布地區】    

kadebitay lutuk u langaw i Cung-Nan- Mecuw, ayza malahad tu yadah tu i kitakit, i Tan-san-ni-ya, Nan-ya, Tung-Nan-ya, A-meilikaa tu katuuday a walibayu a subal pala u midebungay nu mulangayaw han.）

(kamu nu Hulam:含羞草原產於中南美洲，現已擴散至世界許多地方，在坦尚尼亞、南亞、東南亞、美國和許多太平洋島嶼被視為入侵物種。）

i Aw-cow u zuma a kakitizaan, “ mahiniay Pe-lin a lala’ atu Si-aw” u pala u kakuwanan han aadupan “declared plants”.iAw- cuw Kun-s-lan pala u kakuwana n han aadupan.i Nay-ci-li-ya, mahiniay Pe-lin a lala SAI-si-al, muw-li-si-s atu Tung-ya a kakitizaan u midebungay nu aadupan.

(kamu nu Hulam:在澳洲部分地區（如北領地及西澳）被視為列管物種（declared plants）。在澳洲昆士蘭被視為建議列管物種。在奈及利亞、塞席爾、模里西斯及東亞等地區被視為入侵物種。）

u cidek【特點】

Kadebitay lutuk i katahaban File : Kadebitay lutuk tebing han matahabay tu. webm Kadebitay lutuk dadawa misulup ku kadebitay lutuk u satabakiay nu miciekay uyza anu matebing nu canacana a tuudan, huyahuy, paakuti’ han sa, u papah niza tahab sa kilul akaway a papah seday sa, amawada’ ku duka nu hekal, pangangan han u hina sulupay han “seismonastic movement” sangaleb i cayay katakelalay caay ka icelang hawsa dadawa minasulup. 

(kamu nu Hulam:含羞草閉合過程File:含羞草觸碰反應.webm含羞草感震運動之一——觸碰反應含羞草最大的特點就是如果它受到物件觸碰、搖晃、加熱時，其小葉會閉合接著葉柄下垂，以減少受害面積，稱為感震運動（seismonastic movement），尤在光線較弱時比較敏感。） 

uyni a watawat mahiniay u kadebitay lutuk akaway nu papah atu adidi’ay papah a akaway u angangan izaw ku mabesuay tabakiay masaalumuay, panganganhan tatangahan papah “pulvinus”, i labu tatangahan nu papah a nanum micukel tu papah, nika anu pakatebing tu canacanan hawsa, labuay papah a nanum kasenun sa pasayza nu zumaan a milasit, satu u Kadebitay lutuk matahab tu ku adidi’ay a papah. u zuma, u sananal sukutsukut sa ciniza. mahiniay u micidekay, tatenga’ makayniay ku ngangan nu kadebitay lutuk.  

(kamu nu Hulam:此運動原理是因含羞草葉柄和小葉柄基部都有一略膨大的囊狀構造，稱為葉枕（pulvinus）；平常葉枕內的水分支撐著葉片，但是當受到外力刺激時，葉枕內的水分會立即流向別處，使含羞草的小葉閉合。另外，它在早上都會自動收縮起來。這種獨特之處，也正是含羞草名稱的來源。）  

Kadebitay lutuk mapaceku’ tu ciniza tu 0.1 biti’ hawsa matahab tu, pinaay a biti’ malepy tu, mahiniay a satakus u kadadawa taneng katukuh paybiti’ 40-50 limi.   

(kamu nu Hulam:含羞草會在自己收到刺激0.1秒後產生閉合作用，幾秒鐘內完成，這種傳遞速度可以達到每秒40-50厘米。）   

u kadebitay lutuk kakapah nu sapayu atu zumaay tunggusay kadebitay lutuk angangan kasazuma nu mulangaway, i lamit izaw ku sumanahay a kulit, taneng malasapayu, nika siledek ciniza.  

(kamu nu Hulam:藥效含羞草與其他含羞草屬植物的主要分別，在於其莖帶紅色，可入藥，但也具有毒性。）  

nu lutukay sapayu a ziting u nisutitan tu nu lutukay a sapayu tatenga’ u ukadebitay lutuk a angangan taneng mingaayy tu cicekaay a ukak, taneng aca misiwduk tu manana’ay pasatezep tu adada, mingaay tu angil pakapah tubi’ taneng pasatezep tu baha tuluhu’, sapihedup tu nanum nu cihek asapayu. Kadebitay lutuk i lutukay a sapayu u sapipaiyu izaw ku nisititan i ziting izaw ku,   

(kamu nu Hulam:中醫藥典的記載中醫藥理認為含羞草的根可以醫治骨刺，亦可以消炎止痛，寧神安眠，也可以有止咳化痰，收鼻水等藥效。含羞草在中醫的藥用方面有記載於一些典籍的有：）   

“mantaay a sapayu ”, pasatezep tu adada sapilasawad tu malbawaay. “uynianay a lutuk uyni u”, sapitabu tu manene’ay a duka. “nisulitan miala tu sapayu I Lin-nan”, sapingaay tu adada akuti’ nu mata. “ladaway lutuk a kitakit miazih tu sikulitay a bacu”, u lamit cunus han tu adidi’ ku epah tengel han tu ikul nu pabuy kan han, sapingaay tu cicekaay a kukak, nika la’cus mukan ku sibiliay.    

(kamu nu Hulam:生草藥性備要》：止痛消腫。 《本草求原》：敷瘡。《嶺南採藥錄》：治眼熱作痛。《青草世界彩色圖鑑》：根加入少許酒燉豬尾骨服用，治骨刺；但是孕婦不可服用。）    

ayzaay ziday sapayu migikiw tu ayzaay a sapayu hicasa,kadebitay lutuk izaw yadah ku sakay kapah tu uzip nu tademaw,pasu huwng-tung ben a kasazuma,sapabangsis a tuud,saka uzip a sapayu,an-cisuwan,yucisuwan atu zumaay asuay a kakanan.          

(kamu nu Hulam:現代醫藥研究現代醫藥研究認為， 含羞草中含有大量對人體有益的活性物質，包括黃酮類、酚類、生物活性多糖、胺基酸類、有機酸類和其他微量元素。）          

satuway, kaladebitay lutuk taneng sakay uhuh, sulalisay ku adididay wawa, maduka sumanahay ku mata mangelu’ay mihanhan, adaday ku bituka. adadaay sawada’, siba’tuay a taisi’an mabanic,nayay ku angil mahumingay ku uzip,nuhekalay a sipingaay,mapulinay malibawaay,manana’ay malibawaay siledekay,miuhuhay tu zizang,siledekay sinanumay a dukay a imelang.      

(kamu nu Hulam:因此，含羞草可用於感冒、小兒高熱、急性結膜炎、支氣管炎、胃炎、腸炎、泌尿系結石、瘧疾、神經衰弱；外用可治：跌打腫痛，瘡瘍腫毒、咯血、帶狀皰疹等疾病。）      

siledekay, kaladebitay lutuk siahciday ku kaladebitay lutuk, u siledekay a an-ci-suwan, adidi’ ku ledek, lacu’sxteked han mukan, palamelen tu zumaay asapayu pulung han mukan.      

(kamu nu Hulam:毒性,含羞草含有含羞草鹼，是一種毒性胺基酸，具有少量毒性。不可單獨服用，需配合其他藥物一併使用。）      

sangaleb u pahabaya pakanay a kawawan, papatelac kunipakan tu kadebitay lutuk maimelang tu ku aadupan. uyza u maazihay tu, u malukay a katalalan, mapatelac kunikan tu cayay kasicekak a kadebitay lutuk amaledek imelang, satu i kasienawan amin amahini.              

(kamu nu Hulam:尤其是在畜牧業上，誤食含羞草常引起動物疾病。其中最常見的是，耕牛誤食無刺含羞草而引起的中毒病，且一般多發於冬季。）              

malukay a katalalan anu maledek hawsa satezep sa mabiyalaw, ngelecngelec sa ku ngipen mahiwhiw, malelu’ay muhanhan, masingnkiay, mapenu’ay.              

(kamu nu Hulam:耕牛中毒後表現為精神沉鬱，磨牙，喘氣，呼吸困難，出現神經症狀、水腫。）              

uzuba satu, siahciday ku kaladebitay lutuk,Luw-tuw, subayu aadipan mukan tu kaladebitau lutuk a mabunul ku banuh, adidi’dy salengecay edu atu tabakiay edu mukan tu 0.5-1.0% tu kaladebitay lutuk ahciday a kakanan, mabunul tu ku banuh, mabudad haca ku mata atu mapatut ku kabalaki. satu makan nu ‘tademaw ku kaladebitay lutuk mabulal t uku banuuh, satu, labu nu luma’ la’cus paluma’ tu kadebitay lutuk.        

(kamu nu Hulam:此外，由於含羞草鹼的緣故，駱駝、馬等食用含羞草會產生脫毛現象，小白鼠和大白鼠食用含0.5% ~1.0%含羞草鹼的飼料，也發生了脫毛，還會引起白內障和生長抑制。而人食用含羞草也會引起毛髮脫落，因此，室內不宜種植含羞草。）        

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%90%AB%E7%BE%9E%E8%8D%89        

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%90%AB%E7%BE%9E%E8%8D%89%E5%B1%AC

pasazuma tungusay kaladebitay lutuk pasazuma i lalay milakui’t tu pinaay a kasazumaan, pulung tu nisuped katukuh tulu malebut a lamangan ku ngangan, uyni u zuma papulung han tu tungusay nuzumaay a ngangan nu mulangaway. 

(kamu nu Hulam:分類含羞草屬在分類史上經過許多次變動，共累積了多達三千種名稱，其中有些被併入其他屬或成為其他植物的名稱。） 

（Leucaena leucocephala）u zuma izaw ku mulangaway a laamangan sayhan imalecad zaiw ku tusa  macacubelisay masabanuhay sakatusa a papah namapaka tungusay u kaladebitay lutuk, satu pakayza hantu tungusay nu zumaay, nika mahiza tu mananam pangangnan tu “Mimosa”, mahiniay u singanganay u paseng “Albizia julibrissin” atu paseng “Leucaena leucocephala”.

(kamu nu Hulam:有些物種因同樣有二回羽狀複葉而曾被歸入含羞草屬，後來被歸入其他屬，但仍習慣被稱為「Mimosa」，著名的案例為合歡（Albizia julibrissin）與銀合歡。）

 namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan 
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p117: 

中文維基百科:

kakuniza:nipaluma
kakuniza:Sabak Nubu
kakuniza:Sabak Tutuy