nipaluma-kalapa

縮圖

 kalapa 
芙蓉

 masadumaay a ngangan (各種名稱) 
【學名】 Crossostemphium chinense (L.) Makino

【mitesekay a ngangan】Crossostemphium chinense (L.) Makino

【科名】 菊科(Compositae)

【sapamataan a ngangan】Compositae

【屬名】 蘄艾屬

【mikeliday tu ngangan】ci-ay milecaday

【俗名】 玉芙蓉、千年艾、蘄艾、白芙蓉、香菊、白香菊、白石艾、白艾

【tada ngangan】yi-kalapa, cen-nian kalapa, ci kalapan, sanglacay kalapa, bangsisay kiku, sanglacay bangsisay kiku, payse-kalapa, sanglacay kalapa

【族語】 布農 Sisila Ninav Tu Ismud、撒奇萊雅 Kalapa、雅美 Koyong、卑南 Puyung、魯凱 Langwdhadhipu

【kamu nu binacadan】Bunun "Sisila Ninav Tu Ismud", Sakidaya "Kalapa",

Tao "Koyong", Piwma "puyung", Lukay "langwdhadhipu"

【芙蓉菊】(學名：Crossostephium chinense)，別名芙蓉、海芙蓉或嶄艾(蘄艾)，屬於菊科(compositae)蘄艾屬(Crossostephium)，是台灣的原生種。

【kalapa】ngangan (學名：Crossostephium chinense), duma a ngangan a kalapa, bayu a kalapa, u kiku a ngangan (compositae) 蘄艾屬 ci kalapa (Crossostephium)，nu Taywan a langawan.

 kaliwasak nu langaw (分佈環境) 
kalapa i caay ka caledesay a niyad caledesay a subalan atu dadipasan a ba’ba’tuwan idw ku langw, manamuh tu cilal, maacakay a kitidaan, caay ka talaw tu sienaw, caay katalaw tu kedal, caay katalaw tu lidung, caay katalaw tu aheciday caay katalaw tu bali, u matatungsa, hina buwah kuma hiniay a langawan, maadih namin numita i liklikan.

(kamu nu Hulam:芙蓉於亞熱帶、熱帶島嶼與海岸礁石皆有分佈，因性喜陽光、乾燥之環境， 且又具有耐寒、耐旱、耐陰、耐鹽又抗風，是一種適應力、繁殖力都非常良好的一種物種，四處都可發現其蹤跡。）

 mingaaya a sapayu (藥效) 
kalapa mihepec tu lebawaw, teluhu’, milawpes tu nanum, patahekal tu bayduk, angangan nu sapingaay u kansicu, kapulinan a duka, payze u’hu’h, bituka, takulaw, lebawaw nu bayduk a adadaan, taneng sakay duka atu kuli.

(kamu nu Hulam:芙蓉具有消腫、止痰、去寒、解毒之療效，主要治療於風濕性關節痛、跌打損傷、百日咳、胃痛、氣管炎、腫毒等疾病；也可以外用於損傷與皮膚病。）

mamin nu langawan u sasapayuen naming, a hebal ku sasapayuen nina langawan.

(kamu nu Hulam:整株都可以入藥，為一種運用性極廣的藥用植物。）

 micukaymasay a binacadan (使用族群) 
Bunun, Sakidaya, Tau, Pawma, Lukay

(kamu nu Hulam:布農、撒奇萊雅、雅美、卑南、魯凱）

 mihida tu langaw musakamu (生態形狀描述) 
kalapa u kiku a langawan langdaway a mihmihcaan nanay a caay kaw tabakiay a kilangan, makala tu tuluay a bataan katukuh tu patuay a bataan ku talakaw, patelak ku akaway, yadah ku cii’t, kala abuabuwan ku kulit, akaway atu papah yadah, adihen ku hekal mahida u tupel kunika labican, bangsis.

(kamu nu Hulam:芙蓉為菊科常綠多年生亞灌木植物，約30-7 0公分高，莖直立，但多分枝，且佈滿了灰色毛，因枝葉盛多，而使植株外觀成帽狀，且具有香氣。）

papah mamin ku lilis, masasuala tu akaway, masadicem i kakaway ku papah, mamuni’ ku papah idaw ku banuh, tanayu’ han tul – lima a kunfun, ahebal han 0.5-2 kunfun.

(kamu nu Hulam:葉全緣，互生於枝端，倒披針形，葉柔軟具有革質，長約3-5公分，寬0.5-2公分。）

i kalangbangan atu kasienawan asibalu tu kalawlawan a kulit, baluhan mahida u mali, ipabaw, mahida u pakiway nu mali, patelek han 0.3-0.7 kunfun, yadah ku banuh, masa suacawaw ku balu, liwliw han u tayna a baluan, u baluhan malecad namin u kalawlaway a kulit mahida u mali,

(kamu nu Hulam:在秋冬季開花淡黃色， 花序為頭狀花序，頂生，呈半球形，直徑約0.3-0.7公分，絨毛多，為兩性花，周圍一列是雌花，雄花雌花花均為黃色且呈管狀。）

Kalapa a heci makudus ku heci, sa tanayusa mahida u ti’ku, lima ku dicem, nuayawan si kines, apuyu ku adipin.

(kamu nu Hulam:芙蓉果實為瘦果，長橢圓形，有五稜，先端有麟片，冠毛短。）

langaw makaala tu tulu a bataan – enem a bataan a kunfun, makimulmul ku langaw.

(kamu nu Hulam:植株約30～60公分，成株呈圓形。）

masadit ku papah, mahida u ngelap atu masa dicem i akaway, langaw han kala abuabuwan sangelac apuyu ku banuh, bangsis.

(kamu nu Hulam:葉柔質，呈狹匙形至倒披針形，全株被灰白色短毛，有強烈香氣。）

Kalapa itini i Taywan yumahida sasapayuen ku yadahay, taneng sapipuhpuh a kawaw,

(kamu nu Hulam:芙蓉菊在台灣早年多半做為藥用，此外民間認為它有驅邪避凶的功效，也是一種民俗植物，近年來逐漸發展成為觀賞植物，葉片銀白亮麗，而且帶有香味，只可惜淡黃色的花不夠顯眼。）

 paluma (栽培要點) 
【caypiwac】 manamuh tu caypiwacay, kanamuhan a maudip a capiwac han i tusa a bataan – tulu a bataan aduan. caay katalaw tu caledes, matalaw a tudi tu sienaw, pulu’ a du’sa mahamaw a tabaki, kasienawan pacumuden i dihekuay a luma’, hidatu milama tu 0 du’.

(kamu nu Hulam:【溫度】喜溫暖，生長最適宜溫度為20~30℃。 耐熱，稍耐寒，10℃時植株生長緩慢，入秋後需移入室內保溫，並保持0℃以上的溫度。）

【pacilal】 manamuh tu cilal, kaisa tusi litungay, acaay kay labu nuluma apahabay. hatida ku caledes nu laluthan , amana’ palitungen.

(kamu nu Hulam:【光照】喜充足的陽光，不耐陰，不宜作室內植物。即使是炎熱的夏季，也不需要遮蔭。）

mapacilal han kapah ku langaw, mitalakaw tu aadihan.

(kamu nu Hulam:直射陽光更有利於植株良好的生長，並提高觀賞性。）

anu pacumuden numitan i luma amiadih, apuyuen kuni kay luma’an, kya caay pikawa tu langaw. sapal henay matalaw tu cilal, hatanengen kuni kasi badahung.

(kamu nu Hulam:如需移入居室的陰處觀賞，只能是短時期的，才能不影響植株的生長。但苗期的幼株畏烈日曝曬，應注意適當遮蔭。）

【basbas tu nanum】caay katalaw tu kelah, matalaw tu yadahay a nanum, pananum sa hatanengen saicantu ku malalemetay, acaay pilalemetsa tu paplumaan, piadihai acaay pilakuyd tu cacaya a dimiad ku lalemed. Iputahay a langawan , anu maudad sa piadihi tu lalaliwan tu nanum masa takuwa.

(kamu nu Hulam:【澆水】耐旱，不耐積水，澆水要掌握“寧乾勿濕” ，切勿讓盆土過濕和澇積，注意不可積水超過1天。置室外的植株，在雨後要及時檢查並倒去盆中的積水。）

kalapa u mihmihcaan madecdecay a langawan, akaway patelek, yadah ku ciit, pasu papah yadahtu, adihen ku langaw makimulmul adihen.

(kamu nu Hulam:芙蓉菊是多年生的亞灌木，莖直立，多分枝，因枝葉盛多，而使植株外觀成圓團狀。）

【hican mibuwah ku kalapa】taneng u sapalan ku sasapalan, paheceken kuni paluma, kawya sa.

(kamu nu Hulam:【芙蓉繁植方法】可用播種、扦插、高壓等方法。）

sapaluma a lala’han awkasenusa a milaliway nu nanum ku kapahay mahida u likenan a lala’, nipilian a lala’ ku sakapahay, sakapahay nu sakaudip nu caypiwac han tusa a bataan-tulu a bataan ku ditek, anu adih sat u balu kalamkamen saiten ku balu, sakacaay ka ikes.

(kamu nu Hulam:栽培土質以排水良好之砂質壤土或壤土為佳，生長適溫20～30℃，見有開花立即剪除花蕾，可抑制老化）

anu ikesaca, i sadingsingan a puu’an lingatuen aca misait atu sakapahen kuni pisait, sadingsing hantu hamaw han amisakapah amisait, nu tanayuay a ciit saapuyuen kunipisait, misait tu nacilekayan, mabadiay a ciit, numa tatuntunduhay a ciit, kasienawan han mulangaw tu ciit, kya ciit nida masilut, idaw ku icelang, sacay ka badi’nu langawan.

(kamu nu Hulam:若植株老化，春季施以重剪或強剪，春季進行修剪整形，將過長的枝條剪短，剪掉病蟲枝、枯死枝、交叉重疊枝、冬季徒長枝等，使枝幹頓挫有力，富有剛性，並可防止枝幹衰老引起退枝。）

Pabaluhay mulangaw sa kitucen ku mulangway nu ciit, pihamawi amikituc, misakapah tu wayway nu kilang, kya pabaluhay asi langaw nu ciitan, kya kapah kuni kadadecdec nu langaw.

(kamu nu Hulam:生長期應及時摘除枝幹上多餘的萌芽，並注意打頭摘心，以控制樹形，促發新枝，使樹冠豐滿緊湊。）

kalapa han u papah ku aadihan, u kala lawlawan langlangdawan ku kulit nu balu caay kapiadih, mahicaay kiya ku saneng, sisa anu tahekal sa ku balu a pecuen tu, mukan tu yadahay nu kakanen, ekes satu ku langaw.

(kamu nu Hulam:因芙蓉菊以觀葉為主，其黃綠色的花朵觀賞價值並不高，且有怪味，因此當花蕾出現時應及時摘去，以免消耗過多的養分，使植株老化。）

 u siwkay nu nipaluma 
kakuniza植物分類()tabakiay a kilang (v)adidi'ay a kilang ()lutuk ()lutuk-balu ()masay ()zuma
()mahetik ku papah ()dauc landaway (v)zuma

(v)yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip ()zumatakalaw nu bayu'生長海拔高度mauzip subal生長區域nipaluma sasahicaan栽種功能yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()takalaw maka株高tuluay a bataan katukuh tu patuay a bataan ku talakawpapah tanaya'葉長papah ahebal葉寬papah mapela'葉瓣balu ahebal花徑balu kulit花色heci果實paenu種子

 u sanek nu nipaluma 
1sanek味7dawmi軟2letek毒8siceka'刺3cedam甘,甜9dieku溫4aledah辣,辛10cuedet寒,涼5atekak苦11acak乾6cupelak澀12zuma其他

 malaheci tu imelang 
1pangangay(生)津27kaliwates (消)小疔2akacay-akuti(減)燥熱28malebawa(消)跌打腫傷v3cuedet(減)寒冷29akuti'(消)燙傷4patezep tu izang(消)出血30tunatun(消)瘀血5paisi'(利)排尿31tibeni(消)泡疹、痱子6taluktuk(減)發炎32kebing(消)麻疹7sulalis(退)發燒33sizaz(消)濕疹8cebu' taluktuk(消)尿道膀胱炎34butus(消)水腫9mapudasay(減)皮膚病35kalad nu bau(減)蛇咬10atay taluktuk(減)肝炎36bulad adada'(消)經痛11adada'(減)痛37cadi'ci(減)心痛12sicedam isi(減)糖尿病38pasicucu(增)乳汁13ngidngid(消)嘴破嘴角發炎39bali-malalemed(減)風濕14teluhu(消)濃痰v40calenged(止)皮膚癢15takulaw adada'(減)喉嚨痛41sinawal(減)暈眩16tuzu malebawa(減)關節炎,風濕痛v42manah(消)痔瘡17mabanic(消)腹瀉43pucu'(消)淋巴痛18muta'(調)嘔吐44buyu'(解)中暑19masikata'(調)便秘45suaw(止)渴20adada' tangah(減)頭痛46muni' ku banges(消)皮膚潰爛v21malihen(怯)咳嗽47takalaw ku izang(減)高血壓22makamaw(減)感冒4823milisawada'(調)腸胃病，胃痛v4924walak(解)中毒v5025maduka'(消)破皮傷5126puces(消)膿包、大疔52zuma其他

 pasubana i cacudadan a lacul 
u cudad a  nganganCrossotemphium chinese (L.) Makinou sapamat a nganganCompositae(菊科)u Amilika a ngangan

 u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay 
cidekaynganganmiungaySakizayakalapaPangchaTayanPaywanYuwatansisila ninav ismudSejekTalukuPuyumapuyungRukaylangwdhadhipuCouKabalanTau/YamikoyongSawKanakanabuLaaluwaSaysia

 namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan 

 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
 Yuancumincu weiyuanhuy-  sapayu' a nipaluma nu Yuancumin 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p187
 台灣原住民族藥物植物圖鑑（行政院院原住民族委員會）
芙蓉菊栽培方法與盆景養護：https://cclccl-life.blogspot.com/2014/08/blog-post_29.html

kakuniza:nipaluma
kakuniza:Habayiing