tulakuk

satangahan(主題): 
tulakuk

 u zuma a kamu(其他語言): 
nu Hulam(中文):雞

nu Amilika(英語):chicken

nu Zipun(日語):ニワトリ（鶏)

u tulakuk mapahabay nu tademaw, mitengil tu kamu nu tademaw, mapahabay nu tademaw a tulakuk u sapakan tu tademaw a aadupan tan-pay-ce(動物蛋白質) a tuud, u sayadahay a nipahabay a tuud, u saahabalay a nikalakalak.

雞已喪失了大部分的飛行能力，但還留有極少的飛行能力，只能飛一小段，和大部份雉科鳥類一樣不善飛，但因為在人類刻意配種餵食下，雞被養成超重，不成比例的肥大，飛行能力才會比其他野生雉科鳥類還要差。

maliyuh tu ku tulakuk mabahel, nika adidi tu katinengan a mabahel, mapahabay nu tademaw,  baeket satu tadakizemu tu kyu akiliyuhan ku i putahay mauzip a tikulac mabahel.

 (特徵) 
典型家雞的毛色都是棕色。當中雄性毛色偏向於有光澤的深紅色，且尾部的羽毛顏色一般呈深綠色、深藍色等較為鮮艷的顏色，同時這些尾部的羽毛較長並呈下垂狀。

u banuh nu ulang a tulakuk cacay ku kulit, u banuh nu tama sa sisimal sumanahay a banuh, u banuh nu kikul sa u langdaway ku kulit, anu caay sa u kangdaway a kulit, tanayu’ aca ku kikul a banuh tasasa ku kataci. 

母雞的體色則較單調，羽毛沒有光澤，尾部羽毛較短，沒有雄雞的鮮艷羽毛。

在體形上，雄雞比母雞稍大，而母雞在整體上較雄雞稍胖。

u nu ulang a kulit cacay aca, sibanuh sa inayay ku simal,  apuyu’ ku banuh nu kikul, caay kahiza nu tama kabangcal ku kulit, u uzip kitabakian nu tama ku ulang tu adidi, u ulang kikizemuan ku tama.

雞的奔跑能力很強，但由於翅膀較一般鳥類短小，故飛行能力較為薄弱，僅能短暫且低空飛行。

icelang ku tulakuk maduba’, nika kiapuyu’an ku sapikpik tu ayam, kyu maliyuh mabahel ku tulakuk,mabahel satu caay kabatad caay katalakaw ku pibahel.

成年後的雞頭上至下喙都長有火焰形狀的肉冠，當中雄雞的肉冠較大顏色較紅，母雞則肉冠較小顏色較淡。

u balakiay tu a tulakuk siadiping I tangah niza,  u tama a tulakuk a adiping sa sumanah sa ku kulit, u nu ulang a diping caay kasiwangtan ku kulit.

剛出生的幼雞呈純黃色，或帶有深楬色、灰色斑紋的絨毛。長大後會慢慢長出羽毛取代絨毛。

makalecuhan a ciwciw sa u takuliyaway ku kulit, anucaay sa u café a kulit, u nu abuay a kulit a banuh.balaki satu masumad tu ku kulit nu banuh.

 tiekuk (雞蛋) 
母雞正常18週齡時開始產蛋，結束的時間需視其健康狀況。母雞由於日照與營養影響，只要一開始產卵，即會天天排卵、生蛋，即使不交配仍會產卵。但這些雞蛋沒有經過受精，細胞無法分裂，因此無法孵出幼雞。通常人們日常用於食用的雞蛋都是孵不出幼雞的未受精蛋。

ulang a tulakuk sabaw waluay a lipay kabalaki,  malingatu tu sitiekuk, ayaan pahezek sitiekuk saw u kapah tu nu uzip ku aazihen. kapah ku nikan mapacilal aca ku ulang malingatu tu sitiekuk, sademidemiad satu sitiekuk, anu cacaay aca kalaledi’ sitiekuk tu. nika mahiniay a tiekuk nacaay piso-cin(受精), caay tu kapela’ ku sipaw, caay tu kalaciwciw ku tiekuk, u kakanan nu tademaw a tiekuk u mahiniay amin tiekuk.

雞的交配有兩種，一種是自然交配，一種是人工受精。

tusa ku kalalamu nu tulakuk, cacay sa lalamu sananay, u cacay sau palumaan nu tademaw.

受精蛋可用於孵化小雞，但未受精蛋亦可烹熟食用，是人類動物蛋白質的廉價來源。雞蛋常使用在菜餚中，有許多不同的烹調方式。蛋黃是雞蛋中央的黃色液體，蛋白是雞蛋中的無色液體。

u malalamuay a tiekuk kapah malaciwciw, nika u caay kalalamu a tiekuk kapah salami’en mukan, u sakapahay a tan-pay-ce nu aadupen (動物蛋白質),  malalami’ ku tiekuk, yadah ku cacanan a pisalami’, ya i tebanay u takulyaway a tuud nu tiekuk u tanghang(蛋黃) han kuyza, u salangcay nu tiekuk u  tan-pay(蛋白) han kuyza.

 (孵化) 
雞的孵化期一般為21天，在孵化期內需要控制好孵蛋的溫度和溼度才會孵蛋成功。母雞不但孵化自己所產的雞蛋，也孵化別的雞所產的雞蛋，甚至可以孵化鴨卵。

tusa a bataan izaw ku cacay a demiad midiku tu tiekuk itiya malaciwciw ku tiekuk,  a sakaphen ku untu atu sanget itawya malaciwciw ku tiekuk. ulang a tulakuk midiku tu tiekuk nu uzip a tiekuk, kapah tu mikutay midiku tu taw a tieku, kapah aca midiku tu nu taduk a tiekuk.

人工孵化雞蛋時要將雞蛋放在高溫的環境裡。如果環境溫度不夠（攝氏37.7度左右），可以使用電燈泡來保溫。使用電燈泡保溫時需要全天開啟電燈泡，在孵化後仍需使用電燈泡保溫至三周大。

anu u tademaw ku midikuay tu tieku, a i akutiay a untu. anu caay kataneng ku akuti(37.7C∘) kapah u dingki ku sapaakuti. yu u dingki ku sapaakuti a sademiad han miwawah ku dingki, malaciwciw tu a tulu a lalipayan mipaakuti tu ciwciw.

如果不滿足環境溫度條件會導致孵蛋失敗，孵化成功的幼雞也很有可能會死亡。如果使用孵蛋器的話，可先將溫度設定至39度左右，大約第18天後再將溫度調到36.7~37.2℃。

anu caay kataneng ku untu a nayay ku laleci nu kalaciwciw,anu malaciwciw tu sa hakay a mapatay tu, anu u kikay ku mamidiku, i ayawen tu misakapah ku untu(39 C∘) han ku untu, sabaw walu a demiad tu selep hantu ku untu36.7~37.2℃.

 (經濟用途) 

 pahabay (飼養) 
雞是可以自然養育的動物，主要以昆蟲、蠕蟲及各種五穀雜糧等為食；人工飼養的雞，大多是餵食雞飼料為主。

u nipahabay a tulakuk, u sapahabay i tuhinian sa u cilekay, atu palamel hank u hemay, atu siliw ku sapakan tu tulakuk.

剛出生的小雞出生後不久便有奔走的能力，可以跟隨母雞外出自行覓食。由於小雞自衛及禦寒能力低，極需要依賴母雞的體溫保暖，導致牠們不能離開母雞太遠，長大後的雞可捕食蜈蚣、蜥蜴、蚯蚓，甚至細小的老鼠、細蛇等較大的獵物。

makalecuhen nanay a ciwciw, caay katenes a lecuhen maduba’ tu mikilul tu ulang mikilim tu kakanan. nika u ciwciw metalaw tu cuedet, limeklimek satu i sapikpik nu ulang ku ciwciw amin misadihku,  kyu caay tu pakalaliw tu ulang kuheni,  balaki t uku ciwciw matineng tu mukan tu alisalap, cacuecu’, atikak, adidiay a edu kanen nuheni, atu adidiay a bau makan nuheni.  

 titi' (雞肉) 
雞肉裡的雞胸肉屬於白肉，因為價格低廉，是世界各地常見的食品，也有許多不同料理的方式。

ya baluhang a titi nu tulakuk u sanglacay a titi han,  zaysa ahemi ku aca,  i cuwacuwa mazih tu a kakanen,  izaw tu ku cacanan a pisalami’.

 namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考來源) 

 nisulitan ni 蔡宜庭 aci 高碧霞.
中文維基-雞：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%B8%A1