nipaluma-culahakay

nipaluma-culahakay (杜虹花)

 culahakay 
杜虹花

(俗名：粗糠仔、白粗糠仔、白粗糠樹、毛將軍、大丁黃、台灣紫珠、燈黃、螃蟹花)

padungi a ngangan(俗名)

padungi a ngangan u Cu-kang-ze, Maw-cian-jun, Ta-ding-huang, Taywan-ze-zu, Pay-cu-kang-ze, Bay-cu-kang-su, Deng-huan, Pang-sey-hua.

 u siwkay nu nipaluma 
kakuniza植物分類()tabakiay a kilang (v)adidi'ay a kilang ()lutuk ()lutuk-balu ()masay ()zuma
()mahetik ku papah (v)dauc landaway ()zuma

()yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip (v)zumatakalaw nu bayu'生長海拔高度mauzip subal生長區域nipaluma sasahicaan栽種功能yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()takalaw maka株高papah tanaya'葉長papah ahebal葉寬papah mapela'葉瓣balu ahebal花徑balu kulit花色heci果實paenu種子

 u sanek nu nipaluma 
1sanek味7dawmi軟2letek毒8siceka'刺3cedam甘,甜9dieku溫4aledah辣,辛10cuedet寒,涼v5atekak苦v11acak乾6cupelak澀v12zuma其他(平)v

 malaheci tu imelang 
1pangangay(生)津27kaliwates (消)小疔2akacay-akuti(減)燥熱28malebawa(消)跌打腫傷v3cuedet(減)寒冷v29akuti'(消)燙傷4patezep tu izang(消)出血v30tunatun(消)瘀血v5paisi'(利)排尿31tibeni(消)泡疹、痱子6taluktuk(減)發炎32kebing(消)麻疹7sulalis(退)發燒33sizaz(消)濕疹8cebu' taluktuk(消)尿道膀胱炎34butus(消)水腫9mapudasay(減)皮膚病35kalad nu bau(減)蛇咬v10atay taluktuk(減)肝炎36bulad adada'(消)經痛11adada'(減)痛v37cadi'ci(減)心痛12sicedam isi(減)糖尿病38pasicucu(增)乳汁13ngidngid(消)嘴破嘴角發炎39bali-malalemed(減)風濕v14teluhu(消)濃痰40calenged(止)皮膚癢15takulaw adada'(減)喉嚨痛41sinawal(減)暈眩16tuzu malebawa(減)關節炎,風濕痛42manah(消)痔瘡17mabanic(消)腹瀉43pucu'(消)淋巴痛18muta'(調)嘔吐44buyu'(解)中暑19masikata'(調)便秘45suaw(止)渴20adada' tangah(減)頭痛46muni' ku banges(消)皮膚潰爛21malihen(怯)咳嗽47takalaw ku izang(減)高血壓22makamaw(減)感冒4823milisawada'(調)腸胃病，胃痛4924walak(解)中毒v5025maduka'(消)破皮傷5126puces(消)膿包、大疔52zuma其他(手腳痠軟無力、白帶、神經痛、支氣管炎、眼疾、燒傷)v

 pasubana i cacudadan a lacul 
u cudad a  nganganCallicarpa formosana Rolfe var. formosana u sapamat a nganganVerbenaceae(馬鞭草科)u Amilika a nganganFormosan Beautyberry

 u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay 
cidekaynganganmiungaySakizayaculahakay, colahakayvPangchaTayanPaywanYuwatantuhung puah tu lukisvSejekTalukuPuyumaRukaylangudaraivCoutanaripivKabalanTau/YamiSawKanakanabuLaaluwaSaysia

 ngangan (名稱) 
【學名】 Callicarpa formosana Rolfe var. formosana

mitesekay a nipangangan: Callicarpa formosana Rolfe var. formosana

【科名】 馬鞭草科(Verbenaceae)

sapamataan a nipangangan: malalitinnay a lutuk, malalitinnay a lutu:Verbenaceae

【俗名】粗糠仔、毛將軍、大丁黃、台灣紫珠、白粗糠仔、白粗糠樹、燈黃、螃蟹花 

padungi a ngangan: u Cu-kang-ze, Maw-cian-jun, Ta-ding-huang, Taywan-ze-zu, Pay-cu-kang-ze, Bay-cu-kang-su, Deng-huan, Pang-sey-hua.

【英名】Formosan Beautyberry

u In-yuay a ngangan: Formosan Beautyberry

【族語】布農 Tuhung Puah Tu Lukis、撒奇萊雅 Colahakay、鄒 Tanaripi、魯凱 Drekay

u ngangan nu binacadan (各族群的命名): Bunun sa u Tuhung Puah Tu Lukis、Sakizaya sa u Colahakay、Cow sa u Tanaripi、Lukay sa u Drekay

 (分類) 
馬鞭草科（Verbenaceae）為脣形目下的一科，成員物種大多為熱帶植物。本科成員形態包含喬木、灌木，以及草本植物。

malalitinnay a lutuk, （Verbenaceae）u macacapaay ku papah, I tapiingan a lutuk sa, uwyda amin u sakay lalud, idaw ku talakaway, idaw ku apuyuay, ahicahica a lutuk.

本科物種單葉對生；花兩性，花冠合瓣，合成鍾狀、杯狀或筒狀，也有二唇形的；果實為蒴果和核果。部分成員具有芳香氣味本科物

malalidinnay a inakilang sa u culahakay, cacay ku papah masasiteked kya balu adihan sa matiya u mamaluyay (鐘狀、圓形), malecad tu putud mahidaca u kupu a adihan, idaw waca ku macacapaay a papah adihan, u heci nida sa anu maduhen sa pela’ sa ubiyaw idaw ku bangsi’say.

近年來，系統發生學證據顯示許多曾被劃入馬鞭草科的屬，應重新劃入唇形科。現今本科共包含了35屬1,200餘種。有的分類法將海欖雌屬單獨列為一科，或劃入爵床科。

capia mihcaan yadah ku misatinetinengay (研究據) amaydih a palaliwasak a palatusa, macacapaay, aydaay culahakay mkalatu tulu a bataan idaw ku lima 1200 a kayadah, dumasa tu pica’an apalacacay misateked(單獨).

【使用族群】 布農、撒奇萊雅、鄒、魯凱   

u situngusay sa:   

binacadan nu kawaw: Bunun, Sakizaya, Cou, Lukay      

 u lalangawan nu culahakay (分布) 
原產於熱帶亞洲、台灣、中國大陸南部、日本及菲律賓，常常可以在台灣全島各地低海拔1750公尺以下亞熱帶次生林的山區、平地及原野發現其蹤跡。

nay kalangawan nida (原產於) akudiay a kanatal Ya-cuw, Taywan, Cung-kou-ta-lu,mutimulan a kakitizaan, Zipun, atu Biy-li-bin sawsawni maadih tu i cuwacuwa nu Taywan 海拔1750 kun-se i sasa, i kacaledesay a kilakilangan a buyu’, inenal atu idaw tu I numanumahan ku langaw. 

杜虹花原產於台灣，現分布中國、台灣中低海拔地區、菲律賓等地區，中國國內分布於海南、廣西、廣東、香港、雲南、福建、貴州、浙江、江西等省區，性喜溫暖至高溫潮濕的環境，適合於攝氏20－30°C 生長，耐旱、能耐各種污染物，於排水良好潮濕而肥沃的砂質土壤中運用播種法或扦插法繁殖，野外分布於溪邊溝谷、山坡灌叢之中，人工常栽種於路旁及庭院中作觀賞樹、誘鳥樹或綠籬之用。

u culahakay sayaway naiTaywan aidasa idaililis nu bayu aida u cuwacuwaay aniyadu, idatuwamin namakayni i Fe-lu-bin atu Cung-kuo hanae' kewasi siyakang iyana buciyen Kewco' Cociyang icuwacuwa, mananamuh tu halahaway akutuay atu suemetay amelangaw. 

適合於攝氏20－30°C 生長，耐旱、能耐各種污染物，於排水良好潮濕而肥沃的砂質土壤中運用播種法或扦插法繁殖，野外分布於溪邊溝谷、山坡灌叢之中，人工常栽種於路旁及庭院中作觀賞樹、誘鳥樹或綠籬之用。 

sitatudung tu se-se 20－30°C. melangaw caykatalaw tu acak atu anabu, sakaydih han, ku sinanum may sadamekay silikenay a lala' anu paluma sa u sabak anu caysa putuneku ciid' pahecek han, ida i sawac, idi masatukus say ida ku palumaay ililisen putan, mamelawan salangatan madih patan tu ayam.    

 u langaw nu culahakay (生態形狀描述) 
杜虹花屬於馬鞭草科紫珠屬的常綠性灌木植物，植株高約200-450公分，其分枝及葉片皆佈滿毛茸。單葉對生，葉片形狀呈鋸齒緣的卵形至長橢圓形。  

culahakay a langaw madiya u malalitinay nika u kulit nida kudawan紫 sa, nika alahican melcad tu sumilaway atu apuyuay amin a lutuk, u talakaw nida 200-450 kun-ben, ciid atu papah mamin tu malecaday tu bunac a banuh. 單葉對生cacayay a papah malatusa, u ta’-ku nu papah malecad tu salusalut a ngipen u sumilaway sa malecad tu kulit nu tikuk u tanaya sa maiecad tu ti’kuk kasakimulu’ (橢圓形).  

每年4月時會開出多數密集的粉紅或紫紅色小花，在中央的一朵頂生花，下面從花序梗頂生出二分枝，每枝頂上各生出一朵花，花萼具4裂，花冠呈管狀，具有4枚雄蕊。初夏結出的果實為球形的果實，直徑約0.25公分，初為淡紫色，成熟後會漸漸變成深紫色。  

paymihcaan sepatay a bulad sa malingatu a tahekal ku kalasumasumahan nahan idaw ku kalakudawan atu sumanahay adidi’kay abulud itida i tepan niya kasibalud malecad tu adipin aadihan, I sasa niya balud aakaway tahekal ku tusaay a ciid, nika yatusaay a ciid tehekal ku balud, sepat kiya ihekalay a papah niya balu, macebal kiya balu, sepat kiya itebanay a tatami a balu. u kasiheci’yay niya culahakay sa iayaw nu lalud asiheci’ yaheci nidasa masakimulu malecad tu mali, u tabaki nida 0.25 kun-ben, yu makatahelkal kiya heci’ adidi’ ka kudawan a kulit Yumaduhen cinida sa haymaw sa masumad tu ilabuay tu akudawan a kulit.      

l杜虹花是一種常綠灌木植物，全株密披黃褐色星狀毛，高約1－4米；分枝多，小枝圓柱形或略呈四方形，密披粗糙的黃褐色星狀毛，老枝無毛。

culahakay u sumilaway a kilanga madeket ku angangan, kala ku lawlawan ku kulit, matiya u bunac ku banuh u talakaw sa makaala tu sabaw tusa atitek iyadah ku ciid, masakimulu masatapi' i yadak ku masahica hicaay idaku mawaswas nu sasibud niyakulit bunacabanuh maikesay a ciid ina' ku banuh.   

 papah (葉) 
葉為單葉對生，橢圓形、卵狀橢圓形、寬卵形、倒卵形、長圓狀披針形，形狀變異大，毛紙質，先端銳尖至漸尖，基部圓形、楔形或鈍，少為近心形，葉緣細鋸齒狀或僅有小尖頭，表面疏披短硬毛及星狀毛，後因毛脫落變為質感粗糙，背面具細小的黃色腺點及披灰黃色星狀毛，主脈、側脈及網脈於背面隆起，側脈5－12對，長約6－18公分，寬約2.5－11公分；葉柄粗壯，密披黃褐色星狀毛，長約0.8－1公分。

cacay ku papah masasiteked, satanaya' sakasakimulu tanaya' a hebal tikinil malacad a mitutiekuk matiya utatipeluk a banuh angangan masakimulu madicem, matumuh misengngi tu balucu' langdaway a papah misengi tu ngipen nu salusalus cacay ku dicem.  

表面疏披短硬毛及星狀毛，後因毛脫落變為質感粗糙，背面具細小的黃色腺點及披灰黃色星狀毛，主脈、側脈及網脈於背面隆起，側脈5－12對，長約6－18公分，寬約2.5－11公分；葉柄粗壯，密披黃褐色星狀毛，長約0.8－1公分。  

naidaw kya sa atekak apuyu'ay matiya bunac a banuh, maemin mapelu' sisa caay tu kakapah a adihan, ikulu naida kya ku dawan atu aduwan ku dawa a bunac a banuh, maemin mapelu' sisa caay tu kakapah a aduhan, i kulu naidaw kya kudawan atu abuwan ku dawa a bunac a banuh, nganganga tapingingan baluwang i kululul mulutucay, tapingiay sa 5 katukuh i 13 macapiay tanayu' sa 6 katukuh i 18 kung-ben ahebal sa i 2 katukuh i 11 kung-ben kaus nu babah madeket kya kedawdawan a kulit bunac a banuh tanayu' i 8 katukuh i 12 kung-ben.       

 balu (花) 
花細小排列成聚傘花序，腋生，密披黃褐色星狀毛，直徑約3－4公分；常為4－5次或6－10次分枝；花序梗比葉柄長或略等長，二分叉，長約1.5－3公分

iya balu masilsil malecad tiya cacebalen a kausuwa, ilaed nu papah metahkal u kudawdawan ku kulit, bunac banuh ce-cin izaw ku 3-4 kung-ben, nikakakilu sa mahica 4-5 atu 6-10 ku ciid iya a kaway nu balu kitanayaan ku kaus nu balu, tusaay mapela' tanaya' 1-3 kung-ben. 

苞片細小，花具短柄；花萼4淺裂，呈環狀，披灰黃色星狀毛及腺點；萼齒鈍三角形；花冠管狀，粉紅色、紫紅色、淡紫色或紫色，無  

adidi' ku satabu a puuy ku kaus niya balu, sepat kya mabadi'ay tu a papah, malukut tu kya anuwan ku dawdawan bunac banuh a kulit, matumatumuhay a ngipen tu luay a papah tuluay a papah, balu nu kulit sa kalasumahen, kalaluteman dihpicay a luetem.   

毛，具稀少的細腺點，長約2－2.5公釐；裂片長圓形，長約1－1.3公釐；雄蕊4枚，細長，長近花冠的2－3倍，伸出冠筒之外，長約5公釐；花藥黃色，細小，橢圓形，長約0.6－0.8公釐；藥室縱裂；子房光滑，無毛，頂端具腺點，及具不完整的兩室。   

banuh cikayadah tanaya' sa 2-2.5 kung-li yalengat sa tanaya' 1-1.3 kung-li, a ngingis, niyabalu sa sepat tanaya' micapiya i balu sa 2-3 pe, muculal tahekal nu balu 5 kung-li, sapaiyu a balu u ku dawdawan ku kulit, a didi' ku masatanay 6-8 kung-li, iyasasapaiyu'en a kulit, tu meli'nai' ku banuh ipabaw caay kasamtek kukulit i tapiingan.    

 sasapayu’an (醫藥用途) 
【藥效】在性味方面，具苦、澀、涼，不僅可以止血鎮痛、散瘀消腫，還可以清熱解毒、補腎滋水。

u ngangaayan ni nasapayu’:

u silaec nida sa, akenek cupelak cu’ede, caykaw hida a cacay u duma sa mingaay tu sapi pute’d tu idang, mangaay tu malbawa (腫)sapibasaw tu akudi’ay, palaliw tu duku, padihin tu buwa’(腎).

主要用來治療多種疾病，包括風濕、手腳酸軟無力、白帶、神經痛、 眼疾、支氣管炎、皮膚紫癜、外傷出血、毒蛇咬傷、燒傷...等。

angangann a mingaay tu yadahay a imelang, mapulung tu namakayni i adada’ay tu tusud, mabulesen ku lima’ atu kuku, inai’ ku icelang, pei-tau (白帶),  mikaladay tu ulad, adada’ay ku mata, aladisay ku, hahanhannan, pudac nu banges´, u mahidangay a duka’, nikalatan nu bau’ maludas a hicahica.   

杜虹花的根及葉入藥，中藥名為紫珠，性涼，味苦澀，具清熱解毒、收斂止血、鎮痛、散瘀消腫之功效，可治風濕、老人手腳酸軟無力、眼疾，毒蛇咬傷。

nipaluma-culahakay, colahakay a lamit atu papah sa, u cung-yaw a ngangan sa u Ze-cu, cuedet, sanek akenek cupelak, akacay akiti taneng walak, adadad, masasa ku butus malaheci tu imelang, taneng bali malalemeday a imelang, dawmi’ ku kuku atu lima atu mata, kala nu bau masusu tu.

 namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan 
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p118

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%9D%9C%E8%99%B9%E8%8A%B1

kakuniza:nipaluma
kakuniza:Sabak Nubu
kakuniza:Kinbu u Watan