nipaluma-tabayal

tabayal 
姑婆芋(俗名：野芋、觀音蓮、山芋、海芋、天荷)

(kamu nu Hulam:姑婆芋（學名：Alocasia odora），屬於天南星科姑婆芋屬，分布於日本、臺灣、中南半島、阿薩姆邦、孟加拉國、婆羅洲。 姑婆芋在越南北部可入藥以治療感冒，名稱「雷」（Ray）

Tabayal, siey-ming (學名, mitesekay a pangangang): Alocasia odorau, mikitinnay i Tien-nang-sing a kaput nu tabayal a su (tang-nang-sing-ke-ku-pu-yi-su, 天南星科姑婆芋屬), u kalakalakan i Dipun (日本), Taywan(臺灣), i teban timulan nu Malayusaay a subal (Cung-nan-pangtaw, 中南半島), A-sa-mu-pang (阿薩姆邦), Mung-ciya-la-ku(孟加拉國), Pu-lu-cu (婆羅洲); tabayal sa, i nuamisan nu Yey-nang (越南) sapisanga’en nuheni tu sapaiyu nu masulali sa, pangangan han Liy .

 duku (毒性) 
nipaluma-adidiay tabayal i labu nu si-paw( 細胞) niza, idaw ku masadinumay mahida melimelitay a dinum( Cawsuan-kay-cingti(草酸鈣晶體), hu-seng-ce (後生質), niliwanan nu si-paw (細胞) a tuud.

i Dipun husen lawtung seng(日本厚生勞動省) mihapiy pakatineng amana palemang mukan sa, ya u hekal nida milecad tu kakanen a tali, tinaku: cieng-niyeng-yu (千年芋), Ta-ey-yi (大野芋), yi-tu (芋頭), nika i Dipun, Taywan atu Tung-Ya (東亞) a kanatal, idaw ku mapatelac ku nikanan madukuay a  kawaw.

(kamu nu Hulam:姑婆芋植物細胞中含有針狀針晶（草酸鈣晶體，後生質)，細胞代謝作用之產物）。日本厚生勞動省發布公告切勿誤食，因為它外觀類似於可食用的千年芋、大野芋或芋頭，但在日本、臺灣等東亞國家或地區，還是曾發生數起誤食而中毒的案例，）

 anu mukan tu tabal (誤食姑婆芋) 
anu caay pisunanit alaw makaen tu sidukuay a langaw nu tabal sa, wuya maciwdukay a wayway a tanungangay sa nayi tu kuwatan musakamu, adada’sipienuc’, atu adada’ ku bili’ a imilang, zayhan masasengiay ku tali tu tabayal, anu maydih kisu mukan tu tali, alaw u  tabayal ku kanen, sicacanan tu adada’ tu, mahiniay maciwdukay a kawaw, hina katengilan i cucuwa i Sing-bung.

(kamu nu Hulam:有些患者還會伴隨著流口水、口齒不清、吞嚥困難及腹痛等症狀)，特別是和「芋頭」相似的「姑婆芋」，時有所聞誤食姑婆芋的新聞事件不絕於耳。）

 nu patahay atu nu tumunaway sapiaadih a nipaluma (庭園造景或室內植物) 
u tabayal sa, laecus mukan, nika u talakaw nida makaala tusa a lasubu Kung-hun(公分) ku katalakaw niza, ina tabayal talakaw tanektek, bangcal ku langdaw a kulit nu papah, atu madayum mulangaw itidan i suemetay duuduu’day a kakitizaan, sisa kapah sapiaadihan, sapisahicahicaan i putah,atu sakay i lalabu nu tumunaw kina nipaluma-adidiay tabayal.

(kamu nu Hulam:姑婆芋雖不可食用，但高度可達兩米以上，高大翠綠、耐陰且容易種植，可作庭園造景或室內植物。）

 cica’ nu tabayal (姑婆芋的汁液) 
nika simahizaay maudipay aheciday a tuud (seng-u-cian, 生物鹼) hananay a cica’ ku tabayal, anu matebing isu ku tabayal, calenget ku matebingan, imahini sa, anu mialad tu yi-suwang (蟻酸) nu Yaw-zeng-ku(咬人狗) atu (Yaw-zeng-maw, 咬人貓), palamlamen, miselep tu  calenget sa.

(kamu nu Hulam:不過因為姑婆芋的汁液含有生物鹼，因此可用於與咬人狗和咬人貓的蟻酸進行酸鹼中和。）

 hicaen pasasiked ku tabayal atu tali (如何區分「姑婆芋」與「芋頭」) 
u balngbangan kapahay a demiad, u tanengay maladay tu lalabu nu luma’ tahekal midang, tayda i umaumahan milami’, nika u i hekalay a lami’  akay idaw ku duku i langaw, a maciwduk tu. azihen ku nika  ciwdukan caay kalalecad, izaw ku ahemaway, izaw ku micidekay a wayway anu maciwduk, adada’ ku takulaw, hanalhal bulesen ku laway mahicaay kiya.

(kamu nu Hulam:秋高氣爽的好天氣，適合全家出遊去郊外踏青，野外採摘的野菜，不少人會帶回家處理並食用，然而野外植物可能含有天然毒素，若不慎誤食會引起不同程度的中毒症狀(喉嚨痛、口腔麻木等症狀，。）

u tabayal atu tali u Tien-nang-sing-ke(天南星科)a kaput a nipaluma ku heni tatusa, malecad aca kuheni makay i angangan nu lamit patelek sa mulangaw tu tabakiay sumilaway a papah, atu makay sasa nu lalalala’an mulangaw tu tabakiay masaatiladay a lamit, anu caay ka sametek a miadih, utiih mulacal tuhenian, katinengan izaw amin kiya papah atu  isasaay a lamit .

(kamu nu Hulam:其實姑婆芋和芋頭都屬天南星科（Araceae）的植物，皆由根部直立生出大而綠的葉片，且具有地下膨大的塊莖，依據其外觀難以區分,但其葉及地下根存在著。）

 siteked nu wayway nu tabayal (姑婆芋的特徵) 
nu tabayal a wayway micidekay u Ki-ce(革質) a papah, u tela’ nu nanum caay pisiket i papah caay pikabit mala budawan.

(kamu nu Hulam:姑婆芋特徵: 包含葉片是革質的，水滴無法在葉片上形成水珠凝結。）

ya papah mahida u tieku ku udip nu papah, mahida aca u pahecek nu paya, u teban nida mahida u balucu’tu masadicem, ya sasa nu angangan ya lamit adidi’ tanayu’, mihida u takulahay ku kulit, u angangan batac a papah siduku amin, anu hidahan musalami caay kaselep ku duku .

(kamu nu Hulam:基部呈心狀箭形，其地下根細長，且偏黃色，根、莖、葉皆有毒性，一般的烹煮很難降低它的毒性。）

 siteked nu wayway nu tali (芋頭特徵) 
siteked nu wayway nu tali: pasupapah u Zung-ce(絨質), u lesing mitalinged i papah mikabit ku lesing mahida u telatela’ budawan, azihen ku hekalay nu papah a wayway mahida u Tung-sing(盾形) mahizaay dikecan hananay nu tailing, ya ukak nu papah caay kasametek, u sasaay nulamit idaw ku adidiay mahida u kiyu’ ay ku kulit, wuya lamit, angangan, papah siduku amin, nika anu paynien i nisalami’ cacaken malawpes ku duku sa.

(kamu nu Hulam:芋頭特徵:包含葉片是絨質的，水滴可在葉片上形成水珠凝結，葉子為全緣、盾形、葉脈不明顯，地下根具有紫色斑點，根、莖、葉皆有毒性，透過烹煮可去除毒性。）

 makay lalayan a kakanen (大自然的糧食) 
tabayal, u kamu nu Pay-wan-cu(排灣族) sa: makay lalayan a kakanen

(kamu nu Hulam:姑婆芋，排灣族人通稱是：「大自然的糧食」。）

i Pay-wan-cu(排灣族) sa, kanahatu cacay kaw kakanen ku tabayal ,  nika madayum maala ku tabayal, u Pay-wan-cu(排灣族) a binacadan i buyu’ sipisanga’  han tu dabek a zayliw, salalimekan tu udad, caay tu kasienaw ku uzip yu maudad.

(kamu nu Hulam:對排灣族來說，姑婆芋雖然不能食用，是排灣族人山區躲雨最方便取得撘架造臨時屋的材料，可以避免自己在山區裡受寒。）

azihen ku hekalay nu tabayal, mileca tu ya malukakananay nu Pay-wan-cu (排灣族) a cieng-niyeng-yu (千年芋), sisa anu patelac ku nipiala, milaecusay aca tu kakalukan nu malukay, sisa anu taydaay i buyu’buyu’an a binawlan pisinanu’t i.

(kamu nu Hulam:但是因為姑婆芋的長相，非常類似俗稱千年芋這種排灣族種植的食物，如果採錯了，反而破壞了族人的農作物，上山的民眾都必須要注意。）

ina qainguay (排灣族語) tabayal u cacelakan nida sa suemetay a kakitidaan, anu i mahizaay bukebukelalan madayumay mapacilal a kakitizaan, caay kaadih itiza, kanahatu izaw a maazih i bukelalan, nika caay ka kapah ku langaw nu tabayal, tu ya hekalay nida azihan mahida u cieng-niyeng-yu (千年芋) a wayway.

(kamu nu Hulam:這qainguay(姑婆芋)生長在陰涼的地方，在河床地這種容易日晒的環境，看不到它的蹤跡，即便在河床生長，也長的不茂盛(姑婆芋)外觀看起來就像baljal(千年芋)的樣子。）

nika pakaynien i papah nu kasasizuma katinengan tu caay kalecad, caay ka mulangaw tu angang ku lamit nu tabayal, caay kalecad tu nu tali.

(kamu nu Hulam:但是可以從葉子看出不一樣，還有姑婆芋的根不會生株，跟吃的芋頭不一樣。）

 satabakiay a epuc (姑婆芋的另外一個功能) 
pakaynien i Yuancumin ina Tabayal hananay u satabakiay a epuc sa ,  itini i sapisanga’ tu dabek, yu tayza i buyu’, zuma sa anu makalad nu Yaw-zeng-ku(咬人狗), sipakapah tu nikalataan nu Yaw-zeng-ku(咬人狗) a nikautiih nu udip.

(kamu nu Hulam:對原住民來說姑婆芋最大功能，就是用來搭建山中的臨時屋，以及治療咬人狗帶來的不適。）

 u siwkay nu nipaluma 
kakuniza植物分類()tabakiay a kilang ()adidi'ay a kilang (v)lutuk ()lutuk-balu ()masay ()zuma
()mahetik ku papah ()dauc landaway (v)zuma

(v)yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip ()zumatakalaw nu bayu'生長海拔高度mauzip subal生長區域nipaluma sasahicaan栽種功能yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()takalaw maka株高tusa a lasubu Kung-hun(公分)papah tanaya'葉長papah ahebal葉寬papah mapela'葉瓣balu ahebal花徑balu kulit花色heci果實paenu種子

 u sanek nu nipaluma 
1sanek味7dawmi軟2letek毒v8siceka'刺3cedam甘,甜9dieku溫4aledah辣,辛10cuedet寒,涼5atekak苦11acak乾6cupelak澀12zuma其他

 malaheci tu imelang 
1pangangay(生)津27kaliwates (消)小疔2akacay-akuti(減)燥熱28malebawa(消)跌打腫傷v3cuedet(減)寒冷29akuti'(消)燙傷4patezep tu izang(消)出血30tunatun(消)瘀血5paisi'(利)排尿31tibeni(消)泡疹、痱子6taluktuk(減)發炎32kebing(消)麻疹7sulalis(退)發燒33sizaz(消)濕疹8cebu' taluktuk(消)尿道膀胱炎34butus(消)水腫9mapudasay(減)皮膚病35kalad nu bau(減)蛇咬10atay taluktuk(減)肝炎36bulad adada'(消)經痛11adada'(減)痛v37cadi'ci(減)心痛12sicedam isi(減)糖尿病38pasicucu(增)乳汁13ngidngid(消)嘴破嘴角發炎39bali-malalemed(減)風濕14teluhu(消)濃痰40calenged(止)皮膚癢v15takulaw adada'(減)喉嚨痛41sinawal(減)暈眩16tuzu malebawa(減)關節炎,風濕痛42manah(消)痔瘡17mabanic(消)腹瀉43pucu'(消)淋巴痛18muta'(調)嘔吐44buyu'(解)中暑19masikata'(調)便秘45suaw(止)渴20adada' tangah(減)頭痛46muni' ku banges(消)皮膚潰爛21malihen(怯)咳嗽47takalaw ku izang(減)高血壓22makamaw(減)感冒4823milisawada'(調)腸胃病，胃痛4924walak(解)中毒5025maduka'(消)破皮傷5126puces(消)膿包、大疔52zuma其他

 pasubana i cacudadan a lacul 
u cudad a  nganganAlocasia odora(Lodd.) Spachu sapamat a nganganAraceae(天南星科)u Amilika a nganganYam

 u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay 
cidekaynganganmiungaySakizayatabayalPangchaTayanPaywanYuwatanbai-ial tu taiSejekTalukuPuyumaRukayCoucoonKabalanTau/YamirawenSawKanakanabuLaaluwaSaysia

 namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan 

 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p130
 維基百科：https://zh.wikipedia.org/wiki/姑婆芋_(植物)
 彰化縣衛生局-如何區分「姑婆芋」與「芋頭」：https://www.chshb.gov.tw/node/190931351
 原住民電視台-大自然的糧食姑婆芋 族人搭臨時屋材料：http://titv.ipcf.org.tw/news-19266
nisulitan ni Mahi Takas aci Uwi Habay.


kakuniza:nipaluma
kakuniza:Mahitakassabak