Bioły damfer

Bioły damfer (, Biełyj parochod, kyrg. Ак кеме, Ak keme) to je nowela ôd kyrgyskigo pisorza Czyngyza Ajtmatowa, ôpublikowano we 1970. roku. We ksiōnżce brutalny ôpis sowieckich realiōw życio we kyrgyskich gōrach przeploto sie ze ludowymi powiarkami i mitami.

Na podstawie ksiōnżki bōły nakryncōne dwa fylmy: we 1976. roku we reżyseryji Bołota Szamszijewa a we 2020. we reżyseryji Artykpaja Sujundukowa.

 Historyjo powstanio 
Inszpiracyjōm dlo Ajtmatowa bōła rajza na pastwisko Karkyra we poszukowaniu starych kamiynnych statujōw. Po drōdze, we wiosce Czon-Bet, pisorz trefiōł starego fysztra Momuna Temirow, z kerym bōł malyńki wnuczek. Zaczli ôni kludzić ôżywiōno dyskusyjo, szpacyrowali pora godzin wzduż rzyki Tüp, tōż Ajtmatow do statujōw w tyn dziyń niy dojechoł. Po tyj godce Ajtmatow mioł pedzieć: «To, co'ch usłyszoł, zaspokojōło mōj głōd».

Po powrocie Ajtmatow siod do pisanio nowele, kero po poruch tydniach bōła fertig. Ôstała wydurkowano we żurnalu «Nowyj mir» (Nowy Świat), we piyrszym nōmerze za 1970. rokЧингиз Айтматов, Белый пароход. «Новый мир. Литературно-художественный и общественно-политический журнал» nr 1/1970, s. 31-100.. Pierwotne miano, kere autōr nadoł noweli, brzmiało «Po bojce» (), nale szefredachtōr żurnala Aleksandr Twardowski uznoł, iże te miano je za nudne, i doł forszlag miana «Bioły damfer».

Momun Temirow, kery posużōł piyrwomustrym, żōł ze swojōm babōm i wnukym we staryj chaupie we Czon-Bet i przi trefie z Ajtmatowym bōł 60 lot stary. Umrzōł na poczōntku 90. lot, a jego wnuk, Eldos, pozbawiōny starzikowyj flyjgi, wpod we problymy z prawym i trefioł do heresztōw.

 Fabuła 
Głōwnym bohaterym ksiōnżki je siedmioletni synek, kerego miano niyma ujawniōne. Miyszko ze starzikym Momunym i jego babōm, z ōnklym Orozkułym, co robi za fysztra, ciotkōm Bekej, arbajtrym Sedakmatym a jego ślubnōm Gülżamał we ôddalōnyj ôsadzie we leśnym rezerwacie w gōrach Tien-Szan we Kyrgystanie. Ôjce go pociepli przi szajdōngu, jego muter miyszko w mieście i założōła nowo familijo. Fater robi za matroza na szifie na jeziorze Ysyk-Köl. Tak aby pado starzik Momun, kerymu bajtel wierzi. Orozkuł je despotycznym i złym czowiekym, kery niyma rod ze swojigo życio i drynczy wszyjskich doôbkoła, bo je sfrustrowany brakym włosnego dziecka, tōż czynsto ôżarty piere swoja ślubno Bekej, Momunowa cera. Korzisto tyż ze swojij pozycyje (je głōwnym fysztrym), tōż mo nad inkszymi władza.

Bajtel niy mo kamratōw, z kerymi mōg by sie bawić, tōż żyje we włosnym fantastycznym świecie. Wierzi we Rogato Muter-Jelynica ze kyrgyskich wierzyń, kero kejsik chowała dwōjka ôstatnich dziecek, co uciykłe placu masakry jejich plymiynia. Jego szacami sōm kamiynie, flance, starzikowa perfekta i szkolno tasza, kero kupiōł mu ōpa, kej bajtel mioł iś do szkoły. Czynsto bez ta perfekta ôglōndo bioły damfer na jeziorze, a potym marzi ô tym, coby zamiynić sie w ryba a popłynōńć ku swojimu fatrowi, co go nigdy niy widzioł. Bez lato akuratnie trynuje nurkowaniy wele groble na rzyce.

Yntlich bajtel idzie do szkoły, na co dugo czekoł. Starzik kożdydziyń ôdwozi go kōnno i prziwozi nazod, bo szkoła znojduje sie we dalekij wiosce. Bajtel szkoła mo rod, tōż czas mijo mu tam gibko. Prziłazi zima, wczos keryj wieczory umiylajōm mu ôzprawiane ôd Momuna bojki, a potym zaś lato, kej pastyrze czynto zatrzimujōm sie ze swojimi stadami na łōnce niydaleko ôd ôsady. Orozkuł kludzi wtynczos podejzdrzane interesy, wymiynio miynso i gorzoła na drzewo, chocioż zakozano je wycinka rzodkich, chrōniōnych sosyn. Kej przichodzi podzim, Orozkuł musi te strōmy dostarczyć, a to je ciynżko robota. Kej przi transzporcie bezma dochodzi do tragedyje, miyndzy Momunym a ziyńciym wybucho haja.

Miost mynczyć sie przi ciōngniyńciu drzewa, Momun ôstawio Orozkuła a jedzie z poczōntku ôdebrać wnuka ze szkoły. To je za moc dlo cholerycznego Orozkuła. W tym mōmyńcie w rezerwacie pojowiajōm sie downo niywidziane sam marale, kere podug ludowyj powiarki sōm potōmkami Rogatyj Muter-Jelynice. Momun ôzprawio bajtlowi ô maralach, wnuk je nimi zachwycōny i wierzi, że to sama Rogato Muter-Jelynica wrōciōła, coby yntlich prziniyś Orozkułowi wymarzōnego syna, co bōło by z korziściōm dlo wszyjskich. Orozkuł niy przejmuje sie pojawiyniym sie dziwokich zwierzōnt, ściyko sie na szwigerfatra, grozi mu wyciepniyńciym z roboty, a na wieczōr po swadzie z Momunym żynie z chałpy swoja baba. Kej nastympnego dnia syneczek wroco ze szkoły, Momun ôzprawio mu ô jelyniu, kerego widzioł. Ôba wierzōm, iże to sama Rogato Muter-Jelynica wrōciōła, coby yntlich dać Orozkułowi syna, co by go udobruchoł.

Pozōr, spoiler zakōńczynio
Potym syneczek sōm trefio marali, kere sie go niy bojōm, bo nigdy przōdzij niy widziały czowieka. Tego wieczora syneczek je niymocny, zasypio ze tymperatyrōm i dyrgōwkami. Kej nastympnego dnia wszyjscy robiōm we lesie, jejich ôczōm zaś pokazujōm sie marale. Miost radować sie jejich ôbecnościōm, postanowiajōm jich ubić i upiyc. Momun je zgorszōny, nale zgodzo iś na gōn, na kerym ubijo marala, co go moralnie załōmuje. W tyn wieczōr, kej inksi rychtujōm sie do fajrowanio i uczty, Momun sie ôżyro. Syneczek niy poradzi spokopić, co je louz, i je zdumiōny stanym starzika. Kej widzi urzniynto gowa ôd marala i jego miynso na stole, jego świat sie wali. Kej inksze chopy sie lachajōm, zajodajōm i ôbśmiywajōm Momuna, ôn wychodzi z chałpy. Syneczek, kej to widzi, leci ku rzyce. Ciepie sie do rzyki, coby stać sie rybōm i uciyc z tego świata.

 Recepcyjo 
Nowela zbudziōła żywe dyskusyje ôd razu po publikacyji. Na łōmach «Nowego świata» bōły publikowane artikle ôd Anuarbeka Alimżanowa a Dmitrija Starikowa, co krytykowali autora ze pesymistyczny ôbroz ludzkości, postawiyniy bohaterōw we sytuacyji bez wyjścio i nakryślyniy fatalistycznyj wizyje wydarzyń. Joseph Mozur Jr. sformułowoł głōwno przeciepka sowieckij literackij krytyki tak, iże ôna ôdciepowała tragedyjo syneczka jak niykōmpatybilno ze ôptōmistycznōm teleologijōm życio we socjaliźmie.

Ajtmatow niy zgodziōł sie na ze takimi ôpinijami krytykōw i we artiklu «Kōnieczne uściślynia» tuplikowoł: 

 Upamiyntniyniy 
We 2009. roku Kyrgystan ymitowoł seryjo pamiōntkowych strzybnych mōnet ô wercie 10 sōmōw, poświyncōnych twōrczości Ajtmatowa. Pojstrzōd nich bōła tyż jedna poświyncōno «Biołymu damfrowi» – na rewersie widać syneczka, kery dziwo sie bez perfekta na Rogato Muter-Jelynica na tle jeziora Ysyk-Köl ze szifym. Tego samego roku kyrgysko poczta wypuściōła brifmarki, co nawiōnzowały do literatury, na jednyj ś nich je syneczek z perfektōm i jelynica.
We mieście Czołpon-Ata wele chałpy-muzyju Ajtmatowa znojduje sie rzeźba, kero przedstowio głōwnego bohatera ksiōnżki.

 Przekłady 
Ksiōnżka doczkała sie wiyncyj jak trzidziestuch przekładōw na roztōmajte godki świata, z kerych piyrsze powstowały już we pora miesiyncy po jeji publikacyji.

Przekłodocze przijyni rōżne sztrategije co do jeji miana. We niykerych godkach używo sie gynau dosłownego przekładu (Bioły damfer), tak je do przikładu po niymiecku (Der weiße Dampfer) abo we angelskim przekładzie ôd Feifer (The White Steamship). Niykere ale przekłodocze postanowiyli użyć hiperōnimu i we mianie pojowio sie niy gynau damfer, a ôgōlniyjsze słowo szif. Tak je do przikładu we polskim przekładzie (Biały statek), czeskim (Bílá loď) abo angelskim ôd Ginsburg (The White Ship). Francusko przekłodoczka ôzwinyła miano ksiōnżki a wydała ja jak Il fut un blanc navire (dosłownie: Bōł jedyn bioły szif).

Przekłodocz na łatwijsko godka nadoł noweli tytuł zgodny z ôryginalnōm idyjōm Ajtmatowa Po bojce, a nowy tytuł, nadany po kōnsultacyjach ze redachtorym, podoł we nawiasie: Kad pasaka beigusies (Baltais kuģis).

Ksiōnżka je dostympno we trzech amtowych godkach Ślōnska: polskij, czeskij a miymieckij (we trzech przekładach). We 2024. roku włościciel wydownictwa Silesia Progress anōnsyrowoł plan wydanio ślōnskigo przekładu.

 Godka  Miano ôd autora  Miano ôd ksiōnżki  Przekłodocz(ka)  Rok wydanio20px albańsko  Çingiz Ajtmatov Anija e bardhë  Lili Bare  1993 20px angelsko  Chinghiz Aitmatov  The White Steamship  Tatyana Feifer  1972 Chinghiz Aitmatov  The White Ship  Mirra Ginsburg  1972 20px arabsko  جنكيز ايتماتوف  السفينة البيضاء (Al-Safinat al-Bajda')  Majid Alaa El-Din  2016 20px azersko  Çingiz Aytmatov  Ağ Gəmi  Cəmil Əlibəyov  1980 20px bōłgarsko  Чингиз Айтматов  Белият параход (Belijat parachod)Белият параход, chitanka.info  Nediałka Christowa  1976 20px czesko  Čingiz Ajtmatov  Bílá loď  Zdeňka Psůtková  1972 20px estōńsko  Tšõngõz Aitmatov  Valge laev  Hans Luik  1971 20px fińsko  Tšingiz Aitmatov  Valkoinen laiva  Ulla-Liisa Heino  1972 20px francusko  Tchinguiz Aïtmatov  Il fut un blanc navire  Lily Denis  1986 20px grecko  Τσινγκίζ Αϊτμάτοφ  Tὸ ˝Aσπρο καραβάκι (To aspro karawaki)ΤΟ ΑΣΠΡΟ ΚΑΡΑΒΑΚΙ, politeianet.gr  Eleni Bakopulu  1977 20px gruzińsko  ჩინგიზ აითმათოვი  თეთრი ხომალდი (Tetri chomaldi)  Tengiz Czchaidze  1986 20px japōńsko  チンギス・アイトマトフ 白い汽船 (Shiroi kisen)  Okabayashi Gumi  1984 20px italsko  Chinghiz Aitmatov Il battello bianco  Gigliola Venturi  1972 Il battello bianco  Giuseppe Pitt  1974 La nave bianca  Erica Klein  1987 20px kazachsko  Шыңғыс Айтматов  Ақ кеме (Aq keme)  Kałtaj Muchamietżanow  1973  20px kyrgysko  Чыңгыз Айтматов  Ак кеме (Ak keme)  Aszym Żakypbekow  1978 20px latwijsko  Čingizs Aitmatovs  Kad pasaka beigusies (Baltais kuģis)  Hugo Rukšāns  1971 20px litewsko  Čingizas Aitmatovas  Baltas garlaivis  Vilija Šulcaitė  1973 20px macedōńsko  Чингиз Ајтматов  Белиот параход (Beliot parachod)  Spasa Błaszkowska  1975 20px madziarsko  Csingiz Ajtmatov  Fehér hajó  Fehér János a Láng Anikó  1971 20px mandaryńsko  钦吉斯·艾特玛托夫 白轮船 (Bái lúnchuán)  Li Gang  2017 20px mōngolsko  Чингиз Айтматов  Цайран харагдах хөлөг онгоц (Cajran charagdach chölög ongoc)  Sambuugijn Badraa  2016 20px niymiecko  Tschingis Aitmatow  Der weiße Dampfer  Hans-Joachim Lambrecht  1971 Tschingis Aitmatow  Der weiße Dampfer  Charlotte Kossuth  1992 Tschingis Aitmatow  Der weiße Dampfer  Uwe Groth  1993 20px norwesko  Čingiz Ajtmatov  Den hvite dampbåten  Ellinor Kolstad  1977 20px ôrmiańsko  Չինգիզ Այթմատով  Սպիտակ շոգենավը (Spitok szogenawy)  Anahit Sahinian  1977 20px ōzbecko  Чингиз Айтматов  Оқ кема (Oq kema)  Asil Rashidov  1973 20px persko  چنگیز آیتماتف  کشتی سفید (Keszti sefid)  Ebrahim Darabi  2017 20px polsko  Czingiz Ajtmatow  Biały statek  Marta Okołów-Podhorska  1972 20px portugalsko  Tchinguiz Aitmatov  O Navio Branco  Alexandre Bazine  1991 20px rōmōńsko  Cinghiz Aitmatov  Vaporul alb  Nicolae Iliescu  1972 Чингиз Айтматов  Вапорул алб   1981 Cinghiz Aitmatov  Vaporul alb  Nicolae Ionescu  1989 20px singalesko  චින්ගීස් අයිත්මාතව්  සුදු නැව (Sudu næva)  Chulananda Samaranayake  2008 20px słowiocko  Čingiz Ajtmatov  Biela loď  Elena Krišková  1971 20px szpaniolsko  Chinguiz Aitmatov  La nave blanca  Isabel Vicente  1988 20px szwedzko  Tjingiz Ajtmatov  Den vita ångbåten  Lars Erik Blomqvist  1990 20px turecko  Cengiz Aytmatov  Beyaz gemi  Refik Özdek  1991 20px turkmyńsko  Çingiz Aýtmatow  Ak gämi  Atajan Tagan, Amannazar Ashyrov  1979 20px ukrajińsko  Чингіз Айтматов  Білий пароплав (Bilyj paropław)  Mykyta Szumyło  1983 20px wietnamsko  Chinghiz Aitmatov  Con Tàu Trắng  Phạm Mạnh Hùng  1982

 Adaptacyje 
 Fylmy 
 1976 – «Bioły damfer» (Белый пароход), reż. Bołot Szamszijew
 2020 – «Szambala» (Шамбала), reż. Artykpaj Sujundukow
 Spektakle 
 1973 – «Bioły szif – bojka i niy bojka» (Biały statek – bajka i nie bajka), Tyjater Polskigo Radyja, reż. Wojciech Maciejewski
 1977 – «Bioły damfer» (Белый пароход), Baszkirski Pupyntyjater we Ufie, reż. Władimir Sztejn
 2002 – «Bioły szif» (Biały statek), Ôpolski Tyjater Pupy a Szauszpilera pm. Alojzego Smolki we Ôpolu, reż. Aleksiej Leliawski
 2011 – «Bioły damfer» (Білий пароплав), Bildōngowy Tyjater «Anima» Charkowskigo Norodowego Uniwersytetu, reż. Oksana Dmitrijewa
 2021 – «Bioły damfer» (Белый пароход), Biełgorodski Pupyntyjater, reż. Władimir Gusarow
 2022 – «Bioły damfer» (Ак пароход), Atniński Tatarski Dramatyczny Tyjater pm. G. Tukaja, reż. Iłsur Kazakbajew
 2023 – «Bioły szif» (Ак кеме), Ysykkölski Regiōnalny Tyjater Muzyki a Dramatu we Karakole, reż. Ułanmyrza Karypbajew
 2023 – «Bioły szif» (Ak gämi), Turkmyński Muzyczno-Dramatyczny Tyjater we Lebapie, reż. Perhat Hudaýberenow

 Uwogi 

Kategoryjo:Literacke utwory