Kōnszt

Kōnszt – dōmyna ludzkij działalności majōncŏ miyndzy inkszymi na cweku dolifrowanie estetycznych wrażyń. Powstoła społym z rozrostym ludzkij cywilizacyje. Idzie trufać, iże na zaczōntku miała przede wszyjskim funkcyjõ zwiōnzanõ z magicznymi ôbrzyndami, kerõ zachowała u pierwotnych ludōw.

 Znaczynie kōnsztu 
We mocka ojropejskich gŏdkach, słowo kōnszt je ôd łacińskigo ars (italske i szpanielske arte, francuske i angelske art), ôznaczajōncego grajfka, biygłość. We antyce kōnszt chytano za wszelõ twōrczość. Do kōnsztōw zaliczano tyż nauki (astrōnōmijõ, geōmetryjõ) i rzymiosło.

Strzedniowiek potajlowoł kōnszt na 7 wyzwolōnych kōnsztōw (artes liberales) jak tyż mechaniczne kōnszty (tyż 7), mynij wŏżōne, kere we ôpaczności do wyzwolōnych wymŏgały prŏcy fizycznyj. Do kōnsztōw wyzwolōnych zaliczōno gramatykã, dialektykã, retorykã, geōmetryjõ, arytmetykã, astrōnōmijõ i muzykã. Malyrki i rzeźby niy zaliczano we cołkości do kōnsztōw, były traktowane za rzymiosło.

Uznanie cyny kōnsztōw we dzisiyjszym znaczyniu zaczło sie społym z renesansem. Dyskusyje dokludziyły do uznaniŏ malyrki i rzeźby za wyzwolōne kōnszty. Niyskorzij wydzielōno jy - po przidaniu do nich baukōnsztu - za rysunkowe kōnszty.

We XVII i XVIII stoleciŏ trwały spory na tymat mian tykajōncych kōnsztu. Dopiyro pod kōniec XVIII stoleciŏ francuski filozof Charles Batteux wkludziōł termin piykne kōnszty (beau-arts), do kerych zaliczŏ sie malyrka, rzeźbã, baukōnszt, muzykã, gŏdkã, poezyjõ, taniec i tyjater.

We terŏźnych społeczyństwach, we srogij czynści zawłaszczonŏ bez show business, kōnszt stoł sie niyblank dalszõ astōm industryje.

 Dzioły kōnsztu 
 film
 kabaret
 kōmiks
 literatura
 muzyka
 taniec
 tyjater
 ryklama
 performance
 balet
 ôpera
 ôpera seryjŏ (jyny śpiywanŏ)
 ôpera buffa
 ôpera semiseria
 ôpera-ballada (inakszyj śpiywoszpil)
 ôpera kōmicznŏ (z elymyntami śpiywanymi i gŏdanymi)
 ôpera-balet 
 ôperetka (dzieło ôperowe ô tymatyce szpasowej)
 tyjater strzedniowieku
 commedia dell'arte
 bulwarowy tyjater
 plastyczny tyjater
 monumentalny tyjater
 podziymny tyjater
 tyjater absurdu
 polityczny tyjater

 Piykne kōnszty 
 baukōnszt
 fotografijŏ
 grafika
 happening
 malyrka
 szkryfōnek
 rzeźba
 konceptualny kōnszt
 kōnszt wideo
 kōnszt ziymie
 kōnszt Internetu
 mail art
 instalacyjŏ