Prudnik

Prudnik, abo tyż Prōmnik (, , , ) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, siydziba władz prudnickigo krysu i gminu Prudnik, stolica Ojroregiōnu Pradziŏd. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na granicy Ślōnskij Niziny a Ôpawskich Gōr, nad rzykami Prudnik a Złoty Potok. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.

Podle danych na 30 czyrwnia 2018 miasto miało 21 170 pōmiyszkiwŏczōw, co przi wiyrchni 20,50 km² dŏwŏ tyngość zaludniyniŏ 1033 ôs./km².

 Geografijŏ 
Miasto leży we połedniowo-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, we Ôpolskim Ślōnsku, przi granicy ze historycznym Dolnym Ślōnskym (ôd zŏchodu) a Ôpawskim Ślōnskym (ôd połedniŏ), na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: pōłnocnŏ tajla na Ślōnskij Nizinie, a połedniowŏ tajla na Ôpawskich Gōrach (Sudety). Prudnik zajmuje pŏrã bergōw (Czyżyk, Kaplicznŏ Gōra, Koziŏ Gōra, Ôkopowŏ, Szubiynicznŏ Gōra, Świyntŏ Gōra, Wrōblik), na połedniu ôpiyrŏ sie ô piyrsze zalesiōne stoki, przinŏleżōnce już do Landszaftowego Parku Ôpawskich Gōr. We Prudniku a ôkolicy gŏdŏ sie we prudnickim dialekcie ślōnskij gŏdki. Bez administracyjne granice miasta przepływajōm rzyki Prudnik (lewy dopływ Ôsobłogi) a Złoty Potok, potoki Lubrzanka, Trzebinka a Graniczny Potok. Kole 5,5 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica. Prudnik położōny je na wysokości kol. 265 m n.p.m. Nojwyżyj położōny pōnkt w mieście je na wysokości 403 m n.p.m., a nojniższy 238 m n.p.m.

 Klimat 

 Tajlōng 
Tajlami miasta sōm:
 Gōrka
 Kolōnijŏ Karola Miarki
 Lipy
 Czyżkowy Młyn

W mieście sōm tyż ôsiedla:
 Jasiōnowe Zgōrze
 Ôsiedle Tysiōncleciŏ
 Ôsiedle Wyszyńskigo
 Ôsiedle Zacisze


 Historyjŏ 
Teryn, na kerym powstoł Prudnik bōł na styku plymiynia Golynszyc ze Ôpolanami. Przedlokacyjny zidlōng na terynie terŏźnego miasta nosiył miano Polskŏ Dziedzina (Polnisch Dorf). Założycielym miasta bōł nojwyższy marszałek Krōlestwa Czech a namiestnik Styryje – czeski wielmoża Vok I. z Rožmberka. We latach 1255–1259 założōł ôn we ôkolicy terŏźnego Prudnika pŏrã dziedzin, a we zakolu rzyki Prudnik – gotycki zōmek, co kōntrolowoł ruch na handlowyj sztrece ze Nysy do Ôpawy. Prudnik bōł nojdalij wysuniyntym na pōłnoc bastiōnym ôd Krōlestwa Czech.

Miano Prudnik je utworzōne ôd rzeczownika prōnd (prōnd rzyczny, strōmiyń, przepływ, wartkość – po czesku proud) a ôznaczŏ, podanie jak pobliskŏ Prynżyna, rzykã ô wartkim bystrzinu, niyskorzij tyż zidlōng leżōncy nad tōm rzykōm.

Synek ôd Voka, Jindřich I. z Rožmberka kole 1279 roku dostoł dlŏ Prudnika prziwileje miasta na magdeburskim prawie. Miasto do 1337 roku bōło we granicach Morawy. We styczniu 1337 roku czeski krōl Jōn Luksymburski przedoł Prudnik za cynã 2000 grziwn princowi Bolesławowi Niymodlińskimu. We 1373 roku w mieście zaczła sie epidymijŏ dżōmy. Przeżyło to ino pŏrã pōmiyszkiwŏczōw, co skryli sie we pobliskich gōrach. Po wrōcyniu do Prudnika spŏlyli wiynkszość budōnkōw i napoczli ôdbudowã miasta.

23 marca 1464 roku Prudnik i pobliske dziedziny bōły ôbłożone ekskōmunikōm ôd papiyża Piusa II..

Po śmiyrci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II. Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we reskyrowanie ôd Habsburgōw. Prudnik trefiył na 21 lŏt we rynce polskij dynastyji Wazōw (1645–1666). Niyskorzij zasik miasto przejōnli Habsburgi. Miasto bōło włŏsnościōm krōla, a stało sie prynżnym ôstrzodkym rzemiyślniczym i handlowym. Znane bōły prudnicke płōcienniki, eksportujōnce swoje produkty do Niderlandōw, a tyż garbarze. Po wrŏcłōwskim pokoju (1742), miasto społym ze cołkim Ślōnskym znŏdło sie we granicach Prus.

Po przegranych ślōnskich wojaczkach, we lutym 1779 w czasie wojaczki ô bajerskõ sukcesyje Austryjŏki przekludziyli artyleryjskõ atakã na Prudnik, skirz czego spŏlyło sie bezma cołke miasto. We ôdwecie Prusaki zniszczōły Karniōw.

We niymieckich czasach miasto nosiyło miano Neustadt, nale Ślōnzŏki durch używali miana Prudnik abo Prōmnik, a Polŏki – Prądnik. Skirz praktyk germanizacyjnych Polŏki ze Prudnika wysyłali swoje bajtle poza Ślōnsk, na dŏwne teryny Polskigo Krōlestwa, coby w pokoju mogły uczyć sie polskij gŏdki. Pisoł ô tym Filip Robota we „Gazecie Toruńskij”.

Z czasym Prudnik stoł sie nojsrogszym miastym Gōrnego Ślōnska. Włŏsnościōm Prudnika bōło 11 dziedzin: Cisłowice, Dymbowiec, Dytmarōw, Jasiōna, Krziżkowice, Lubrza, Nowŏ Wieś, Pierōnkowice, Pokrziwnŏ, Skrzipiyc, Szybowice a tajla ôd Rudiczki. We 1828 miasto miało kole 4000 pōmiyszkiwŏczōw. W mieście powstoły piyrsze przyndzalnie a tkalnie wołny, lnu i hedbŏwu, a tyż założōnŏ ôd żydowskigo industryjalistã Samuela Fränkla fabryka adamaszku (do 2011 ZPB „Frotex” S.A.). Wybudowanŏ bōła tyż cegłōwnia, piwowar, młyny a fabryka ôctu. We nawiōnzaniu do nojwŏżniyjszych fachōw ôd pōmiyszkiwŏczōw miasta, Prudnik bōł mianowany „miastym ôd tkaczy i szwiecōw”.

Po piyrszyj wojnie światowyj we Prudniku powstoły dwa dynkmale ôfiarōm bojōw: jedyn na smyntŏrzu, co stoji do dzisiej, a drugi we parku, co we 1961 roku ôstoł zmiyniōny we dynkmal zabitym czōnkōm Ferajnu Polŏkōw we Niymcach. Ôd 1919 roku Prudnik przinŏleżoł do nowo utworzōnyj prowincyje Gōrny Ślōnsk. Prowincyjŏ bōła zlikwidowanŏ we 1938 roku, a 18 stycznia 1941 bōła utworzōnŏ zaś. We 1921 roku w czasie absztimōngu we Gōrnym Ślōnsku Prudnik znŏd sie poza terynym absztimōngowym, choć bōły sam polske ôrganizacyje, w tym Polskŏ Wojskowŏ Ôrganizacyjŏ Gōrnego Ślōnska, Ferajn Polŏkōw we Niymcach a Polsko-Katolicke Szkolŏrske Tŏwarzistwo.

W czasie drugij wojny światowyj w mieście funkcjōniyrowały ôbozy przimusowyj roboty a robocze ôddzioły wojynnych zebranych. We 1945 roku, po zajyńciu Prudnika ôd wojsk sowieckich, prziwiyziōne sam bōły przimusowe polske wysiedlyńce ze terynōw anektowanych ôd SSSR. Polŏki broły czynny udzioł we rewitalizacyji tego placu. Na poczōntku miasto nosiyło miano Prądnik. Ôficjalnŏ zmiana miana na ślōnski Prudnik stała sie 7 mŏja 1946 rokuZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości..

Na przełōmie mŏja a czyrwnia 1945 grupa Czechōw przibyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowackõ fanã na rathausie. Ôgłosiyli ôni prziłōnczynie Prudnika do Czechosłowacyje. Przegōniyli ônych polske wojŏki beze strzylaniny.

Ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955 we klŏsztōrze świyntego Jozefa we Prudniku internowany bōł prymas Polski Stefan Wyszyński. W czasie pobytu we Prudniku Wyszyński zaczōn pisać pŏciyrz Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego.

Ôd 1999 roku Prudnik je siydzibōm prudnickigo krysu. We 2011 roku 10,5% miyszkańcōw krysu (6074 ôsōb) zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyje.

 Ludność 
Ôpis Cołkość Baby Chopyjednotkaôsōb%ôsōb%ôsōb%populacyjŏ211701001124153,1992946,9tyngość zaludniyniŏ
(miyszk./km²) 1033 548 485
Wykŏz wielości miyszkańcōw Prudnika we danych latach:

 Piramida wieku miyszkańcōw 
Piramida wieku miyszkańcōw Prudnika we 2019 roku:

 Zabytki 
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm:
 stare miasto
 kościōł świyntego Michała Archanioła
 klŏsztōr bonifratrōw
 kościōł świyntych Apostołōw Piotra a Pawła
 rujina klŏsztōru
 przidrōżnŏ kapla
 przidrōżnŏ kapla świyntego Antoniego
 plebania
 kōmunalny smyntŏrz
 żydowski smyntŏrz
 zbór Kościoła Zielōnoświyntkowego
 zbiorowŏ mogiła ôfiar drugij wojny światowyj
 park miejski
 Wieża Woka
 ôbrōnne mury
 rathaus
 „Katolicki Dōm”
 dōmy przi ul. Batorego 7, 11
 dōm przi ul. Bolesława Chrobrego 34, 51
 dōmy przi ul. Damrota 21, 23
 dōm przi ul. Górnyj 1
 dōm przi ul. Jagiellońskij 3
 Wila familije Fränkel
 śledczy hereszt
 dōmy przi ul. Krótkij 1, 2, 3, 4
 dōm przi ul. Młyńskij 1/3
 wila przi ul. Nyskij 2
 wila Samuela Fränkla
 dōm przi ul. Parkowyj 2
 miejska łaźnia przi ul. Parkowyj 4
 dōmy przi ul. Piastowskij 9, 22
 budōnek medycznego liceum
 kōntek
 dōm przi ul. Ratuszowyj 7
 dōmy przi Rynku 2, 3, 22, 25, 26
 dōmy przi ul. Sobieskigo 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 30
 dōmy – mieszczańskie kamynice przi ul. Zamkowyj 1-2, 3-7
 wodny młyn zwany Młynym Czyżyka
 kamynica przi ul. Kołłątaja 2
 budōnek II Liceum Ôgōlnokształcōncego

 Transzport 
Bez Prudnik przebiygajōm:
 drōga krŏjowŏ 40
 drōga krŏjowŏ 41
 drōga wojewōdzkŏ 414

Prudnik posiadŏ połōnczyniŏ banowe, miyndzy inkszymi, ze: Warszawōm, Krakowym, Jelyniōm Gōrōm, Nysōm a Kandzierzinym-Kojźlym.

 Kultura 
 Prudnicki Ôstrzodek Kultury
 Muzeum Prudnickij Ziymie
 Klub Piszōncych Ludzi we Prudniku
 Kino „Diana”
 Prudnickŏ Fotograficznŏ Grupa
 Tyjater Bez Garderoby
 Plastycznŏ grupa „Bo Po Co”

 Kulturalne fajry 
 Dni Prudnika
 Miyndzynŏrodowy Jazzowy Festiwal (Jazz Festiwal Prudnik)
 Ślōnski Festiwal Prudnickij Ziymie miana Ludwiga van Beethovena
 Wystŏwka Chopskich Twōrcōw i Artystycznego Rzymiosła Polsko-Czeskigo Pograniczŏ
 Tŏrgi Gyszefciŏrstwa a Rzymiosła Inter–Regiōn „Dōm i Zygroda”

 Szport 
 fusbal: MKS Pogoń Prudnik, MKS Sparta Prudnik, Stowarzyszenie Sportowe „Tigers” Prudnik, UKS Orlik Prudnik, LZS Dębowiec-Prudnik
 korbbal: KS Pogoń Prudnik, MKS Smyk Prudnik
 voleybal: SPS Prudnik
 karate: LKS Zarzewie Prudnik
 łucznictwo: KS Obuwnik Prudnik

 Kamracke miasta 
Prudnik je skamracōny ze:
  Northeim (Niymce)
  Bogumin (Czechy)
  Nadwirna (Ukrajina)
  Karniōw (Czechy)
  San Giustino (Italijŏ)

 Ôsoby zwiōnzane ze Prudnikym 
 Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
 Anna Myszyńska (nar. 1931 we Kōrnicy, um. 2019 we Nysie) – pisŏrka
 Jan Góra (nar. 1948 we Prudniku, um. 2015 we Poznaniu) – katolicki ksiōndz
 Stanisław Szozda - kolarz
 Andrea Rischka (nar. 1991 we Prudniku) – śpiywaczka

 Panoramy miasta 
720px
720px

 Necowe ôdwołania 
 Ôficjalnŏ zajta ôd Prudnika

!