Wrocław

Wrocław (, łac. Wratislavia, Vratislavia, niym., śl-niym. Brassel, Gruß BrasselHans W. Fischer, Lachende Heimat, Dt. Buch-Gemeinschaft, Berlin, 1933, , madz. Boroszló) – miasto na prawach krysu we połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz dolnoślōnskigo wojywōdztwa a wrocławskigo krysu. Stolica a nojsrogsze miasto Ślōnska a Dolnego Ślōnska. Położōne we Postrzodkowyj Ojrŏpie, na Ślōnskij Nizinie, nad Ôdrōm a jeji sztyryma dopłygami.

 Geografijŏ 
Miasto leży we cyntrum Dolnego Ślōnska, na Ślōnskij Nizinie.

 Klimat 

 Historyjŏ 
Miasto po rŏz piyrszy wzmiankowane w knif klarowny we roku 1000 we ferajnie ze założyniym biskupstwa, jednak ôsadnictwo słowiańske na Tumskim Ostrōwie było co nojmynij 150 lŏt wczaśnij. Ôd kōńca X stoleciŏ było pod panowaniym Piastōw. We 1035 roku, w ôkresie tm. Pogańskij Ryakcyje, źrōdła informujōm ô budowie pogańskij chrōmy wy mieście.

We XIII stoleciŏ dokōnano było lokacyje miasta na magdeburskim prawie, we 1335 miasto przeszło pod panowanie krōly Czech, niyskorzij (po krōtkim epizodzie panowaniŏ hōngaryjskigo) społym z Korōnōm Czeskōm ôstało włōnczōne do Habsburskij Mōnarchije.

We 1741 społym ze wiynkszościōm Ślōnska ôstało zdobyte bez Prusy, we ferajnie ze czym we latach 1741–1918 ôficjalne miano miasta brzmiała Krōlewske Stołeczne a Rezydencjalne Miasto Wrocław ().

Ôd 6 grudnia 1806 roku Wrocław ôblegany bōł bez wojska Napoleōna. Po miesiyncznym ôblynżyniu, 5 stycznia 1807 roku, jyneroł francuski Dominique Vandamme zdobōł Wrocław. Miasto stało sie pōnktym ôrganizacyjnym polskich legiōnōw, kerych numer ôkryślōno było na 8400 rekrutōw. We 1807 roku Vendamme zarzōndziōł rozebranie fortyfikacyje naôbkoło miasta. Wrocław na tym użōł, bo bastiōny a mury ôgraniczały rozrost przestrzynny cyntrum. Pod panowaniym Francyje Wrocław ôstŏwoł do roku 1813, we kerym Napoleōn pōniōs klynskã, a miasto wrōciyło zaś pod panowanie Prus.

Na zaczōntku XIX stoleciŏ miasto zamiyszkane było bez 78 tysiyncy ôsōb (dane ze 1819). W chycie stoleciŏ liczba ludności przekroczyła 150 tysiyncy, we 1870 – 200 tysiyncy, pōł milijōna przi ôsiōnganiu na zaczōntku XX stoleciŏ (pdl. zestawiyniŏ Heinza Rogmanna ze roku 1937 we 1910 miyszkało wy mieście 512.105 ôsōb, za to pdl. suplementu yncyklopedyje Orgelbranda jejich wielość wynosiyła 510.929 ôsōb).

W czasie I wojaczki światowyj Wrocław niy bōł ôblegany. W latach 1918–1945 (po listopadowej rewolucyji) Miasto Stołeczne Wrocław (Hauptstadt Breslau). 25 siyrpnia 1944 roku miasto ôstało ôgłoszōne festōngym (Festung Breslau), 19 stycznia 1945 roku na byfel gauleitera Ślōnska Karla Hanke dokōnano było przimusowyj pieszej ewakuacyje wiynkszości ôstŏwajōncyj jeszcze wy mieście ludności cywilnyj. 13 lutego 1945 roku Armijŏ Czyrwōnŏ, napoczła ôblynżynie Festung Breslau. 8 marca kōmynda Festung Breslau przejōn Hermann Niehoff. Jego poprzednik, Hans von Ahlfen, ôpuściōł miasto fligrym dwa dni niyskorzij. 16 marca fabrykŏrze przimusowi napoczli wyburzanie kamynic a budowanie lotniska na placu Grunwaldzkim. We nocach 1/2 kwietnia 750 ruskich fligrōw napoczło masowe bōmbardyrowania Wrocławia. 6 mŏja we godzinach wieczornych, we wili Colonia przi ul. Rapackigo 14 podpisano akt kapitulacyje Wrocławia. Podpisujōm go jyn. Niehoff jak tyż jyn. Władimir Głuzdowski. We wyniku bojōw miyndzy Armijōm Czyrwōnōm a Wehrmachtem ôstało zniszczōne 70% miasta, a zabudowa niykerych dzielnic ôstała wyrōwnanŏ z ziymiōm.

2 siyrpnia 1945 na poczdamskiej kōnferyncyji zapadła decyzyjŏ ô prziznaniu Wrocławia Polsce. Wiynkszość miymieckich miyszkańcōw miasta ôstała musowo przesiedlona do sowieckij cōuny ôkupacyjnej Miymiec. Do Wrocławia za to zaczła napływać ludność polskŏ, zaôbycz z cyntralnyj Polski (ôkolice Kielc a Łodzi) a Wielkopolski jak tyż wysiedleni miyszkańcy weschodnich rubieży przedwojynnyj Polski, zaôbycz ze Lymberga a ôkolic, a tyż ze Wileńszczyzny.

 Ludność 
Sztwŏrte pod wzglyndym numera ludności miasto w Polsce – ôficjalnie 643 782 miyszkańcōw, piōnte pod wzglyndym wiyrchnie – 292,82 km². Ze narachowań MPWiK a policyje wynikŏ, iże istny numer ludności Wrocławia wynosi ôd 825 tysiyncy do 1 milijōna ôsōbWe Wrocławii mieszka aż milion ludzi..... Wrocław je cyntrum rosnōncej wrocławskij aglomeracyje, kerõ zamiyszkuje taksowano 1,25 mln ôsōb.

Liczba ludności Wrocławia na przestrzyństwach lŏt:

 Ekōnōmijŏ 
We Wrocławiu produkowane sōm autobusy, wagōny, sprzynt AGD, postrzodki chymiczne i elektrōnika. Dynamicznie rozwijŏ sie sektōr IT (software wnyntrzne fyrm, software na ôbsztalowanie), tyż mocka zagranicznych fyrm (bp. Siemens, BenQ, LG (LG Philips + 6 podwykonawcōw + LG Electronics), Volvo, HP, QAD, Bombardier Transportation, Whirpool, 3M, Bosch, Wabco, Fagor etc.). Siemens dyrekt przenosi swoje cyntra programistyczne do Wrocławia. Swoje siydziby majōm sam nastympujōnce banki: BZ WBK, Lukas Banka, Eurobank, Santander Consumer Bank (dŏwnij PTF Bank), Banka Spōłprace Europejskij. Wy mieście dzioła nojsrogszŏ wielość fyrm leasingowych jak tyż windykacyjnych w krŏju, w tym nojsrogszy Europejski Fundusz Leasingowy. Srogi ôstrzodek industryje farmaceutycznego; US Pharmacia, Hasco-Medycyna, Galena, 3M, Labor, S-Lab, Herbapol.

 Edukacyjŏ 
Wrocław przinŏleży do nojsrogszych we Polsce uniwersyteckich ôstrzodkōw. Życie usōndkowe skupiŏ sie naôbkoło wyższych uczelniōw z uniwerzytetym rachujōncym 47 000 sztudyntōw i politechnikōm (bez 40 000 sztudyntōw) na czole.

Założōnŏ w 1950 roku Akadymijŏ Medycznŏ we Wrocławiu posiadŏ tradycyje bildowaniŏ siōngajōnce 1811 roku.

Uniwerzytet Ekōnōmiczny we Wrocławiu – powołany we 1947 roku grōmadzi bez 18 000 sztudyntōw. Uniwerzytet Przirodniczy we Wrocławiu założōny w 1951 roku je jednym ze nojsrogszych tyj zorty w krŏju, z numerym bez 13 000 sztudyntōw.

Ôkrōm licznych placōwek państwowych w Wrocławiu mieści sie zgolymy numer prywatnych uczelniōw a badawczych ôstrzodkōw.

 Transport 

 Drōgowy transport 
Bez Wrocław przebiygajōm:
 autobana A4 (E40)
 ekspresowŏ drōga nr S5 (E261)
 krajowŏ drōga nr 5
 autobana A8 (E67)
 ekspresowŏ drōga nr S8 (E67)
 krajowŏ drōga nr 35
 krajowŏ drōga nr 94
 wojewōdzkŏ drōga nr 342
 wojewōdzkŏ drōga nr 347
 wojewōdzkŏ drōga nr 372
 wojewōdzkŏ drōga nr 359
 wojewōdzkŏ drōga nr 395
 wojewōdzkŏ drōga nr 455

 Szynowy, flugowy a wodny transport 
Wrocław je wŏżnym banowym wyndzłem (Wrocław-Brochōw - 2. nojsrogszy banowy wyndzeł sztela towŏrowŏ w krŏju), ze Wrocławia wychodzōm sznōrze banowe w richtōngach: Leszno-Poznań, Ôpole-Lubliniec, Legnica-Zgorzelec, Głogōw-Grinberg, Kłodzko-Kudowa Zdrōj, Wałbrzych-Lelynia Gōra, Ôleśnica-Ôstrów Wielkopolski. Miasto posiadŏ miyndzynŏrodowe lotnisko na Strachowicach jak tyż port rzyczny na Ôdrze.

 Miastowy zbiorowy transport 
Miastowy zbiorowy transport w Wrocławiu używŏ z sztrasban i autobusōw. Rozległy nec tramwajowy je jednym z srogszych w krŏju, jednak niy ôbsuguje mocka gynsto zamiyszkanych ôsiedli takich jak Kozanów, Psie Pole, Gaj eli Zakrzów, sznōrze autobusowe stanowiōm tedyć rōwnorzōndny postrzodek transportowy. Kōmunikacyjõ ôbsugujōm MPK Wrocław jak tyż myńsi prywatni przewoźnicy: Dolnośląskie Linie Autobusowe, Polbus oraz Urbus.

 Kultura 
Wrocław je jednym z nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych i intelektualnych w Polsce, ô dugij tradycyji. Prestiż miasta ôkryślŏ niy ino srogi numer tyjatrōw, muzeōw, kin i galeryje kōnsztu fungujōncych w zakrysie kultury, atoli tyż pokaźna wielość roztōmajtych i ôryginalnych trefiyń artystycznych, czynsto gradusa miyndzynŏrodowyj. Wrocław zapewniŏ swojim mieszkańcōm i turystōm możebnie szyrokõ ôfertã kulturalnõ – ôd muzyki dŏwnyj do projektōw z przestrzyństwa kōnsztu modernyj. Wizytkōm kulturalnōm Wrocławia stały sie festiwale muzyczne ô miyndzynŏrodowym znaczyniu jak choby Wratislavia Cantans, Festiwal Jazz nad Odrą, Dni Muzyki Starych Mistrzów, Przegląd Piosenki Aktorskiej, Międzynarodowe Zaduszki Jazzowe, Wrocławskie Spotkania Teatrów Jednego Aktora i Małych Form Teatralnych, Międzynarodowy Festiwal Dialog Wrocław. Widziane już w Europium stały sie rychtowane z rozmachem przedstŏwiynia ôperowe ôrganizowane w wrocławskiej Hale Stoleciŏ.

 Szport 

 fusbal: Śląsk Wrocław, Ślęza Wrocław, Parasol Wrocław, KS AZS Wratislavia
 żużel: WTS Wrocław
 korbbal: Śląsk Wrocław, Ślęza Wrocław
 bal rynczny: Śląsk Wrocław
 siatkōwka: Gwardia Wrocław
 pływanie: MKS Juvenia Wrocław, Śląsk Wrocław
 boks: Gwardia Wrocław
 wioślarstwo: KS AZS Wratislavia
 strzelectwo: Śląsk Wrocław

 Administracyjŏ 
Wrocław tajluje sie administracyjnie na 48 ôsiedli, stanowiōncych jednotki spōmocne miasta. Dŏwnieć miasto skłŏdało sie z 5 dzielnic: Psie Pole, Śródmieście, Stare Miasto, Krzyki, Fabryczna, kere terŏźnie niy posiadajōm włŏsnyj natury prawnyj, stanowiōm jednak durch kryterium ôrganizacyje mocka amtōw i instytucyje.

 Kamracke miasta 
+ Kamracke miasta Miasto  Państwo  Data napoczyńciŏ spōłprace Araucária   Brazylijŏ  2006Batumi Gruzyjŏ2019 Breda   Niderlandy  1991 Charlotte   Sztaty Zjednoczōne  1991 Dresden   Niymcy  1991Guadalajara   Meksyk  1995 Hradec Králové   Czeskŏ Republika  2003 Kaunas   Litwa  2003Lille   Francyjŏ  2013 Lymberg   Ukrajina  2002 Oxford   Zjydnoczōne Krōlestwo  2018 Ramat Gan   Izrael  1997 Reykjavík   Islandyjŏ  2017 Vienne (departamynt)   Francyjŏ  1990Wiesbaden   Niymcy  1987Vilnius Litwa2014

 Ôsoby zwiōnzane z Wrocławiem 
 Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
 Max Glauer (nar. 1867 we Wrocławiu, um. 1935 we Ôpolu) – fotografista
 Walenty Wojciech (nar. 1868 we Grzawie, um. 1940 we Wrocławiu) – biskup
 Jan Miodek (nar. 1946 we Tarnowskich Gōrach) – gŏdkoznawca
 Mateusz Morawiecki (nar. 1968 we Wrocławiu) – polityker
 Agnieszka Dziemianowicz-Bąk (nar. 1984 we Wrocławiu) – politykerka

 Panoramy miasta 
720px|thumb|Widok ze Sky Tower
720px|thumb|Widok ze „Poltegoru” przi ul. Powstańców Śl. 95
720px|thumb|Widok ze „Poltegoru” przi ul. Powstańców Śl. 95

 Linki zewnyntrzne 
 Ôficjalnŏ zajta Wrocławia (pl)

!