Dolny Ślōnsk

Dolny Ślōnsk (śl-miym. Niederschläsing, łac. Silesia Inferior, pol. Dolny Śląsk, miym. Niederschlesien, czes. Dolní Slezsko) – historycznŏ krajina położōnŏ we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskij Republiki a Miymiec. Jeji wiyrchnia zajmuje kole 20,000 km², a jeji populacyjŏ je szacowanŏ na kole 3,000,000. Zachodniŏ tajla Ślōnska.

Historycznõ stolicōm Dolnego Ślōnska je Wrocław. Regiōn tyn posiadŏ mocka zabytkōw i ôbiektōw kulturowyj erbowizny.

Z czasem zmiyniały sie granice i nŏrodnŏ przinŏleżność Dolnego Ślōnska, tak tedy, kej bōł ôn erbowõ szlacheckõ włŏsnościōm, jak i po nastōniu modernych nŏrodnych państw, co prziczyniyło sie do bogajstwa zōmkōw. Piyrszymi znanymi państwami, kere utrzimały panowanie nad Ślōnskem, były snŏdź Wielge Morawy pod kōniec IX stoleciŏ i Czechy na zaczōntku X stoleciŏ. We X stoleciu Dolny Ślōnsk ôstoł prziłōnczōny do wczaśnego polskigo państwa, a po jego roztrzaśniyńciu we XII stoleciu stoł sie piastowskim ksiynstwym. We XIV stoleciu weszoł we skłŏd Czeskij Korōny pod panowanie Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa, kere we 1526 roku przeszło pod panowanie austryjŏckij habsburskij mōnarchije. We wyniku ślōnskich wojaczek regiōn tyn ôstoł prziłōnczōny do Prus we 1742.

We 1945 roku, po II światowyj wojaczce, wiynkszość Dolnego Ślōnska przeszła pod polskõ jurysdykcyjõ zgodnie z poczdamskõ ugŏdōm miyndzy zwyciynskimi aliantami i stała sie tajlōm Polski, keryj kōmunistyczny regyrōnek wypyndził wiynkszość ludności Dolnego Ślōnska. Niywielgi łużycki pas na zŏchōd ôd piski Ôdry i Nysy, przinŏleżōncy do Dolnego Ślōnska ôd 1815 roku, ôstoł we Miymczech.

 Symbole a farby 
Symbolika Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Po rŏz piyrszy ôbraz ôrła użōł na swojim sztymplu princ Kazimiyrz I ôpolski we 1222 roku. Je to tyż nojstarszy ôbrŏz ôrła jako ksiōnżyncego ymblymu na polskich ziymiach. Na ziymiach Dolnego Ślōnska używano wapyna dolnoślōnskich Piastōw, kery mioł czŏrnego ôrła we złotym polu ze strzybrnõ piskōm na krzidłach, ekstra ze strzybrnym krziżym postrzodku (ôsobliwie ôd czasōw kontrreformacyje). Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw a fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Ślōnsku.

Farby ziym powiōnzane sōm ze kolorystykōm jejich ôsłōn wapynowych. We pruskich czasach litŏ prowincyjŏ Ślōnsk używoła fany ze biołym, poziōmym pasym u gōry a żōłtym u spodka. We tradycyji przijōnło sie, iże wapyn a farby dolnoślōnske używane sōm we tym samym czasie za symbole Ślōnska we cołkości.

 Geografijŏ 
Ślōnsko-wielgopolskŏ granica bōła ôznoczanŏ ôd lynije wodnygo tajlōngu Ôdry a Warty, a połedniowym krajym bōły gōrske wiyrchy. Podle kōncepcyje ruchu ludnośći rzykoma, do Ślōnska wrachowowała siy kłodzko ziēmia we dorzyczu Ôdry. Nojstarszo granica Ślōnska a Łużyce biygła podle Łużyckij Nyse.

Nojwyższōm szpicōm Dolnego Ślōnska je Śniyżka ô wysokości 1603 m n.p.m. bydōncŏ w Karkonoszach.

 Klimat 
+Klimat w miastachclimate-data.orgPrzykładowemiastoStrzedniŏtymperatura(rocznŏ)Strzedniŏtymperatura(w lipniu)Strzedniŏtymperatura(w styczniu)StrzedniôpadrocznyÔdrzańskie Krosno9,0 °C19,1 °C–2,1 °C559 mmLignica8,5 °C19,1 °C–3,8 °C555 mmWrocław8,4 °C17,7 °C–2,1 °C551 mmWleń7,7 °C17,8 °C–4,2 °C616 mmLubawka6,2 °C15,7 °C–5,2 °C700 mm

 Miasta 
Miasta na Dolnym Ślōnsku, kerych populacyjŏ przekrŏczŏ 20,000 (na rok 1995).

Wapyn Miano Populacyjŏ Wiyrchnia PaństwoAdministracyjnŏ jednotka 1  center|25px  Wrocław  641,974  293 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  2  center|25px Wałbrzich 139,219 85 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  3  center|25px Grinberg 116,329 58 km² border|22px lubuske wojywōdztwo  4  center|25px Lignica 107,935 56 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  5  center|25px Jelyniŏ Gōra 93,460 109 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  6  center|25px Lubin 83,399 41 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  7  center|25px Gogōw 74,235 35 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  8  center|25px Świdnica 64,911 22 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  9  center|25px Bolesławiec 44,436 24 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  10  center|25px Nowŏ Sōl 43,120 22 km² border|22px lubuske wojywōdztwo  11  center|25px Brzeg 39,937 15 km² border|22px ôpolske wojywōdztwo  12  center|25px Ôleśnica 38,934 21 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  13  center|25px Rychbach 38,066 20 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  14  center|25px Bielawa 34,382 36 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  15  center|25px Oława 31,877 27 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  16  center|25px Żagań 28,335 40 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  17  center|25px Nowŏ Ruda 27,186 37 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  18  center|25px Jawor 25,737 19 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  19  center|25px Frybork 24,817 30 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  20  center|25px Kamiynnŏ Gōra 23,487 18 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  21  center|25px Świybodzin 22,613 17 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  22  center|25px Polkowicy 21,825 24 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo 

 Historyjŏ 

We IV stoleciu p.n.e. ôd połedniŏ, bez Kłodzko, Celtowie weszli na Dolny Ślōnsk i zamiyszkali naôbkoło gōry Ślynży we bliżu terŏźnego Wrocławia, Oławy i StrzelinaR. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 34–35.

Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku były Wielge Morawy i Czechy. We X stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. We czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy mocka niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. We tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo CysŏrstwaR. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22.

We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mongołowie najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało wszeôbecnõ panikã i masowe zaucieczki. Złupili srogõ tajlã regiōnu i pokōnali połōnczōne polske i miymiecke wojska pod kōmyndōm Henryka II Bogomyślnego we bataliji pod Lignicõ, kerŏ miała plac pod Lignickim Polym we bliżu dolnoślōnskigo miasta Lignica. Po śmierci jejich khana (prziwōdcy) Ordy Mongołowie uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, ale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.

W 1742 roku wiynkszość Dolnego Ślōnska ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.

Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskõ, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, kerŏ antlich nikej sie niy ôdbyła. Administracyjny tajlōng Dolnego Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojywōdztwa lubuske, dolnoślōnske i ôpolske.

 Kultura 
 Literatura 
Jedna z nojstarszych ksiōng szkryflōnych na Ślōnsku to je ksiynga hynrykowskŏ. Je to stuzajtnŏ ksiynga spisanŏ po łacinie chrōnika ôpactwa cystersōw we Hynrykowie we Dolnym Ślōnsku. Tajla piyrszŏ tyj ksiyngi ôpisuje lota ôd fōndacyje klasztoru we 1227 bez Hajnla Brodatygo do 1259, tajla drugŏ prowadzi historyjõ ôpactwa do 1310. Ksiynga zawiyrŏ we zapiskach z 1270 zdanie, ô kerym siy gŏdŏ, że je nojstarsze zaszkryflane we gŏdce polskij, czeskij a ślōnskij (te godki bōły tedy blank na sie podane):

,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai"
co je po ślōnsku:,,Dej, jo pobrusza, a ty pocziwej,
a po polsku: ,,Daj, ja pomielę, a ty odpoczywaj.

 Folklor 
Ôblyczynia ludowe Dolnego ŚlōnskaBarbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.:
 ôblyczynie jelyniogōrske
 ôblyczynie kaczawsko-nadŏbrzańske
 ôblyczynie karkonoske
 ôblyczynie kłodzke
 ôblyczynie wołbrzyske
 ôblyczynie wrocławske
 ôblyczynie głogowske (ôsobno zorta)
 ôblyczynie z terynōw Nysy

 Religijŏ 
Nojwŏżniyjszym ôstrzodkym religijnego kultu na Dolnym Ślōnsku je Sanktuarium świyntyj Jadwigi we Trzebnicy, we keryj spoczywajōm relikwie świyntyj Jadwigi, patrōnki Ślōnska.

 Baukōnszt 

Piyrszy murowany budōnek na Dolnym Ślōnsku, to snŏdź chrōm zbudowany we placu tuma we Wrocławiu. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Sroge pōmiany w landszafcie baukōnsztu ukŏzały sie we XII stoleciu na Dolnym Ślōnsku, społym z murowanym baukōnsztym epoki rōmanizmu. Piyrsze stawiynia z cegłōwek datowane sōm na czasy Bolesława Wysokigo. We tym czasie na ślōnskich ziymiach ukŏzało sie mocka zōmkōw a rezydyncyje społym ze mustrami bydōncymi z Francyje, Miymiec, eli Italije. Ôd czasōw renesansu Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw.

 Ôbiekty Światowyj Erbowizny 

 Linki zewnyntrzne 

 Silesia – historical region, Europe, Encyclopædia Britannica  [dostymp 28 lutego 2021]
 Szląsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 929, dir.icm.edu.pl  [dostymp 28 lutego 2021]
 Śląska Biblioteka Cyfrowa (Ślōnskŏ Digitalnŏ Bibliŏtyka), sbc.org.pl  [dostymp 28 lutego 2021]
 Stare brifkarty ze ślōnskich miast, vogel-soya.de  [dostymp 28 lutego 2021]