Mōnako

Mōnako (fr. Monaco), Ksiynstwo Mōnako (Principauté de Monaco) – niywielge miasto-państwo położōne we Połedniowyj Ojropie nad Strzodziymnym Morzym we ôbrymbie Francuskij Riwiery. Je to nojmyńsze po Watykanie niyznŏleżne państwo świata.

 Geografijŏ 
Mōnako je nojmyńszym po Watykanie państwym świata. Mōnako to państwo-miasto w połedniowyj Ojropie, nad Strzodziymnym Morzym, na Lazurowym Wybrzyżu. Leży 18 km na weschōd ôd francuskigo miasta Nice.

 Wŏżniyjsze dzielnice: Monte Carlo, La Condamine;
 imyntnŏ lōndowŏ granica: 4,4 km (z Francyjōm);
 dugość wybrzyżŏ: 4,1 km;
 nojwyższy pōnkt: 163 m n.p.m. (zbocze bergu), nojwyższy cympel Mont Agel 140 m n.p.m.;
 nojniższy pōnkt – wybrzyże Strzodziymnego Morza: *0 m n.p.m.;
 dugość bany: 2 km;
 dugość utwardzonych drōg: 50 km.

 Klimat 
Mōnako, jak i cołke Lazurowe Wybrzyże leży we cōunie podzwrotnikowygo klimatu ô ôpaternyj sztrzōdziymnyj ôdmianie. Zimy we ksiynstwie sōm włażnawe i ôpaterne, za to lata suche i ciepłe. Strzedniŏ tymperatura zimōm wynosi 8°C, za to latym ôd 23°C do 26°C. Strzedniŏ suma ôpadōw wynosi ôd 600 do maksymalnie 800 mm, ôpady wystympujōm zaôbycz podzimym i zimōm. Latym dyszcz bezma niy padŏ, a klimat formowany je we bazowyj miarze bez masy zwrotnikowygo luftu.

+ Strzedniŏ dniowŏ tymperatura morza (°C)Monaco Sea Temperature – seatemperature.org.StyLutMarKwiMŏjCzyLipSiyWrzPaźLisGruRok 13,4 13,1 13,4 14,7 17,9 21,8 23,1 23,6 22,2 19,6 17,4 14,9 17,9

 Prziroda 
Mōnako stanowi przikłŏd państwa, kerego cołke terytorium pokrywa miastowŏ infrastruktura. To ôznaczŏ, iże naturalnyj roślinności praktycznie niy ma, sōm jyno niywielge skrawki we formie twardolistnyj roślinności, kerŏ stanowiyła naturalnõ roślinnõ formacyjõ tego regiōnu. Wszeôbecnie wystympujōm sam sadzōne bez czowieka roztōmajte zorty palm. Na skŏlitym klifie we zachodnij czynści ksiynstwa je botanicznŏ zygroda Jardin exotique de Monaco. Do lōndowych zwiyrzōw dziwoko żyjōncych we Mōnako przinŏleżōm ojropejski sŏrnek, ercu liszka i ajnfachowŏ łaska.

 Historyjŏ 
 Czasy antyczne – fynickŏ, greckŏ kolōnijŏ i rzimske terytorium;
 ôd X stoleciŏ – pod panowaniym Genui;
 XII stolecie – Mōnako przechodnio pod włŏdaniym hrabiōw Prowansyji;
 1297 – drot z Genui, François Grimaldi, we przeblyczyniu mnicha ôszydzŏ wachtyrzy zōmku, kerzi puściyli go do strzodka; po zabiciu ôbsady Grimaldi ôdbiyrŏ Mōnako panujōncyj we nim genueńskij familiji;
 kōniec XV stoleciŏ – niyzawisłość Mōnako uznajōm krōl Francyje i papiyż;
 1524–1641 – Mōnako je szpanielskim protektoratem;
 1793 – we czasie francuskij rewolucyje Grimaldi ôstŏwajōm wychrōniyni z trōnu, a ksiynstwo prziłōnczōne do Francyje;
 1814 – Mōnako ôdzyskuje państwowy byt, ale do 1860 ôstŏwŏ protektoratem krōlestwa Sardynije;
 1861 – umŏwa z Francyjōm prziwrŏcŏ ksiynstwu połne samostanowiyniy;
 1865 – cylnŏ unijŏ z Francyjōm;
 1911 – przijyńcie piyrszyj kōnstytucyje, wkludzajōncyj potajlowanie władzy miyndzy princym a Nŏrodnōm Radōm;
 1918 – ukłŏd ô stacjonowaniu wojsk francuskich i zatwiyrdzaniu beze Francyjõ ugŏd miyndzynŏrodowych zawiyranych bez Mōnako;
 1943 – napoczła sie italijańskŏ ôkupacyjŏ Mōnako;
 1949 – umiyrŏ princ Ludwik II; trōn przejmuje jego ynkel, princ Rainier III;
 1959 – mōnarcha zawieszŏ Nŏrodnõ Radã skirz spiyrki naôbkoło budżetu;
 1962 – prziwrōcynie parlamyntu i wkludzynie nowyj, barzij liberalnyj kōnstytucyje;
 1963 – zawarcie kōnwyncyje financowyj z Francyjōm we sprawie colōw i dŏwek;
 1982 – hercogina Grace ginie we wypadku autowym we Monte Carlo;
 1993 – Mōnako prziwstŏwŏ do ÔZN;
 2002 – przijyńcie pōmian we kōnstytucyji, majōncych utrzimać ciōngłość sukcesyji nawet we razie bezpotomnyj śmiyrci nŏstympcy trōnu, princa Alberta;
 2004 – na bazowym stadiōnie fuzbalowym wybuchŏ bōmba, ale niy było ôfiar. Do dzisioj niy wyklarowano prziczyn eksplozyje;
 2005 – Rainier III umiyrŏ, na trōn stympuje jego nojstarszy syn jako Albert II.

 Turystyka 
Mōnako je chutnie nawiydzane bez turystōw zwiydzajōncych Lazurowe Wybrzyże. Postrzōd bazowych atrakcyji tego miasta-państwa nojwŏżniyjsze sōm: Ksiōnżyncy Pałac, stare miasto, tum świyntego Mikołaja, Place du Casino społym z kasynym, ôpera we Monte Carlo, tropikalne zygrody, japōńske zygrody i sztrand Lavrotto.

 Religijŏ 
Struktura religijnŏ krŏju we 2010 roku podle Pew Research Center:
 katolicyzm – 82,3%
 brak religije – 11,7%
 protestantyzm – 3,5%
 judaizm – 1,7%
 islam – 0,4%
 prawosławie – 0,2%

 Linki zewnyntrzne 
 Ôficjalnŏ regyrōnkowŏ zajta
 Prince’s Palace of Monaco