Francyjŏ

Francyjŏ ( ), Francuskŏ Republika ( ) – państwo, kerego metropolitarnŏ tajla we Zachodnij Ojropie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.

Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.

Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.

 Etymologijŏ miana 
Worta „Francyjŏ” przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.

 Gyjografijŏ 
Francyjŏ je krŏjym leżōncym z wiynksza w Zachodnij Ojropie, jednak posiadajōncym terytoria znŏleżne i departamynta zamorske na inkszych kōntynyntach. Wiyrchnia metropolitarnej czynści Francyje wynosi 551,5 tys. km², skirz czego zajmuje 48. plac na świecie pod wzglyndym srogości wiyrchnie, za to wiyrchnia społym z terytoriami znŏleżnymi i departamyntami zamorskimi 643 801 km².

Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo Morza na połedniu ku Pōłnocnymu Morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij Zatoki na wschodzie.

Cołkŏ dugość granic lōndowych Francyje to 2 892,4 km. Metropolitarnŏ Francyjŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
 na połedniu:
  (56,6 km)
  (623 km)
 na weschodzie:
  (488 km)
  (4,4 km)
  (451 km)
  (573 km)
 na pōłnocach:
  (620 km)
  (73 km)

Granice terytoriōw znŏleżnych i departamyntōw zamorskich z:
  (673 km)
  (10,2 km)
  (510 km)

 Klimat 
mały|Typy klimatu we Francyji|left
Na pōłnocach krŏju włażnawy klimat umiarkowany (ôziōmbniynte lata, dości ciepłe zimy). Jŏr to nojlepszŏ burlu na zwiydzanie Paryża, trza być jednak narychtowanym na dyszcze. Podzimym rania bywujōm radszyj zimne i niyprzijymne, ale przed połedniym sie wypogadza.

Na połedniu lata sōm suche, a tymperatura czynsto przekrŏczŏ 30°C. Sporadycznie wystympujōm herske burze i krupy. Zimy sōm ôpaterne (tymperatury na wybrzyżu Morza Strzōdziymnygo rzŏdko ślatujōm pod 10°C) i czynsto deszczowe. Jeszcze wiyncyj ôpadōw idzie sie spodziywać jŏrym.

Mocka przestrzyństw Francyje mŏ ôsobny mikroklimat. Utrapieniem połedniŏ stoł sie porywisty, ôziōmbniynty mistral. Wiater tyn wieje zaôbycz zimōm i jŏrym, przi przinoszyniu słōneczny czas i jasne, bezchmōrne niebo.

 Miasta 
+Nojsrogsze miasta FrancyjeLp.MiastoPopulacyjŏ1.20px Paryż12,34 mln2.20px Lyon2,21 mln3.20px Marsylijŏ + 20px Aix-en-Provence1,73 mln4.20px Toulouse1,27 mln5.20px Lille1,17 mln6.20px Bordeaux1,16 mln7.20px Nice1,00 mln8.20x20px Nantes898 tys.9.20px Strasbourg769 tys.10.20x20px Rennes690 tys.

 Historyjŏ 
mały|Miniatura ze XIV w., kerŏ pokŏzuje krzest ôd Chlodwiga, piyrszygo krōla ôd Frankōw.|left
Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.

Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.

Karolingi regirowały we Francyji do 987 r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.
mały|Zdrzadłowŏ Galeryjŏ we Pałacu we Wersalu
Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792 r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799 r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804 r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.

We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.

 Polityka 
Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958 r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003 r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co "ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".

 Ôrgany regirōngu 
Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki Emmanuel Macron a prymiyrzym Michel Barnier.

 Podzioł administracyjny 
Francyjŏ, jeji tajla metropolitarnŏ tajluje sie terŏźnie na 13 regiōnōw, 96 departamyntōw jak tyż kol. 36 300 gmin. Pōnadto wyrōżniŏ sie departamynta i terytoria zamorske jak tyż zamorske zbiorowości terytorialne.

 Regiōny 
Podzioł europejskij czynści Francyje ôbowiōnzujōncy ôd 1 stycznia 2016:

 Nowŏ Akwitanijŏ
 Grand Est
 Bretanijŏ
 Burgundia-Franche-Comté
 Île-de-France
 Korsyka
 Pays de la Loire
 Oksytanijŏ
 Hauts-de-France
 Normandijŏ
 Auvergne-Rhône-Alpes
 Provence-Alpes-Côte d'Azur
 Centre-Val de Loire

 Departamynta 
 01 – Ain
 02 – Aisne
 03 – Allier
 04 – Alpes-de-Haute-Provence
 05 – Hautes-Alpes
 06 – Alpes-Maritimes
 07 – Ardèche
 08 – Ardennes
 09 – Ariège
 10 – Aube
 11 – Aude
 12 – Aveyron
 13 – Bouches-du-Rhône
 14 – Calvados
 15 – CantalCantal
 16 – Charente
 17 – Charente-Maritime
 18 – Cher
 19 – Corrèze
 2A – Corse-du-Sud
 2B – Haute-Corse
 21 – Côte-d'Or
 22 – Côtes-d'Armor
 23 – Creuse
 24 – Dordogne
 25 – Doubs
 26 – Drôme
 27 – Eure
 28 – Eure-et-Loir
 29 – Finistère
 30 – Gard
 31 – Haute-Garonne
 32 – Gers
 33 – Gironde 34 – Hérault
 35 – Ille-et-Vilaine
 36 – Indre
 37 – Indre-et-Loire
 38 – Isère
 39 – Jura
 40 – Landes
 41 – Loir-et-Cher
 42 – Loire
 43 – Haute-Loire
 44 – Loire-Atlantique
 45 – Loiret
 46 – Lot
 47 – Lot-et-Garonne
 48 – Lozère
 49 – Maine-et-Loire
 50 – Manche
 51 – Marna
 52 – Haute-Marne
 53 – Mayenne
 54 – Meurthe-et-Moselle
 55 – Meuse
 56 – Morbihan
 57 – Moselle
 58 – Nièvre
 59 – Nord
 60 – Oise
 61 – Orne
 62 – Pas-de-Calais
 63 – Puy-de-Dôme
 64 – Pyrénées-Atlantiques
 65 – Hautes-Pyrénées
 66 – Pyrénées-Orientales
 67 – Bas-Rhin 68 – Haut-Rhin
 69 – Rhône
 69M – Lyon Metropolis
 70 – Haute-Saône
 71 – Saône-et-Loire
 72 – Sarthe
 73 – Savoie
 74 – Haute-Savoie
 75 – Paryż
 76 – Seine-Maritime
 77 – Seine-et-Marne
 78 – Yvelines
 79 – Deux-Sèvres
 80 – Somme
 81 – Tarn
 82 – Tarn-et-Garonne
 83 – Var
 84 – Vaucluse
 85 – Vendée
 86 – Vienne
 87 – Haute-Vienne
 88 – Vosges
 89 – Yonne
 90 – Territoire de Belfort
 91 – Essonne
 92 – Hauts-de-Seine
 93 – Seine-Saint-Denis
 94 – Val-de-Marne
 95 – Val-d'Oise
 971 – GuadeloupeZamorski departamynt.
 972 – Martinique
 973 – Guyane
 974 – La Réunion
 976 – Mayotte

 Demografia 

 Statystyki dymograficzne 
 2007Wielość miyszkańcōw63 713 926 Ludność podle wieku0 – 14 lŏt18,6%15 – 64 lŏt65,2%ponad 64 lŏta16,2% Wiek (mediana)W cołkij populacyji39 lŏtChopōw37,5 lŏtKobiyt40,4 lŏtPrzirost istny0,436%Spōłczynnik narodzyń12,91 narodzyń/1000 miyszkańcōwSpōłczynnik zgōnōw8,55 zgōnōw/1000 miyszkańcōwSpōłczynnik migracyje1,52 migrantōw/1000 miyszkańcōw Ludność podle płciprzi narodzyniu1,05 chopōw/kobiytponiżyj 15 lŏt1,05 chopōw/kobiyt15 – 64 lŏt1 chopōw/kobiytpowyżyj 64 lŏt0,69 chopōw/kobiyt Umieralność noworodkōwW cołkij populacyji3,41 śmiertelnych/1000 żywychpłci mynskij3,76 śmiertelnych/1000 żywychpłci żyńskij3,04 śmiertelnych/1000 żywych Ôczekowanŏ dugość życiŏW cołkij populacyji80,59 lŏtChopōw77,35 lŏtKobiyt84 lŏtRozrodczość2,01(2010) narodzyń/kobiytãSpōłczynnik majoryntnych z HIV/AIDS0,4% (2007)Liczba ôsōb z HIV/AIDS120 000Liczba umartych na HIV/AIDS34 873 (grudziyń 2006)

 Struktura etnicznŏ 
Grupa etnicznŏGŏdkaWielość w tys.Procynt ludności Francuzi  francuskŏ  45 979  70,88% Alpine Provencal  francuskŏ  2947  4,54% Langwedocjanie  francuskŏ  2559  3,94% Alzatczycy  miymieckŏ  1607  2,48% Owernijczycy  francuskŏ  1417  2,18% Kabylowie  kabylskŏ  712  1,1% Niemcy  miymieckŏ  647  1,0% Portugalczycy  portugalskŏ  516  0,8% Arabery (Algeryjŏ)  arabskŏ  476  0,73% Ormianie  armyńskŏ  474  0,73% Francuske Żydy  francuskŏ  462  0,71% Gaskończycy  oksytańskŏ  453  0,7% Arabery (Maroko)  arabskŏ  442  0,68% Wietnamczycy  wietnamskŏ  324  0,5% Hindusi  hindi  274  0,42% Arabery (Syryjŏ)  Dialekty syryjsko-palestyńske arabskij gŏdki  259  0,4% Bretończycy  bretōńskŏ  234  0,36% Turcy  tureckŏ  221  0,34% Shawija (Berbery)  shawija  194  0,3% Włosi  italijańskŏ  177  0,27% Francuscy Romowie  francuskŏ  168  0,26%

 Gŏdka 
Amtowōm gŏdkōm we Francyji je francuskŏ, posuguje sie niōm srogŏ wiynkszość miyszkańcōw tego krŏju, jednak poza nim je mocka regiōnalnych gŏdek:
 baskijskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we 20px Béarn
 bretōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we 20px Dolnyj Bretōnije
 franko-prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dauphiné, Jura, Lyonnais, Savoie
 niyderlandzkŏ – regiōnalnŏ gŏdka we 20px Flandrije
 katalōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we 20px Roussillon
 miymieckŏ – regiōnalnŏ gŏdka we 20px Alzacyje i Lotaryngije
 prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we 20px Ôksytanije
 italskŏ – regiōnalnŏ gŏdka na 20px|tło Korsyce

 Nŏrodne świynta i dni swobodne ôd roboty 
 Nowy Rok (Nouvel An) – 1 stycznia
 Wielkanoc (Pâques) – ruchōme
 Pyńdziałek Wielkanocny (Lundi de Pâques) – ruchōme
 Świynto Roboty (Fête du Travail) – 1 mŏja
 Dziyń Zwyciynstwa (Fête de la Victoire) – 8 mŏja
 Wniebowstōmpienie (Ascension) – ruchōme
 Zielone Świątki (Lundi de Pentecôte) – ruchōme
 Świynto Nŏrodne Francyje (Fête Nationale Française) – 14 lipnia
 Wniebowziyncie NMP (Assomption) – 15 siyrpnia
 Wszyjskich Świyntych (Toussaint) – 1 listopada
 Dziyń Zawieszyniŏ Brōni (Jour d’Armistice) – 11 listopadaZnany tyż za Dziyń Spamiyńci – Jour du Souvenir.
 Boże Narodzynie (Noël) – 25 grudnia



Kategoryjo:Francyjo