Mokszany

Mokszany (mokszańsko godka: мокшет, mokshat) je rodźimy lo terynůw Strzodkowyj Wołgi lud fino-ugryjski, kery wespůł ze Erzjanůma a Maryjczykůma sům mjanowańi Wołżańskimi Finůma. Myńi kej jydno trzećo Mokszanůw mjyszko we Autůnůmicznyj Republice Mordowije we Rusyji, we baseńe Wołgi. Reszta je porozćepowano po ruskich uobwodach kej rjazański, tulski, tambowski, samarski, uorynburski, pynzyński, uljanowski, saratowski jako tyż we Tatarstańe, Czuwaszyji, Baszkortostańe a strzodkowyj Azyji (Kirgistůn, Turkmyńistůn, Uzbekistůn, Kazachstůn, Syberyjo, Daleki Wschůd), Azerbejdżůn, Armyńijo, Estůńijo, Ukrajina, Finlandyjo, Australijo a Zjednoczůne Sztaty. Mokszanům a Erzjanům śe dostało autůnůmiczne terytoryjo a prawa nacyje kej bůł Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republikůw we 1928. Rusyfikacyjo zwjykszůła śe we rokach 30. XX stolećo, a wjadůmość mokszańskij godki do rokůw 50. bůła fest ńikło.
 Gyszichta 
 Wczesno gyszichta 
Androphagi (po grecku na “ludożyrcůw”) na půłnoc uod Scytyje (podle Herodota), we lasach mjyndzy wjyrchńimi bjygůma Dńepra a Důna sům powożańi jako pjyrszy lud smjanowany przodkůma Mokszanůw (Gorodecko archeologiczno kultura).Kuussaari, Eero, Suomen suvun tiet, F. Tilgmann Oy, Helsinki 1935Бубрих Д. В. Можно ли отождествлять мордву с андрофагами Геродота? — Записки Мордовского научно-исследовательского института социаль-ной культуры, Саранск, 1941, № 3, с. 31. Herodot tyż dowo uopis persko-scyckij wojny we 516-512 p. Chr., kero powźůna wszyjske plymjůna Strzodkowyj Wołgi. Sarmaty wypyńdźili Scytůw a podporzůndkowały sobje ńykere mokszańske klany, nale ńy poradźili śe dali rozplewić skiż jejich ńyliczebnośći. We rokach 100 a 200 n.e. Anty, Słowjany, Mokszany a Erzjany bůły nojtyngszymi a nojliczebńijszymi ludůma uod Wschodńich Ojropejcůw. .Федорова М. В. Славяне, мордва и анты. Издательство Воронежского Университета, 1976 Do końca IV w. n.e. srogo tajla Mokszanůw dołůnczůła do plymjůnůw Hůnůw a wźůna udźoł we uobrůńe Uostrogockigo Imperyjům we 377, tedy śe przesůnyli na wschůd a zamjyszkali we Panůńiji. Zaprzynże uod kůńůw bitewnych, a znamjyńńy wyńdźidła sům take same kej u Hůnůw a jejich uodpedńiki sům znejdźůne we Wschodńij Ojropje a Kaukaźe.Ахмедов И. Р. Псалии в начале эпохи великого переселения народов // Культуры Евразийских степей вт. пол. I тыс. н. э.: (из истории костюма) . — Т. 2 . — Самара, 2001 — С. 220—222

Mokszany bůły wymjyńane postrzůd norodowośći Panůńije a Bohymije ze tygo uokrysu.Annales Monastici. Vol. II: Annals de Wintonia; Annales Monasterii de Waverleia. Ed. H. R. Luard. London: Longman, Green, Longman, Roberts, and Green, 1865 Kśůnżynstwa mokszańske Onuza, Seliksa we mjyndzyrzyczu Uoki a Důna bůły we przimjerzu ze wczesnym hůńickim państwym Hůńiwar. Podczas panowańo Attili panůńske Mokszany bůły tajlům jygo armije we uoblynżyńu Rzimu. Archeologiczne dane potwjyrdzajům, co grańica byćo Mokszanůw śe ńy pomjyńůła mjyndzy IV a VIII stolećym. To bůł czas powjarkowygo krůla Tjusztja, władcy Mokszanůw, Erzjanůw, wjerza tyż ludůw Meszczera.Энциклопедия «Мордовиясь» Саранск, 2007 Ůngyfer roku 450 Mokszany mjały smołwa ze Alanůma na Strzodkowyj WołdzeАфанасьев Г. Е. Буртасы // Исчезнувшие народы. — М., 1988. — С.85-96., (Przimjerze Burtass)Афанасьев Г. Е. Этническая территория буртасов во второй половине VIII — начале Х века // СЭ. — 1984. — № 4 — С.28-41.

 Gyszichta Strzedńich Storoczůw 
Kśůnżynstwo Seliksa stało śe wasalym Chazarskigo Chanatu we IX stoleću«История Пензенского края» под редакцией профессора Г.Н.Белорыбкина, Пенза, 1996. Fyszt Śwjyntosłow I we 965 roku podug Ibn Haukala „zaatakowoł sprzimjerzyńcůw, napod na Sarkel a Bulgar a uośůngnůł Symyndyr”Калинина Т.М. Сведения Ибн Хаукаля о походах Руси времен Святослава//ДГ. М., 1976. С. 90-101. Dwa lata po Wjelgij Wodźe wykorzistoł ja a uzdobůł Itil Сахаров Андрей Николаевич "Дипломатия Святослава" Москва, "Международные отношения", 1982 г.. Na poczůnku X stolećo wołgobůłgarski krůl Almysz powźůn chazarski hołd. Nawrůćůł śe na islam, zawar przimjerze ze kalifym bagdadzkim Muktafim a fůndnůł handlowe stojisko we becyrku zakolůw rzyki UokiВ. А. Юрченков. Мордовский народ: вехи истории. — Саранск, 2007. — с. 89. Kijowski kńaź Władimir powźůn kůmpańijo armije a przejůn Bulgar we 985 roku. Krůl Almysz a kńaź Władimir dali swe szrajby pode handlowym a pokojowym paktym we 1006 a to bůł anfang “wjecznygo pokoju” kery trwoł 80 rokůwВ. А. Юрченков. Мордовский народ: вехи истории. — Саранск, 2007. — с. 90. Wojna uo důminacyjo na Uoce a erzjańsko forteca Obranosz sztartnůła nazod we 1120 rokuВ. А. Юрченков. Мордовский народ: вехи истории. — Саранск, 2007. — с. 93.

Fyszt Władimir uopanowoł Uoszel we 1220 a zachćoł umyńszyć bůłgarski ajnflus na Erzjańske Krůlestwo (Purgas Rus), kero bůło ze Wołżańskům Bůłgaryjům sprzimjerzůne. Kńaź Władimir porwoł a ńiszczůł Obranosz we 1221 a założůł Ńiżnij Nowgorod. Erzjański krůl Purgas a mokszański krůl Puresz prowadźili wojna a kej Purgas sprzimjerzůł śe ze Wołżańskům Bůłgaryjům, Puresz nawjůnzoł dobre kůntakty ze kńaźym Jurijym.В. А. Юрченков. Мордовский народ: вехи истории. — Саранск, 2007. — с. 97-98. We 1230 Purgas uoblygoł Ńiżnij Nowgorod, nale uostoł pokůnany we walce. Ńyskorzi syn Puresza, fyszt Tjusztjůn ze swojimi kamratůma Połowcůma najechali na jygo źymja a ja pońiszczůli.Костомаров Н.И. Русская история в жизнеописаниях ее главнейших дейтелей..
Jak godo Raszid ad Din we swojij Dżami al-tauarich, 4 wrześńa 1236 roku syny Dżoczi: Batu, Orda, Berke, Kadan syn Ugedej chana, Buri wnuk Czagataja a Kulkan syn Czyngis chana wypedźeli wojna Mokszanům, Burtasům a Erzjanům. Kożdy śnich kludźůł tůmynym (můngolskům armijnům jednostkům růwnakům 10 000 ludźi). Wojan zakůńczůła śe 23 śyrpńa 1237 kluczowům porażkům przi czornym leśe bliżno grańice państwa Rjazanůw.Лурье Я.С. 1) Общерусские летописи. С. 49-55; 2) Летопись Тверская // Словарь книжников и книжности Древней Руси. Вып.2. (вторая половина XIV — XVI в.). 4.2. Л.,1989Рашид Ад-Дин. Сборник летописей. Т. II, Издательство АН СССР, 1960. Puresz uostoł wasalym můngolskigo chana a muśoł przikuplować swoja armijo do tyj, kero lozła na zachůd

 Przipisy 

 Necowe uodkozańa 
 Info-RM Nowiny uo Mordowiji po mokszańsku
 Cajtůng Pravda uod Mokszanůw
 Fino-ugryjske artikle nowinkowe po mokszańsku
 Mokszańsko-angelski dykcjůnorz

Kategoryjo:Mokszany