Ślōnsko godka

mały|Ôdsetek ôsōb, co deklaruje używaniy ślōnskij godki
Ślōnsko godka (tyż: ślōnsko mŏwa, ślōnski jynzyk, ślōnsko rzecz; miyndzy Ślōnzokami: pō naszymu) – godka, keryj używajōm rdzynne miyszkańce Gōrnego Ślōnska a reliktowo czyńść miyszkancōw Dolnego ŚlōnskaTomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (z 1-35). Die Welt der Slaven. Vol 58, Nr 1.. We Norodowym Wszechôbecnym Wykozie we 2011. roku wiyncyj jak 509 tauzynōw ludzi poświodczōło ślōnsko za dōmowo godkaPodug Norodowygo Wszechôbecnego Wykozu ze 2002. roku 56 tysiyncy Ślōnzokōw zadeklarowało, iże dōma posuguje sie ślōnskōm godkōm.. Niykere ś nich przebywajōm za granicami Polski - we Miymcach, Czeskij Republice a USA. Ślōnsko godka podug SIL International wrachowuje sie do lechickij grupy zachodniosłowiańskich godkōwSIL International. Nojbliższe jij godki to lasko, morawsko, polsko, czesko a słowacko, we dalszym zokrysie blizki sōm jij tyż sorbske godki a kaszubsko godka.

Ślōnsko mŏwa ôdrōżnio sie ôd inkszych gŏdkōw na plaszczyznach: leksykalnyj, fōnetycznyj a składniowyj. Ślōnskŏ gŏdka historycznie nojsrogszy wpływ erbowała ôd niymieckij gŏdki, a ôsobliwie dialekty ślōnskij gŏdki używane we ôbszarach przodzij zamiyszkowanych ôd etnicznych Niymcōw. We myńszym stopniu wpływała na ślōnski czeskŏ gŏdka, a we ôstatnich wiekach tyż polskŏ gŏdka.

 Mianowaniy 
 We ślōnskij godce 
Godka mo moc roztōmajtych mianōw, używanych rzodzij lebo czyńścij. W Internecu nojbarzij popularne je ślōnsko godka. Drugim używanym tyż je adjektiw ślōnski, kery pochodzi ôd ausdruku "jynzyk ślōnski" (same słowo jynzyk je we tym znaczyniu rzodke); podobnie je we gōrno- a dolnosorbskij godkach, kaj używo sie ôkryślyniōw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo sie tam jako reč a rěc i je babskij zorty.

Roz za kedy trefio sie tyż pojstrzōd rodzimych ludzi, co używajōm godki, godki ôkreślynia: pō naszymu, ślōnsko rzecz, prawiyniy, rzōndzyniy, ślōnsko mołwa (tyż: mowa).

 We polskij godce 
Skuli tego, co ślōnski niy mo sztatusa godki we przekōnaniu niykerych polskich godkoznowcōw, godo sie ô nij dialekt śląski (ślōnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślōnsko gwara).

We polskij naukowyj literaturze dōminuje poglōnd, co etnolekt ślōnski je we rōmach polskij godki jednym ze sztyrech dialektōw, co swōj plac zajmuje przi dialektach wielgopolskim, małopolskim a mazowieckim. Tako zwany dialekt śląski mo dalij być podzielōny na gwary, tj. cieszyńsko, ôpolsko, głogōwecko, atd. Podle tyj wiynkszościowo zgodliwyj ôpinije ô ślōnskij godce, miano gwara śląska je feler, bo gwarōw je moc pod jednym ślōnskim dialektym.

 We inkszych godkach 
Nojczyńścij miano lo godki pochodzi ôd łacińskigo miana Ślōnska - Silesia. Bestōż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madziarsko godka) a Силезский язык (rusko godka). Niykere godki zaadaptowały miano zy miymieckigo Schlesien, do przikładu Šlešcina (gōrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлезиски јазик (macedōńsko godka). We czeskij godce pado sie Slezský jazyk abo Slezština.

 Fōnologijo 
 Samogłoski 
We ślōnskij godce idzie wyrōżnić 7 samogłoskōw, nale we niykerych dialyktach na liczba może być wiynkszo.

Podstawowo samogłoskowo systema rozrōżnio samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych jak a, e, e, i, o, ō, u a y.

Zachodnie dialekta majōm tyż nosowe źwiynki: [ã], [ĩ], [õ], [ɨ̃]

 Historyjo 
Piyrszym handszriftym, co sie ô nim prawi, iże we nim była użyto ślōnsko godka, je Ksiynga hynrykowsko (Hańcowy Festbuch)http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02.. Pojawio sie tam wywołane zdanie: dai ut ia pobrusa a ti poziwai, co ôznaczo dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Skuli tego, co te zdaniy je wiyncyj podane na ślōnsko godka, aniżeli na polsko, pokozała sie starość, eli je to blank ślōnski, abo polski, a jużci strzedniowieczny miszōng tych godkōw.

Po piyrszy roz miano ligwa Sleziana (ślōnsko godka) pokozało sie we chrōnice jednego żagańskigo klosztora, mianowanyj Catalogus abbatum Saganensium, co była napisano we XIV wieku (miyndzy rokami 1392 a 1422)http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03..

 Ślōnski dzisiej 
W teroźnich czasach idzie spozorować chudoba a pomiyraniy ślōnskij godki pod wpływym polskijhttps://web.archive.org/web/20091114113935/http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html. Niykere gramatikowe kōnsztrukcyje, charakterystyczne lo ślōnskigo, miyniajōm sie na wszechôbecne polske, ntp. miast Być na wielaś rokōw stary godo sie czynsto Mieć ileś lot. Ślōnsko godka bywo tyż ôd niykerych widziano za godka ludzi bez ausbildōnga a niyôklanychhttp://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0.

Atoli ślōnsko godka tam, kaj je we użyciu, niy mo ôficyjalnygo sztatusa, to dziynki internecowi po prowdzie terozki ôdżywo. Brano je tyż do ryklamōwhttp://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439. Ze potocznyj godki ôddziylo sie typowy slang, powstowajōm nowe ôkreślynia, jak na tyn przikłod mobilniok (pol. telefon komórkowy, komórka) lebo szlustydziyń (pol. koniec tygodnia, weekend)https://web.archive.org/web/20250122152450/http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s.

We 2007 zaczōn fōngować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl piastowaniy a prōmowaniy ślōnskij godki. Postrzōd jigo założycielōw byli m.in. Bogdan Kallus, Mirosław Syniawa a Rafał Adamus(pl)\"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów\" Gazeta Wyborcza, 25 lutygo 2008..

 Słownictwo 
Na formowaniy sie słownictwa godki wpływ miały borgi ze godkōw: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, co fōnowała downij jak ôdrymbno godka), miymieckij (czyńścij ze germańskigo ślōnskigo dialektu, niźli ze standardowygo miymieckigo), a tyż słowackij. W tyj godce przewożo zachodniosłowiański zdrzōdłosłōw. Moc słōw je bliższych radszyj staropolskij godce, a tyż sōmsiednim dialektōm: wielgopolskimu i małopolskymu, niźli modernymu sztandardowymu polskimu.

Krōm tego idzie tyż nolyź słowa z takich godkōw jak: francusko, łacina, słowacko, starowysokomiymiecko, strzedniowysokomiymiecko, strzednioniderlandzko a italskoDykcjunorz polsko-ślōnski we serwisie slunskoeka.pyrsk.com.
 Słownictwo typowo ślōnske 
Chocia tela godek mioło wpływ na ślōnski, mo ôn tyż słowa, kere sōm typowo ślōnske. Niy ôbstały sie ône we inszych godkach, dialektach lebo gwarach, ôstały sie ino we ślōnskich. Godkoznowce za take ôkryślynia uznowajōm miyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzōnd a inkszehttp://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html. Co wiyncyj, idzie tyż trefić jake słowa ślōnske we inkszych godkach. Borgami we polskij godce sōm ôkryślynia jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźōnka), nale sōm tyż take bez polskigo ôdpowiednika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje sie tyż ślōnske gysztele, jako bajszpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majōm słowo uöbroz, kere sie mo za polski wpływhttp://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm, nale we literackij polskij godce niyma sie prelabializacyjo, tōż idzie te słowo rozpatrować tyż jak silesianizm.

 Dialykta a regiōnalne zrōżnicowaniy 
Godka ślōnsko niy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gōrnygo Ślōnska. Inakszy godo sie wele Cieszyna, inakszy – wele Ôpolo. To, co je mianowone u użytkownikōw ślōnskigo dialektōmaInformacyje na zajcie ôrganizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa KulturowegoZaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr., ôd niykerych godkoznowcōw polskich ôkreślo sie jak gwary ślōnskigo etnolektuUo zaliczaniu gwar ślōnskich do polskij godki, ôb. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, \"Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego\" 2004 nr 55-56.. Spōłcześnie idzie wyrōżnić 7 ôdmianōw godki ślōnskij: cieszyńsko, gliwicko, jabłōnkowsko, kluczborsko, niymodlińsko, prōdnicko a ôpolskohttp://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html.

Ślōnski niy je jydnolity a na rōżnych ôbszarach kulturowo-historycznych idzie trefić inksze znoczynia tych samych słōw, jak tyż jejich rōżno wymołwa. Czynstymi zjawiskami sōm m.in. prelabializacyjo, rozkłod nosowości, dyftōngizacyjo, syczyniy a jabłōnkowaniy.

 Kodyfikacyjo a godka literacko 
Trwo robota nade wytworzyniym literackij godki ślōnskij. Używany we Internecu waryjant ślōnskij godki je ôparty zaôbycz na djalyktach, we kerych sie godo we becyrku Katowic a Gliwic. Ôd lot 30. XX w. egzystuje już ślōnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano ô frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo jak Óndra Łysohorsky, nale ôna bōła ôparto na grōńcie pogranicznyj ślōnsko-morawskij gwary gōrnoôstrawskij, beztōż niyma reprezyntantywno dlo cołkij ślōnskij godki.

Bibliotyka Kōngresu USA 18 lipca 2007 wpisała ślōnsko godka we regest godek światakatowice.naszemiasto.pl. Ślōnsko godka ôstała tyż zaregistrowano we Miyndzynorodowy Ôrganizacyji Godkowyj, kaj przidano uōnyj kod ISO: \"szl\"SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl.. Bōły to piyrsze kroki zdatne do stworzynio m.in. ślōnskij Wikipedyje.

 Bajszpil użycio godki 

Wymowa we IPA: 
/fʂɨjske luʥɛ rɔʣom ɕɛ sfɔbɔdnɛ a rovnɛ vɛ sfɔjim vɛrʨɛ a pravax som wɔbdaʐonɛ filipɨm a sumɲɨɲɨm a majom pɔvin:ɔɕʨ vzglɨndɨm iŋkʂɨx jak brat s bratɨm pɔstɨmpɔvaʨ/

 Ôbejzdrzij tyż 
 Ślōnski alfabet
 Ślōnsko miymiecko godka

 Linki zewnyntrzne 
 Ô ślōnskij godce na portalu omniglot.com()

*
Ślōnsko godka
Ślōnsko godka