Polsko

Polsko, Polsko Republika (, IPA: /ˈpɔlska/) – państwo we szczodkowyj Ojropje, nad Bałtyckim Morzym. Je we dorzyczu Wisły a Uodry. Stolicům państwa je Warszawa.

Noleży do Ojropejskij Uńije, Sztrefy Schengen, Uorganizacyje Zjydnoczůnych Norodůw, NATO a inkszych mjyndzynarodowych uorgańizacyjůw.

 Mjano 
Mjano Polsko je używane uod XI stoleća. Pochodźi uod mjana słowjańskego plymjůna Polanůw kerzy mjyszkali we Wjelgopolsce. Dawnyj używano łaćinskych mjanůw terra Poloniæ – Polska źymja lub tyż Regnum Poloniæ – Polske Krůlestwo.

Gramatikowo mjano Polsko (Polska) składo śe ze dwůch tajli: rdzyńa pol (uod „pole”), co uoznaczo uotwarto przestrzyń lub tyż uprowne pole a przymjotńykowego formantu -ska. Tyn formant je charakterystyczny dla słowjańskych a polskych mjanůw przestrzynnych a mjejscowych. Końcůwka wystympuje tyż we rodźimych mjanach innych słowjańskych państwůw, np. Czesko Republika – Česko, Słowacyjo – Slovensko, Chorwacyjo – Hrvatska.

 Gyszichta 
Pjyrsze znoki pojawjeńo śe czowjeka we Polsce uoddykńynto we uokolicach Wjelgich Kůńczycůw na Ślůnsku Ćeszyńskim (uokoło 800 tyśůncůw lot tymu) a we uokolicach Strzygůńa na Dolnym Ślůnsku (bůły tam kamjynne werkcojgi ze uůn. 500 tys. lot tymuRościsław Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, w: M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocłow 2002, z. 19.).

Jako symboliczny anfang państwowośći polskej uznowo śe jeji krzest, kery kśůnże polski Mjyszko I dostoł we 966 roku. We grańicach polskego kreju pode włodańym Mjeszka I były: Wjelgopolsko, Mazowsze, tajla Půmorza ze Gdańskem, Ślůnsk a Małopolsko.

Pjyrszym władcům Polski, kery został koronowany, był syn Meszka I – Bolesław Chrobry. Bolesław przikuplowoł ku Polsce Łużyca, Morawa, Słowacyjo a Czerweńske Grůdy.

We lotach 1010 a 1017 mjymjecki kajzer Hajnel II Śwjynty napadoł na zachodńo tajla polskeho Ślůnska. We 1038 kśůnże czyski Brzetysław I napodł a prziłůnczůł tajla Ślůnska po lewyj zajće Uodry do Czechůw. Ńyskorzi po 12 lotach krůl Kaźimjyrz I Uodnowićel zdobůł zaś cołki Ślůnsk lo Krůlestwa Polskego. Do 1106 roku bůło wjela wojyn Polski ze Czechůma, potym s mjymjeckim cesarzym Hajnlym V.

We 1138 testamynt Bolesława Krziwoustego napoczůn uoztajlowańe dźelńicowe Polski. Ślůnsk a lubusko źymje dostoł jigo nojstarszi syn Władysław II Wygnańec, Mazowsze dostoł Bolesław IV Kandrzawy, a zachodńo Wjelgopolske dostoł Mjyszko III Stary.

4 lipca 1569 we Lublińe Polsko a Litwa utworziły państwo Rzeczpospolita Uobojga Norodůw.

We latach 1648–1657 na Ukrajińe trwało powstańa przećiwko Rzeczypospolityj.

Uod 1795 Polska bůła pod zaborůma, a jeji terytoryjům potajlowano mjyndzy Rusyjo, Austrijo a Prusy. Uod 29 listopada 1830 do 23 paźdźerńika 1831 trwoło powstańe listopadowe a uod 22 styczńa 1863 do paźdźerńika 1864 trwoło powstańe styczńjůwe przećiwko Rusyji. Samostanowjyńy uodzyskoła uod Mjymcůw a Austro-Wynger po kůńcu I wojny śwjatowyj 11 listopada 1918.

1 wrześńa 1939 przez angrif Mjymcůw na Polsko uozpoczyła śe II wojna śwjatowo. 17 wrześńa na Polsko ruszył Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik. Warszawa kapitulacyjowało 28 wrześńa. Do 1945 Polsko było pod uokupacyjům mjymjeckům. Uod 1 do 3 paźdźerńika 1944 trwało powstańe warszawske.

1945–1989 bůł sam uokres, kej u władzy bůły kůmůńisty, 1952–1989 mjanowoło śe to Polsko Ludowo Republika. Uod 1989 zaś ustrůj dymokratyczny. Uod 1 moja 2004 Polsko je człůnkem Ojropejskij Uńije.

 Geografijo 
Polsko zajmuje 9. mjejsce we Ojropje pod wzglyndym placu (312 696 km²) a 8. pod wzglyndym liczby ludźi (38 386 000). Na śwjoćie Polsko zajmuje 69. mjejsce pod wzglyndym placu a 36 pod wzglyndym liczby ludźi. Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Polski wynośi 3071 km. Dugość wybrzeża polskego wynośi aże 440 km. Nojwjynkszo gůra Polski sům Rysy (2 499 m n.p.m.) we Tatrach.

Polsko grańica mo nastympujůncymi państwami:
 na zachodźe:
  (467 km)
 na połedńu:
  (796 km)
  (541 km)
 na wschodźe:
  (535 km)
  (418 km)
 na půłnocy:
  (104 km)
  (ze uobwodym kalińingradzkym, 210 km)

a bez grańica morsko (grańica jedźinyj ekůnůmicznyj sztrefy) s Dańijům a Szwecyjům.


 Podźoł admińistracyjny 
Uod 1 styczńa 1999 Polsko podźelůno je na:
 16 wojewůdztw
 380 krysůw, we tym:
 66 grodzkich
 314 źymskich
 2477 gminůw, we tym:
 302 mjejskich
 638 mjejsko-wjejskich
 1537 wjejskich

!