Ślōnsk

Ślōnsk (śl-miym. Schläsing, łac. Silesia, pol. Śląsk, miym. Schlesien, czes. Slezsko) – historycznŏ krajina położōnŏ we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskij Republiki a Miymiec. Jeji wiyrchnia zajmuje kole 40,000 km², a jeji populacyjŏ je szacowanŏ na kole 8,000,000. Ślōnsk je potajlowany na dwa bazowe regiōny, Dolny Ślōnsk na zŏchodzie i Gōrny Ślōnsk na weschodzie. Wyrōżniŏ sie tyż: Ôpolski, Ôpawski, Cieszyński a Czeski ŚlōnskWe miyndzywojynnym ôkresie we czynści Gōrnego Ślōnska we granicach Polski funkcjōniyrowoł sztuczny, propagandowy tajlōng na Bioły, Czŏrny a Zielōny Ślōnsk.. Ślōnsk je barzo roztōmajty kulturowo, a tyż baukōnsztem. Jego miyszkańcy nazywani sōm Ślōnzŏkami a posugujōm sie ślōnskōm gŏdkōm.

Historycznõ stolicōm Dolnego i cołkigo Ślōnska je Wrocław, za to stolicōm Gōrnego Ślōnska je Ôpole. Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj a strzodkowyj Ôdry a poczōnkowygo biygu Wisły, wzduż jego połedniowyj granice rozciōngajōm sie Sudety. Regiōn tyn posiadŏ mocka zabytkōw i ôbiektōw kulturowyj erbowizny wpisanych na wykŏz światowyj erbowizny UNESCO. Je tyż zebrany we mineralne a naturalne sztofy, ôbyjmuje pŏrã wŏżnych industryjalnych przestrzyństw. Jego nojsrogszym metropolitalnym przestrzyństwym je Gōrnoślōnskŏ Metropolijŏ, keryj cyntrum sōm Katowicy.

Z lŏtaniym czasu zmiyniały sie granice i nŏrodnŏ przinŏleżność Ślōnska, tak tedy, kej bōł ôn erbowõ szlacheckõ włŏsnościōm, jak i po nastōniu modernych nŏrodnych państw, co prziczyniyło sie do bogajstwa zōmkōw, ôsobliwie na Dolnym Ślōnsku. Piyrszymi znanymi państwami, kere utrzimały panowanie nad Ślōnskem, były snŏdź Wielge Morawy pod kōniec IX stoleciŏ i Czechy na zaczōntku X stoleciŏ. We X stoleciu Ślōnsk ôstoł prziłōnczōny do wczaśnego polskigo państwa, a po jego roztrzaśniyńciu we XII stoleciu stoł sie piastowskim ksiynstwym. We XIV stoleciu weszoł we skłŏd Czeskij Korōny pod panowanie Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa, kere we 1526 roku przeszło pod panowanie austryjŏckij habsburskij mōnarchije. We wyniku ślōnskich wojaczek regiōn tyn ôstoł prziłōnczōny do Prus we 1742.

Po I światowyj wojaczce nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska ôstała prziznanŏ Polsce bez mocarstwa Ententy po ślōnskich powstōniach i absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku. Ôstane dŏwne austryjŏcke czynści Ślōnska ôstały prziłōnczōne do Czechosłowacyje i stały sie tajlōm Sudeckigo Krŏju, a dzisioj sōm tajlōm Czeskij Republiki. We 1945 roku, po II światowyj wojaczce, wiynkszość Ślōnska przeszła pod polskõ jurysdykcyjõ zgodnie z poczdamskõ ugŏdōm miyndzy zwyciynskimi aliantami i stała sie tajlōm Polski, keryj kōmunistyczny regyrōnek wypyndził wiynkszość ludności Ślōnska. Niywielgi łużycki pas na zŏchōd ôd piski Ôdry i Nysy, przinŏleżōncy do Ślōnskŏ ôd 1815 roku, ôstoł we Miymczech.

 Miano 
Historyczne miana ôdnoszōnce sie do Ślōnska:
 I–II stolecie: Suevus, Guthalus, Pliniusz Starszy, Klaudiusz Ptolemeusz
 IV stolecie: „de internis eius partibus Alba, Guthalus, Viscla amnes latissimi praecipitant in oceanum”, Gaius Iulius Solinus
 IX stolecie: Sleenzane civitates XV., Geograf Bajerski, 845
 X stolecie: „ab ipsa Craccoa usque ad flumen Oddere recte in locum, qui dicitur Alemure, et ab ipsa Alemura usque in terram Milze recte intra Oddere”, Dagome iudex
 XI stolecie: Zlasane Dokumynt praski, 1086
 XII stolecie: ducatu Wratislauiensi”, „regione Wratislaviensi”, „provincia Wratislaviensi”, „regione Zleznensi” Gall Anonim, kol. 1114
 1163: Silensii provincia
 1198: Wroczlaviensi provincia
 XII stolecie: Slesiensibus provincie
 XII–XIII stolecie: dux Zlesie, 1204
 XIII stolecie: dux Slesie, Zlesie, 1228, 1236, 1239, 1248
 XIII stolecie: dux Silesiae
 XIV stolecie: Silesia

Etymologijŏ miana Ślōnsk je spōrnŏ. 

Piyrszym, kery zauważył korelacyjõ miana rzyki Ślynzy ze Ślōnskem bōł miymiecki humanista Konrad Celtes, pisze ôn, iże Ŏdra (to znaczy antycznŏ Suevus) przibierŏ dopływ rzyki Slesus, ôd keryj je miano ślōnskij ziymie – Hic Odera (a priscis qui nomina Suevus habebat) Nascitur et Codani praecipitatur aquis Suevus, qui Slesum socium sibi convocat amnem Aquo nunc nomen Ślesin terra geritOnomastica slavogermanica: w. 2, 1966 „Quattuor libri Amorum”, Nürnberg 1502, k. 28 v.. Do interpretacyje Celtisa nawiōnzoł polski filolog Jerzy Samuel Bandtkie, fungujōncy we Wrocławiu na przełōmie XVIII/XIX stoleciŏ. Uwŏżoł ôn, iże ôd miana rzyki Ślynza przijōnli swoje miano słowiańscy Ślynżanie (Sleenzane u tm. Bajerskiego Geografa ze kol. 845 roku), ale tyż miano gōry Ślynży a rozciōngajōncyj sie przi nij krajiny.

Podle M. Rudnickigo a S. Rosponda, miano Ślynża abo Ślynż mŏ za to ścisły zwiōnzek ze słowiańskim słowym ślyng abo ślymp, co ôznaczŏ włażnawy abo podmokły placMarek Szołtysek: Ślonsk je piykny = Śląsk jest piękny = Silesia is beautiful = Schlesien ist wunderschön = Slezsko je krásné = La Slesia é bella = La Silésie est belle: Rybnik 2007: ISBN 978-8388966-21-7 ; zajta 44.

Ślōnski badŏcz Ignaz Imsieg (XIX stolecie) uwŏżoł, iże miana gōry, rzyki (a regiōnu) majōm zwiōnzek ze mianym plymiynia Silingōw. Stanowisko to ôstało wszeôbecnie zaakceptowane we naukowych kryngach, tak miymieckich, jak i słowiańskich, po czym praktycznie ôbowiōnzowało aże do czasōw miyndzywojynnych, a zyskiwało uznanie we Zachodnij Ojropie jeszcze we trzecij sztwierci XX stolecia.

Miana Ślōnska we roztōmajtych gŏdkach snŏdź majōm spōlnõ etymologijõ — polskŏ: Śląsk; miymieckŏ: Schlesien; czeskŏ: Slezsko; dolnosorbskŏ: Šlazyńska; gōrnosorbskŏ: Šleska; łacina, szpanielskŏ i angelskŏ: Silesia; francuskŏ: Silésie; niyderlandzkŏ: Silezië; italskŏ: Slesia; słowackŏ: Sliezsko; kaszubskŏ: Sląsk.

 Symbole a farby 
Symbolika Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Po rŏz piyrszy ôbraz ôrła użōł na swojim sztymplu princ Kazimiyrz I ôpolski we 1222 roku. Je to tyż nojstarszy ôbrŏz ôrła jako ksiōnżyncego ymblymu na polskich ziymiach. Na ziymiach Dolnego Ślōnska używano wapyna dolnoślōnskich Piastōw, kery mioł czŏrnego ôrła we złotym polu ze strzybrnõ piskōm na krzidłach, ekstra ze strzybrnym krziżym postrzodku (ôsobliwie ôd czasōw kontrreformacyje). Za to ziymie Gōrnego Ślōnska przijmowały zaôbycz wapyn Piastōw gōrno ślōnskich, kery mioł złotego ôrła we błynkitnym polu. Wapyn tyn ulygoł stylistycznym modyfikacyjōm a pōmianōm. Niykere jednotki administracyjne używały ino chyty abo ino wiyrchnij tajli ôrła. Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw a fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Ślōnsku.

Farby ziym powiōnzane sōm ze kolorystykōm jejich ôsłōn wapynowych. We pruskich czasach litŏ prowincyjŏ Ślōnsk używoła fany ze biołym, poziōmym pasym u gōry a żōłtym u spodka. We tradycyji przijōnło sie, iże wapyn a farby dolnoślōnske używane sōm we tym samym czasie za symbole Ślōnska we cołkości.

 Geografijŏ 
 Granice 
Za piyrsze, krajym regiōnu bōł wodny tajlōng Gōrnyj Ŏdry. Poza Ślōnskim rozlygowany bōł Bytōm, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grōd). Ślōnsko-wielgopolskŏ granica bōła ôznoczanŏ ôd lynije wodnygo tajlōngu Ôdry a Warty, a połedniowym krajym bōły gōrske wiyrchy. Podle kōncepcyje ruchu ludności rzykōma, do Ślōnska wrachowowała siy kłodzkŏ ziymia we dorzyczu Ôdry. Nojstarszŏ granica Ślōnska a Łużycy biygła podle Łużyckij Nysy.

Na połedniowym wschodzie tradycyjnōm granicōm je rzyka Bioło (kraj miyndzy downymi diecezyjōma – wrocłowskōm i krakowskōm, choć ôd 1179 roku do XV stolecio ziymie Ôświyncimskigo Ksiōnżynstwa, Zatorskigo Ksiōnżynstwa a Siewierskiēgo Ksiōnżynstwa noleżały do ślōnskich Piastōw). Na połedniowym wschodzie kraj biygnie wiyrchōma Ślōnskigo Beskidu, jak: Klimczok, Kotorz, Malinowsko Skała, Baranio Gōra a Ŏchodzita. Na wyżce sztadōw Czechowicē-Dziedzicy, Pszczyna a Bieruń granicowōm rzykōm je Wisła (do ujścio Przymsze), a potym Przymsza. We Gōrnoślōnskim Industryjnym Ôkryngu krajym je Brynica.

We miymieckij tradycyji granice prowincyje Ślōnsk spamiyntane sōm jako tradycyjne kraje Ślōnska, przi czym wrachowujōm do niygo m.in. teryny rozlygowane na zachōd ôd Kwisy, przi tym we polskij tradycyji na zachodzie to gynau Kwisa je krajym. Te porōżniynia dajōm baza na haja ô tyn kraj. Problym je tyż połedniowo granica Dolnego Ślōnska, kero biygnie wiyrchōma Sudetōw – podle niykerych kłodzko ziēmia je ôsobnym historycznie placym.

 Warōnki naturalne 
Ślōnsk je rozlygowany we gōrnyj dukli Ôdry na połedniu i zŏchodzie a ôparty je ô paśma Sudetōw i Karpatōw. Jego zachodniŏ tajla, Dolny Ślōnsk je bauerskim regiōnym. Gōrny Ślōnsk położōny na rozlygłyj wyżce zebrany je we surowce mineralne.

 Ukształtowanie terynu 
Plac rozlygowanio Ślōnska je roztōmajty podle ukształtowaniŏ terynu. Na połedniu i zŏchodzie landszaft je gōrzisty (Sudety i Karpaty Zachodnie), w połedniowo-weschodnij czynści je wyżynny (Ślōnskŏ Chyża), ôstatek przestrzyństwa zajmujōm zaôbycz niziny.

Ślōnsk leży w Strzodkowoeuropejskij Nizinie (z wyjōntkym Sudetōw, Karpatōw Zachodnich jak tyż Chyże Ślōnskij). Rozciōngajōm sie sam ôd połedniŏ nastympujōnce makroregiony: Zachodnie Beskidy (Ślōnski Beskid, Ślōnsko-Morawski Beskid), Zachodniobeskidzkie Pogōrze, Ôświyncimskŏ Kotlina, Ôstrawskŏ Kotlina, Ślōnskŏ Chyża, Ślōnskŏ Nizina, Weschodnie Sudety, Postrzodkowe Sudety, Zachodnie Sudety, Sudeckie Przedgōrze, Ślōnsko-Łużyckŏ Nizina, Zielōnogōrske Zniesiynia, Trzebnicki Woł, Milicko-Głogowske Ôbniżynie, tajla Lubuskiego Pojezierza jak tyż Pradoliny Warciańsko-Ôdrzańskiej.

Nojwyższōm szpicōm Ślōnska je Śniyżka ô wysokości 1603 m n.p.m. bydōncŏ w Karkonoszach.

 Hydrografijŏ 
Nec wodnŏ formuje sie naôbkoło Ôdry i jeji dopływōw: Ôlzy, Kłodzkej Nysy, Bobru, Kaczawy, Baryczy, Kłodnicy, Małyj Panwi i inkszych. Weschodnie krańce Ślōnska leżōm w dorzeczu Wisły z nojdugszymi rzykami: Brynicōm, Przemszōm, Pszczynkōm, Gostyniōm i Biołōm. Na Ślōnsku źrōdła swoje mŏ tak Ôdra (w Ôdrzańskich Gōrach), jak i Wisła (Baraniŏ Gōra). Bezma cołki Ślōnsk je w zlewisku Bałtyckigo Morza, jyno pŏrã ciekōw wodnych zasiylo Morze Pōłnocne bez Łabã (z bazowymi rzykami: Izera, Dziwa Orlica, Úpa) jak tyż Czŏrne Morze bez Wŏg.

 Klimat 
+Klimat w miastachclimate-data.orgPrzykładowemiastoStrzedniŏtymperatura(rocznŏ)Strzedniŏtymperatura(w lipniu)Strzedniŏtymperatura(w styczniu)StrzedniôpadrocznyÔdrzańskie Krosno9,0 °C19,1 °C–2,1 °C559 mmPszczyna8,7 °C19,1 °C–3,4 °C735 mmKatowicy8,6 °C19 °C–3,6 °C686 mmÔstrawa8,6 °C18,2 °C–2,6 °C690 mmLignica8,5 °C19,1 °C–3,8 °C555 mmÔpole8,4 °C17,8 °C–1,9 °C611 mmWrocław8,4 °C17,7 °C–2,1 °C551 mmCieszyn8,3 °C18,3 °C–3,3 °C774 mmPrudnik7,9 °C17,1 °C–2,3 °C626 mmWleń7,7 °C17,8 °C–4,2 °C616 mmLubawka6,2 °C15,7 °C–5,2 °C700 mm

 Miasta 

Miasta na Ślōnsku, kerych populacyjŏ przekrŏczŏ 20,000 (na rok 1995).

Wapyn Miano Populacyjŏ Wiyrchnia PaństwoAdministracyjnŏ jednotkaHistorycznŏ przinŏleżność 1  center|25px  Wrocław  641,974  293 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 2  center|25px  Katowicy 351,521  165 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 3  center|25px  Ôstrawa*  325,508  214 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 4  center|25px  Bytōm 226,810  69 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 5  center|25px  Glywicy 213,392  134 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 6  center|25px  Zŏbrze 201,302  80 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 7  center|48px  Bielsko-Biołŏ* 180,397  125 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk25px Małopolskŏ 8  center|25px  Ślōnskŏ Ruda 165,873  78 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 9  center|25px  Rybnik  144,578  148 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 10  center|25px  Wałbrzich  139,219  85 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 11  center|25px  Tychy 133,760  82 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 12  center|25px  Ôpole 130,219  97 km²  border|22px ôpolske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk22px Ôpolski Ślōnsk 13  center|25px  Chorzōw 125,226  33 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 14  center|25px  Grinberg 116,329  58 km²  border|22px lubuske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 15  center|25px  Lignica 107,935  56 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 16  center|25px  Jastrzymbie-Zdrōj 103,309  85 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 17  center|25px  Lelyniŏ Gōra 93,460  109 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 18  center|25px  Hawiyrzōw  87,872  32 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 19  center|25px  Lubin 83,399  41 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 20  center|25px  Myslowicy 79,766  66 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 21  center|25px  Siymianowicy 78,101  25 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 22  center|25px  Głogōw 74,235  35 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 23  center|25px  Kandrzin-Koźle 70,648  124 km²  border|22px ôpolske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk22px Ôpolski Ślōnsk 24  center|25px Władzisłōw 68,411  50 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 25  center|25px Karwinŏ 67,265  57 km² border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 26  center|25px  Piekary 66,984  40 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 27  center|25px  Tarnowske Gōry 66,935  84 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 28  center|25px  Żory 66,219  65 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 29  center|25px  Racibōrz 65,041  75 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 30  center|25px  Świdnica 64,911  22 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 31  center|25px  Frydek-Mistek* 63,213  52 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 32  center|25px  Ôpawa  62,669  91 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 33  center|25px Świyntochłowicy 59,600  13 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 34  center|25px Nysa 48,899  27 km² border|22px ôpolske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk22px Ôpolski Ślōnsk 35  center|25px Bolesławiec 44,436  24 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 36  center|25px Knurōw 44,124  34 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 37  center|25px Nowŏ Sōl 43,120  22 km² border|22px lubuske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 38  center|25px Trzyniyc 41,323  85 km² border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 39  center|25px Brzeg 39,937  15 km² border|22px ôpolske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk22px Ôpolski Ślōnsk 40  center|25px Ôleśnica 38,934  21 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 41  center|25px Mikołōw 38,895  79 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 42  center|25px Rychbach 38,066  20 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 43  center|25px Cieszyn 37,357  29 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 44  center|25px Czechowicy-Dziedzicy 35,686  33 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 45  center|25px Bielawa 34,382  36 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 46  center|25px Oława 31,877  27 km² border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 47  center|25px  Żagań 28,335  40 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 48  center|25px  Czeski Cieszyn 28,267  39 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 49  center|25px  Nowŏ Ruda 27,186  37 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 50  center|25px Lubliniec 26,961  89 km² border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 51  center|25px  Kluczborek 26,829  12 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Dolny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 52  center|25px  Karniōw 26,052  44 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 53  center|25px  Jawor 25,737  19 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 54  center|25px  Frybork 24,817  30 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 55  center|25px  Prudnik 24,350  21 km²  border|22px ôpolske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk22px Ôpolski Ślōnsk 56  center|25px  Bogumin 23,989  31 km²  border|22px morawsko-ślōnski krŏj  25px Gōrny Ślōnsk22px Czeski Ślōnsk 57  center|25px  Rydułtowy 23,983  15 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 58  center|25px  Kamiynnŏ Gōra 23,487  18 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 59  center|25px  Gōrne Łaziska 23,031  20 km²  border|22px ślōnske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk 60  center|25px  Świybodzin 22,613  17 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk 61  center|25px  Wielge Strzelce 21,885  30 km²  border|22px ôpolske wojywōdztwo  25px Gōrny Ślōnsk22px Ôpolski Ślōnsk 62  center|25px  Polkowicy 21,825  24 km²  border|22px dolnoślōnske wojywōdztwo  25px Dolny Ślōnsk* Niyblank na Ślōnsku

 Miana placōw 
Mocka placōw na Ślōnsku miało we historyji mocka mian. Przōdzi miana powstŏwały a zmiyniały sie spontanicznie. We II Rzeszy niykere miana utworzōno na przikłŏd dlŏ uczczynia Miymcōw niezwiōnzanych ze Ślōnskym, jak Hindenburg (Zŏbrze). We III Rzeszy masowo germanizowano słowiańske miana, wkludzano miana niyhistoryczne jak Hitlersee (Szczedrzyk), cuzamyn wiyncyj aniżeli 2000 mian. Po wojaczce mocka polskich mian powstoło spontanicznie, drōgōm spolszczenia gŏdki abo amatorskiego przekładu. Ôficjalne miana ôkryślyła jynzykoznawczŏ kōmisyjŏ, czasym prziwrŏcała dŏwne miano, czasym tworziła doimyntnie nowõ, bp. Dzierżoniów (Rychbach). Po wojaczce używanie miymieckich mian było zabrōniōne, po 1989 stały sie ône wszeôbecnie znane, a ôrdōnek ô myńszościach przizwŏlŏ na używanie miymieckich mian we gminach zamiyszkanych bez myńszość miymieckõ. Ôficjalnymi miymieckimi mianami sōm miana sprzed 1936 roku, na przikłŏd Stare Siołkowicy to Alt Schalkowitz, a niy Alt Schalkendorf.

Dwugŏdkowe tabule z mianami placōw czynsto sōm ôfiarōm wandalizmu ze zajty polskich (rzŏdzij miymieckich) miyszkańcōw regiōnu.

 Naturalne sztofy 
Ślōnsk je ludnym i zebranym we naturalne sztofy regiōnym. Ôd chyty XVIII stoleciŏ na jego terynie bōł wydobywany wōngel. Industryjŏ rozwijała sie, kej Ślōnsk bōł tajlōm Miymiec, a szpica ôsiōngła we latach siedymdziesiōntych XX stoleciŏ za czasōw PRL. We tym ôkresie Ślōnsk stoł sie jednym z nojsrogszych producyntōw wōnglŏ na świecie.

+Rocznŏ produkcyjŏ minerałōw na ŚlōnskuMinerałProdukcyjŏ (tony)Przipiskamiynny wōngel95,000,000kuper571,000cynk160,000strzybro1,200kadmium500blaj70,000

 Historyjŏ 

W IV stoleciu p.n.e. ôd połedniŏ, bez Kłodzko, Celtowie weszli na Ślōnsk i zamiyszkali naôbkoło gōry Ślynży we bliżu terŏźnego Wrocławia, Oławy i StrzelinaR. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 34–35.

Germańske plymiōna Lugii były piyrszy rŏz ôdnotowane na Ślōnsku we I stoleciu. Zachodni Słowianie i Lechici przibyli do regiōnu kole VII stoleciŏR. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 37–38. Miyjscowi Zachodni Słowianie zaczli znosić graniczne gysztele, take jak Ślōnskŏ Przesieka i Ślōnske Wały. Weschodniŏ granica ślōnskigo ôsadnictwa przebiygała na zŏchōd ôd Bytōmia, a na weschōd ôd Raciborza i Cieszyna. Na weschōd ôd tyj piski miyszkało blisko spokrewniōne plymiã Lechitōw - Wiślanie. Jejich pōłnocnŏ granica przebiygała we dukli Baryczy, na pōłnoc ôd keryj miyszkało plymiã Polanōw Zachodnich, kere nadało Polsce swoje mianoR. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22.

Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku były Wielge Morawy i Czechy. We X stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. We czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy mocka niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. We tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. We 1178 roku czynści krakowskigo ksiynstwa naôbkoło Bytōmia, Ôświyncimia, Chrzanowa i Siewierza ôstały przekŏzane ślōnskim Piastom, chociŏż jejich ludność była zaôbycz wiślana, a niy ślōnskigo byciŏ.

We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mongołowie najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało wszeôbecnõ panikã i masowe zaucieczki. Złupili srogõ tajlã regiōnu i pokōnali połōnczōne polske i miymiecke wojska pod kōmyndōm Henryka II Bogomyślnego we bataliji pod Lignicõ, kerŏ miała plac pod Lignickim Polym we bliżu ślōnskigo miasta Lignica. Po śmierci jejich khana (prziwōdcy) Ordy Mongołowie uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, ale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.

W latach 1289-1292 czeski krōl Wacław II ôstoł zwierzchnikym niykerych gōrnoślōnskich ksiynstw. Polscy mōnarchy zrzekli sie erbowych praw do Ślōnska dopiyro we 1335 rokuR. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 81. We 1337 Luksymburski Jōn przekŏzoł ślōnskim Piastom miasto Prudnik i ôkolice. Ślōnsk (jako ślōnske ksiynstwa) stoł sie tajlōm Czeskij Korōny we rōmach Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa i przeszła z tã korōnōm do habsburskij mōnarchije Austryje w 1526 roku.

We XV stoleciu we granicach Ślōnska dokōnano pŏru pōmian. Tajla ziym przekŏzanych ślōnskim Piastom we 1178 roku kupiyli polscy krōle we drugim chycie XV stoleciŏ. W 1742 roku wiynkszość Ślōnskŏ ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.

Po I światowyj wojaczce ô tajlã Ślōnska, Gōrny Ślōnsk, walczyły Miymcy i nowo niypodlygłŏ Polskŏ. Liga Nŏrodōw zôrganizowała we 1921 absztimōng w tyj sprawie, we wyniku kerego 60% głosōw ôddano na Miymcy i 40% na Polskõ3. September 1922, Volksabstimmung über die Abtrennung der Provinz Oberschlesien von Preußen und Bildung eines selbstständigen, dem Reich eingegliederten Landes Oberschlesien, gonschior.de. Po trzecim ślōnskim powstōniu (1921) nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska (cuzamyn z Katowicami) ôstała prziznanŏ Polsce, i stała sie ślōnskim wojywōdztwym. Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk we ôbrymbie Miymiec ôstoł ôwdy potajlowane na Prowincyjõ Dolny Ślōnsk i Prowincyjõ Gōrny Ślōnsk. Wtynczŏs Austryjŏcki Ślōnsk, niywielgŏ tajla Ślōnska zachowanŏ bez Austryjõ po ślōnskich wojaczkach, ôstała z wiynksza prziznanŏ nowyj Czechosłowacyje (Czeski Ślōnsk i Zaolzie), chociŏż wiynkszość Cieszyna i teryn na weschōd ôd niego trefiyła do Polski.

Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskõ, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, kerŏ antlich nikej sie niy ôdbyła. Administracyjny tajlōng Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojywōdztwa lubuske, dolnoślōnske, ôpolske i ślōnske. Czeski Ślōnsk je terŏźnie tajlōm Republiki Czeskij, tworzi morawsko-ślōnski krŏj.

 Kultura 
 Literatura 
Jedna z nojstarszych ksiōng szkryflonych na Ślōnsku je ksiynga henrykowskŏ. Je to stuzajtno ksiynga spisano po łacinie chrōnika ŏpactwa cystersōw we Hynrykowie we Dolnym Ślōnsku. Tajla piyrszo tyj ksiyngi ŏpisuje lota ŏd fōndacyje klasztoru we 1227 bez Hajnla Brodatygo do 1259, tajla drugo prowadzi historyjo ŏpactwa do 1310. Ksiynga zawiyro we zapiskach z 1270 zdaniy, o kerym siy godo, że je nojstarsze zaszkryflane we godce polskij, czeskij a ślōnskij (te godki bôły tedy blank na siy podane):

,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai"
co je po ślōnsku:,,Dej, jo pobrusza, a ty pocziwej,
a po polsku: ,,Daj, ja pomielę, a ty odpoczywaj.

 Muzyka 
Na Ślōnsku je sam 7 filharmonii, a dwie Akademie Muzyczne - we Katowicach a Wrocławie. Trza jeszcze pedzieć o ludziach, kerzy ta muzyka piszom. Nojbarzi znani we świecie to: Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Georg Philipp Tellemann, Edward Bogusławski, Jan Wincenty Hawel, Wojciech Kilar.

Schlesisches Musikfest (ślōnske tumaczeniē:Ślōnski Muzyczny Fest) to fest kery ôdbywo sie ôde 1876 z pauzōm we lotach 1942-1996.

 Ślōnsko kuchnia

Ślōnsko kuchnia je fest charakterystycznŏ, noleżi do kuchńi strzodkowoojropejskich, nale mogymy pedzieć, że w każdyj tajli Ślōnska warzi sie trocha inaczij. Bez wiela lot mioła ajnflusy ze polskom, miymieckom a czeskom, beztoż na cołkim Ślōnsku jodło niē je take some. Na Ślōnsku je wiela jodła kere nikaj indzij na ziymie niy ma, nale nikere potrawy sōm take kej na terynach z kerych mioły ajnflus. Powszechnie uważo sie, iże nojczynstszym ślōnskim jodłym sōm rolady wroz ze ślōnskimi kluskōma a modrōm kapustōm, zaś piyrsze danie musi być nudelzupa.

Folklor
 Ôblyczynia ludowe 
Ôblyczynia ludowe Dolnego ŚlōnskaBarbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.:
 ôblyczynie lelyniogōrske
 ôblyczynie kaczawsko-nadŏbrzańske
 ôblyczynie karkonoske
 ôblyczynie kłodzke
 ôblyczynie wołbrzyske
 ôblyczynie wrocławske
 ôblyczynie głogowske (ôsobno zorta)
 ôblyczynie z terynōw Nysy

Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska:
 ôblyczynie cieszyńske
 ôblyczynie pszczyńske
 ôblyczynie raciborske
 ôblyczynie rozbarske (gōrzańske)
 ôblyczynie Jackōw jabłōnkowskich
 ôblyczynie Gōrali ślōnskich
 ôblyczynie Lachōw ślōnskich

 Tańce 
Nojbarzij znane ślōnske tańce to: Trojak, Grozik, Ôwczarek, Diobōłek, Gołōmbek, Puszczany, Ôd buczku.
Wielgo tukej je rola ZPiT "Śląsk" im. S. Hadyny, kery stoł siy nojwiynkszym i nojznońszym propagatorym ślōnskiyj kultury we Polsce i na świyciy.

 Tradycyje 
 Świynta: 4 grudnia je ôbchodzōne świynto Barbory, patrōnki grubiorzōw, zaś 4 maja Dziēń św. Floriana - patrōna hutnikōw. Zauobycz te niy sōm wolne ôd roboty, zaczyno siy je ôd Mszy we kościele, niyskorzij je pochōd ze hutniczōm abo bergmańskōm ôrkestrōm a pod kōniec nojczynścij je robiōny fest. 
 Na Ślōnsku ôbchodzi siy Abrahama - 50. geburstag
 Na Ślōnsku popularny je karciany szpil szkat.
 Popularno na Ślōnsku je tyż hodowla gołymbi (we gołymbiokach).
 Ślōnzoki niy ôbchodzōm imienin

 Nauka a ôświata 
Ze Ślŏnska je 17 ludzi, kerych ŏtrzymoło nadgroda Nobla, ze tygo dziesiynciu pochodziōło ze Wrocławia:
 pisorze – Theodor Mommsen (1902), Gerhart Hauptmann (1912) 
 fizyki – Otto Stern (1943), Phillip Lenard (1905), Max Born (1954), Maria Goeppert-Mayer (1963), Johannes Georg Bednorz (1987), Hans Georg Dehmelt (1989)
 chymiki – Eduard Buchner (1907), Fritz Haber (1918), Friedrich Bergius (1931), Kurt Alder (1950), Konrad Bloch (1964)
 dochtōry a biochymiki – Paul Ehrlich (1908), Gerhard Domagk (1939), Günter Blobel (1999)
 ekonōmista – Reinhard Selten (1994)

Bez lauryatōw nadgrody Nobla, wstrzōd Ślōnzokōw je tyż wiela inkszych naukowcōw, do bajszpila: Theodor Kaluza, Gregor Mendel, Fritz London, Maria Cunitz, Richard Courant, Carl Friedländer a Carl Wernicke.

 Religijŏ 
Na Gōrnym Ślōnsku bazowymi ôstrzodkami religijnego kultu katolikōw sōm bazylika Nojświyntszyj Marii Panny i świyntego Bartłomieja we Piekarach jak tyż Sanktuarium świyntyj Anny na Anabergu na Anabergu. Wŏżnym placym we tyj czynści Ślōnska je tyż bazylika Narodzyniŏ Nojświyntszyj Maryi Panny we Pszowie.

Nojwŏżniyjszym ôstrzodkym religijnego kultu na Dolnym Ślōnsku je Sanktuarium świyntyj Jadwigi we Trzebnicy, we keryj spoczywajōm relikwie świyntyj Jadwigi, patrōnki Ślōnska.

Piyrsze protestancke tryndy dotrzały do regiōnu hned po wystōmpiyniu Martina Lutra we 1517 roku. Liczba wiernych kościoła Ewangelicko-Augsburskigo na samym Cieszyńskim Ślōnsku szacuje sie na bez 40 tys. Na Czeskim Ślōnsku dzioła Ślōnski Kościōł Ewangelicki Augsburskigo Zawiyrzyniŏ, do kerego we 2009 roku przinŏleżało kol. 15,6 tys. wiernychThe Lutheran World Federation 2009 Membership Figures 01/2010.

 Ôrganizacyje a stŏwarziszynia 
Ôrganizacyjami fungujōncymi na terynie Ślōnska sōm miyndzy inkszymi: Ruch Autōnōmije Ślōnska, Stŏwarziszynie Ôsōb Nŏrodowości Ślōnskij a Pro Loquela Silesiana.

 Ludność 

Istniynie ôsobnyj ślōnskij nacyje je spōrne. We Polsce niy uznŏwŏ sie ślōnskij nacyje, tak samo we Czechach. Podle polskigo Nŏrodnego Wykazu Wszeôbecnego ze 2002 roku ślōnskõ nŏrodność zadeklarowało 173 148 ôsōb, za to we wykazie wszeôbecnym na terynie Czech we 2001 roku ślōnskõ nŏrodność deklaruje 10 878 ôsōb. Nojnowszy wykŏz ze roku 2011 wykŏzoł, iże do ślōnskij nŏrodności prziznŏwŏ sie 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje sie ino Ślōnzŏkami, za to ôstatek Ślōnzŏkami a Polŏkami abo Ślōnzŏkami a Miymcami. We 2012 roku we Katowicach zespōł wyuczōnych pod kerownictwym prof. Adama Bartoszka ze Instytutu Socjologije Ślōnskigo Uniwerzytetu przekludziōł podszukowanie ôbywatelske we kerym miyndzy inkszymi spytano powtōrnie ô nacyje. We ôdpowiedzi na to pytanie 49,1% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ nŏrodność (28,7% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ a polskõ nŏrodność wrŏz, za to 20% ślōnskõ za jedynõ).

Przi analizowaniu sytuacyji socjologicznych panujōncyj na zaczōntku XX stoleciŏ podkryślŏ sie, iże Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska niy posiadali rozwiniyntyj nŏrodnyj świadōmości a przekōnaniŏ ô uczestnictwie we nŏrodnyj spōlnocie. Elymyntym jednoczōncym ta zbiorowość była wiynź regiōnalnŏ. Poza niylicznõ grupōm prawie manifestujōncōm swojã polskość, autochtōniczni Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnskŏ piastowali swoje polske elymynta kulturowe niy za wyrŏz łōnczności ze polskõ nacyjōm, atoli za elymynt miyjscowego folkloru a kultury, dziynki keryj mogli ôdrōżnić sie ôd Miymcōw.

 Mŏwa 

Jednym z elymyntōw kulturowyj tożsamości Ślōnzŏkōw sōm używane bez nich dialekty, kere ôd stoleci przizwŏlały poznŏwać swojich a cudzych. Zmŏcniajōm ône spōjność grupy, a jejich wyzbycie sie rōwnoznaczne je z pociepniyńciym spōlnoty. A dyć przinŏleży swrōcić uwagõ, iże autochtōni z ludnościōm napływowõ używajōm literackij gŏdki, a dialektami posugujōm sie we familiji a ôbrymbie włŏsnyj zbiorowości. Podle klasyfikacyje Alfreda Zaręby na terynie Ślōnskŏ wystympujōm dialekty a gwary: chazacki, chwalimski, cieszyński, czadecki, glywicki, jabłōnkowski, kluczborski, niymodliński, prudnicki, sulkowski, sycowski, ôpolski.

Spōrny je status ślōnskij mŏwy. We gŏdkoznawczych publikacyjach ślōnszczyzna je uznŏwanŏ za dialekt polskij gŏdki. We polskim Nŏrodnym Wszeôbecnym Wykazie we 2002 roku używanie ślōnskigo we dōmowych kōntaktach zadeklarowało 56,6 tys. ôsōb. We wykazie ze 2011 roku było już 529 tys. takich deklaracyji.

Czeskōm gŏdkōm i laszkimi dialektami ludność ôsprŏwiŏ przede wszyjskim na Czeskim Ślōnsku, polskōm gŏdkōm zaôbycz we polskij czynści Ślōnska, ślōnskim zaôbycz na Gōrnym Ślōnsku a miymieckōm gŏdkōm we miymieckij czynści Ślōnska i na Gōrnym Ślōnsku.

 Baukōnszt 

Piyrszy murowany budōnek na Ślōnsku, to snŏdź chrōm zbudowany we placu tuma we Wrocławiu, a potym kościōł świyntego Mikołaja we Cieszynie z chyty XI stolecia. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Sroge pōmiany w landszafcie baukōnsztu ukŏzały sie we XII stoleciu na Dolnym Ślōnsku, społym z murowanym baukōnsztym epoki rōmanizmu. Piyrsze stawiynia z cegłōwek datowane sōm na czasy Bolesława Wysokigo. We tym czasie na ślōnskich ziymiach ukŏzało sie mocka zōmkōw a rezydyncyje społym ze mustrami bydōncymi z Francyje, Miymiec, eli Italije. Ôd czasōw renesansu Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw. Nojstarszymi zachowanymi do naszych czasōw drzywniannych kościołōw sōm strzedniowieczne kościoły Wszyjskich Świyntych we Łaziskach i Siyrotach na Gōrnym Ślōnsku, za to nojstarszõ ôbrōnnõ wieżōm na Gōrnym Ślōnsku je Wieża Woka we PrudnikuJe to tyż nojstarszŏ ôbrōnnŏ wieża bydōncŏ na terynie terŏźnyj Polski..

Wielokrotnie bez Ślōnsk przenikali roztōmajte sznity baukōnsztu, przikładym może być klasycystyczny baukōnszt, keryj nojstarszym przedstŏwicielym na ślōnskich ziymiach je Pałac Dietrichsteinōw we Władzisławiu.

Nojsrogsze pōmiany baukōnsztu na Gōrnym Ślōnsku ukŏzały sie społym z przijściym industryjalnyj epoki we XIX stoleciu, a potym we latach PRL, kej prziszoł nŏrywny rozrost miast na tym terynie. Poza industryjalnym baukōnsztym a robotniczym ôsiedlōm takim jak bp. Kolōnijŏ Emma we Radlinie we XIX stoleciu i na zaczōntku XX budowane były tyż rezydyncyje posiedzicieli tukejszych statkōw Henckel von Donnersmarckōw a princōw z inkszych rodōw.

 Ôbiekty Światowyj Erbowizny 

 Zobŏcz tyż 
 Historyjŏ Ślōnska
 Ślōnzŏki
 Ślōnskŏ gŏdka
 Ślōnski dialekt miymieckij gŏdki

 Uwagi 

 Linki zewnyntrzne 

 Silesia – historical region, Europe, Encyclopædia Britannica  [dostymp 28 lutego 2021]
 Szląsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 929, dir.icm.edu.pl  [dostymp 28 lutego 2021]
 Śląska Biblioteka Cyfrowa (Ślōnskŏ Digitalnŏ Bibliŏtyka), sbc.org.pl  [dostymp 28 lutego 2021]
 Stare brifkarty ze ślōnskich miast, vogel-soya.de  [dostymp 28 lutego 2021]