Siasa ya Uganda

Siasa ya Uganda ni mfumo unaoendeshwa chini ya muundo wa demokrasia ambapo Rais ndiye mkuu wa nchi na pia mkuu wa serikali. Uganda imepitia vipindi mbalimbali vya mabadiliko ya kisiasa tangu ilipopata uhuru kutoka Uingereza mnamo 1962. Mfumo wa kisiasa nchini umeathiriwa na historia ya mapinduzi, utawala wa kijeshi, na juhudi za kujenga demokrasia ya vyama vingiMutibwa, Phares. Uganda Since Independence: A Story of Unfulfilled Hopes. Africa World Press, 1992..

 Enzi za Uhuru (1962 – 1971) 
Uganda ilipata uhuru tarehe 9 Oktoba 1962, ikiwa na Milton Obote kama Waziri Mkuu wa kwanza. Katiba ya mwanzo iliruhusu muundo wa serikali wa shirikisho uliotoa madaraka kwa majimbo kama Buganda. Mwaka 1966, Obote alifuta katiba hiyo na kujitangaza Rais wa nchi, akiimarisha mamlaka ya serikali kuu.

Mnamo mwaka 1967, katiba mpya ilitungwa na kufuta rasmi mfumo wa kifalme katika majimbo, hali iliyozua mvutano mkubwa wa kisiasa.

 Utawala wa Iddi Amin (1971 – 1979) 
Mnamo Januari 1971, Jenerali Idi Amin Dada alipindua serikali ya Obote na kuchukua madaraka ya urais. Utawala wake ulitawaliwa na ukandamizaji wa kisiasa, ukiukwaji wa haki za binadamu, na kuua maelfu ya raia wa Uganda. Mnamo mwaka 1972, aliwafukuza Wahindi wa Uganda zaidi ya 60,000, jambo lililoathiri uchumi.

Amin aliondolewa madarakani mwaka 1979 kupitia vita vilivyoongozwa na majeshi ya Tanzania kwa kushirikiana na waasi wa Uganda (UNLF).

 Obote wa Pili na Serikali za Mpito (1979 – 1986) 
Baada ya kuondolewa kwa Amin, Uganda ilipitia kipindi cha serikali za mpito, hadi Obote alipochaguliwa tena mwaka 1980. Hata hivyo, uchaguzi huo ulipingwa kwa madai ya udanganyifu, na kusababisha kuanzishwa kwa vita vya msituni vilivyoongozwa na Yoweri Museveni kupitia kikundi cha National Resistance Army (NRA).

 Utawala wa Museveni (1986 – Sasa) 
Museveni aliteka mamlaka mwaka 1986 baada ya ushindi wa kijeshi na tangu hapo amekuwa madarakani. Awali, alianzisha mfumo wa kisiasa usio na vyama (Movement system), uliolenga kuzuia siasa za mgawanyiko. Mwaka 2005, katiba ya Uganda ilirekebishwa kuruhusu mfumo wa vyama vingi, pamoja na kuondoa ukomo wa mihula ya urais.

Mwaka 2017, Bunge la Uganda liliidhinisha marekebisho ya kuondoa ukomo wa umri wa urais, hatua iliyomruhusu Museveni kugombea tena licha ya kufikisha zaidi ya miaka 75.International Crisis Group. Uganda’s Slow Slide into Crisis, 2021.

 Muundo wa Serikali 
Serikali ya Uganda imegawanywa katika mihimili mitatu kuu:

 Utawala wa Mtendaji: Rais ndiye mkuu wa nchi, mkuu wa serikali, na amiri jeshi mkuu. Rais huteua Mawaziri na viongozi wa taasisi mbalimbali.
 Bunge (Legislature): Lina wabunge wanaochaguliwa moja kwa moja na wananchi, pamoja na wale wanaoteuliwa au waliowakilishwa kwa nafasi maalum. Bunge lina wajibu wa kutunga sheria, kuidhinisha bajeti, na kusimamia serikali.
 Mahakama (Judiciary): Ni chombo huru cha kutoa haki. Mahakama ya Juu (Supreme Court) ndiyo ya juu zaidi.

 Vyama vya Siasa 
Baada ya kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi mwaka 2005Constitution of the Republic of Uganda, 1995 (amended)., vyama vingi vya kisiasa vimeibuka nchini. Miongoni mwa vyama vikuu ni:

 National Resistance Movement (NRM) – chama tawala kinachoongozwa na Rais Museveni
 Forum for Democratic Change (FDC)
 National Unity Platform (NUP) – kinachoongozwa na Robert Kyagulanyi (Bobi Wine)
 Democratic Party (DP)
 Uganda People's Congress (UPC)

 Chaguzi na Demokrasia 
Uganda hufanya chaguzi kila baada ya miaka mitano. Tume Huru ya Uchaguzi husimamia uchaguzi wa rais, wabunge, na viongozi wa mitaa. Licha ya kuwepo kwa chaguzi, mashirika ya haki za binadamu na upinzani wamekuwa wakilalamikia mazingira duni ya demokrasia, ukandamizaji wa wapinzani, na matumizi ya nguvu na jeshi dhidi ya wananchi.

Chaguzi za mwaka 2021 zilishuhudia ushindani mkubwa kati ya Rais Museveni na Bobi Wine, huku shutuma za ukiukwaji wa haki za binadamu zikitawala.BBC News. “Uganda election: Yoweri Museveni declared winner amid fraud claims,” 16 Jan 2021.

 Siasa za Kimataifa 
Uganda ni mwanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), Umoja wa Afrika (AU), na Jumuiya ya Madola. Nchi hii pia imejihusisha katika operesheni za kijeshi katika eneo la Maziwa Makuu, ikiwemo Somalia (kupitia AMISOM) na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

 Marejeo 

Jamii:Afrocrowd 2025
Jamii:Siasa
Jamii:Siasa ya Uganda