Siasa ya Zambia

Siasa ya Zambia ni ya mfumo wa demokrasia ambapo Rais ni mkuu wa nchi na serikali. Mfumo huu unajumuisha mihimili mitatu: Utawala wa Rais, Bunge, na Mahakama, na umejengwa juu ya katiba ambayo imepitia mabadiliko kadhaa tangu uhuru mwaka 1964.

 Uhuru na Mfumo wa Chama Kimoja 
Zambia ilipata uhuru kutoka Uingereza tarehe 24 Oktoba 1964, ikiwa chini ya chama cha United National Independence Party (UNIP) kilichoongozwa na Kenneth Kaunda, ambaye alikua Rais wa kwanza wa nchi. Mwaka 1972, Zambia ilitangazwa kuwa nchi ya chama kimoja, ikiondoa ushindani wa vyama vya siasa kwa lengo la kudumisha umoja wa kitaifa. UNIP kilidumu madarakani hadi mwaka 1991.

 Mpito wa Demokrasia ya Vyama Vingi 
Mnamo 1991, baada ya shinikizo kutoka kwa raia na jamii ya kimataifa, Zambia ilirejea kwenye mfumo wa vyama vingi. Katika uchaguzi wa kihistoria wa mwaka huo, chama kipya cha Movement for Multi-Party Democracy (MMD) chini ya Frederick Chiluba kilishinda, na hivyo kumaliza utawala wa miongo mitatu wa Kenneth Kaunda.Cheeseman, Nic. Democracy in Africa: Successes, Failures, and the Struggle for Political Reform. Cambridge University Press, 2015.

 Mabadiliko ya Katiba 
Zambia imefanya marekebisho ya katiba mara kadhaa. Marekebisho ya mwaka 1996Constitution of Zambia (Amendment) Act, 2016. Government of Zambia. yalibadilisha masharti ya kugombea urais, jambo lililoonekana kuwabagua baadhi ya wagombea. Katiba mpya ya mwaka 2016 ilileta maboresho kama:

 Kuweka idadi maalum ya siku kwa kampeni
 Kuanzisha mfumo wa 50 +1 kwa ushindi wa urais
 Kuweka nafasi ya Makamu wa Rais kuchaguliwa pamoja na Rais

 Mihimili ya Utawala 

 Rais 
Rais ndiye mkuu wa nchi na serikali. Huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anaweza kutumikia kwa awamu mbili pekee. Rais anateua mawaziri na viongozi wa serikali, huku akiwa na mamlaka makubwa ya kiutendaji.

 Bunge 
Bunge la Zambia ni la kikamara kimoja lenye wajumbe wanaochaguliwa kutoka majimbo mbalimbali. Bunge ndilo lenye mamlaka ya kutunga sheria, kuidhinisha bajeti, na kusimamia serikali. Mbunge mmoja huchaguliwa kuwa Spika wa Bunge.

 Mahakama 
Mahakama ya Zambia inafanya kazi kwa uhuru, na inajumuisha Mahakama Kuu, Mahakama ya Rufaa, na Mahakama ya Katiba. Jukumu lake ni kutafsiri sheria na kushughulikia migogoro ya kikatiba na kisiasa, hasa ya uchaguzi.

 Vyama vya Siasa 
Zambia ina vyama vingi vya siasa, vikubwa vikiwa:

 United Party for National Development (UPND) – chama tawala tangu 2021, kinachoongozwa na Rais Hakainde HichilemaBBC News. "Zambia's Hakainde Hichilema Wins 2021 Election." August 2021..
 Patriotic Front (PF) – chama kilichotawala kuanzia 2011 hadi 2021, kilichoongozwa awali na marehemu Michael Sata kisha Edgar Lungu.
 MMD – chama kilichokuwa maarufu katika miaka ya 1990 hadi 2000.

 Uchaguzi 
Tume Huru ya Uchaguzi (Electoral Commission of Zambia – ECZ) Electoral Commission of Zambia (ECZ). www.elections.org.zminasimamia chaguzi. Uchaguzi mkuu hufanyika kila baada ya miaka mitano na hujumuisha urais, wabunge, na madiwani. Mfumo wa uchaguzi wa rais ni 50% + 1, ambapo mgombea lazima apate zaidi ya asilimia 50 ya kura ili kushinda katika raundi ya kwanza. Iwapo hakuna atakayefikia kigezo hicho, duru ya pili ya uchaguzi huandaliwa.

 Demokrasia na Changamoto 
Zambia inatambulika kama mojawapo ya nchi chache barani Afrika zilizo na mabadiliko ya amani ya madaraka kupitia uchaguzi. Hata hivyo, kumekuwepo na changamoto kama:

 Matumizi ya vyombo vya dola kisiasa
 Udhibiti wa vyombo vya habari
 Tuhuma za ufisadi
 Ukosefu wa usawa katika kampeni

Serikali ya sasa imeahidi kuimarisha utawala bora, kupambana na rushwa, na kuheshimu haki za binadamu.

 Marejeo 

Jamii:Afrocrowd 2025
Jamii:Siasa
Jamii:Siasa ya Zambia