Sayansi changa

Sayansi changa (au Sayansi inayoibukia; kwa Kiingereza: Protoscience) katika muktadha wa falsafa ya sayansi ni eneo la utafiti ambalo bado halijakomaa rasmi kama sayansi halisi na kukubaliwa, lakini linaonyesha baadhi ya sifa za kisayansi. Neno hili limetumiwa na wanafalsafa kuelezea historia ya sayansi na kutofautisha na Sayansi bandia (Pseudoscience).Munyu, A. M. (2019). Sayansi na Ukuaji wa Maarifa. Jarida la Falsafa ya Sayansi, Vol. 10(1).  

Mwanafalsafa Thomas Kuhn alieleza sayansi changa kama eneo linalotoa hitimisho linaloweza kupimwa na kukosolewa, lakini bado halijapata maendeleo thabiti kama sayansi iliyopevuka. Katika muktadha wa hatua za maendeleo ya sayansi, sayansi changa huonekana kama hatua ya awali (kabla ya kuwa rasmi), ambapo kuna dhana (hypotheses) na uchunguzi, lakini bado hakuna majaribio ya kimfumo (systematic experiments) ya kutosha.

 Tofauti na Sayansi Bandia 
Utofauti mkuu kati ya Sayansi changa na Sayansi bandia ni kwamba sayansi changa inakidhi baadhi ya masharti ya kisayansi na inaweza kuendelea na hatimaye kukomaa kuwa sayansi halisi. Mwanafalsafa Mario Bunge alieleza tofauti hiyo.Kagoma, B. Z. (2021). Mipaka ya Ufahamu: Protoscience, Sayansi, na Sayansi Bandia. Chuo Kikuu cha Mzumbe Press.  

Sayansi changa, ingawa bado haijakomaa, hufuata misingi ya uchunguzi na utafiti na hukubali marekebisho kulingana na ushahidi mpya. Kinyume chake, sayansi bandia huhusiana zaidi na imani (belief field) ambazo hubadilika kwa sababu za kijamii, kisiasa au kidini badala ya ushahidi wa kisayansi. Hivyo, sayansi changa huendelea kuelekea ukamilifu, ilhali sayansi bandia hubakia katika uwanja wa imani.

 Mifano ya Sayansi inayoibukia 
Katika historia, maeneo kadhaa yamewahi kuchukuliwa kama sayansi changa kabla ya kukomaa na kuwa sayansi zinazotambulika. Mfano mashuhuri ni Alkemia, iliyotangulia kabla ya Kemia inayofahamika hadi leo. Mfano mwingine ni nadharia ya Alfred Wegener ya usogeaji wa mabara (Continental Drift); mwanzoni ilikuwa sayansi inayoibukia kwa sababu haikuungwa mkono na ushahidi wa majaribio wa kutosha. Miaka kadhaa baadae, ushahidi ulioibuka uliithibitisha, ikawa sehemu ya nadharia ya sayansi halisi.Kukomboa, R. S. (2020). Kutoka Dhana hadi Ukweli: Historia ya Sayansi Changa. African Science Monograph, Vol. 7(3).

 Marejeo 

Jamii:Falsafa
Jamii:Sayansi
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025