Maadili ya kompyuta

Maadili ya kompyuta ni sehemu ya falsafa ya vitendo inayohusika na jinsi wataalamu wa kompyuta wavyonapaswa kufanya maamuzi kuhusu mwenendo wa kitaaluma na kijamii.
Margaret Anne Pierce, profesa katika Idara ya Hisabati na Kompyuta katika Chuo Kikuu cha Georgia kusini ameainisha maamuzi ya kimaadili yanayohusiana na teknolojia ya kompyuta na matumizi katika vishawishi vitatu vya msingi: 

 Kanuni ya mtu binafsi.
 Kanuni zozote zisizo rasmi za maadili zilizopo mahali pa kazi.
 Mfiduo wa kanuni rasmi za maadili.

Msingi
Maadili ya kompyuta yalibuniwa kwa mara ya kwanza na Walter Maner, profesa kutoka chuo cha Bowling Green State University. Maner aligundua kuwa changamoto za kimaadili zilizojitokeza wakati wa kozi yake ya Medical Ethics katika Old Dominion University zilikuwa ngumu zaidi na tata zaidi pale ambapo matumizi ya teknolojia na kompyuta yalihusishwa.
Msingi wa dhana wa maadili ya kompyuta unachunguzwa na maadili ya kitaarifa, tawi la falsafa ya maadili lililopigiwa debe, miongoni mwa watu mbalimbali, na Luciano Floridi.

Historia
Wazo la maadili ya kompyuta lilianzia katika miaka ya 1940 kupitia profesa wa MIT, Norbert Wiener, ambaye alikuwa mwanafalsafa na mtaalamu wa hisabati kutoka Marekani. Akiwa anafanya kazi juu ya silaha za kutungua ndege za kivita wakati wa World War II, Wiener na wahandisi wenzake walitengeneza mfumo wa mawasiliano kati ya sehemu ya kanoni iliyokuwa ikifuatilia ndege ya kivita, sehemu iliyokuwa inafanya mahesabu ya makadirio ya mwelekeo, na sehemu iliyohusika na kufyatua risasi. Wiener alitaja sayansi ya mifumo hiyo ya mrejesho wa taarifa kama "cybernetics," na alijadili uwanja huu mpya pamoja na changamoto zake za kimaadili katika kitabu chake cha mwaka 1948, Cybernetics.
Mwaka 1950, kitabu cha pili cha Wiener, The Human Use of Human Beings, kilichambua kwa undani zaidi masuala ya kimaadili yanayozunguka teknolojia ya taarifa na kuweka misingi ya awali ya maadili ya kompyuta.

A bit later during the same year, kosa la kwanza la computer crime duniani lilifanyika. Mwandishi wa programu alitumia kipande kidogo cha msimbo wa kompyuta kuzuia akaunti yake ya benki isionekane kama imezidiwa na matumizi. Hata hivyo, wakati huo hakukuwa na sheria zilizoweza kumzuia, na matokeo yake hakushtakiwa. Ili kuhakikisha hakuna mtu mwingine angeiga kitendo hicho, kulihitajika kuwepo kanuni za maadili ya matumizi ya kompyuta.

Mnamo mwaka 1973, Association for Computing Machinery (ACM) ilipitisha kanuni zake za kwanza za maadili. SRI International's Donn Parker, mwandishi wa masuala ya uhalifu wa kompyuta, aliongoza kamati iliyotengeneza kanuni hizo.

Mnamo mwaka 1976, mwalimu na mtafiti wa tiba Walter Maner aliona kuwa maamuzi ya kimaadili huwa magumu zaidi pale kompyuta zinapohusishwa. Aliona kuna haja ya tawi tofauti la maadili kwa ajili ya kushughulikia masuala ya kompyuta. Ndipo neno "computer ethics" likazaliwa.

Mwaka huo huo, Joseph Weizenbaum alifanya mchango mkubwa wa pili kwenye uwanja wa maadili ya kompyuta. Alitoa kitabu kinachoitwa Computer Power and Human Reason, ambacho kilieleza kuwa artificial intelligence ni nzuri kwa dunia; hata hivyo haipaswi kuruhusiwa kufanya maamuzi makubwa kwa sababu haina sifa za kibinadamu kama hekima. Hoja yake kuu ilikuwa tofauti kati ya kuamua (deciding) na kuchagua (choosing). Alidai kuwa kuamua ni shughuli ya kihisabati ya kompyuta, ilhali kuchagua si hivyo na ndicho kinachotutofautisha kama wanadamu.

Baadaye mwaka huo huo Abbe Mowshowitz, profesa wa Sayansi ya Kompyuta katika City College of New York, alichapisha makala iitwayo "On approaches to the study of social issues in computing." Makala hiyo ilibainisha na kuchambua upendeleo wa kiufundi na usio wa kiufundi katika utafiti kuhusu masuala ya kijamii ndani ya kompyuta.

Mnamo 1978, Right to Financial Privacy Act ilipitishwa na Bunge la Marekani, ikipunguza kwa kiwango kikubwa uwezo wa serikali kuchunguza rekodi za benki.

Mwaka uliofuata, Terrell Ward Bynum, profesa wa falsafa katika Southern Connecticut State University na Mkurugenzi wa Research Center on Computing and Society, aliandaa mtaala wa kozi ya chuo kikuu juu ya maadili ya kompyuta. Bynum pia alikuwa mhariri wa jarida la Metaphilosophy. Mnamo 1983 jarida hilo liliendesha shindano la insha juu ya mada ya maadili ya kompyuta na kuchapisha insha zilizoshinda katika toleo lake maalum la 1985, “Computers and Ethics.”

Mnamo 1984, Bunge la Marekani lilipitisha Small Business Computer Security and Education Act, ambalo liliunda baraza la ushauri chini ya Small Business Administration ili kuzingatia usalama wa kompyuta kwa biashara ndogo.

Mwaka 1985, James H. Moor, profesa wa falsafa katika Dartmouth College huko New Hampshire, alichapisha insha iitwayo "What is Computer Ethics?" Katika insha hii Moor alieleza kuwa maadili ya kompyuta yanahusisha mambo yafuatayo: "(1) utambuzi wa mapengo ya sera yanayoundwa na kompyuta, (2) ufafanuzi wa mkanganyiko wa dhana, (3) uundaji wa sera za matumizi ya teknolojia ya kompyuta, na (4) uhalalishaji wa kimaadili wa sera hizo."

Mwaka huo huo, Deborah G. Johnson, profesa wa Maadili ya Kivitendo na mwenyekiti wa Idara ya Sayansi, Teknolojia na Jamii katika Shule ya Uhandisi na Sayansi Inayotumika ya Chuo Kikuu cha Virginia, alichapisha kitabu cha kwanza kikuu kuhusu maadili ya kompyuta. Kitabu chake kilibaini masuala makuu ya utafiti katika maadili ya kompyuta kwa zaidi ya miaka 10 baada ya kuchapishwa kwa toleo la kwanza.

Mnamo 1988, Robert Hauptman, maktaba katika St. Cloud University, alianzisha neno "information ethics", likimaanisha uhifadhi, uzalishaji, upatikanaji na usambazaji wa taarifa. Wakati huohuo, Computer Matching and Privacy Act ilipitishwa na sheria hii ilipunguza mipaka ya serikali ya Marekani katika kutambua wadaiwa.

Mwaka 1992, ACM ilipitisha seti mpya ya kanuni za maadili iitwayo "ACM code of Ethics and Professional Conduct" ambayo ilijumuisha kauli 24 za uwajibikaji binafsi.

Miaka mitatu baadaye, 1995, Krystyna Górniak-Kocikowska, profesa wa falsafa katika Southern Connecticut State University, Mratibu wa Programu ya Masomo ya Dini, pamoja na mtafiti mkuu katika Research Center on Computing and Society, alikuja na wazo kuwa maadili ya kompyuta hatimaye yatakuwa mfumo wa kimaadili wa kimataifa na kwamba maadili ya kompyuta yangalibadilisha maadili ya jumla na kuwa kiwango cha maadili ya zama za taarifa.

Mnamo 1999, Deborah Johnson alitoa maoni yake ambayo yalipingana na ya Górniak-Kocikowska, akisema kwamba maadili ya kompyuta hayatabadilika bali yatakuwa ni maadili ya zamani yenye mabadiliko madogo.

Baada ya karne ya 20, kufuatia mijadala mingi kuhusu miongozo ya kimaadili, mashirika mengi kama ABET yalianza kutoa vyeti vya maadili kwa programu za Vyuo Vikuu au Taasisi kama vile "Applied and Natural Science, Computing, Engineering and Engineering Technology katika ngazi ya shahada ya awali, shahada ya kwanza na shahada ya uzamili" ili kukuza kazi bora zinazofuata miongozo ya kimaadili na kimaadili bora.

 Wasiwasi 

Uhalifu wa Kompyuta, Usiri wa Mtandao, Kutokujulikana, Uhuru, na Haki Miliki ni mada zitakazojitokeza katika mustakabali wa maadili ya kompyuta.

Masuala ya kimaadili yameunganishwa na Intaneti ya Vitu (IoT) ambapo vifaa vingi vya kifizikia vinaunganishwa na mtandao.

Fedha za Mtandaoni zikihusiana na uwiano wa uhusiano wa kibiashara kati ya mnunuzi na muuzaji.

Teknolojia inayojitegemea kama vile magari yanayojiendesha inalazimika kufanya maamuzi ya kibinadamu. Pia kuna wasiwasi kuhusu jinsi magari hayo yanavyojitegemea yangetenda katika nchi zenye tamaduni tofauti.

Hatari za kiusalama zimebainishwa katika Huduma za Wingu kwani kila mwingiliano wa mtumiaji unatumwa na kuchambuliwa kwenye vituo vikuu vya kompyuta. Vifaa vya akili bandia kama Amazon Alexa na Google Home hukusanya taarifa binafsi kutoka kwa watumiaji majumbani na kuzipakia kwenye wingu. Siri ya Apple na Cortana ya Microsoft kwenye simu mahiri pia hukusanya taarifa, kuzichambua, kisha kumrudishia taarifa mtumiaji.

Usiri wa Mtandao

Kompyuta na teknolojia ya habari zimesababisha wasiwasi kuhusu ukusanyaji na matumizi ya taarifa binafsi.
Kwa mfano, Google ilishtakiwa mwaka 2018 kwa kufuatilia maeneo ya watumiaji bila ruhusa. Pia mnamo Julai 2019, Facebook ilifikia makubaliano ya kulipa dola bilioni 5 kwa Tume ya Biashara ya Marekani (FTC) kwa kukiuka makubaliano ya kulinda faragha ya watumiaji.

Sekta nzima ya zana za kimaadili na usiri imekua kwa muda, ikiwapa watu nafasi ya kuchagua kutochangia taarifa zao mtandaoni. Mara nyingi hizi ni programu huria ambazo huruhusu watumiaji kuhakikisha kuwa taarifa zao hazihifadhiwi bila ridhaa yao.

 Akili bandia 

 Athari za kunakili kinyume cha sheria 
Athari za kunakili kinyume cha sheria katika ulimwengu wa kidijitali, hasa zilizosomwa katika tasnia ya programu za kompyuta na muziki uliorekodiwa, zimeibua wasiwasi mkubwa miongoni mwa wachumi wanaojikita kwenye ushahidi wa vitendo. Wakati tasnia ya programu inaendelea kustawi licha ya kunakili kwa njia ya kidijitali, sekta ya muziki uliorekodiwa inashuhudia kushuka kwa mapato, hasa kutokana na kuongezeka kwa usambazaji wa faili za MP3. Kuthibitisha athari za matumizi yasiyolipiwa kwa matumizi yanayolipiwa ni changamoto kutokana na ugumu wa kupata data za matumizi yasiyolipiwa na kutoa hitimisho la kisababishi. Ingawa swali linaonekana rahisi—kiwango ambacho matumizi yasiyolipiwa ya muziki uliorekodiwa yanaharibu matumizi yanayolipiwa—jibu ni gumu kuthibitisha kwa ushahidi, kwa sababu mbili. Tafiti za kimaeneo zinaonyesha kwa uthabiti athari mbaya kwa matumizi ya muziki unaolipiwa, zikionyesha uwezekano wa kuchangia kuporomoka kwa mauzo ya muziki uliorekodiwa. Kuibuka kwa cyberlockers na mabadiliko ya haraka ya kiteknolojia kunazidisha ugumu wa kuchambua athari za mapato katika sekta za maudhui, jambo linaloonyesha haja ya utafiti endelevu na mtazamo wa kina katika sera za hakimiliki zinazozingatia athari za ustawi wa watumiaji na mgawanyo wa malipo kwa wasanii na wabunifu.

Viwango vya Kimaadili
Jumuiya na mashirika mbalimbali ya kitaifa na kimataifa ya kitaaluma yametoa nyaraka za kanuni za maadili ili kutoa miongozo ya msingi ya tabia kwa wataalamu wa kompyuta na watumiaji. Hizi ni pamoja na:

 Association for Computing Machinery
 Kanuni ya Maadili na Mwenendo wa Kitaaluma ya ACM

 Australian Computer Society
 Kanuni ya Maadili ya ACS
 Kanuni ya Mwenendo wa Kitaaluma ya ACS

 British Computer Society
 Kanuni ya Mwenendo ya BCS
 Kanuni ya Mazoea Mema (ilipumzishwa Mei 2011)

 German Informatics Society
 Miongozo ya Kimaadili ya Jumuiya ya Informatics ya Ujerumani (iliyorekebishwa Juni 29, 2018)

 Computer Ethics Institute
 Amri Kumi za Maadili ya Kompyuta

 IEEE
 Kanuni ya Maadili ya IEEE
 Kanuni ya Mwenendo ya IEEE

 League of Professional System Administrators
 Kanuni ya Maadili ya Wasimamizi wa Mifumo

Angalia pia
 Cyberethics
 Ethics of artificial intelligence
 Copyright infringement
 Programming ethics
 Social informatics
 Ten Commandments of Computer Ethics
 Who Controls the Internet?

Marejeo

Category:Wiki Loves STEAMIA 2025
Jamii:Kompyuta