Rais wa nchi wa Afrika Kusini

Rais wa nchi ya Jamhuri ya Afrika Kusini (Kiafrikaans: Staatspresident van Republiek van Suid-Afrika) alikuwa kiongozi wa nchi wa Afrika Kusini kuanzia 1961 hadi 1994. Ofisi hii ilianzishwa wakati nchi ilipokuwa jamhuri mnamo 31 Mei 1961, na kutoka kwenye Jumuiya ya Madola, ambapo Malkia Elizabeth wa II alikoma kuwa Malkia wa Afrika Kusini. Kwa hivyo, nafasi ya Gavana Mkuu wa Afrika Kusini iliondolewa. Kuanzia 1961 hadi 1984, nafasi hii ilikuwa ya sherehe tu. Baada ya marekebisho ya katiba yaliyofanywa mwaka 1983 na kuanza kutumika mwaka 1984, Rais wa nchi alikuwa na majukumu ya utendaji, na mhusika wa nafasi hii alikuwa pia kiongozi wa nchi na kiongozi wa serikali.

Rais wa nchi aliteuliwa na Mabunge yote mawili ya Afrika Kusini (Seneti ya Afrika Kusini na Bunge la Bunge la Afrika Kusini) yaliyojumuika kwa pamoja katika mfumo wa baraza la uchaguzi kwa madhumuni haya.

Ofisi hii ilifutwa mwaka 1994, na kumalizika kwa ubaguzi wa rangi na mabadiliko kuelekea utawala wa kidemokrasia wa wingi. Tangu wakati huo, kiongozi wa nchi na kiongozi wa serikali amejuulikana kama Rais wa Afrika Kusini.

Kabla ya 1981, Rais wa Seneti ya Afrika Kusini alikuwa na mamlaka ya kitengo cha kufanya kazi kama Rais wa nchi wakati wa utitiri wa nafasi ya rais wa nchi. Hii ilitokea mara nyingi kutoka mwaka 1967 hadi 1979.

Nafasi ya heshima

Uhafidhina wa kijamuhuri ulikuwa sehemu muhimu ya sera ya  National Party, ambacho kilitawala Afrika Kusini kwa muda mrefu. Hata hivyo, haikuwa hadi mwaka 1960, miaka 12 baada ya chama hicho kushika madaraka, ndipo waliweza kufanya kura ya maoni kuhusu suala hilo. Asilimia 52 ya wapiga kura weupe waliunga mkono kufutwa kwa ufalme na kutangazwa kwa Afrika Kusini kuwa jamhuri.

Jamhuri ya Afrika Kusini ilitangazwa rasmi tarehe 31 Mei 1961. Charles Robberts Swart, aliyekuwa Gavana Mkuu wa mwisho, aliapishwa kama Rais wa nchi kwa mara ya kwanza. Jina "Rais wa Nchi" lilitumiwa kwa mara ya kwanza na Jamhuri ya Boer,Thompson, Leonard (2001). A History of South Africa. Yale University Press. p. 193. na kama ilivyokuwa kwa marais wa zamani wa jamhuri hizo, aliyepewa nafasi hii alivaa beji yenye nembo ya taifa ya Afrika Kusini.

Aliteuliwa kwa kipindi cha miaka saba na Bunge la Afrika Kusini, lakini hakuwa na nafasi ya kuchaguliwa tena baada ya kumaliza muhula wake.  National Party kilikataa kuwa na rais mwenye mamlaka ya kiutendaji, na badala yake kilichukua mtazamo wa kihafidhina ili kuwahakikishia wanajamii wa Kiingereza waliopinga mfumo wa jamhuri.Beinart, William (2001). Twentieth-Century South Africa. Oxford University Press. p. 189.

Kwa hivyo, kama ilivyokuwa kwa Gavana Mkuu wa Afrika Kusini, nafasi ya Rais wa Nchi ilikuwa ya heshima tu na ilibidi afuate ushauri wa Waziri Mkuu na Baraza la Mawaziri. Kimsingi, nafasi hii ilitumika kama malipo ya heshima kwa mawaziri wa zamani wa chama cha  National Party, kama ilivyokuwa nafasi ya Gavana Mkuu tangu 1948. Kutokana na hali hii, marais wote wa nchi kati ya 1961 na 1984 walikuwa watu wa jamii ya Waafrikana, wanaume, wazungu, na waliokuwa na umri wa zaidi ya miaka 60.

Nafasi ya kiutendaji

Mwaka 1984, baada ya marekebisho ya katiba, nafasi ya Rais wa Nchi wa Afrika Kusini ilibadilika na kuwa nafasi ya kiutendaji, kama ilivyo kwa Rais wa Marekani. Nafasi ya Waziri Mkuu ilifutwa, na mamlaka yake yaliunganishwa na yale ya Rais wa Nchi.

Rais wa Nchi alikuwa akichaguliwa na baraza la uchaguzi lililokuwa na wanachama 88 – Weupe 50, Wakhaladi 25, na Wahindi 13 – waliotokana na Bunge la Tatu-Kamati la Afrika Kusini. Wanachama wa chuo cha uchaguzi walichaguliwa na makundi yao ya kikabila ndani ya Bunge hilo, yaani Bunge la Baraza la Taifa la Weupe, Bunge la Baraza la Wawakilishi la Wakhaladi, na Bunge la Baraza la Wajumbe la Wahindi.

Rais wa Nchi alihudumu kwa muda wa kipindi cha Bunge – kivitendo, miaka mitano. P. W. Botha, aliyekuwa Waziri Mkuu wa mwisho, alichaguliwa kuwa Rais wa Nchi wa kwanza mwenye mamlaka kamili. Alimrithi Marais Viljoen, aliyekuwa Rais wa Nchi wa mwisho wa heshima na asiye na mamlaka ya kiutendaji.

Rais wa Nchi alipatiwa mamlaka makubwa ya kiutendaji – katika nyanja nyingi, hata zaidi ya zile za ofisi kama Rais wa Marekani. Alikuwa na mamlaka ya kipekee juu ya masuala ya "taifa," kama sera za mambo ya nje na uhusiano wa kikabila. Pia alikuwa mwenyekiti wa Baraza la Rais, ambalo lilitatua mizozo kati ya mabunge matatu kuhusu sheria za "masuala ya jumla." Baraza hili lilikuwa na wanachama 60 – 20 waliteuliwa na Bunge la Weupe, 10 na Bunge la Wakhaladi, 5 na Bunge la Wahindi, huku 25 wakiteuliwa moja kwa moja na Rais wa Nchi.

Ingawa marekebisho haya yaliwasilishwa kama mpango wa mgawanyo wa madaraka, muundo wa baraza la uchaguzi na Baraza la Rais ulifanya iwe vigumu kwa bunge la weupe kushindwa katika maamuzi yoyote muhimu. Kwa hivyo, mamlaka halisi ilibaki mikononi mwa watu weupe – na kivitendo, katika mikono ya chama cha National Party, ambacho kilikuwa na wingi mkubwa wa viti ndani ya bunge la weupe. Kwa kuwa Botha alikuwa kiongozi wa chama hicho, mfumo huu ulimpa mamlaka kubwa ya utawala.

Botha alijiuzulu mwaka 1989 na nafasi yake ilichukuliwa na F. W. de Klerk, ambaye alisimamia mchakato wa mpito kuelekea utawala wa wengi mwaka 1994.
Mwisho wa utawala wa Wazungu

Chini ya Katiba ya Afrika Kusini ya kwanza isiyobagua kwa misingi ya rangi, iliyopitishwa mwaka 1994, mkuu wa nchi (na pia mkuu wa serikali) alijulikana kwa urahisi kama Rais wa Afrika Kusini. Hata hivyo, tangu kutangazwa kwa jamhuri mwaka 1961, vyanzo vingi vya kimataifa vilikuwa vikimrejelea Rais wa Nchi wa Afrika Kusini kama "Rais" tu.

Kiongozi wa ANC, Nelson Mandela, aliapishwa kuwa Rais wa Afrika Kusini mnamo 10 Mei 1994.

Orodha ya marais wa taifa wa Afrika Kusini

Vyama vya kisiasa

Alama

  Picha Jina Kipindi cha utawala Chama cha kisiasa Aliechaguliwa Alianza utawala Acha utawala Muda wa utawala Marais wa taifa kama wakuu wa serikali (Seremoni, 1961–1984) 1 100px Charles Robberts Swart 31 Mei 1961 31 Mei 1967  miaka National Party 1961 — 100px Theophilus Ebenhaezer DöngesAliechaguliwa, lakini hakuchukua madaraka kutokana na ugonjwa National Party 1967 — 100px Jozua François Naudé 1 Juni 1967 10 Aprili 1968  National Party — 2 100px Jacobus Johannes Fouché 10 Aprili 1968 9 Aprili 1975  National Party 1968 — 100px Johannes de Klerk 9 Aprili 1975 19 Aprili 1975  National Party — 3 100px Nicolaas Johannes Diederichs 19 Aprili 1975 21 Agosti 1978  National Party 1975 — 100px Marais Viljoen 21 Agosti 1978 10 Oktoba 1978   National Party — 4 100px Balthazar Johannes Vorster 10 Oktoba 1978 4 Juni 1979  National Party 1978 — 100px Marais Viljoen 4 Juni 1979 19 Juni 1979  National Party – 5 19 Juni 1979 3 Septemba 1984  1979 Marais wa taifa kama wakuu wa serikali na serikali (Tendaji, 1984–1994) — 100px Pieter Willem Botha 3 Septemba 1984 14 Septemba 1984   National Party – 1 14 Septemba 1984 14 Agosti 1989  1984 — 100px Jan Christiaan Heunis 19 Januari 1989 15 Machi 1989  National Party – — 100px Frederik Willem de Klerk 14 Agosti 1989 20 Septemba 1989  National Party – 2 20 Septemba 1989 10 Mei 1994  1989
Muda

Tazama pia
Rais wa Afrika Kusini
Marejeo

Jamii:Siasa ya Afrika Kusini