Ijma

Ijma (kwa Kiarabu: إجماع) ni neno linalomaanisha makubaliano au mwafaka wa jumuiya ya Kiislamu kuhusu suala fulani la sheria ya Uislamu. Kwa mujibu wa Waislamu wa Sunni, ijma‘ inachukuliwa kuwa miongoni mwa vyanzo vya pili vya sheria ya Kiislamu (Sharia), baada ya Qur'ani na Sunnah.

Hata hivyo, hakuna makubaliano ya pamoja kuhusu nani hasa wanapaswa kuwakilisha jumuiya ya Kiislamu katika kufikia mwafaka huu. Baadhi ya wanazuoni wanaona kuwa ni Sahaba (yaani kizazi cha kwanza cha Waislamu),https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf wengine wanasema ni Salaf (vizazi vitatu vya mwanzo vya Waislamu), huku wengine wakisisitiza kuwa ni wanazuoni wa sheria (fuqaha) au jumuiya ya wanazuoni kwa ujumla (ijma‘ ya kitaaluma). Pia wapo wanaoamini kuwa ni mwafaka wa jumuiya yote ya Kiislamu – wanazuoni pamoja na watu wa kawaida.

Kinyume cha ijma‘, yaani kutokuwepo kwa makubaliano ya pamoja kuhusu suala la sheria ya Kiislamu, huitwa ikhtilaf.

Matumizi
Mtazamo wa Sunni
Wanasheria wa Sunni walieleza kwamba hali ya jamii ya kibinadamu ilikuwa hivyo kwamba umma hauwezi makosa kukubaliana kuwa tamko fulani limefanywa, na zaidi ya hapo, makubaliano ya ummah kuhusu kutokuwa na uwezo wa kukubaliana kuhusu kosa lenyewe lilithibitisha uhalali wa hadithi hii. Waislamu wa Sunni na Wanasheria wanakubali ijmā’ kama chanzo cha pili cha sheria ya Sharia, baada ya ufunuo wa Qur'ani na desturi ya kitume inayojulikana kama Sunnah. Hivyo basi, maoni ya wengi yanapaswa kuzingatiwa kila wakati, pale ambapo jambo haliwezi kutolewa hitimisho kutokana na Qur'ani au Hadithi.

Kuna mitazamo tofauti kuhusu nani anayeweza kuhesabiwa kama sehemu ya makubaliano haya, ikiwa "makubaliano yanahitajika tu kati ya wanasheria wa shule fulani, au wanazuoni, au wanazuoni wa zama za awali, au Masahaba, au wanasheria kwa ujumla, au jamii nzima ya Waislamu."

Malik ibn Anas aliadhimisha kuwa makubaliano ya kisheria yaliyobidi yalikuwa ni makubaliano ya wafuasi wa Muhammad na warithi wa moja kwa moja wa wafuasi hao katika jiji la Madina.

Kwa mujibu wa msomi wa Kiarabu Majid Khadduri, Al-Shafi'i aliona kuwa makubaliano ya kisheria yaliyobidi yalipaswa kujumuisha jamii nzima ya Waislamu kutoka kila sehemu ya dunia, wakiwemo wanafunzi wa dini na waumini wa kawaida. Hivyo, kama mtu mmoja tu kati ya mamilioni angekuwa na mtazamo tofauti, basi makubaliano hayangeweza kufikiwa. Kwa kumaanisha kutafuta ufafanuzi wa makubaliano kwa namna ambayo ingekuwa rahisi kutokea, Al-Ghazali alipanua ufafanuzi wa al-Shafi'i na kuufafanua kuwa makubaliano ni pamoja na jamii yote ya Kiislamu kuhusu kanuni za dini na kuishia tu kwa wanasheria katika masuala ya maelezo ya kina.

Abu Hanifa, Ahmad ibn Hanbal na Dawud al-Zahiri, kwa upande mwingine, waliona kwamba makubaliano haya yanapaswa kujumuisha tu wafuasi wa Muhammad, wakitoa nje vizazi vyote vilivyofuata, katika Madina na sehemu nyingine.

Mitazamo ndani ya Uislamu wa Sunni ilitofautiana zaidi katika vizazi vya baadaye, ambapo Abu Bakr Al Jassas, msomi wa Hanafi, alifafanua hata maoni ya wengi kama yakifafanua makubaliano na Ibn Taymiyyah alizifunga makubaliano kwa maoni ya wanasheria pekee.

Msimamo wa Muhammad ibn Jarir al-Tabari haukuwa wazi kabisa, kwani wasomi wa kisasa wametaja kuwa alikubaliana na mtazamo kwamba makubaliano ni maoni ya wengi, na kwamba yanaweza kumaanisha tu makubaliano ya wafuasi wa Muhammad.

Kwa mujibu wa Ahmad Hasan, mtazamo wa wengi umetawanyika katika uwezekano mbili: kwamba makubaliano ya kisheria ni makubaliano ya jamii nzima ya Waislamu, au kwamba makubaliano ya kisheria ni makubaliano ya wanasheria pekee. Majina mawili ya aina za makubaliano ni:

ijmā’ al-ummah – makubaliano ya jamii nzima.
ijmā’ al-aimmah – makubaliano ya wanasheria.

 Mtazamo wa Shia 
Mwanzo, kwa Shia, mamlaka ya Imamu yalifanya makubaliano kuwa yasiyo na umuhimu. Kwa maendeleo ya jamii za madhehebu ya Shia ya Imami, swali la miongozo na tafsiri kati ya wanazuoni mbalimbali lilikuwa suala, hata hivyo umuhimu wa ijmā’ haukufikia kiwango na uthabiti wake ulioonekana katika Uislamu wa Sunni. Baadaye, tangu wakati wa Safavidi na kuanzishwa kwa shule ya Usuli mwishoni mwa karne ya 19, mamlaka ya mujtahidi aliye hai ilikubaliwa, lakini inaisha pamoja naye. Kwa Shia, hadhi ya ijmā’ iko katika hali ya kutokuwa na uhakika.

 Mtazamo wa Mu'tazilite 
Madhehebu ya Mu'tazilite hayakubali ijmā’ kuwa chanzo halali cha sheria, hasa kutokana na ukosoaji wao wa kimantiki wa kizazi cha kwanza cha Waislamu, ambao Mu'tazila waliona kuwa na tabia na akili zisizo bora. Wanazuoni wa Shia kama Al-Shaykh Al-Mufid na Sharif al-Murtaza walishikilia kitabu cha mtafiti wa Mu'tazilite Nazzam, Kitab al-Nakth, ambacho mwanafunzi wake Al-Jahiz anareporti kwamba alikataa uhalali wa ijmā’ kwa sababu hii, kwa heshima kubwa. Utafiti wa kisasa umependekeza kuwa hii ilichochewa na hamu ya wanazuoni wa Shia kujaribu kudhalilisha tabia ya viongozi watatu wa kwanza wa Khilafah ya Rashidun, Abu Bakr, Umar na Uthman.

Marejeo

Jamii:Uislamu