Istihsan

Istiḥsan (kwa Kiarabu: اِسْتِحْسَان) ni neno la Kiarabu linalomaanisha hiari ya kisheria au uamuzi wa kifiqhi unaozingatia upendeleo wa mtoa hukumu. Katika maana yake ya moja kwa moja, linaweza kumaanisha "kuona jambo kuwa jema". Wasomi wa Kiislamu wanaweza kulitumia kueleza upendeleo wao kwa hukumu fulani katika sheria ya Kiislamu badala ya chaguzi nyingine. Ni miongoni mwa misingi ya fikra ya kisheria inayosababisha ufafanuzi wa kielimu au ijtihad.

Kulikuwepo na tofauti kadhaa miongoni mwa majaji wa kale kuhusu kanuni hii, ambapo madhhabu ya Hanafi na wanazuoni wake (fuqaha) waliikubali kama chanzo cha pili cha sheria. Hii si sawa na istislah, ambayo ina nafasi kubwa katika madhhabu nyingine kama vile madhhabu ya Maliki, wala si sawa na istihlal, ambayo ni neno la dhihaka kwa mtu anayehalalisha jambo lililoharamishwa.

Etimolojia
Istiḥsan ni neno lililotokana na neno al-husn (الحسن) linalomaanisha uzuri, ambalo ni kinyume cha al-qubh (القبح) linalomaanisha ubaya. Neno istiḥsan linatumika kueleza "kupamba au kuboresha au kuona jambo kuwa jema".Mohd Hafiz Jamaludin and Ahmad Hidayat Buang "Syariah Courts in Malaysia and the Development of Islamic Jurisprudence: The Study of Istihsan " International Journal of Nusantara Islam 1, no. 1 (2014): 2..  Pia hutumika kumaanisha jambo ambalo mtu analipendelea au kulielekea, hata kama wengine hawalikubali.Nyazee, Islamic Jurisprudence, 2000, p. 231  
Kwa maana ya kifiqhi, limeelezewa kwa namna mbalimbali na Fuqaha (majaji wa Kiislamu):  
 Bazdawi alilieleza kuwa ni kuacha kutumia qiyas (ulinganisho wa kisheria) kwa ajili ya qiyas mwingine ulio na nguvu zaidi.al-Bazdawi, Usul al-Bazdawi  
 Al-Halwani alilieleza kama kuacha qiyas kwa sababu ya ushahidi wenye nguvu zaidi kutoka Quran, Sunnah au ijma.  
 Mwanazuoni wa Maliki, Abu Bakr Ibn al-Arabi alilieleza kuwa ni kuacha baadhi ya maana za ushahidi kwa njia ya msamaha au ruhusa ya kipekee.  
 Al-Karkhi alieleza Istihsan hivi: "Istihsan ni pale mtu anapotoa uamuzi wa kesi fulani tofauti na uamuzi wa kesi zinazofanana zilizotangulia, kwa sababu kuna msingi wenye nguvu zaidi unaoleta tofauti na hukumu zilizopita."Saim Kayadibi, Doctrine of Istihsan (Juristic Preference) in Islamic Law, (Konya: Tablet Kitabevi, 2007), 104. 

Aina za Istihsan
Majaji wa Kiislamu wametumia makundi mbalimbali kueleza aina za Istihsan:
 Istihsan kwa mujibu wa maandiko (Nass)  
 Istihsan kwa msingi wa makubaliano ya pamoja (Ijma)  
 Istihsan kwa msingi wa yaliyojulikana kuwa mema (Ma'ruf)  
 Istihsan kwa msingi wa dharura (Darurah)  
 Istihsan kwa msingi wa manufaa (Maslahah)  
 Istihsan kwa msingi wa qiyas (Qiyas)

Mifano ya Istihsan
Zifuatazo ni mifano ya kihistoria ya matumizi ya kanuni hii:
 Abu Hanifah alisema kwamba anayekula kwa kusahau wakati wa kufunga anatakiwa kurudia swaumu – lakini akajitenga na qiyas hiyo kwa ushahidi wa hadithi inayoruhusu kufunga kuendelea.Abd al-Aziz al-Bukhari, Kash al-Asrar, Vol 4,7  
 Qiyas ingeharamisha mkataba wa utengenezaji bidhaa kwa malipo ya awali, lakini unaruhusiwa kwa mujibu wa ijma.  
 Qiyas ingeharamisha matumizi ya maji ya kisima kilichoangukiwa na uchafu au mzoga wa mnyama kwa ajili ya udhu. Hata hivyo, kwa sababu ya dharura, maji hayo huruhusiwa kutumika iwapo njia maalum za usafi zitafuatwa kwanza.

Ukosoaji
Al-Shafi'i aliiona hiari ya kisheria kuwa ni uvamizi wa kiheretiki dhidi ya haki ya Mungu kuwa mweka sheria ya pekee katika Uislamu.Al-Shafi'i, Kitab al-Umm, juzuu ya 7, uk. 309–320. Cairo Dar al-fikr, 1990. Inasemekana kuwa ukosoaji huu unaegemea zaidi maana ya kilugha ya neno hilo badala ya maana ya kifiqhi, ingawa utafiti wa sasa unaona kuwa maoni ya Shafi'i ni ukosoaji wa moja kwa moja wa maana ya kifiqhi.Bernard G. Weiss, The Search for God's Law: Islamic Jurisprudence in the Writings of Sayf al-Din al-Amidi, uk. 672. Salt Lake City: University of Utah Press, 1992.  
Malik ibn Anas anatajwa kuwa aliulizwa kuhusu talaka ya lazima. Alipotoa jibu lake, mwanafunzi wake alianza kuandika uamuzi huo, lakini Malik alipoona hivyo alimzuia na kusema kuwa huenda mtazamo wake ukabadilika kabla ya jioni.Virani, Shafique N. The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation (New York: Oxford University Press), 2007, uk.156.

Sarakhsi anaeleza kuwa baadhi ya majaji walikosoa Istihsan kwa msingi wa kuwa ni kuacha qiyas kwa ajili ya rai binafsi, jambo linalokatazwa katika Uislamu. Anaipinga hoja hii kwa kusema kuwa hakuna jaji ambaye angeacha ushahidi kwa sababu ya rai isiyo na msingi.al-Sarakhsi, Kitab al-Usul

Viungo vya nje
 Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic Jurisprudence (2)  
 Nyazee, Imran Ahsan Khan. Islamic Jurisprudence  
 Kayadibi, Saim. Istihsan: The Doctrine of Juristic Preference in Islamic law. Islamic Book Trust, Kuala Lumpur. 

Marejeo

Jamii:Uislamu