Utamaduni wa Irani

350px|thumb|Meidan-e Shah mjini Isfahan
Utamaduni wa Iran (kwa Kiajemi: فرهنگ ایران au Utamaduni wa Uajemi) ni mmojawapo kati ya tamaduni zenye ushawishi mkubwa zaidi duniani. Iran (Uajemi) inachukuliwa kuwa chimbuko mojawapo la ustaarabu,    Kermanshah, A Cradle of Civilization, September 28, 2007. Retrieved 4 July 2019 na kutokana na nafasi yake kuu, Iran imeathiri sana tamaduni na watu mbalimbali, kama Ulaya ya Kusini kuelekea Magharibi, Urusi, Ulaya ya Mashariki, na Asia ya Kati kuelekea Kaskazini, Rasi ya Arabia kuelekea Kusini, Asia ya Kusini, Asia ya Kusini-Mashariki na Asia ya Mashariki.    Historia tajiri ya Iran imekuwa na athira kubwa duniani kupitia sanaa, usanifu majengo, ushairi, sayansi na teknolojia, tiba, falsafa na uhandisi.

Unyumbufu wa kitamaduni wa kimfumo umesemekana kuwa moja ya sifa kuu za utambulisho wa Irani na kidokezo cha urefu wa historia yake. Sentensi ya kwanza ya kitabu cha mtaalamu wa Iran Richard Nelson Frye kuhusu Iran inasomeka hivi:

 "Utukufu wa Iran daima umekuwa utamaduni wake." 

Zaidi ya hayo, utamaduni wa Iran umejidhihirisha katika nyanja kadhaa katika Historia ya Iran na vile vile Kaukazi Kusini, Asia ya Kati, Anatolia na Mesopotamia .

 Sanaa 
Iran ina moja ya urithi wa sanaa kongwe, tajiri na ushawishi mkubwa zaidi duniani ambayo inajumuisha taaluma nyingi ikiwa ni pamoja na fasihi, muziki, ngoma, usanifu, uchoraji, ufumaji, ufinyanzi, kaligrafia, ufundi chuma na uashi.
Sanaa ya Iran imepitia awamu nyingi, ambayo ni dhahiri kutoka kwa uzuri wa kipekee wa Iran. Kutoka majengo ya Waelami kama Chogha Zanbil hadi picha za kuchongwa za Wamedi na Achaemenidi wa Persepolis hadi mozaiki za Bishapur.

Enzi ya Dhahabu ya Kiislamu ( The islamic golden age) ilileta mabadiliko makubwa kwa mitindo na utendaji wa sanaa. Walakini, kila nasaba ya Iran ilikuwa na mwelekeo wake maalum, ikijengwa juu ya nasaba iliyotangulia, ambayo wakati wote ilikuwa na ushawishi mkubwa katika kuunda tamaduni za ulimwengu wakati huo na hadi leo.

 Lugha 
Lugha nyingi zinazungumzwa kote Iran, kama vile Lugha za Kiajemi, Lugha za Kiturki na Lugha za Kisemiti. Kulingana na CIA Factbook, 78% ya Wairan huzungumza moja kati ya lugha za Kiajemi, pamoja na Kiajemi chenyewe, kama Lugha ya kwanza, 18% huzungumza lugha ya jamii ya Kituruki kama lugha yao ya asili na 2% huzungumza lugha mojawapo ya Kisemiti kama lugha yao ya asili huku 2% iliyobaki huzungumza lugha ya kundi lingine. "The World Factbook — Central Intelligence Agency". Cia.gov. Archived from the original on 2012-02-03. Retrieved 2019-07-01 

Lugha kuu na lugha ya taifa ya Iran ni Kiajemi, ambayo inazungumzwa kwa ufasaha kote nchini. Kiazabajani huzungumzwa hasa na kwa wingi kaskazini-magharibi, Kikurdi na Kiluri huzungumzwa hasa magharibi, Kimazandarani na Kigilaki huzungumzwa katika maeneo ya Bahari ya Kaspi, Kiarabu hasa katika maeneo ya pwani ya Ghuba ya Uajemi, Kibalochi hasa kusini-mashariki, na Kituruki hasa katika mikoa ya mpakani wa kaskazini. Lugha ndogo za maeneo mengine hasa ni pamoja na Kitalysh, Kigeorgia, Kiarmenia, Kiashuru, na Circassian, miongoni mwa nyingine.

Ethnolojia inakadiria kuwa kuna lugha 86 za Kiajemi, kubwa zaidi kati ya hizo ni Kiajemi, Kipashto na mwendelezo wa lahaja ya Kikurdi, na wastani wa wazungumzaji ni milioni 150-200 wa lugha za Kiirani duniani kote.  "Ethnologue report for Iranian". Ethnologue.com. Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2019. Ethnologue: Languages of the World. Twenty-second edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com. Lahaja za Kiajemi zinazungumzwa mara kwa mara katika eneo lote kutoka Uchina hadi Syria hadi Urusi, ingawa haswa katika Nyanda za Juu za Iran.

 Fasihi 
Fasihi ya Iran ni mojawapo ya fasihi kongwe na maarufu zaidi duniani, iliyochukua zaidi ya miaka 2500 kutoka maandishi mengi ya Achaemenid, kama vile maandishi ya Behistun, hadi washairi mashuhuri wa Irani wa Enzi ya Dhahabu ya Kiislamu (islamic golden age) na Iran ya sasa. Spooner, Brian (1994). "Dari, Farsi, and Tojiki". In Marashi, Mehdi (ed.). Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery. Leiden: Brill. pp. 177–178. Spooner, Brian (2012). "Dari, Farsi, and Tojiki". In Schiffman, Harold (ed.). Language policy and language conflict in Afghanistan and its neighbors: the changing politics of language choice. Leiden: Brill. p. 94. Campbell, George L.; King, Gareth, eds. (2013). "Persian". Compendium of the World's Languages (3rd ed.). Routledge. p. 1339. Fasihi ya Kiirani imeelezewa kuwa ni mojawapo ya fasihi kubwa ya ubinadamu na mojawapo ya mihimili minne ya fasihi ya dunia.  Von David Levinson; Karen Christensen, Encyclopedia of Modern Asia, Charles Scribner's Sons. 2002, vol. 4, p. 480 Profesa mashuhuri LP Elwell-Sutton alielezea fasihi ya lugha ya Kiajemi kama "mojawapo ya fasihi tajiri zaidi ya ushairi ulimwenguni". 

Vitabu vichache sana vya fasihi vya Irani ya Kabla ya Uislamu vimesalia, kutokana na uharibifu wa maktaba za Persepolis na Alexander wa Makedonia wakati wa Enzi ya Waamenidi na uvamizi uliofuata wa Irani na Waarabu mnamo 641, ambao walitaka kuangamiza kabisa maktaba ya Persepolis. Maandiko ya Quran .  Hii ilisababisha maktaba zote za Irani kuharibiwa, vitabu kuchomwa au kutupwa kwenye mito. Njia pekee ambayo Wairani wangeweza kuvilinda vitabu hivi ilikuwa ni kuvizika lakini maandishi mengi yalisahaulika baada ya muda.  Mara tu hali iliporuhusu, Wairani waliandika vitabu na kukusanya maktaba. 
Fasihi ya Kiirani inajumuisha aina mbalimbali za fasihi katika lugha zinazotumiwa nchini Iran . Fasihi ya kisasa ya Kiirani inajumuisha fasihi ya Kiajemi, fasihi ya Kiazabajani, fasihi ya Kikurdi na fasihi ya lugha za walio wachache zilizosalia. Kiajemi ndiyo lugha kuu na rasmi ya Irani na katika historia yote ya Iran, kiajemi imekuwa ndio lugha ya fasihi yenye ushawishi mkubwa zaidi katika taifa hilo. Lugha ya Kiajemi mara nyingi imekuwa ikiitwa lugha inayostahili zaidi ulimwenguni kutumika kama njia ya ushairi. Emmerick, Ronald Eric (23 February 2016). "Iranian languages". Encyclopædia Britannica. Retrieved 1 July 2019. Fasihi ya Kiazabajani pia imekuwa na athari kubwa katika fasihi ya Irani huku ikiendelezwa sana baada ya Iran kuungana kwa mara ya kwanza katika miaka 800 chini ya Milki ya Safavid, ambayo watawala wao wenyewe waliandika mashairi.  Zimesalia kazi chache za fasihi za lugha ya Kiirani iliyotoweka ya Azeri ya Kale ambayo ilitumiwa nchini Azabajani kabla ya watu wa eneo hilo kuutumia lugha ya kituruki.  Fasihi ya Kikurdi pia imekuwa na athari kubwa katika fasihi ya Iran kwa kujumuisha lahaja mbalimbali za Kikurdi zinazozungumzwa kote Mashariki ya Kati . Kazi za mwanzo kabisa za fasihi ya Kikurdi ni zile za mshairi wa karne ya 16 Malaye Jaziri . Kreyenbroek, Philip G. (20 July 2005). "KURDISH WRITTEN LITERATURE". Encyclopædia Iranica. Retrieved 1 July 2019

Baadhi ya watu mashuhuri wa ushairi wa Kiirani ambao wamekuwa na mvuto mkubwa kimataifa ni pamoja na Ferdowsi, Sa'di, Hafiz, Attar, Nezami, Rumi na Omar Khayyam . C. A. (Charles Ambrose) Storey and Franço de Blois (2004), "Persian Literature - A Biobibliographical Survey: Volume V Poetry of the Pre-Mongol Period", RoutledgeCurzon; 2nd revised edition (June 21, 2004). p. 363: "Nizami Ganja'i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi. His nisbah designates him as a native of Ganja (Elizavetpol, Kirovabad) in Azerbaijan, then still a country with an Iranian population, and he spent the whole of his life in Transcaucasia; the verse in some of his poetic works which makes him a native of the hinterland of Qom is a spurious interpolation." Franklin Lewis, Rumi Past and Present, East and West, Oneworld Publications, 2000. How is it that a Persian boy born almost eight hundred years ago in Khorasan, the northeastern province of greater Iran, in a region that we identify today as Central Asia, but was considered in those days as part of the Greater Persian cultural sphere, wound up in Central Anatolia on the receding edge of the Byzantine cultural sphere, in which is now Turkey, some 1500 miles to the west? (p. 9) Washairi hawa wamewatia moyo watu kama Goethe, Ralph Waldo Emerson, na wengine wengi.

Fasihi ya kisasa ya Kiajemi imeathiriwa na ushairi wa kitambo wa Kiajemi, lakini pia huakisi mambo mahususi ya Iran ya kisasa, kupitia waandishi kama vile Houshang Moradi-Kermani, mwandishi wa kisasa wa Kiirani aliyetafsiriwa zaidi, na mshairi Ahmad Shamlou. 

 Usanifu 
Historia ya usanifu wa Irani inaanzia mbali zaidi katika kipindi cha miaka 5,000 KK na mifano bainifu iliyosambazwa katika eneo kubwa kutoka Uturuki na Iraq hadi Uzbekistan na Tajikistan hadi Caucasus Kusini na Zanzibar . Hivi sasa, kuna Maeneo 19 yaliyoteuliwa na UNESCO ya Urithi wa Dunia ambayo yalibuniwa na kujengwa na Wairani, huku 11 kati yao zikiwa nje ya Iran. Usanifu wa Kiirani unaonyesha aina nyingi za muundo na uzuri na licha ya misukosuko ya mara kwa mara ya uvamizi,uharibifu na mishtuko ya kitamaduni, bidii na utambulisho wa Irani daima umekuwa wa ushindi na kustawi. Kwa upande wake, imerithi sana usanifu wa wavamizi wake kutoka kwa Wagiriki hadi Waarabu hadi Waturuki . Arthur Upham Pope. Introducing Persian Architecture. Oxford University Press. London. 1971. Arthur Upham Pope. Persian Architecture. George Braziller, New York, 1965. p.266

Mada ya jadi ya usanifu wa Irani ni ishara ya ulimwengu, ambayo inaonyesha mawasiliano na ushiriki wa mwanadamu na nguvu za mbinguni. Mada hii haijaleta tu mwendelezo na maisha marefu kwa usanifu wa Iran, lakini pia imekuwa ni chanzo kikuu cha tabia yake ya kimhemko ya taifa kwa ujumla. Usanifu wa Kiirani ni kati ya miundo rahisi hadi "baadhi ya miundo mikuu ambayo ulimwengu umewahi kuona". Arthur Upham Pope. Persian Architecture. George Braziller, New York, 1965. p.266  

Usanifu wa kitamaduni wa Irani katika nyakati zote umeainishwa katika familia 2 na madarasa au mitindo sita ifuatayo. Kategoria hizo mbili ni Zoroastrian na Islamic, ambazo zinarejelea zama za Irani ya Kabla ya Uislamu na Baada ya Uislamu, na mitindo sita, kwa mpangilio wa zama zao, ni: Parsian, Parthian Khorasani, Razi, Azari, Esfahani. Mitindo ya kabla ya Uislamu inatokana na miaka 3000 hadi 4000 ya maendeleo ya usanifu kutoka kwa ustaarabu mbalimbali wa miinuko ya Irani. Usanifu wa baada ya Uislamu wa Iran kwa upande wake, huchota mawazo kutoka kwa mtangulizi wake wa kabla ya Uislamu, na una maumbo ya kijiometri na kujirudiarudia, na vilevile nyuso ambazo zimepambwa kwa vigae vya kung'aa, mpako wa kuchonga, matofali ya muundo, motifu za maua, na maandishi ya maandishi. 

 Likizo nchini Iran 
Kalenda ya Kiajemi, ambayo ni kalenda rasmi ya Iran, ni kalenda ya jua yenye sehemu ya kuanzia ambayo ni sawa na kalenda ya Kiislamu. Kwa mujibu wa Kanuni ya Kazi ya Iran, Ijumaa ni siku ya mapumziko ya kila wiki. Saa rasmi za kazi za serikali ni kuanzia Jumamosi hadi Jumatano (kutoka 8 asubuhi hadi 4 jioni). 

Ijapokuwa tarehe ya likizo fulani nchini Irani si kamili (kutokana na mfumo wa kalenda wanazotumia, mara nyingi ya sikukuu hizi hufanyika kwa wakati mmoja), baadhi ya sikukuu kuu za umma nchini Iran ni pamoja na Siku ya Kutaifisha Mafuta (20 Machi). Yalda (ambao ni usiku mrefu zaidi wa mwaka) (Desemba 21), Nowrooz —ambayo ni sawa na Iran ya Mwaka Mpya (20 Machi), Siku ya Kuzaliwa kwa Mtume na Imam Sadeq (4 Juni), na Kifo cha Imam Khomeini (5). Juni). Likizo za ziada ni pamoja na Maadhimisho ya Kuasi dhidi ya Shah (Januari 30), Ashoura (Februari 11), Ushindi wa Mapinduzi ya Kiislamu ya 1979 (Januari 20), Sizdah-Bedar— Siku ya Matangazo ya Umma hadi kuisha Nowrooz (1 Aprili), na Kiislamu. Siku ya Jamhuri (Aprili 2).

 Mazulia ya Kiajemi 
Huko Irani, vitambaa vya Uajemi vimekuwa sehemu muhimu ya utamaduni wa nchi.
alt=text|thumb|198x198px|Zulia la kale la Kiajemi Mashad.
Wairani walikuwa ni watu wa kwanza katika historia ya kusuka mazulia. Kwanza, kutokana na dhana ya hitaji la kimsingi, zulia la Kiajemi lilianza kama ushonaji rahisi wa kitambaa ambao ulisaidia watu wa kuhamahama wanaoishi katika Irani ya kale kupata joto kutokana na ardhi baridi na yenye unyevunyevu. Kadiri wakati ulivyosonga mbele, utata na uzuri wa mazulia uliongezeka hadi kufikia hatua ambapo zulia sasa zinanunuliwa kama vipande vya mapambo.  Kwa sababu ya historia ndefu ya ufumaji wa hariri na sufu nchini Iran, zulia za Uajemi zinajulikana ulimwenguni pote kuwa ni  baadhi ya zulia maridadi zaidi zilizoundwa kwa njia tata zinazopatikana Karibu na maeneo mbalimbali nchini Irani. Vitambaa vinaonekana kuwa baadhi ya mali zinazothaminiwa zaidi na wenyeji. Irani kwa sasa inazalisha mazulia zaidi kuliko nchi nyingine yoyote duniani.

 Utamaduni wa kisasa 

 Sinema 
Kukiwa na tuzo 300 za kimataifa katika kipindi cha miaka 10 iliyopita, filamu za Iran zinaendelea kuadhimishwa duniani kote. Wakurugenzi wa Kiajemi wanaojulikana zaidi ni Abbas Kiarostami, Majid Majidi, Jafar Panahi na Asghar Farhadi .

 Vyakula 
Vyakula nchini Iran vinachukuliwa kuwa moja ya nchi yenye vyakula vya kale zaidi duniani kote. Mkate ni chakula muhimu zaidi nchini Irani, na kuna aina tofauti tofauti za mikate tofauti, baadhi ya aina maarufu zaidi ni pamoja na: nan na hamir, ambayo hupikwa katika tanuri kubwa za udongo (pia huitwa "tenurs"). Katika vyakula vya Irani, kuna vyakula vingi ambavyo vinapikwa/vinatengezwa kutokana na maziwa a maziwa. Mojawapo maarufu ambayo ni pamoja na mtindi ambayo yana mchakato maalum wa kuchachisha ambao hutumiwa sana na Wairani wengi. Kwa kuongezea, mtindi mgando hutumiwa kutengeneza supu na ni muhimu katika utengenezaji wa mafuta. Mbali na bidhaa hizi za maziwa, vyakula vya Irani pia vinahusisha aina nyingi zilizopikwa kutoka kwa mchele. Baadhi ya vyakula maarufu vya mchele ni pamoja na wali wa kuchemsha na viungo mbalimbali kama vile nyama, mboga mboga, na viungo ("plov") ikiwa ni pamoja na chakula kama chelo-horesh, shish kebab na wali, chelo-kebab, wali na kondoo, nyama na wali, na kofte (mchele wa kuchemsha). Kwa kuongezea, vyakula vya Irani ni maarufu kwa ladha yake. Moja ya vyakula maarufu zaidi ni pamoja na "baklava" na mlozi, kadiamu, na viini vya yai. ladha ya vyakula vya Iran kwa kawaida huchangiwa na matumizi ya asali, mdalasini, maji ya chokaa, na nafaka ya ngano iliyochipuka. Kinywaji kimoja maarufu sana cha dessert nchini Iran, "sherbet sharbat-portagal", kinatengenezwa kutokana na mchanganyiko wa maganda ya chungwa na maji ya machungwa yaliyochemshwa katika sharubati nyembamba ya sukari na kuongezwa kwa maji ya waridi. Kama vile watu wa nchi nyingi za Mashariki ya Kati. Kinywaji kinachopendwa zaidi na watu wa Irani ni chai (bila maziwa) au "kakhve-khana". 

 Michezo 
 Mchezo wa Polo ulianzia kwa makabila ya Irani nyakati za zamani na ulionekana mara kwa mara nchini kote hadi mapinduzi ya 1979 ambapo ulihusishwa na ufalme. Inaendelea kuchezwa, lakini tu katika maeneo ya vijijini na kwa busara. Hivi majuzi, kufikia 2005, imekuwa ikipata wasifu unaozidi kuongezeka. Mnamo Machi 2006, kulikuwa na mashindano yaliyotangazwa sana na mechi zote muhimu sasa zinaonyeshwa kwenye televisheni.

Tanbihi

Jamii:Historia ya Uajemi
Jamii:Irani
Jamii:Utamaduni wa Uajemi