Mfupa wa Ishango

Mfupa wa Ishango ni kifaa cha kale kilichotengenezwa kwa mfupa na kinachoshukiwa kuwa kilitumika kwa shughuli za hesabu, kikiwa cha enzi ya Paleolithiki ya Juu. Ni kifupi, chenye rangi ya hudhurungi mweusi, na kilitengenezwa kutoka nyuzi za nyani pamoja na kipande cha quartz kilichochongwa kando kimoja. Watafiti wanadhani kinaweza kuwa fimbo ya kuhesabu, kutokana na alama zilizochorwa kwenye safu tatu zinazoenda urefu mzima wa kifaa hicho. Hata hivyo, kuna pia tafsiri nyingine zinazopendekeza kuwa alama hizo huenda zilitumika kama mikwaruzo ya kuweka kitu juu ya mpini au kwa madhumuni yasiyo ya hesabu. Pia wanasema alama hizi huenda hazikuwa za kubahatisha, bali zilitumika kama zana ya kuhesabu au kufanya taratibu rahisi za hisabati. https://books.google.com/books?id=2f1aDgAAQBAJ&pg=PA35https://archive.org/details/howmathematicsha0000rudm/page/63

 Historia 
Mfupa wa Ishango ulipatikana mnamo mwaka wa 1950 na Jean de Heinzelin de Braucourt, mtafiti wa Ubelgiji, alipokuwa akichunguza eneo la Kongo ya Ubelgiji wakati huo. Kifaa hiki kiligunduliwa karibu na Mto Semliki, eneo la Ishango, ambalo Ziwa Edward hutiririsha maji yake kwenye Mto Semliki mmoja wa vyanzo vya Mto Nile. Mfupa huu ulipatikana katika mabaki ya jamii ndogo ya watu waliokuwa wakiishi kwa uvuvi na ukusanyaji wa rasilimali za asili katika eneo hili la Afrika, ambapo makazi yao yalikuwa yametapakaa katika mlipuko wa volkano.

Kiwango cha awali cha umri wa mfupa kilikadirika kuwa kilitengenezwa kati ya 9,000 KK na 6,500 KK, lakini ukaguzi wa kina uliofanywa baadaye unaonyesha kuwa mfupa huu unaweza kuwa na zaidi ya miaka 20,000, takriban kati ya 18,000 KK na 20,000 KK.

Mfupa wa Ishango sasa unaonyeshwa kwa kudumu katika Taasisi ya Sayansi Asili ya Ubelgiji, Royal Belgian Institute of Natural Sciences huko Brussels. https://web.archive.org/web/20160623215609/http://ishango.naturalsciences.be/Flash/flash_local/Ishango-04-EN.htmlhttp://www.math.buffalo.edu/mad/AMU/amu_chma_09.html#beginnings

 Tafsiri za hisabati 
Vipimo kwenye mfupa viko kwenye safu tatu na alama zikiwa zimepangwa kwa asymmetrically katika seti, na kusababisha "nadharia anuwai za kupendeza" kama vile kwamba utekelezaji unaonyesha uelewa wa nambari au nambari kuu. Ijapokuwa mapendekezo haya yamehojiwa, wanachuoni wengine wanachukulia kwamba zana hiyo ilitumiwa kwa taratibu rahisi za kihesabu au kujenga mfumo wa nambari.https://books.google.com/books?id=2f1aDgAAQBAJ&pg=PA35

Safu ya tatu imefasiriwa kama "meza ya nambari bora", lakini ina uwezekano mkubwa kuwa bahati mbaya. https://books.google.com/books?id=2f1aDgAAQBAJ&pg=PA35 Mwanahistoria wa hisabati Peter S. Rudman anasema kwamba idadi kubwa labda haikueleweka hadi karibu 500 KK, na walikuwa wakitegemea wazo la mgawanyiko, ambao haujafika mapema zaidi ya 10,000 KK. https://archive.org/details/howmathematicsha0000rudm/page/64

Alexander Marshack alidhani kuwa mfupa wa Ishango unawakilisha kalenda ya miezi sita ya mwezi. http://www.math.buffalo.edu/mad/AMU/amu_chma_09.html#beginnings Hii imesababisha Claudia Zaslavsky kupendekeza kwamba muundaji wa chombo hicho anaweza kuwa alikuwa mwanamke, akifuatilia kipindi cha mwezi kulingana na mzunguko wa hedhi. http://web.nmsu.edu/~pscott/isgem71.htm Hii inakabiliwa na hoja kwamba Marshack anafafanua zaidi data na kwamba ushahidi hauungi mkono kalenda za mwezi. 

Hivi karibuni Vladimir Pletser amependekeza kwamba mfupa wa Ishango ni zana ya kuhesabu inayotumia msingi wa 12 na misingi-ndogo 3 na 4, na ikijumuisha kuzidisha rahisi, kwa kiasi fulani kulinganishwa na sheria ya zamani ya slaidi. "

Caleb Everett pia alisema juu ya kitu hicho, kwamba "idadi inayoonekana katika upangaji wa alama sio nasibu", ni uwezekano wa ushahidi wa nambari za kihistoria. Anadokeza kwamba safu ya kwanza inaweza kuonyesha "muundo maradufu" na kwamba zana inaweza kuwa ilitumika kwa kuhesabu na kuzidisha na pia kama "meza ya kumbukumbu ya nambari". https://books.google.com/books?id=2f1aDgAAQBAJ&pg=PA35

 Mfupa wa pili 
Wakati wa uchunguzi wa mapema kwenye wavuti ya Ishango mnamo 1959, mfupa mwingine pia ulipatikana. Ina rangi nyepesi na ilifutwa, ikatakatwa, ikasuguliwa, na kuvunjika kwa ncha moja, ikifunua kuwa mashimo. Vile vifaa vilikuwa na kipande cha quartz kama mfupa unaojulikana zaidi au inaweza kuwa kifaa cha kushughulikia. Mfupa wenye urefu wa 14 cm una alama 90 kwa pande sita, ambazo zimewekwa kama "kuu" au "ndogo" kulingana na urefu wao. Jean de Heinzelin alitafsiri notches kuu kama kuwa vitengo au kuzidisha na alama ndogo kama sehemu ndogo au tanzu. Aliamini mfupa kuwa "sheria ya kubadilishana kati ya besi ya 10 na ya 12." https://web.archive.org/web/20160623220133/http://ishango.naturalsciences.be/Flash/flash_local/Ishango-24-EN.html

 Marejeo 

Jamii:Editathon 2021-06 Morogor