George W. Kanyeihamba

George W. Kanyeihamba (11 Agosti 1939 - 14 Julai 2025) ni mwandishi wa Uganda, jaji mstaafu wa mahakama kuu, waziri wa zamani, mbunge na alikuwa mwenyekiti wa Kamati ya Sheria ya Bunge maalum lililounda Katiba ya 1995.

Aliteuliwa kuwa mwanachama wa Mahakama Kuu ya Uganda mnamo 1997 na alistaafu mnamo Novemba 2009. Hapo awali, aliwahi kuwa waziri wa biashara, waziri wa sheria, na wakili-mkuu, wote katika utawala wa Rais Yoweri Museveni. Ana Ph.D. sheria kutoka Chuo Kikuu cha Warwick. Mnamo 2008, Warwick ilimpa LLD ya heshima."Honorary degrees for experts on Heart, DNA, Shakespeare, & Holocaust aftermath". University of Warwick. Retrieved 25 May 2021

Profesa Kanyeihamba alikuwa mmoja wa majaji watatu wa mahakama kuu ambao walisema kwamba kuchaguliwa tena kwa rais Yoweri Kaguta Museveni mnamo mwaka 2006 kulikuwa kwa ulaghai kiasi cha kutenguliwa. Tangu wakati huo amepoteza wadhifa wake kama jaji wa Mahakama ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu na wafafanuzi wanaamini kuwa msimamo wake katika ombi hilo la uchaguzi ulimgharimu kazi.

Pia amekuwa akikosoa serikali ya Uganda wakati watu wenye silaha walipovamia majengo ya Mahakama Kuu ya Uganda kuwarudisha tena watuhumiwa wa uhaini ambao walikuwa wameachiliwa kwa dhamana na mahakama. Mahakama ya Katiba, tangu hapo imeamua kuwa uvamizi wa eneo la mahakama haukuwa wa kikatiba.

Jaji daima amekuwa na uhusiano wa upendo / chuki na serikali kwani huwa hatabiriki katika uamuzi wake. Wakati wa kustaafu, alikuwa Jaji pekee aliye na Shahada ya Uzamivu nchini na anasifiwa na wengi kwa nguvu zake za kiakili.

Alikuwa pia kansela wa Chuo Kikuu cha Kimataifa cha Kampala na Chuo Kikuu cha Kabale. Kwa kuongezea, anashikilia nyadhifa zifuatazo:

Mwanachama wa Mpango wa Haki za Binadamu
Mwenyekiti wa Kamati ya Sheria na Masharti ya Majaji
Mshauri wa Sheria kwa Rais wa Uganda kuhusu Haki za Binadamu na Maswala ya Kimataifa
Mwenyekiti wa bodi ya wadhamini wa Mwenyekiti wa Chuo Kikuu cha Kabale, Kamati ya Sheria na Uandishi wa Bunge Maalum
Mwenyekiti wa Tume ya Kimataifa ya Wanasheria Jopo la Ushauri la Wataalam wa Mahakama ya Jumuiya ya Madola

George Wilson Kanyeihamba aliaga dunia tarehe 14 Julai 2025 akiwa na umri wa miaka 85. Kifo chake kiliashiria mwisho wa kazi yake mashuhuri iliyojitolea kutafuta haki, utii wa katiba, na haki za binadamu nchini Uganda na kote barani Afrika. Katika maisha yake yote, Kanyeihamba aliheshimiwa sana kwa kujitolea kwake bila kuyumbayumba kwa utawala wa sheria na uhuru wa mahakama. Alikuwa mtetezi wa wazi wa utawala wa kidemokrasia na mara kwa mara alisisitiza umuhimu wa uadilifu wa kikatiba, kama msomi wa sheria na kama Jaji wa Mahakama ya Juu. Msimamo wake wa kanuni wakati wa ombi la uchaguzi wa rais wa Uganda wa 2006-ambapo alikuwa mmoja wa majaji watatu pekee walioamua kuwa uchaguzi haukuwa huru na wa haki--uliimarisha urithi wake kama mtetezi wa haki bila woga. Michango ya Kanyeihamba katika Katiba ya Uganda ya 1995 na muda wake katika Mahakama ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu ilionyesha zaidi imani yake katika haki kama msingi wa jamii huru na yenye usawa. Kufuatia kifo chake, wasomi wa sheria, wanaharakati wa haki za binadamu, na viongozi wa kisiasa walitoa heshima kwa kujitolea kwake kwa maisha yote kwa ajili ya haki za binadamu na uwezeshaji wa mahakama barani Afrika.

Asili na elimu
George Wilson Kanyeihamba alizaliwa tarehe 11 Agosti 1939. Ni mtoto wa mwisho kuzaliwa na wa kumi na moja wa Zakaliya Bafwokworora na Kyenda Malyamu Kyakundwa. Alisoma Shule ya Kanisa la Hamurwa, Shule ya Msingi ya Kanisa la Anglican la Nyaruhanga, Shule ya Kanisa la Nyakatare, Shule ya Upili ya Kigezi, Chuo cha Busoga Mwiri, Chuo cha Jiji la Norwich. Alihitimu Shahada ya Sheria kutoka Chuo Kikuu cha Portsmouth Katika miaka ya 70, alipewa shahada ya Udaktari wa Sheria kutoka Chuo Kikuu cha Warwick nchini Uingereza.The Observer. "Retired Supreme court judge Kanyeihamba dies at Nakasero hospital". https://observer.ug/news/retired-supreme-court-judge-kanyeihamba-dies-at-nakasero-hospital/Watchdog Uganda. "Justice George Kanyeihamba Passes Away at 85, Leaving a Lasting Legacy in Uganda". https://www.watchdoguganda.com/court/20250714/181433/justice-george-kanyeihamba-passes-away-at-85-leaving-a-lasting-legacy-in-uganda.htmlDaily Express. "PROFILE: The Life and Legacy of Justice Kanyeihamba, Uganda’s Fiercest Defender of the Rule of Law". https://dailyexpress.co.ug/2025/07/14/profile-the-life-and-legacy-of-prof-george-kanyeihamba-ugandas-fiercest-defender-of-the-rule-of-law/Sunrise Newspaper. "A Mind of Law, A Heart of Courage: Justice Kanyeihamba Passes On At 84". https://sunrise.ug/law/202507/a-mind-of-law-a-heart-of-courage-justice-kanyeihamba-passes-on-at-84.html

Ualimu na uandishi
Baada ya kumaliza masomo yake ya shahada ya kwanza na taaluma, Kanyeihamba aliteuliwa kuwa Mhadhiri katika Chuo cha Portsmouth, sasa Chuo Kikuu cha Portsmouth. Baadaye, aliteuliwa kuwa Wakili wa Serikali na majukumu maalum ya kufundisha sheria kwa madarasa ya taaluma na kwa wahitimu wa shahada ya nje ya London katika Shule ya Sheria ya Nsamizi huko Entebbe ambayo baadaye ikawa Kituo cha Ukuzaji wa Sheria.

Alifanya kazi kama mhadhiri wa sheria ambacho kwa sasa ni Chuo Kikuu cha Coventry ambacho kilijulikana kama Polytechnic ya Lanchester na Chuo Kikuu cha Wales huko Cardiff. Ameandika na kushirikiana kuandika makala kadhaa za jarida na vitabu; hesabu ya sheria na Siasa katika Afrika Mashariki: Shida ya Mahakama ya Rufaa ya Afrika Mashariki iliyochapishwa mnamo Januari 1973 katika Mpito Nambari 43, ukurasa wa 43-54. Sheria ya upangaji miji Afrika Mashariki Ukirejelea Uganda iliyochapishwa mnamo Januari 1973 katika maendeleo na mipango juzuu ya 2 kurasa 1-83. Sheria katika upangaji miji na maendeleo katika Afrika Mashariki iliyochapishwa mnamo Januari 1974. Thesis (Ph. D.) - Chuo Kikuu cha Warwick. Sheria ya upangaji miji Afrika Mashariki ilichapishwa mnamo Desemba 1974 katika "Progress in Planning" juzuu ya 2 kurasa 1-83. Mapitio ya vitabu na maelezo yaliyochapishwa na Mwalimu wa Sheria mnamo Januari 1977 juzuu ya 11 toleo la 1. Kuboresha Viwango vya Haki za Binadamu na Ulinzi wa Wakimbizi barani Afrika ilichapishwa mnamo Mei 1987 katika Kimbilio: Jarida la Canada juu ya Wakimbizi juzuu ya 6 nambari 4. Athari ya sheria iliyopokelewa juu ya upangaji na maendeleo katika Afrika ya lugha ya Kiingereza iliyochapishwa mnamo Juni 1980 katika Jarida la Kimataifa la Utafiti wa Miji na Mikoa juzuu ya 4 nambari 2 kurasa 239-266.UgStandard. "Judiciary pays tribute to Prof Kanyeihamba". https://www.ugstandard.com/judiciary-pays-tribute-to-prof-kanyeihamba/African Court on Human and Peoples' Rights. "Justice George W. Kanyeihamba – Uganda". https://www.africancourt.lopetech.co.tz/2020/04/04/justice-george-w-kanyeihamba-uganda/

Vitabu
Sheria ya Kikatiba na Serikali nchini Uganda: Nadharia na Utendaji wa Katiba nchini Uganda Ikijumuisha Serikali na Tawala za Mitaa, Raia na Serikali, Sheria ya Utawala, Jumuiya ya Afrika Mashariki, na Jumuiya ya Madola iliyochapishwa na Ofisi ya Fasihi ya Afrika Mashariki mnamo 1975. Tafakari juu ya Swali la Uongozi wa Kiislamu nchini Uganda. Iliyochapishwa na Fountain Publishers mnamo 1998. Maoni ya Kanyeihamba kuhusu Sheria, Siasa na Utawala. Iliyochapishwa na Law Africa mnamo 2006. Historia ya Kikatiba na Kisiasa ya Uganda: Kuanzia 1894 hadi Sasa. Iliyochapishwa mnamo 2006 na Law Africa. Baraka na Furaha Ya Kuwa Wewe Ni Nani. Iliyochapishwa mnamo 2012 na Marianum Press Ltd.ICJ / International Commission of Jurists. "Kenya: Judicial Independence, Corruption and Reform". (2005 report) https://www.icj.org/wp-content/uploads/2012/04/kenya_judicial_independence_report_2005.pdf

 Marejeo 

Jamii:wanasheria wa Uganda
Jamii:Waandishi wa Uganda
Jamii:wanasiasa wa Uganda
Jamii:Editathon 2021-06 Morogor