Tungo kirai

Tungo kirai ni kipashio kidogo cha kimuundo chenye neno moja au zaidi ambacho hakina muundo wa kiima (K) na kiarifu (A). Kirai huwa na neno kuu moja kinalotawala. Neno hilo linalotawala ndilo huwa/hukupa dhana (aina) ya kirai.
mfano.
Mtoto yule ni mjinga.

Yule ni mjinga- ni Kirai kivumishi
Uanishaji wa kirai
Uanishaji wa virai umejikita katika aina za maneno, yaani, aina za virai zinatokana na aina za maneno. Kwa kutumia kigezo hicho tunapata aina za virai zifuatazo:

(i) Kirai nomino (KN)
(ii) Kirai kivumishi (KV)
(iii) Kirai kitenzi (KT)
(iv) Kirai kielezi (KE)
(v) Kirai kiunganishi (KU)
(vi) Kirai kihisishi (KH)

(i) Kirai nomino (KN)
Muundo wa kirai nomino umejikita katika nomino au mahusiano ya nomino. Neno kuu linalotawala muundo huu ni nomino. Kirai nomino kinaweza kuundwa na:

(A) Nomino moja 
Mfano: 
Baba
Kalamu
Embe
Darasa
Nyumba
Kunguni
Tanzania
Kenya
Uganda
Rwanda
Burundi

(B) Nomino na nomino
Mfano: 

Baba na mama
Wazee kwa vijana
Paka na panya

(C) Kiwakilishi
Hapa unatumia aina zote za viwakilishi
Mfano: Wewe, ninyi, mimi, sisi, yeye, wao, n.k.

(ii) Kirai kivumishi (KV)
Kirai kivumishi muundo wake umejikita katika vivumishi. Kirai kivumishi hutawaliwa na aina zote za vivumishi.
Mifano
Nyumba '''yetu imebomoka'
Kitabu cha mwalimu kimepotea
Chakula kitamu kimekwisha

(iii) Kirai kitenzi (KT)
Kwa kuangalia muundo wa Kirai hiki huundwa kwa vitenzi vya aina zote.(Mollel Loserian,kutoka udsm)anasema: 
Mifano
Cheza
Kimbia
Ni
-Kuwa
Soma, n.k.

(iv) Kirai kielezi (KE)
Kirai hiki huundwa kwa aina mbalimbali za vielezi:
Mfano: 
Polepole
Sana
Mara mbili
Asubuhi
Darasani, n.k.

(v) Kirai kiunganishi (KU)
Kirai hiki huundwa kwa kutumia viunganishi mbalimbali.
Mfano: 
Ingawa
Na
Kwa kuwa
Bila
Pasipo
Sembuse
Lakini, 

 japokuwa n.k

(vi) Kirai kihisishi (KH)
Kirai hiki huundwa kwa kutumia aina zote za vihisishi.
Mfano: 
Duh!
Aisee!
Kumbe!
Loh!
Naam!
Ewa!
Ahsante!

Tazama pia
Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi