Karne ya 20

Karne ya 20 ilianza tarehe 1 Januari 1901 na kuisha tarehe 31 Desemba 2000, na ilijulikana kwa maendeleo ya haraka ya kiteknolojia, migogoro mikubwa ya kisiasa, na mabadiliko makubwa ya kijamii. Ilishuhudia Vita Kuu mbili vya Dunia, Vita baridi, na uhuru wa mataifa ya Afrika na Asia, mambo yaliyobadilisha mifumo ya nguvu duniani. 

Ukuaji wa viwanda, uchunguzi wa anga, silaha za nyuklia, na teknolojia ya kidijitali vilibadilisha jamii, huku harakati za haki za kiraia, ukombozi wa wanawake, na ushirikiano wa kimataifa zikiathiri mandhari ya kisiasa na kitamaduni. Karne hii pia iliona ongezeko kubwa la idadi ya watu, mafanikio makubwa katika tiba, na kuibuka kwa utandawazi, na kuifanya kuwa moja ya vipindi vyenye mabadiliko makubwa katika historia ya binadamu.

 Vita na Migogoro
Karne ya 20 ilikuwa moja ya vipindi vya ghasia zaidi katika historia ya binadamu, ikiwa na vita kuu mbili za dunia, migogoro ya kikanda, na mapambano ya kiitikadi. Maendeleo ya kiteknolojia katika vita, kupanda na kuanguka kwa falme, na athari za ukoloni ziliunda migogoro ya enzi hii.

Vita Kuu za Karne ya 20
Vita za Kwanza vya Dunia (1914–1918)
Vita za Kwanza za Dunia zilikuwa migogoro ya kimataifa zilizowahusisha mataifa makubwa, hasa kati ya Mataifa ya Muungano (Ufaransa, Uingereza, Urusi, na baadaye Marekani) dhidi ya Mataifa ya Kati (Ujerumani, Austria-Hungary, na Dola ya Ottoman). Vita hivi vilisababisha vifo vya zaidi ya watu milioni 16 na mabadiliko makubwa ya kisiasa, ikiwa ni pamoja na kuanguka kwa milki za Austria-Hungary, Ottoman, Ujerumani, na Urusi.

Vita za Pili za Dunia (1939–1945)
Vita za Pili za Dunia zilikuwa mgogoro mbaya zaidi katika historia, na kusababisha vifo vya zaidi ya watu milioni 70. Vita hivi vilihusisha Mataifa ya Mhimili (Ujerumani, Italia, na Japani) dhidi ya Mataifa ya Muungano (Marekani, Umoja wa Kisovyeti, Uingereza, na mengine). Vita hivi vilishuhudia mauaji ya Holocaust, mabomu ya nyuklia Hiroshima na Nagasaki, na kumalizika kwa kuibuka kwa Marekani na Umoja wa Kisovyeti kama madola makuu, hali iliyosababisha Vita Baridi.

Migogoro ya Vita Baridi (1947–1991)
Vita Baridi haikuwa vita ya moja kwa moja ya kijeshi bali ilihusisha vita vya niaba kati ya Marekani na Umoja wa Kisovyeti, kwa msingi wa mapambano ya kiitikadi kati ya ubepari na ukomunisti. 
Vita vikuu vya kipindi hiki ni pamoja na:
Vita vya Korea (1950–1953) – Mgogoro kati ya Korea Kaskazini (ikiungwa mkono na China na USSR) dhidi ya Korea Kusini (ikiungwa mkono na Marekani na Umoja wa Mataifa), ulioishia bila mshindi wa dhahiri.
Vita vya Vietnam (1955–1975) – Vita vya muda mrefu kati ya Vietnam Kaskazini (wa-Komunisti) na Vietnam Kusini (ikiungwa mkono na Marekani), ambavyo vilimalizika kwa ushindi wa Vietnam Kaskazini na kuunganishwa kwa nchi chini ya utawala wa Kikomunisti.
Vita vya Kisovyeti na Afghanistan (1979–1989) – Umoja wa Kisovyeti uliivamia Afghanistan, lakini hatimaye ulilazimika kuondoka kutokana na upinzani mkali kutoka kwa wapiganaji wa Mujahideen walioungwa mkono na Marekani.

Vita vya Ukombozi
Nusu ya karne ya 20 ilishuhudia mwisho wa ukoloni wa Ulaya barani Afrika, Asia, na Mashariki ya Kati, hali iliyosababisha vita mbalimbali vya uhuru:
Mifano
Harakati za Uhuru wa India (1947) – India na Pakistan zilipata uhuru kutoka Uingereza baada ya mapambano yasiyo ya vurugu na mgawanyiko wa nchi hizo mbili.
Vita vya Uhuru wa Algeria (1954–1962) – Vita vikali dhidi ya utawala wa Kifaransa vilivyopelekea uhuru wa Algeria.
Mapinduzi ya Mau Mau nchini Kenya (1952–1960) – Uasi dhidi ya ukoloni wa Uingereza uliosababisha Kenya kupata uhuru mwaka 1963.
Mapinduzi ya Kitaifa ya Indonesia (1945–1949) – Indonesia ilipambana dhidi ya Uholanzi baada ya Vita vya Pili vya Dunia na kupata uhuru wake.

Migogoro ya Mashariki ya Kati
Mashariki ya Kati ilikuwa na migogoro mingi katika karne ya 20, ikiwemo:
Vita vya Waarabu na Israeli (1948, 1956, 1967, 1973) – Msururu wa vita kati ya Israel na mataifa ya Kiarabu kuhusu mizozo ya ardhi.
Vita vya Iran na Iraq (1980–1988) – Vita vya uharibifu mkubwa kati ya Iran na Iraq vilivyosababisha vifo vya zaidi ya watu milioni moja.
Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Lebanon (1975–1990) – Mgogoro tata ulioshirikisha dini, siasa, na uingiliaji wa mataifa ya kigeni.

Migogoro ya Afrika
Nchi nyingi za Afrika zilishuhudia vita kutokana na migogoro ya kikabila, athari za ukoloni, na mapambano ya kisiasa:

Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Nigeria (1967–1970) – Vita kati ya Nigeria na jimbo lililojitenga la Biafra.
Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Rwanda (1990–1994) – Vita vilivyosababisha mauaji ya kimbari ya Rwanda, ambapo watu takriban 800,000 waliuawa.
Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Somalia (1991–sasa) – Mgogoro wa muda mrefu ulioanza baada ya kuanguka kwa serikali ya Somalia.

Migogoro ya Amerika ya Kusini
Amerika ya Kusini ilikumbwa na vita vya msituni na harakati za mapinduzi:
Mapinduzi ya Cuba (1953–1959) – Yaliongozwa na Fidel Castro na yalipelekea kupinduliwa kwa utawala wa Batista ulioungwa mkono na Marekani.
Mgogoro wa Kikolombia (1964–sasa) – Vita vya muda mrefu kati ya serikali, waasi wa mrengo wa kushoto (FARC), na makundi ya wanamgambo.
Vita vya Kisiri vya Argentina na Chile (1970–1980) – Ukandamizaji wa kisiasa uliosababisha ukatili mkubwa dhidi ya wapinzani wa serikali.

Maendeleo ya Kijeshi
Karne ya 20 ilishuhudia maendeleo makubwa ya teknolojia ya kijeshi, yakiwemo:

Kuibuka kwa vifaru, ndege za kivita, na manowari zilizobadilisha mbinu za vita.
Matumizi ya silaha za nyuklia katika Vita vya Pili vya Dunia.
Kuundwa kwa makombora ya masafa marefu na ujasusi wa satelaiti katika Vita Baridi.

Hitimisho
Karne ya 20 iliundwa na vita kuu za dunia, migogoro ya kiitikadi, na harakati za mapinduzi. Ingawa migogoro mingi ilimalizika kwa makubaliano ya amani, mvutano mwingi uliendelea hadi karne ya 21, ukichochea siasa za kisasa za kimataifa.

 Watu mashuhuri
 Viongozi wa madola 
 Afrika
 Gnassingbe Eyadema, Togo
 Félix Houphouët-Boigny, Côte d'Ivoire
 Kenneth Kaunda, Zambia
 Jomo Kenyatta, Kenya
 Idi Amin, Uganda
 Nelson Mandela, Afrika Kusini
 Robert Mugabe, Zimbabwe
 Gamal Abdel Nasser, Misri
 Anwar Sadat, Misri
 Kwame Nkrumah, Ghana
 Julius Nyerere, Tanzania
 Edward Moringe Sokoine, Tanzania
 Habib Bourguiba, Tunisia
 Muammar Gaddafi, Libya
 Cecil Rhodes, Afrika Kusini
 Haile Selassie, Ethiopia
 Léopold Sédar Senghor, Senegal
 Ahmed Sékou Touré, Guinea
 Amerika
 Theodore Roosevelt, USA
 Franklin Delano Roosevelt, USA
 Dwight D. Eisenhower, USA
 John F. Kennedy, USA
 Richard Nixon, USA
 Ronald Reagan, USA
 Bill Clinton, USA
 Wilfrid Laurier, Canada
 William Lyon Mackenzie King, Canada
 Pierre Trudeau, Canada
 Ernesto 'Che' Guevara, Argentina
 Fidel Castro, Cuba
 Juan Perón, Argentina
 Salvador Allende, Chile
 Augusto Pinochet, Chile
 Emiliano Zápata, Mexico
 Pancho Villa, Mexico
 Asia
 Mao Zedong, Uchina
 Deng Xiaoping, Uchina
 Pol Pot, Cambodia
 Mahatma Gandhi, India
 Indira Gandhi, India
 David Ben-Gurion, Israeli
 Golda Meir, Israeli
 Menachem Begin, Israeli
 Saddam Hussein, Iraq
 Hussein II, Jordan
 Muhammad Ali Jinnah, Pakistan
 Mahathir Mohamad, Malaysia
 Jawaharlal Nehru, India
 Hirohito, Japani
 Ho Chi Minh, Vietnam
 Sun Yat-sen, Uchina
 Chiang Kai-shek, Uchina
 Achmad Sukarno, Indonesia
 Lee Kuan Yew, Singapore
 Hafez el Assad, Syria
 Ulaya
 Kemal Atatürk, Uturuki
 Neville Chamberlain, Uingereza
 Winston Churchill, Uingereza
 Margaret Thatcher, Uingereza
 Charles de Gaulle, Ufaransa
 Éamon de Valera, Ireland
 Franz Ferdinand wa Austria, Austria-Hungaria
 Wilhelm II, Ujerumani
 Vaclav Havel, Czech Republic
 Adolf Hitler, Ujerumani
 Helmut Schmidt, Ujerumani
 Helmut Kohl, Ujerumani
 Gerhard Schröder, Ujerumani
 Benito Mussolini, Italia
 Alcide De Gasperi, Italia
 Amintore Fanfani, Italia
 Aldo Moro, Italia
 Francisco Franco, Hispania
 Jozef Pilsudski, Polandi
 Josip Broz 'Tito', Yugoslavia
 Milan Kučan, Slovenia
 Olof Palme, Sweden
 Nicolae Ceausescu, Romania
 Lech Walesa, Polandi
 Urusi na Umoja wa Kisovyeti
 Nikola II wa Urusi
 Vladimir Lenin
 Joseph Stalin
 Leon Trotsky
 Nikita Khrushchov
 Leonid Brezhnev
 Mikhail Gorbachev
 Boris Yeltsin
 Vladimir Vladimirovich Putin

 Wanasayansi 
 Niels Bohr
 Albert Einstein
 Enrico Fermi
 Howard Walter Florey
 Sigmund Freud
 Kurt Gödel
 Fritz Haber
 Werner Karl Heisenberg
 Andrey Nikolaevich Kolmogorov
 Linus Pauling
 Erwin Schrödinger
 John von Neumann
 Alan Turing

 Uchumi na biashara 
 John Maynard Keynes
 John Kenneth Galbraith
 Milton Friedman
 Henry Ford
 Thomas J. Watson
 Bill Gates

 Wanaanga wa kwanza 
 Robert Goddard
 Wernher Von Braun
 Neil Armstrong
 Louis Bleriot
 Yuri Gagarin
 Vladimir Mikhailovich Komarov
 Freddie Laker
 Charles Lindbergh
 Ron McNair
 Ellison Onizuka
 Herman Potočnik Noordung
 Alan Shepard
 Valentina Tereshkova
 Wright Brothers

 Viongozi wa kijeshi 
 Bernard Freyberg
 Douglas Haig
 Douglas MacArthur
 Rudolf Maister
 Bernard Montgomery
 Chester Nimitz
 George Patton
 Erwin Rommel
 Franc Rozman Stane
 Georgy Zhukov

 Watu wa dini 
 Grigori Rasputin
 Papa Pius X
 Papa Benedikto XV
 Papa Pius XI
 Papa Pius XII
 Papa Yohane XXIII
 Papa Paulo VI
 Papa Yohane Paulo I
 Papa Yohane Paulo II
 Leopoldo Mandic
 Maximilian Kolbe
 Pio wa Pietrelcina
 Mama Teresa wa Kolkata
 The 13th Dalai Lama of Tibet, Thubten Gyatso
 The 14th Dalai Lama of Tibet, Tenzin Gyatso
 Martin Luther King Jr.
 Billy Graham
 Roger Schutz
 Prabhupada A.C. Bhaktivedanta

 Wasanii 
 Constatin Brancusi
 George Braque
 Salvador Dalí
 Marcel Duchamp
 Jacob Epstein
 Juan Gris
 Wassily Kandinsky
 Henri Matisse
 Joan Miró
 Amedeo Modigliani
 Piet Mondrian
 Henry Moore
 Pablo Picasso
 Jackson Pollock
 Andy Warhol

 Waburudishaji 
 The Beatles
 Bob Dylan
 Bob Marley
 Charlie Chaplin
 P. Ramlee 
 Elvis Presley
 Frank Sinatra
 Groucho Marx
 Jimi Hendrix
 Kraftwerk
 Louis Armstrong
 Lucille Ball
 Marilyn Monroe
 Michael Jackson
 Pink Floyd
 Queen (band)
 Spike Jones
 Spike Milligan
 The Velvet Underground

 Watunzi na washairi 
 Louis Aragon
 Samuel Beckett
 Jorge Luis Borges
 André Breton
 Basil Bunting
 Albert Camus
 Noam Chomsky
 Cid Corman
 Hart Crane
 Robert Creeley
 E. E. Cummings
 T. S. Eliot
 Paul Eluard
 Gabriel García Márquez
 Allen Ginsberg
 Alamgir Hashmi
 Seamus Heaney
 Ernest Hemingway
 H.D.
 Orrick Johns
 James Joyce
 Franz Kafka
 Jack Kerouac
 Philip Larkin
 Mina Loy
 Hugh MacDiarmid
 Antonio Machado
 Andre Malraux
 Marianne Moore
 Sean O'Casey
 Charles Olson
 George Oppen
 George Orwell
 Ezra Pound
 Marcel Proust
 Thomas Pynchon
 Ayn Rand
 Charles Reznikoff
 Dorothy Richardson
 Jean-Paul Sartre
 Antoine de Saint-Exupéry
 Gary Snyder
 Gertrude Stein
 Wallace Stevens
 John Millington Synge
 J. R. R. Tolkien
 William Carlos Williams
 Virginia Woolf
 W. B. Yeats
 Louis Zukofsky

 Wanamichezo 
 Babe Ruth
 Wilfred Benitez
 Larry Bird
 Donald Bradman
 Roberto Clemente
 Fausto Coppi
 Angel Cordero
 Wilfredo Gomez
 Wayne Gretzky
 Edmund Hillary
 Magic Johnson
 Michael Jordan
 Martina Navratilova
 Eddy Merckx
 Diego Maradona
 Jack Nicklaus
 Pelé
 Jackie Robinson
 Martin Strel
 Mark Todd
 Muhammad Ali
 Mike Tyson
 Ted Williams

 Miaka 

 Marejeo

Jamii:Karne
Jamii:Karne ya 20