Venezuela

Venezuela ni nchi iliyopo pwani ya kaskazini mwa Amerika ya Kusini. Jina lake rasmi ni Jamhuri ya Kibolivar ya Venezuela (Kihispania: República Bolivariana de Venezuela). Sehemu kubwa ya ardhi yake ipo barani, ingawa nchi ina visiwa mbalimbali katika Bahari ya Karibi. Venezuela ina eneo la kilomita za mraba 912,050 (maili za mraba 352,140). Idadi ya wakazi ni kati ya milioni 32 na milioni 28. Utambuji wa takwimu maalumu unategemea shirika linalofanya makadirio. Idadi ya watu imepanda na kupunguka miaka iliyopita kama matokeo ya mgogoro wa kiuchumi uliotukia kuanzia mwaka 2010. 

Imepakana na Brazil, Guyana na Kolombia barani. Nchi ipo pwani pa Bahari ya Karibi na Bahari ya Atlantiki. Mbele ya pwani ya Bahari ya Karibi kuna madola ya visiwani ya Aruba, Antili za Kiholanzi na Trinidad na Tobago.

Ndani ya nchi kuna majimbo ishirini na tatu, wilaya ya mji mkuu wa Caracas, na maeneo tegemezi ya baharini. Caracas ni mji mkubwa wa kwanza. Mji wa pili kwa ukubwa ni Maracaibo. Wavenezuela wengi wanaishi pwani ya kaskazini, hasa karibu na Caracas. Venezuela ni mojawapo kati ya nchi zinazokuwa na mkusanyiko mkubwa zaidi wa watu wanaosakini mijini.

Venezuela ilikuwa koloni la Hispania kutoka mwaka 1522 hadi mwaka 1811. Upinzani wa wakazi wa asili ulikuwa kali. Wengi wao walitiwa utumwani kutoka mwanzo wa ukoloni, kama hawakuuawa. Halafu Venezuela ilikuwa mojawapo kati ya makoloni ya kwanza ya Hispania katika Amerika kutangaza uhuru wake karne ya 19. Ilikuwa sehemu ya Jamhuri ya Shirikisho la Kwanza la Kolombia (Kihispania: Gran Colombia). Ilitengeka kama dola huru mwaka 1830. Baadaye, karne ya 19, Venezuela ilipitia msukosuko wa kisiasa na utawala wa mabavu. Madikteta wa kieneo walitawala nchi hadi katikati ya karne ya 20. Kuanzia mwaka 1958, serikali mbalimbali za kidemokrasia zilitawala. Kwa kipindi hicho, nchi ilipitia ustawi wa kiuchumi.

Migogoro ya kifedha kadhaa miaka ya 1980 na 1990 ilisababisha migogoro ya kisiasa na msukosuko ya kijamii uliovuka nchi yote. Miongoni mwa matukio ya kipindi hicho kulikuwa na ghasia za Caracazo mwaka 1989, mapinduzi mawili mwaka 1992, na shtaka la Rais aliyebadhiria mifuko ya serikali mwaka 1993. Mwaka huo kesho, kwa sababu wananchi walipoteza imani kwa vyama vya kidesturi, uchaguzi wa 1998 ulileta ushindi wa Hugo Chávez na Mapinduzi ya Kibolivar. Mwanzo wa mapinduzi hayo ulikuwa Mkutano wa Katiba wa mwaka 1999. Ongezeko la bei ya mafuta ya petroli liliziunga mkono sera za kiuchumi zilizozingatia manufaa ya umma. Tukio hilo liliruhusu maongezeko ya uwekezaji kwa huduma kwa jamii na upungufu wa tofauti ya utajiri na umaskini miaka ya mapema ya serikali hiyo. Kwa hali yoyote, umaskini ulipanda tena kwa kasi miaka ya 2010. Unyofu wa matokeo ya chaguzi za miaka 2013, 2018, na 2024 zilishukiwa ndani na nje ya nchi. Wagombea wa upinzani walishikwa au walifukuzwa. Maandamano makubwa yalijiri kama matokeo, vilevile shutuma ya madola mengi. Migogoro mingine ilianza kama matokeo. Mwaka 2026 mwezi wa kwanza tarehe 4, Marekani iliteka Rais wa Venezuela Nicolás Maduro. Nchi hiyo ilitangaza kuwa ingeiongoza Venezuela hadi serikali ya kitambo ingeweza kuundwa. Rais wa Marekani Donald Trump ametangaza kuwa nchi yake ingedhibiti kuuza nje kwa mafuta ya petroli ya Venezuela.

Kikatiba Venezuela ni shirikisho la jamhuri ya kirais. Kwa hali yoyote, nchi ilikengeua kuwa mabavu zaidi tangu mwanzo wa utawala wa Hugo Chávez na Nicolás Maduro. Nchi iko mahali kubaya orodhani kwa uhuru wa magazeti, haki za raia, na usimamizi wa ufisadi. Hakuna uhuru wa kimahakama. Ni nchi inayoendelea, na ina hazina kubwa zaidi za mafuta za dunia. Mara moja, Venezuela ilikuwa nchi isiyoendelea iliyokuwa hasa muuzaji wa bidhaa za kilimo kama buni na kokwa za kakao. Hata hivyo, mafuta yalishinda haraka kuwa bidhaa nje kuu ya nchi na chanzo kikuu cha mapato ya serikali. Miongoni mwa shida za nchi ni mfumko wa bei kali, uhaba wa bidhaa za haja, ukosefu wa ajira, umaskini unaoenea pote, ugonjwa, kiwango cha vifo vya watoto wachanga kikubwa, utapiamlo, changamoto za mazingira, matatizo ya uhalifu makali, na ufisadi mkali. Vikwazo vya mali ya nje vilivyowekwa na Marekani viligharimu nchi kati ya dola ya Marekani bilioni 24 na 30. Hali hizi zimechangia tatizo la wakimbizi wakati ambapo kati ya watu milioni 6.8 na milioni 7.9 wameondoka nchi hadi Mei 2025. Hadi mwaka 2017, Venezuela imetangazwa kukosekana kuhusu malipo yake mashirika ya makadirio ya mkopo. Migogoro hii imekuwa sababu kuu ya uvunjaji wa haki za binadamu uozidishika. 

Lugha ya Kihispania ni lugha ya kitaifa ya Venezuela. 

 Asili ya jina "Venezuela" 
Jina la nchi ni umbo la Kihispania la jina la mji wa Venezia (Italia). Amerigo Vespucci, mpelelezi Mwitalia katika utumishi wa mfalme wa Hispania, aliona vijiji vya wenyeji waliojenga nyumba juu ya maboriti yaliyosimamishwa katikati ya maji karibu na mwambao pasipo kina. Vijiji vilimkubusha mji wa Venezia uliojengwa vilevile. Venezuela yamaanisha "Venezia Ndogo" katika Kihispania.

 Jiografia 
Venezuela ipo kaskazini mwa Amerika ya Kusini inayofanya sehemu ya bamba la Amerika ya Kusini kuhusu gandunia. Ni nchi ya 32 kwa ukubwa, ikiwa na eneo la jumla la km² 916,445 (kama Namibia), ikiwa na kipimo cha eneo ardhini cha km² 882,050. Maeneo ya Venezuela yapo baina ya ikweta na latitudo 16°N (kaskazini), na baina ya longitudo 59° na 74°W (magharibi). 

Venezuela inaonekana kuwa na umbo wa pembetatu, ikiwa na pwani yenye urefu wa km 2,800 (mi 1,700). Miongoni mwapwani hizi ni visiwa vingi katika Bahari ya Karibi na sehemu fupi iliyopakana Bahari ya Atlantiki kaskazini. Kuna kanda nne za kijiografia thabiti: 
 Tambarare za pwani karibu na Maracaibo katika kaskazini-magharibi
 Milima ya Andes katika kaskazini-magharibi ikiyoshika eneo kubwa kuenea  magamaga pwani ya Karibi kwa kiasi kikubwa kutoka magharibi mpakani pa Kolombia mpaka mashariki katika pwani kaskazini.
 Tambarare pana za mto Orinoco katikati ya nchi.
 Nyanda za juu za Guyana katika kusini-mashariki.
Asilimia 39 za eneo hili ni misitu, mashamba ya kilimo ni 4%, eneo la mifugo 20%, na mazao ya kudumu kama kahawa 1%. 

 Milima ya meza 
Nyanda za juu za Guayana zina milima ya pekee: kuna milima ya meza 115 inayoitwa "tepui" katika lugha ya wakazi asilia. 
Kiekolojia hilo ni eneo muhimu kwa sababu milima mingi ina mimea na wanyama wa pekee, tofauti na milima jirani, na inapatikana hapa tu kote duniani. Maporomoko marefu duniani yatelemka kutoka milima hii kama vile maporomoko ya Salto del Angel ("anguko la malaika") ambako maji huanguka mita 965.  

 Mito 
Mto mkubwa wa Venezuela ni Orinoco wenye urefu wa km 2574 unaoishia katika Atlantiki. Lakini mkono wa Brazo Casiquiare unajitenga na kuishia katika mto wa Amazonas nchini Brazil. Matawimto muhimu ya Orinoco ni Rio Apure na Rio Caroni.

 Majimbo katika shirikisho 

Venezuela ni shirikisho la majimbo 23 ya kujitawala, maeneo yasiyojitawala na eneo la shirikisho la Caracas. 

JimboMji MkuuWakaziEneoKanda Amazonas  Puerto Ayacucho  70,464  180,144 km²  Guayana   Anzoátegui  Barcelona  1,222,225  43,300 km²  Nor - Oriental   Apure  San Fernando de Apure  377,756  76,500 km²  Llanos   Aragua  Maracay  1,449,616  7,014 km²  Central   Barinas  Barinas  624,508  35,200 km²  Andean   Bolívar  Ciudad Bolívar  1,214,846  238.000 km²  Guayana   Carabobo  Valencia  1,932,168  4,650 km²  Central   Cojedes  San Carlos  253,105  14,800 km²  Central   Delta Amacuro  Tucupita  97,987  40,200 km²  Guayana   Falcón  Coro  763,180  24,800 km²  Central - Occidental  Guárico  San Juan de los Morros  627,086  64,986 km²  Llanos   Lara  Barquisimeto  1,556,415  19,800 km²  Central - Occidental   Mérida  Mérida  715,268  11,300 km²  Andean   Miranda  Los Teques  2,330,872  7,950 km²  Capital   Monagas  Maturín  712,626  28,930 km²  Nor - Oriental  65px Nueva Esparta  La Asunción  712,626  1,150 km²  Insular  65px Portuguesa  Guanare  725,740  15,200 km²  Central - Occidental   Sucre  Cumaná  786,483  11,800 km²  Nor - Oriental   Táchira  San Cristóbal  992,669  11,100 km²  South - Occidental   Trujillo  Trujillo  608,563  7,400 km²  Andean   Vargas  La Guaira  298,109  1,496 km²  Capital   Yaracuy  San Felipe  499,049  7,100 km²  Central - Occidental   Zulia  Maracaibo  2,983,679  63,100 km²  Zulian   Dependencias Federales (maneo chini ya shirikisho) -  2,245  342 km²  Insular (visiwa)  Distrito Federal Caracas (Mkoa wa shirikisho)  -  2,284,921  433 km²  Capital (mji mkuu) 

 Mgogoro wa kiuchumi 
Mgogoro wa kiuchumi wa Venezuela ulianza mwongo 2010. Ulitokana kwa kiasi fulani na vikwazo vya kiuchumi vilivyowekwa na Marekani. Sababu nyingine zilikuwa mfumko wa bei kali, ufisadi, usimamizi mbaya wa uchumi, na kutegemea kwa bidhaa moja, mafuta ya petroli. Kuporomoka kwa bei ya mafuta kulisababisha migogoro hii yote kutokea.

Watu
Wakazi wengi (51.6%) wanajiainisha kama machotara wa Kizungu-Kiindio. Wazungu ni 43.6%, wenye asili ya Afrika ni 3.5% na Waindio 2.6%. Utafiti wa DNA unaonyesha kwamba urithi wa jeni kwa asilimia 60.6 ni wa Kizungu, 23 ni wa Kiindio na 16.3 ni wa Kiafrika.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kihispania, ingawa lugha asilia zinakubalika kwa Waindio, na lugha nyingine zinatumiwa na wahamiaji.

Upande wa dini, 88% ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki (71%) na madhehebu mbalimbali ya Uprotestanti (17%).

 Tazama pia 
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

 Tanbihi 

 Viungo vya nje 

  Serikali ya Venezuela tovuti rasmi 

 Venezuela  at UCB Libraries GovPubs

 Venezuela from the Library of Congress Country Studies (1990)
 Venezuela profile from the BBC News
 Maps on Venezuela – Cartographic features 
 Key Development Forecasts for Venezuela from International Futures
 Venezuela and Tourism  from Sky Immigration


Jamii:Karibi
Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania