Amerika ya Kaskazini

Amerika ya Kaskazini ni bara upande wa Kaskazini mwa Ikweta. Inapakana na Bahari ya Pasifiki upande wa Magharibi, na Bahari ya Atlantiki upande wa Mashariki. Bara hili lina nchi nyingi zenye tamaduni na historia tofauti, likiwemo Marekani, Kanada, na Mexico. Hali ya hewa na miundo ya ardhi inatofautiana kutoka misitu ya baridi hadi jangwani. Bara hili pia lina umuhimu mkubwa kiuchumi na kisiasa duniani.

Kisiwa cha Greenland ni sehemu ya Amerika Kaskazini kijiografia maana kipo juu ya bamba la gandunia lileile, lakini si nchi huru, bali kipo chini ya Denmark.

Nchi za Amerika ya Kati zinahesabiwa kuwa sehemu za bara hilo katika hesabu ya kawaida ya mabara saba. Kijiolojia ziko juu ya bamba la gandunia tofauti na Amerika Kaskazini: ni bamba la Karibi pia kihistoria na kiutamaduni ziko tofauti na nchi mbili kubwa katika kaskazini.

 Jina "Amerika" 
Neno "Amerika" limetokana na jina la kwanza la Mwitalia Amerigo Vespucci (1451-1512). Vespucci alikuwa baharia na mfanyabiashara katika utumishi wa familia ya Medici kutoka Firenze (Italia). Tangu mwaka 1499 alisafiri kwenye pwani za Amerika ya Kusini na Amerika ya Kati akaandika kitabu juu ya safari zake. Humo aliandika ya kwamba hakukubaliana na Kristoforo Kolumbus ya kwamba visiwa na nchi zilizofikiwa na Kolumbus zilikuwa sehemu ya Uhindi. Amerigo alipendekeza ya kwamba zilikuwa sehemu za "dunia mpya" au bara jipya akiwa mtu wa kwanza kuandika hivyo. 

Mwanajiografia Mjerumani Martin Waldseemüller alitumia jina la "Amerika" kwa heshima ya Amerigo alipochora ramani yake ya dunia ya mwaka 1507.
 Historia 
‎Historia ya Amerika Kaskazini inaanza na uhamiaji wa watu wa asili kutoka Asia kupitia Daraja la Ardhi la Bering maelfu ya miaka iliyopita, jambo lililosababisha kuibuka kwa ustaarabu mbalimbali wenye maendeleo makubwa kama vile Maya, Aztec na Mississippian culture. Jamii hizi zilijenga miji, zikaendeleza kilimo, mitandao ya biashara na mifumo ya utawala muda mrefu kabla ya kuwasili kwa Wazungu. Mnamo mwaka 1492, Christopher Columbus aliwasili katika Karibiani kwa ufadhili wa Ferdinand II of Aragon na Isabella I of Castile, tukio lililoashiria mwanzo wa uchunguzi na ukoloni wa Ulaya katika bara hilo. Baadaye, Wahispania, Wafaransa na Waingereza walianzisha makoloni, jambo lililobadili kwa kiasi kikubwa bara hilo kupitia vita, magonjwa, biashara na mwingiliano wa kitamaduni.
‎
‎Katika karne ya 17 na 18, makoloni ya Ulaya yalipanuka na ushindani ukaongezeka, hasa kati ya Ufaransa na Britania Kuu. Seven Years War ilibadili kwa kiasi kikubwa umiliki wa maeneo, na kuifanya Uingereza kuwa na nguvu zaidi katika sehemu kubwa ya mashariki ya Amerika Kaskazini. Migogoro kati ya Uingereza na makoloni yake kumi na matatu ilisababisha American Revolution na kuundwa kwa Muungano wa Madola ya Amerika mwaka 1776. Wakati huohuo, Kanada iliendelea kujiendeleza chini ya utawala wa Uingereza, na Mexico ilipata uhuru kutoka Hispania mwaka 1821. Katika kipindi hiki, watu wa asili walikumbwa na kuondolewa katika ardhi zao, huku biashara ya utumwa ya Atlantiki ikileta mamilioni ya Waafrika kwa nguvu katika bara hilo.
‎
‎Katika karne ya 19 na 20, Amerika Kaskazini ilishuhudia ukuaji wa haraka wa viwanda, upanuzi wa maeneo na mabadiliko ya kijamii. American Civil War ilibadilisha sana historia ya Marekani na kukomesha kisheria utumwa, huku upanuzi kuelekea magharibi ukisababisha kuhamishwa kwa mataifa mengi ya Wenyeji wa Amerika. Kanada iliunda shirikisho mwaka 1867 na baadaye kupata mamlaka makubwa zaidi ya kujitawala, na Mexico ilipitia misukosuko mikubwa wakati wa Mexican Revolution. Katika karne ya 20, mataifa ya Amerika Kaskazini yalishiriki kwa kiasi kikubwa katika vita vya dunia (ya Kwanza na Ya pili), na hatimaye kujitokeza kama nguvu muhimu za kiuchumi na kisiasa, huku Marekani ikiwa mojawapo ya mataifa yenye ushawishi mkubwa duniani.

 Jiografia 
Amerika Kaskazini ni bara la tatu kwa ukubwa duniani, likifunika takriban kilomita za mraba 24,230,000 (24.23 milioni km²) na likikaa kati ya Bahari ya Aktiki kaskazini, Bahari ya Atlantiki mashariki na Bahari ya Pasifiki magharibi. Bara hili lina muundo wa takriban umbo la pembetatu, na kinara chake kiko kaskazini huku ukingo wa kusini ukisogea kuelekea Isthmus ya Panama.Grinilandi, kisiwa kikubwa duniani, pia hujumuishwa kijiografia na bara hili, ingawa kwa kitamaduni mara nyingine huzingatiwa kando yake.

Barani hapa kuna aina mbalimbali za mandhari, ikijumuisha milima mikubwa kama vile Milima ya Rocky na Milima ya Appalachian, pamoja na maeneo ya tambarare kama vile Great Plains na Central Lowlands. Kaskazini mwa bara ni Eneo la Aktiki ambalo lina tundra na barafu, hali ya hewa kali ya kisawaziko na miundo ya asili kama vile glaciers na ukanda wa permafrost. Bara pia lina mito mikubwa na mabwawa, ikiwemo Mito ya Mississippi–Missouri, pamoja na Maziwa Kuu (Great Lakes), kundi la mabwawa ya maji safi makubwa kabisa kwa eneo duniani.

Kwa upande wa hali ya hewa, bara la Amerika Kaskazini lina aina mbalimbali za hali ya anga kutokana na urefu wake kutoka kaskazini hadi kusini—hii ni pamoja na hali ya baridi kali ya Aktiki, hali ya ukanda wa kati yenye mabadiliko makubwa ya msimu, na hali ya kitropiki kusini mwa bara. Anuwai ya hali ya hewa inachangia utofauti wa ekolojia na mimea pamoja na wanyama mbalimbali wanaoishi katika maeneo kama misitu ya baridi, jangwani, bonde na ukanda wa mvua.

 Marejeo 

Jamii:Bara
Jamii:Amerika