Kilatini

Kilatini (Lingua Latina la) ni lugha ya kale ya Kihindi-Kiulaya ambayo ilizungumzwa katika Dola la Roma. Ilianza kama lugha ya eneo la Lazio nchini Italia na baadaye ikawa lugha kuu ya utawala wa Kirumi, ikienea kote Ulaya kupitia upanuzi wa Dola la Roma. Ingawa haizungumzwi tena kama lugha ya asili, Kilatini bado hutumika katika taasisi za kidini, sayansi, sheria, na elimu ya juu, hasa katika Mji wa Vatikani na taasisi za kitaaluma. Lugha za Kirumi kama Kihispania, Kifaransa, Kiitaliano, Kireno, na Kiromania zilichipuka kutoka Kilatini cha Kawaida (Vulgar Latin), ambacho kilitumiwa na watu wa kawaida katika Milki ya Roma

Historia
Kilatini kilikuwa lugha hai takriban kati ya miaka 500 KK na 600 BK na baadaye lahaja zake mbalimbali ziliendelea na kukomaa kuwa lugha za pekee zinazojulikana kama lugha za Kirumi, kama Kiitalia, Kifaransa, Kihispania, Kireno, Kiromania n.k.

Kilatini ni pia jina la mwandiko au aina ya herufi (alfabeti ya Kilatini) inayotumika kwa lugha nyingi duniani. Hata Kiswahili huandikwa siku hizi kwa herufi za Kilatini kama kwa mfano ukurasa huu wa Wikipedia.

Kilikuwa 
 lugha ya Dola la Roma (angalia pia Roma ya Kale)
 lugha mama ya lahaja zilizoendelea na kuwa lugha za Kirumi
 lugha ya elimu na sayansi katika Ulaya kwa karne nyingi
 lugha rasmi ya serikali katika nchi nyingi za Ulaya kati ya mwisho wa Dola la Roma mwaka 476 BK hadi mnamo 1700 BK
 lugha pekee ya liturgia katika Kanisa la Kilatini hadi mwaka 1965

Hadi leo Kilatini ina athira kubwa katika lugha ya sayansi na elimu. Hadi leo hufundishwa mashuleni hasa Ulaya. Tena ni
 lugha ya kidini katika Kanisa Katoliki
 lugha rasmi katika nchi ya Vatikano.

Urithi wa Kilatini katika Kiswahili
Kiswahili kimerithi maneno yenye asili ya Kilatini hasa kupitia Kiingereza kilichopokea karibu asilimia hamsini ya maneno yake yote kutoka Kilatini kupitia hasa Kifaransa. Maneno mengine ya Kilatini yameingia Kiswahili kupitia Kireno, Kifaransa n.k. 

Mifano:
 shule limetokana na Kijerumani "Schule" iliyopokewa kutoka Kilatini "schola".
 gari limetokana na Kiingereza "car" iliyopokewa kutoka Kilatini "carrus".
 basi limetokana na Kiingereza "bus" ambayo ni kifupisho cha Kilatini "omnibus" (maana "kwa wote").
 meza limetokana na Kireno "mesa" iliyopokewa kutoka Kilatini "mensa".
 familia limetokana na Kiingereza "family" iliyopokewa kutoka Kilatini "familia".
 mashine limetokana na Kiingereza "machine" (au kutoka Kijerumani "Maschine") iliyopokewa kutoka Kilatini "machina"

Kilatini cha kisasa
Kilatini kilikuwa na upanuzi mkubwa kuanzia karne ya 16; misingi ya sayansi ya kisasa ilijadiliwa katika Ulaya kwa Kilatini kilichokuwa lugha ya vyuo vikuu kote Ulaya. Katika karne ya 18 na 19 mataifa mengi yaliimarisha lugha zao na kuzitumia kwa ngazi zote za elimu. Lakini wataalamu wa Ulaya na Marekani waliendelea kutumia majina ya Kilatini kwa kutaja habari za kisayansi na kubuni majina mapya kufuatana na kanuni za Kilatini kwa kutaja vitu na viumbe vilivyotambuliwa na kuelezwa kisayansi. Kazi hii iliendelea hata wakati matumizi ya Kilatini kama lugha ya kujadiliana yalishafikia mwisho wake.

Katika karne ya 20 kulikuwa na harakati ya wapenzi wa lugha kuunda misamiati ya "Kilatini cha Kisasa" yenye maneno kwa ajili ya mitambo ya kisasa, mtandao n.k. Wikipedia ya Kilatini ilifikia makala zaidi ya 130,000 kwenye mwaka 2019.

 Tazama pia 
Wikipedia ya Kilatini 

Viungo vya nje
makala za OLAC kuhusu Kilatini 
lugha ya Kilatini katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lat

Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Roma ya Kale
Jamii:Kanisa Katoliki