Italia

Italia (jina rasmi: Jamhuri ya Italia) ni nchi iliyopo kusini mwa Ulaya. Inapakana na Ufaransa upande wa magharibi, Uswisi na Austria upande wa kaskazini, na Slovenia upande wa mashariki. Nchi hii ina idadi ya watu takriban milioni 60 na ina eneo la kilomita za mraba 301,340. Roma, jiji kubwa zaidi, pia ni mji mkuu. Italia imegawanywa katika mikoa 20 na inajulikana kwa alama zake za kihistoria, sanaa, vyakula, na kama mahali pa kuzaliwa kwa Dola la Roma na Renaissance.

Italia ina urithi tajiri wa kitamaduni unaoendelea kuathiri dunia hadi leo. Kuanzia usanifu majengo na uhandisi wa Roma ya Kale hadi kazi bora za enzi ya Renaissance kutoka kwa wasanii kama Leonardo da Vinci na Michelangelo, mchango wa Italia katika sanaa, fasihi na sayansi hauna kifani. Miji kama Firenze, Venezia na Milano inajulikana kwa majumba ya kihistoria, makanisa, na maeneo ya kale yenye hazina ya sanaa, na huvutia mamilioni ya watalii kila mwaka.

Uchumi wa Italia ni miongoni mwa mikubwa zaidi katika Umoja wa Ulaya na unajulikana kwa sekta mbalimbali kama vile mitindo ya mavazi, magari, kilimo na utalii. Italia ni makao ya chapa maarufu duniani kama Ferrari, Gucci] na Lavazza. Nchi hii pia ina nafasi muhimu katika siasa za kimataifa kama mwanachama mwanzilishi wa Umoja wa Ulaya, NATO na Umoja wa Mataifa. Licha ya changamoto za kiuchumi, Italia bado ni nchi yenye uhai mkubwa, utambulisho imara wa kitaifa na ushawishi mpana wa kitamaduni duniani.

Jiografia
Umbo la jamhuri, kama lile la rasi yake, linafanana na mguu linalozungukwa na maji ya Mediteraneo pande tatu. 

Milima ya Appennini inaunda uti wa mgongo wake, wakati ile ya Alpi, ambayo ni mirefu zaidi, inaunda kwa kiasi kikubwa mpaka kati ya Italia na nchi nyingine za Ulaya.

Mlima mrefu zaidi, ukiwa na mita 4,810 juu ya usawa wa bahari, unaitwa Monte Bianco (Mlima Mweupe) na uko mpakani kwa Ufaransa.  

Visiwa viwili vikubwa vya Sisilia na Sardinia ni sehemu za Italia pamoja na visiwa vingi vidogovidogo, vile vya Pelagie na Pantelleria vikiwa upande wa Afrika. 

Italia ina volkeno 14, ambazo 4 kati yake ziko hai: ile ndefu zaidi kuliko zote za Ulaya (mita 3,329) inaitwa Etna na iko mashariki mwa Sisilia. Italia inaongoza Ulaya kwa wingi wa matetemeko ya ardhi.

Mto mrefu zaidi unaitwa Po na una urefu wa kilomita 652. Mito mingine mirefu ni Adige, Tevere, Adda, Oglio, Tanaro, Ticino, Arno, Piave, Reno, Sarca-Mincio n.k.

Maziwa makubwa zaidi ni: Garda (km2 367.94), Ziwa Maggiore (212.51, likiingia Uswisi), Ziwa la Como (145.9), Trasimeno (124.29) na Ziwa la Bolsena (113.55).

Kutokana na urefu mkubwa wa Italia toka kaskazini hadi kusini, hali ya hewa ni tofauti sana, kuanzia baridi kali sana hadi joto kali sana.

 Mikoa 
 Bendera Jina Makao makuu Eneo (km2)Wakazi Msongamano wa watu/km² Wilaya Miji Miji mikubwa Hali ya utawala40px|borderAbruzzoL'Aquila10,7631,307,9191224305 -Kawaida40px|borderBonde la AostaAosta3,263126,93339074 -Kujitawala40px|borderPugliaBari19,3584,045,9492096258BariKawaida40px|borderBasilicataPotenza9,995575,902582131-Kawaida40px|borderCalabriaCatanzaro15,0811,954,4031305409 Reggio CalabriaKawaida40px|borderCampaniaNapoli13,5905,761,1554245551NapoliKawaidaEmilia-RomagnaBologna22,4464,354,4501949348BolognaKawaida40px|borderFriuli-Venezia GiuliaTrieste7,8581,219,3561554218TriesteKujitawala40px|borderLazioRome17,2365,550,4593225378RomeKawaida40px|borderLiguriaGenoa5,4221,565,3492894235GenoaKawaida40px|borderLombardiaMilan23,8619,749,593409121544MilanKawaida40px|borderMarcheAncona9,3661,541,6921655239 -Kawaida40px|borderMoliseCampobasso4,438312,394702136-Kawaida40px|borderPiemonteTurin25,4024,366,25117281206TurinKawaida40px|borderSardiniaCagliari24,0901,637,193688377 CagliariKujitawala40px|borderSisiliaPalermo25,7114,994,8171949390Catania, Messina, PalermoKujitawala40px|borderTrentino-Alto Adige/SüdtirolTrento13,607 1,036,707762333-Kujitawala40px|borderToscanaFirenze22,9943,679,02716010287FirenzeKawaida40px|borderUmbriaPerugia8,456885,535105292 -Kawaida40px|borderVenetoVenisi18,3994,865,3802647581VenisiKawaida

Historia

Akiolojia imethibitisha uwepo wa Homo neanderthaliensis miaka 128,000-187,000 hivi iliyopita. Homo sapiens sapiens alifika miaka 40,000 hivi iliyopita.

Kufikia milenia ya 1 KK wakazi wengi walikuwa wa jamii ya Kizungu na kutumia lugha za Kihindi-Kiulaya.

Peninsula ya Italia iliunganishwa mara ya kwanza na Jamhuri ya Roma (509-27 KK), lakini hiyo ilipoenea Ulaya kusini na magharibi, Afrika ya Kaskazini na Asia ya Magharibi ikawa na sura ya kimataifa kama Dola la Roma.

Umoja ulipotea kuanzia uvamizi wa jiji la Roma uliofanywa na Wagermanik (476 BK) na hasa baada ya ufalme wa Karolo Mkuu aliyetawala sehemu ya kaskazini tu.

Juhudi za kuurudisha umoja zilifanywa hasa katika karne ya 19, ambapo Ufalme wa Sardinia uliteka sehemu kubwa ya Italia (hasa miaka 1860, 1866 na 1870) na kubadilika kuwa Ufalme wa Italia wenye makao makuu Roma.

Baada ya vita vikuu vya pili iligeuka Jamhuri yenye katiba inayotia mamlaka kuu mikononi mwa bunge.

Ni kati ya nchi sita zilizoanzisha Umoja wa Ulaya mwaka 1957 ikaendelea kuunga mkono ustawi wake hadi uanzishaji wa pesa ya pamoja (Euro).

Sanaa na utalii
Italia ndiyo nchi inayongoza duniani kwa kuwa na mahali pengi (51) pa kimaumbile na pa kihistoria palipoingizwa katika orodha ya UNESCO ya "Urithi wa Dunia". 

Kwa sababu hiyo pia inashika nafasi ya 5 kati ya nchi zote zilizo lengo la utalii.

Demografia
Wananchi wana sifa za pekee kati ya Wazungu wote, hata upande wa DNA, kutokana na jiografia na historia ya rasi. 

Ni kati ya nchi ambamo watu wanatarajiwa kuishi miaka mingi zaidi, lakini pia ni kati ya nchi ambapo uzazi ni mdogo zaidi: wanaokufa ni wengi kuliko wanaozaliwa.

Kutokana na umati wa Waitalia waliohama nchi hiyo karne za nyuma, sasa zaidi ya watu milioni 60 nje ya Italia wana asili ya nchi hiyo, mbali na raia zaidi ya milioni 4 wanaoishi nje.

Lugha rasmi ni Kiitalia, inayotegemea zaidi lahaja za Italia ya Kati, lakini siku hizi inatumiwa na wananchi walio wengi hata katika mikoa mingine, ambayo kwa jumla ni 20. 

Upande wa dini, wengi wao (81.2%) ni Wakristo wa Kanisa Katoliki, wakifuatwa na Waorthodoksi (2.8%, wengi wao wakiwa wahamiaji, hasa kutoka Romania) na Waprotestanti (1.1%, wengi wao wakiwa Wapentekoste). Uhamiaji mwingi wa miaka ya mwisho wa karne ya 20 umeleta pia Uislamu (3.7%) na dini nyingine.

Dini zote zinaachiwa uhuru na, tofauti na nchi nyingi za Ulaya, waumini wake wanajitahidi kiasi kufuata ibada (29% kila wiki).

 Serikali 
Muundo wa Italia ni jamhuri ya kidemokrasia ya uwakilishi wa bunge, iliyoanzishwa chini ya Katiba ya mwaka 1948. Rais wa Jamhuri ni mkuu wa nchi na huchukua nafasi ya mdhamini wa Katiba, huku Waziri Mkuu (Rais wa Baraza la Mawaziri) akiwa mkuu wa serikali. Waziri Mkuu huteuliwa na Rais na ni lazima apate imani ya matawi mawili ya Bunge la Italia ili aweze kuongoza. Mfumo wa kisiasa wa Italia umejengwa juu ya mgawanyo wa madaraka kati ya mihimili ya utendaji, ya kutunga sheria, na ya mahakama.

Tawi la kutunga sheria linaundwa na Bunge lenye mabaraza mawili, ambalo ni Bunge la Wawakilishi na Seneti ya Jamhuri. Mabaraza hayo mawili yana mamlaka sawa na yanawajibika kupitisha sheria, kuidhinisha bajeti, na kusimamia serikali. Wabunge huchaguliwa na wananchi kupitia mfumo mchanganyiko wa uchaguzi. Italia ina mfumo wa vyama vingi, jambo linalopelekea kila mara kuundwa kwa serikali za mseto kutokana na uwakilishi wa uwiano unaoruhusu vyama vidogo kupata viti.

Tawi la utendaji linajumuisha Waziri Mkuu na Baraza la Mawaziri, ambao wanawajibika kwa sera za kitaifa, usimamizi wa shughuli za serikali, na utekelezaji wa sheria. Wizara hushughulikia nyanja kama masuala ya nje, uchumi, ulinzi, na elimu. 

Mamlaka ya mahakama ni huru na haitegemei mihimili mingine ya dola, na inajumuisha mahakama za kiraia, za kijinai, na za kiutawala. Mahakama ya Katiba huhakikisha kuwa sheria zinazingatia Katiba ya Italia. Italia pia ni mwanachama wa Umoja wa Ulaya, na sheria za umoja huo huathiri sera za ndani, hasa katika masuala ya uchumi na biashara.

Watu maarufu
 Fransisko wa Asizi
 Marko Polo
 Dante Alighieri
 Katerina wa Siena
 Bernardino wa Siena
 Kristofa Columbus
 Amerigo Vespucci
 Yohane wa Verrazzano
 Nikola Machiavelli
 Leonardo wa Vinci
 Michelangelo
 Raffaello Sanzio
 Karolo Borromeo
 Papa Pius V
 Galileo Galilei
 Amedeo Avogadro
 Alessandro Volta
 Giuseppe Verdi
 Giuseppe Garibaldi
 Yohane Bosco
 Antonio Meucci
 Papa Pius X
 Maria Montessori
 Guglielmo Marconi
 Benito Mussolini
 Enrico Fermi
 Papa Yohane XXIII
 Papa Paulo VI
 Pio wa Pietrelcina
 Carlo Rubbia

 Tazama pia 
 Mikoa ya Italia
 Orodha ya miji ya Italia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Tanbihi

Marejeo

 Viungo vya nje 

 Online resources about Italy  at UCB Libraries GovPubs

 Italian Higher Education for International Students 
 Italian National and Regional parks
 Italian tourism official website 

Jamii:Nchi za Ulaya
Jamii:Italia
Jamii:Nchi za G7
Jamii:Nchi za G8
Jamii:Nchi za G20
Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya
Jamii:Mkataba wa Schengen
Jamii:Umoja wa Forodha wa Ulaya
Jamii:Maeneo ya Biblia