Afrika Kusini

Afrika Kusini (jina rasmi: Jamhuri ya Afrika Kusini) ni nchi iliyoko katika sehemu ya kusini kabisa ya bara la Afrika. Inapakana na Namibia, Botswana, na Zimbabwe kaskazini, Msumbiji na Eswatini kaskazini-mashariki, na inazunguka kabisa nchi ya Lesotho. Ikiwa na idadi ya watu wapatao milioni 60, inashika nafasi ya 24 kwa idadi ya watu duniani. Afrika Kusini ina miji mikuu mitatu: Pretoria, Cape Town, na Bloemfontein, huku Johannesburg ikiwa jiji lake kubwa zaidi na kitovu cha uchumi.

Afrika Kusini inajulikana sana kwa utofauti wake wa kitamaduni, hali iliyoiwezesha kuitwa "Taifa la Upinde wa Mvua."(Rainbow nation) Nchi hii ina lugha rasmi kumi na moja, zikiwemo Kizulu, Kixhosa, Kiafrikaans, na Kiingereza, zikionyesha jamii yake ya makabila na tamaduni mbalimbali. Idadi kubwa ya watu wa Afrika Kusini ni wenye asili ya Kiafrika, huku kukiwa na jamii kubwa za Wazungu, Wachotara, na wenye asili ya Kihindi/Kiasia. Historia ya nchi hii yenye changamoto ya ukoloni na ubaguzi wa rangi (apartheid) imeathiri kwa kiasi kikubwa siasa na jamii ya sasa, huku jitihada zikiendelea kufanywa katika maridhiano, maendeleo, na utawala jumuishi.

Kijiografia, Afrika Kusini ina mandhari mbalimbali, kutoka kwenye maeneo ya jangwa kavu kaskazini-magharibi hadi maeneo yenye unyevu wa kitropiki katika pwani ya mashariki. Nchi hii ina viumbe hai wengi na hifadhi nyingi za wanyamapori, zikiwemo hifadhi maarufu kama Hifadhi ya Kitaifa ya Kruger. Aidha, ina rasilimali nyingi za madini kama dhahabu, platinamu, na almasi, ambazo zimekuwa na mchango mkubwa katika uchumi wake. Leo, Afrika Kusini inachukuliwa kuwa taifa lenye uchumi wa kipato cha kati ya juu na nguvu kubwa katika kanda ya Afrika.

 Historia 

Zamadamu waliishi katika eneo la Afrika Kusini tangu miaka milioni 3 iliyopita, inavyoshuhudiwa na akiolojia. 

Binadamu wameishi huko kwa miaka 170,000 mfululizo. Wakazi wa muda mrefu zaidi ni Wakhoikhoi na Wasani, ambao wazagumzumza lugha ya jamii ya Khoi-San.

Katika karne ya 4 au ya 5 walifika Wabantu ambao waliwazidi nguvu hao wa kwanza.

 Koloni la Waholanzi kwenye Rasi 
Chanzo cha Afrika Kusini kama nchi ni Koloni la Rasi iliyoundwa na Waholanzi katika eneo la Cape Town kuanzia mwaka 1652. Huko kabila jipya la Makaburu lilijitokeza kati ya walowezi Wazungu kutoka Uholanzi, Ufaransa na Ujerumani. Lugha yao ilikuwa Kiholanzi iliyoanza kuchukua maneno ya Kifaransa, Kiafrika na Kiingereza na kuendelea kuwa lugha ya pekee Kiafrikaans.

Karne za kwanza za koloni la Kiholanzi ziliona pia kufika kwa watumwa kutoka Indonesia walioletwa kama wafanyakazi wa Waholanzi na Makaburu. Hao Waindonesia walikuwa chanzo cha jumuiya ya Uislamu kwenye rasi. 

Pia machotara walitokea kutokana na kuzaliana kati ya Makaburu na wanawake Waafrika na Waindonesia. Sehemu ya machotara hao wameingia katika jumuiya ya Makaburu na wengi wao wanapimwa kuwa na mababu Waafrika.

Katika miaka ya baadaye ubaguzi wa rangi uliongezeka na watoto machotara wa Wazungu na Waafrika mara nyingi hawakukubalika; walianza kuishi kama kundi la pekee kati ya Waafrika na Wazungu, nao ni chanzo cha hao walioitwa baadaye "Cape Coloreds".

 Milki za Waafrika na Mfecane 
Sehemu kubwa ya eneo kaskazini kwa rasi ilikaliwa na makabila ya Waafrika. 

Mnamo mwaka 1800 falme na milki zilianza kutokea hapa. Mwanzo wa karne ya 19 ni hasa Wazulu chini ya Shaka Zulu walioanza kuenea na kuwashambulia majirani katika vita vya Mfecane. Vita hivyo vilileta uharibifu mkubwa lakini vilisababisha pia kutokea kwa milki za Wasotho na Watswana na wengine walioiga mitindo ya Wazulu na kujenga madola yenye uwezo wa kijeshi.

 Kuingia kwa Uingereza na jamhuri za Makaburu 
Mwaka 1814 Koloni la Rasi lilitwaliwa na Waingereza na kuwa sehemu ya Milki ya Uingereza. 

Utawala wa Waingereza ulisababisha uhamisho wa nje wa sehemu ya Makaburu waliotokana na Wazungu kutoka Uholanzi, Ufaransa na Ujerumani; Makaburu hao walihama kwenda kaskazini wakaanzisha jamhuri ndogo kati ya maeneo ya Waafrika ama kwa njia ya mapatano au kwa njia ya vita.

Kati ya miaka 1840 na 1850 Waingereza waliwafuata Makaburu kwa kueneza maeneo yao hadi mto Oranje; waliteka jamhuri ya Kikaburu ya Natalia na kuanzisha koloni jipya la Natal.

Jamhuri mbili za Makaburu ziliweza kustawi kwa miaka kadhaa ambazo zilikuwa jamhuri ya Dola Huru la Oranje upande wa kaskazini wa mto Oranje na jamhuri ya Transvaal (ilijiita pia Jamhuri ya Kiafrika ya Kusini) upande wa kaskazini wa mto Vaal.

 Waafrika, Waingereza na Makaburu waligongana 
Milki za Kiafrika zilitafuta njia zao kati ya himaya hizi za Wazungu ambao walikuwa na nguvu kutokana na silaha za kisasa. Wengine walitafuta uhusiano mzuri na Makaburu na kushikamana nao; wengine waliona Makaburu kama hatari wakatafuta uhusiano wa ulinzi na Waingereza. 

Mikataba kati ya Waingereza na milki za Kiafrika iliunda nchi lindwa zinazoendelea hadi leo kama nchi huru kama vile Botswana (Bechuanaland), Lesotho (Basutoland) na Uswazi (Swaziland).

Katika miaka ya 1880 almasi na dhahabu zilipatikana kwa wingi katika jamhuri hizi na kusababisha kufika kwa wachimbamadini wengi, hasa Waingereza, waliotaka kutajirika; Makaburu walisita kuwapa haki za kiraia kwa sababu waliogopa wageni wengi. Tatizo hilo lilisababisha vita vya Makaburu dhidi ya Uingereza na jamhuri za Makaburu zilitwaliwa na jeshi la Kiingereza hadi mwaka 1902 zikawa makoloni.

 Karne ya 20: Muungano wa Afrika Kusini 
Jitihada za kupatanisha Wazungu wa Afrika Kusini (yaani Waingereza na Makaburu) zilisababisha kuundwa kwa Muungano wa Afrika Kusini kama nchi ya kujitawala ndani ya Milki ya Uingereza. Waafrika kwa jumla hawakuwa na haki za kiraia katika nchi hiyo isipokuwa katika Jimbo la Rasi kama walikuwa na elimu na mapato ya kulipa kodi za kutosha.

 Siasa ya Apartheid tangu 1948 
Baada ya vita kuu ya pili ya dunia Chama cha National kilichofuata itikadi kali ilipata kura nyingi na kuchukua serikali ya Afrika Kusini. Hapo ilianzisha mfumo wa ubaguzi wa rangi kwa jina la apartheid.

Haki za wasio Wazungu zilipunguzwa zaidi. Maeneo ya Kiafrika yalitangazwa kuwa nchi za pekee chini ya usimamizi wa serikali ya Kizungu ya Afrika Kusini; kwa hiyo wananchi kutoka maeneo hayo hawakuwa tena na haki za kukata rufaa mbele ya mahakama; walipewa vibali vya muda tu kukaa kwenye miji. Waafrika walipaswa kutembea muda wote na pasipoti na vibali; ndoa na mapenzi kati ya watu wa rangi tofauti zilipigwa marufuku. Shule na makazi zilitenganishwa.

Siasa hiyo ilisababisha farakano kati ya nchi nyingi za dunia na Afrika Kusini. Upinzani kutoka Uingereza na Jumuiya ya Madola ulisababisha kuondoka kwa Afrika Kusini katika jumuiya hiyo na kutangazwa kwa Jamhuri ya Afrika Kusini.

 Afrika Kusini mpya 
Mwaka 1990 Apartheid ilikwisha na serikali ya National Party ilipaswa kuendesha uchaguzi huru kwa wananchi wote na kukabidhi madaraka kwa serikali ya ANC chini ya Nelson Mandela.

 Serikali na Utawala 
Afrika Kusini ni shirikisho. Katiba mpya ya mwaka 1997 iliendeleza muundo huu uliundwa kama "Umoja wa Afrika Kusini" baada ya vita ya makaburu dhidi Uingereza. 

Afrika Kusini ya kale ilikuwa na majimbo manne: Rasi, Natal, Dola Huru la Mto Orange na Transvaal. Maeneno makubwa yaliyokaliwa na Waafrika yalibaki nje katika katiba ya Apartheid yakiitwa bantustans (au: homeland). Katiba mpya ilichora mipaka upya.

 Majimbo ya Afrika Kusini 
Mji mkuu wa jimbo watajwa katika mabano.

 <font color=#E0E080>Rasi ya Magharibi</font color=#E0E080> (Western Cape)¹ (Cape Town) kifupi: WC
 <font color=#E0A0C0>Rasi ya Kaskazini</font color=#E0A0C0> (Northern Cape) (Kimberley) kifupi: NC
 <font color=#E0E040>Rasi ya Mashariki</font color=#E0E040> (Eastern Cape) (Bhisho) kifupi: EC
 <font color=#E04080>KwaZulu-Natal</font color=#E04080> (Pietermaritzburg²) kifupi: KZ, KZN or KN
 <font color=#80C080>Dola Huru</font color=#80C080> (Free State) (Bloemfontein) kifupi: FS
 <font color=#40C0C0>Kaskazini-Magharibi</font color=#40C0C0> (Mafikeng) kifupi: NW
 <font color=#C1ABD7>Gauteng</font color=#C1ABD7> (Johannesburg) kifupi: GT or GP
 <font color=#808040>Mpumalanga</font color=#808040> (Nelspruit) kifupi: MP
 <font color=#008000>Limpopo</font color=#008000> (Polokwane) kifupi: LP

Demografia
 Asili 
Afrika Kusini ina idadi ya watu yenye tofauti nyingi za kitamaduni na kikabila, na mara nyingi hujulikana kama "Taifa la Upinde wa mvua." Kwa mujibu wa makadirio ya hivi karibuni, Waafrika wanaunda takriban asilimia 80.7 ya idadi ya watu, huku Machotara — kundi la kikabila la watu wa mchanganyiko wa rangi, hasa wanaopatikana katika Cape Magharibi — wakifanya takriban asilimia 8.8. Wazungu wa Afrika Kusini, wengi wao wakiwa na asili ya Kiholanzi, Kiingereza na Ulaya nyingine, ni karibu asilimia 7.9 ya idadi ya watu. Waasia, hasa wenye asili ya Kihindi na Kichina, wanawakilisha takriban asilimia 2.6. Afrika Kusini ina lugha rasmi kumi na moja, jambo linaloonyesha utofauti wake wa kikabila, na mila pamoja na tamaduni hutofautiana sana kati ya jamii mbalimbali. Licha ya historia tata iliyogubikwa na ukoloni na ubaguzi wa rangi, Afrika Kusini kwa sasa inakumbatia utambulisho wake wa tamaduni mbalimbali kama sehemu muhimu ya tabia yake ya kitaifa.

 Lugha
Lugha za kwanza zinazozungumzwa zaidi nchini Afrika Kusini ni Kizulu (22.7%), Kixhosa (16.0%), Kiafrikana (13.5%), Kisepedi (9.1%), Kitswana (8.0%), na Kiingereza (8.4%). Lugha nyingine muhimu ni pamoja na Kisotho (7.6%), Kitsonga (4.5%), Kiswati (2.5%), Kivenda (2.4%), na Kindebele (1.6%). Ingawa ni sehemu ndogo tu ya watu wanazungumza Kiingereza kama lugha ya kwanza, ndicho kinachotumika zaidi kwa mawasiliano rasmi na baina ya makabila mbalimbali, na karibu nusu ya wananchi wanaweza kukizungumza

 Dini 
Wengi (85.3%) ni Wakristo wa madhehebu mengi sana, hasa ya Uprotestanti; Wakatoliki ni 6.8%. Dini nyingine ni: Dini za jadi (7.8%), Uislamu (1.6%), Uhindu (1.1%) na Uyahudi (0.1%). Asilimia 3.1 ya watu hawana dini yoyote.

 Afya 
Afrika Kusini ina mfumo wa afya uliostawi vizuri ikilinganishwa na nchi nyingi nyingine za Afrika, ikiwa na mtandao imara wa hospitali za umma na kliniki binafsi. Mafanikio makubwa katika sekta ya afya ya umma ni pamoja na upanuzi wa mipango ya chanjo kwa watoto, kuboreshwa kwa huduma za afya ya mama na mtoto, na kuongezeka kwa wastani wa maisha.

Hata hivyo, nchi bado inakabiliwa na changamoto kubwa za kiafya, ikiwemo kiwango kikubwa cha maambukizi ya VVU/UKIMWI, kifua kikuu, na magonjwa yasiyoambukiza kama vile kisukari na shinikizo la damu. Mwaka 2015, kulikuwa na takriban watu milioni 7 waliokuwa wakiishi na VVU/UKIMWI, na kufikia mwaka 2018, asilimia 20.4 ya watu wazima wenye umri wa miaka 15–49 walikuwa wameathirika. 

Afrika Kusini pia imewekeza kwa kiasi kikubwa katika mipango ya matibabu ya kupunguza makali ya VVU na mageuzi ya huduma za afya yanayolenga kupunguza tofauti kati ya sekta ya umma na binafsi. Licha ya changamoto zinazoendelea, viashiria vya afya ya umma vimeonyesha maendeleo ya hatua kwa hatua katika kipindi cha muongo mmoja uliopita.

 Miji Mikubwa 

Hii ifuatayo ni miji/manispaa/majiji kumi yenye wakazi wengi zaidi nchini.
 Na. Manispaa au Jiji Wakazi (2001) Wakazi (1996) Asilimia ya badiliko 1996-2001 1.Johannesburg, Gauteng 3,225,812 2,639,110 22.2% 2.Durban, KwaZulu-Natal 3,090,117 2,751,193 12.3% 3.Cape Town, Rasi ya Magharibi 2,893,251 2,563,612 12.9% 4.East Rand, Gauteng 2,480,282 2,026,807 22.4% 5.Pretoria, Gauteng 1,985,984 1,682,701 18.0% 6.Port Elizabeth, Rasi ya Mashariki 1,005,776 969,771 3.7% 7.East London, Rasi ya Mashariki 701,881 682,287 2.9% 8.Vereeniging, Gauteng 658,422 597,948 10.1% 9.Bloemfontein, Dola Huru 645,441 603,704 6.9% 10.Thohoyandou, Limpopo 584,469 537,454 8.7%
Watu maarufu
Kati ya watu mashuhuri sana wa Afrika Kusini ni:
 Nelson Mandela aliyekuwa rais kati ya mwaka 1994 na mwaka 1999. 
 Shaka Zulu aliyekuwa kiongozi wa kijeshi kabla ya ukoloni 
 Christiaan Barnard, daktari wa kwanza duniani aliyehamisha moyo wa mtu kwa mtu mwingine.

 Uchumi 
Afrika Kusini ina uchumi  mkubwa barani Afrika, ikiwa na Pato la taifa (PLT) la takriban dola bilioni 401.5 na PLT kwa Usawa wa Nguvu ya Ununuzi (PPP) la dola trilioni 1.038 kufikia mwaka 2023. Nchi hii imeainishwa kama uchumi wa kipato cha kati cha juu na ni nchi iliyoendelea zaidi kiviwanda barani Afrika. Sekta ya huduma inaongoza uchumi, ikichangia takriban 61% ya Pato la taifa, ikifuatiwa na sekta ya viwanda kwa 30% na kilimo kwa 9%. Sekta kuu za kiuchumi ni pamoja na uchimbaji madini, utengenezaji bidhaa, fedha, na mawasiliano. Afrika Kusini ni mzalishaji mkubwa zaidi wa platinamu duniani, ikichangia zaidi ya 70% ya usambazaji wa kimataifa, na pia ni mzalishaji muhimu wa dhahabu, almasi, na makaa ya mawe. Hata hivyo, ukuaji wa uchumi unakua kwa kasi ndogo, ukiwa na kiwango cha ukuaji cha 0.6% mwaka 2023, kutokana na changamoto za kimuundo, uhaba wa nishati, na ukosefu mkubwa wa ajira.

Nchi hii inakabiliwa na viwango vya juu vya ukosefu wa ajira, vilivyofikia 32.1% mwaka 2023, huku ajira kwa vijana ikiwa zaidi ya 60%. Kutokuwa na usawa wa kipato ni changamoto kubwa, huku Afrika ya Kusini ikiwa na Kiashiria cha Gini cha 63.0, na kuifanya kuwa moja ya jamii zenye pengo kubwa zaidi kati ya matajiri na maskini duniani. Takriban 55.5% ya wananchi wanaishi chini ya mstari wa umaskini wa kitaifa. Uchumi pia unaathirika sana na matatizo ya usambazaji wa umeme, ambapo shirika la umeme la taifa, Eskom, linakumbwa na kukatika kwa umeme mara kwa mara, hali inayopunguza uzalishaji wa viwanda na kuathiri ujasiri wa wawekezaji. Aidha, uwekezaji wa moja kwa moja wa kigeni (FDI) umepungua, huku mtiririko wa uwekezaji ukishuka hadi dola bilioni 2.9 mwaka 2023, ikilinganishwa na dola bilioni 4.6 mwaka 2019.

Pamoja na changamoto hizi, Afrika Kusini inasalia kuwa kitovu cha kifedha kilichoendelea zaidi barani Afrika, huku [[Soko la H
hisa]] la Johannesburg (JSE) likiwa miongoni mwa masoko 20 makubwa zaidi duniani, likiwa na mtaji wa soko unaozidi dola trilioni 1. Nchi pia ni mshiriki muhimu wa BRICS na Eneo la Biashara Huru la Afrika (AfCFTA), likitoa fursa za biashara na uwekezaji. Sekta ya utalii, inayochangia 7% ya Pato la Taifa, ni chanzo kikuu cha mapato ya kigeni, ikivutia zaidi ya wageni milioni 10 kila mwaka. Juhudi za kupanua uchumi zinajumuisha kuwekeza katika nishati mbadala, ili kupunguza utegemezi wa makaa ya mawe, ambayo kwa sasa yanachangia 80% ya umeme nchini. Kupitia mageuzi yanayoendelea katika miundombinu, nishati, na teknolojia ya kidijitali, Afrika Kusini inalenga kufufua ukuaji wa uchumi, kuboresha ajira, na kupunguza ukosefu wa usawa wa kipato katika miaka ijayo.

 Jeshi 
Jeshi la Afrika Kusini ina silaha za kisasa kushinda nchi zote za majirani. Uchumi unawezesha nchi kutumia kiasi kikubwa kwa ajili ya jeshi kuliko nchi zote za Afrika kusini kwa Sahara.

Afrika Kusini iliwahi kuwa na silaha za nyuklia lakini ilizibomoa baada ya mwaka 1993.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
 Demografia ya Afrika
 Orodha ya lugha za Afrika Kusini

Marejeo

Marejeo mengine

A History of South Africa, Third Edition. Leonard Thompson. Yale University Press. 1 March 2001. 384 pages. ISBN 0-300-08776-4.
Economic Analysis and Policy Formulation for Post-Apartheid South Africa: Mission Report, Aug. 1991. International Development Research Centre. IDRC Canada, 1991. vi, 46 p. Without ISBN
Emerging Johannesburg: Perspectives on the Postapartheid City. Richard Tomlinson, et al. 1 January 2003. 336 pages. ISBN 0-415-93559-8.
Making of Modern South Africa: Conquest, Segregation and Apartheid. Nigel Worden. 1 July 2000. 194 pages. ISBN 0-631-21661-8.
South Africa: A Narrative History. Frank Welsh. Kodansha America. 1 February 1999. 606 pages. ISBN 1-56836-258-7.
South Africa in Contemporary Times. Godfrey Mwakikagile. New Africa Press. February 2008. 260 pages. ISBN 978-0-9802587-3-8.
The Atlas of Changing South Africa. A. J. Christopher. 1 October 2000. 216 pages. ISBN 0-415-21178-6.
The Politics of the New South Africa. Heather Deegan. 28 December 2000. 256 pages. ISBN 0-582-38227-0.
Twentieth-Century South Africa. William Beinart. Oxford University Press 2001, 414 pages, ISBN 0-19-289318-1

 Viungo vya nje 

Government of South Africa

 South Africa profile from Africa.com
South Africa  from UCB Libraries GovPubs

South Africa OECD
South Africa from the BBC News
South Africa at Encyclopædia Britannica
SouthAfrica.info
South Africa Tourism

 Key Development Forecasts for South Africa from International Futures
 South Africa in the news

Jamii:Afrika Kusini
Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Jumuiya ya Madola
Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika
Jamii:Kusini mwa Afrika
Jamii:Nchi za G20