Moroko

Moroko  (pia Maroko, kwa Kiarabu المغرب), rasmi kama Ufalme wa Moroko, ni nchi katika Afrika ya Kaskazini, inayopakana na Bahari ya Atlantiki na Bahari ya Mediteranea kaskazini, Algeria mashariki, na Sahara Magharibi kusini. Ina idadi ya watu takriban milioni 37, ikiwa ya 40 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni Casablanca, wakati mji mkuu ni Rabat. Moroko imegawanyika katika mikoa 12, inayosimamia utawala wa ndani wa nchi. Inajulikana kwa historia yake tajiri ya kifalme, miji ya kihistoria kama Fez na Marrakesh, na urithi wake wa kipekee unaochanganya tamaduni za Kiarabu, Berber, na Ulaya.

Jina
Jina la "Moroko" limetokana na mji mkuu wa kale Marakesh.

 Jiografia 
Eneo la Moroko ni km² 446,550. Sehemu kubwa ni jangwa la Sahara. Watu walio wengi huishi kwenye sehemu za rutuba karibu na pwani.

Kuna milima inayofunika maeneo makubwa. Milima ya Rif inaongozana na pwani ya Mediteranea yenye mwelekeo kutoka kaskazini-magharibi kwenda kaskazini-mashariki. Milima ya Atlas iko katikati ya nchi kutoka kusini-magharibi kwenda kaskazini-mashariki.

 Miji mikubwa 
Mji mkuu ni Rabat wenye wakazi milioni 1.2. Mji mkubwa ni Casablanca (kwa Kiarabu: الدار البيضاء dar al-baiDa = nyumba nyeupe). Miji yote miwili mikubwa ni miji ya bandari.

Miji mitano mikubwa ni kama ifuatavyo (namba za sensa ya mwaka 2004):
 1. Casablanca: wakazi 2.933.684
 2. Rabat: wakazi 1.622.860
 3. Fes: wakazi 946.815
 4. Marakesh: wakazi 823.154
 5. Agadir: wakazi 678.596

 Historia 
Makala: Historia ya Moroko

 Moroko ya Kale 
Habari za kimaandishi za kwanza ni kutoka karne za kwanza KK. Wafinisia walijenga miji yao pwani lakini eneo la ndani lilibaki nchi ya Waberber waliounda ufalme wa Mauretania ya Kale (usiuchanganye na nchi ya kisasa Mauretania) uliounganisha sehemu kubwa ya Moroko ya kaskazini. 

Wamauretania wa kale walishirikiana na Dola la Roma hadi kuwa jimbo la dola hili kwa jina la "Mauretania Tingitana". 

Wakati wa kudhoofika kwa Dola la Roma kuanzia mwaka 400 BK kukawa na uvamizi wa Wavandali.

 Uvamizi wa Kiarabu 
Karne ya 7 BK ilileta uvamizi wa Waarabu walioteka nchi na kusababisha polepole Waberber (waliokuwa Wayahudi, Wakristo au wafuasi wa dini za jadi) kuwa Waislamu. 

Mwanzoni Moroko ilikuwa sehemu ya milki ya khalifa ya Waomawiyya waliotawala Dameski (Siria). Baada ya kupinduliwa kwa Waomawiyya na Waabasiya wa Baghdad (Iraq) mkimbizi Mwarabu Idris ibn Abdallah (788-791) alikusanya makabila ya Waberber na kuunda milki ya kujitegemea. Hii ilikuwa mwanzo wa Moroko kuwa milki ya Kiislamu inayojitawala.

 Watawala wa kienyeji 
Vipindi vya historia husebabiwa kufuatana na familia zilizofuatana za wafalme Waarabu au Waberber.
Moroko ilitawaliwa na familia za (miaka BK)
 Waidrisi (788-974)
 Wamaghrawa (987-1070)
 Wamurabitun (Almoravi)(1073-1147)
 Wamuwahidun (Almohad) (1125-1269)
 Wamarini (1258-1420)
 Wawattasi (1420-1547)
 Wasaadi (1509-1659)
 Waalawi (1631 hadi leo)

 Murabitun na Muwahidun 
Wafalme wa Wamurabitun (Almoravi) (1073-1147) na wa Wamuwahidun (Almohad) (1147-1269) walieneza utawala wao hadi Afrika ya Magharibi (Mauretania, Senegal na Mali ya leo) na sehemu kubwa ya Andalusia (Hispania ya Kiislamu), tena hadi mipaka ya Misri.

Wamuwahidun waliendelea kupanuka kuelekea Misri lakini baadaye walidhoofika wakapaswa kuwaachia Wahispania Wakristo sehemu za Andalusia. Athira ya milki ya Moroko ilipungua baadaye hadi Hispania yote ikarudishwa kwa watawala Wakristo mwaka 1492; pia utawala kusini kwa Sahara haukuendelea. 

Wareno wa Wahispania waliendelea kuteka miji kwenye pwani za Moroko. Utawala wa Hispania juu ya Ceuta na Melilla leo ni mabaki ya nyakati zile. 

Sehemu za nchi zilianza kujitawala bila kukubali tena mamlaka wa juu, kwa mfano makabila ya Waberber milimani au miji ya Rabat na Sale iliyounda dola dogo la Jamhuri ya Bou Regreg katika karne ya 17 na kujishughulisha na uharamia.

 Waalawi (1666 hadi leo) 
Katika karne ya 17 familia ya Waalawi walishika mamlaka wakaendelea nayo hadi leo. Waliweza kutunza uhuru wa nchi hadi mwanzo wa karne ya 20. Lakini mwanzo wa karne ya 20 Ufaransa na Hispania walimlazimisha mfalme Mulay Abdelaziz kukubali mkataba uliofanya Moroko kuwa kama koloni chini ya nchi hizo mbili.

Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilidhoofisha Ufaransa pamoja na kuingia kwa wanajeshi Waamerika na Waingereza na ahadi zao za kuleta uhuru tokeo lililohamasisha wazalendo wa Maroko kupigania upya uhuru wa nchi. 

Baada ya vita Wafaransa walijaribu kukandamiza mwendo huo wakamwondoa Sultani Mohammed V nchini 1953. Ghasia zikaongezeka, Sultani akarudi na nchi ikapewa uhuru mwaka 1956.

Utawala wa mwanae Hassan II kuanzia mwaka 1961 uliitwa "miaka ya risasi" kwa sababu mfalme alikataa kukubali utaratibu wa kidemokrasia. Chaguzi zilikuwa za uwongo, wapinzani wakatupwa jela au kuuawa. Hassan II alishinda majaribio mbalimbali ya kumpindua. Siasa ya kushikamana na Marekani ilimsaidia mfalme kimataifa lakini baada ya mwisho wa "vita baridi" alilazimishwa na Wamarekani kulegeza utawala wake.

Mtoto wake Muhamad VI akawa mfalme kijana mwaka 1999 akaanza mageuzi ya kisiasa ya wazi zaidi.

 Demografia 
Mnamo 60 % (Januari 2005) za wakazi milioni 32.7 huishi mijini. 

Kiasili wakazi wengi ni Waberber na Waarabu, pamoja na watu wa asili ya Andalusia (Hispania) na wa Afrika kusini kwa Sahara. Waberber ndio wenyeji asilia.

Kaskazini mwa nchi ambako kitovu chake ni Fes kuna zaidi tabia ya Kiarabu, wakatu kusini ambako kitovu chake ni Marakesh kuna tabia ya Kiberber zaidi.

 Lugha 
Lugha rasmi ya nchi ni Kiarabu na Kiberberi. Waberber wengi, hasa kaskazini, wameacha lugha yao na kutumia Kiarabu lakini walileta maneno yao katika lahaja ya Kiarabu cha Kimaroko. Hata Kifaransa kinatumika sana.

 Dini 
Uislamu ndio dini rasmi na ndio unaofuatwa na wakazi wengi sana (98.9%), hasa Wasunni. Wengine ni Wakristo (0.9%) na Wayahudi (0.2%). Wakristo karibu wote ni wa asili ya Ulaya. Wayahudi waliwahi kuwa wengi kidogo, lakini idadi yao imepungua katika miaka ya nyuma kutokana na uhamaji hata kama hali yao katika taifa ni nzuri kulingana na nchi nyingine za Kiarabu.

Uchumi
Nguzo za uchumi wa nchi ni kilimo na magodi ya kuchimba madini, pamoja na uvuvi na utalii. 

Zaidi ya asilimia 40 za wananchi hulima. Kwa jumla asilimia 18 za eneo la Moroko zinatumiwa kwa kilimo, hasa katika magharibi na kaskazini-magharibi.

Nchi hii ina akiba kubwa ya fosfati inayochimbwa na kuuzwa nje kwa matumzi ya mbolea. Akiba ya fosfati ni kubwa duniani. Moroko ina nafasi ya tatu katika uzalishaji baada ya China na MarekaniPhosphorus A Looming Crisis, Vaccari, David A. (2009). "Phosphorus: A Looming Crisis" (PDF). Scientific American. 300 (6): 54–9..

Umuhimu wa utalii kwa uchumi umezidi kukua; mwaka 2018 idadi ya watalii ilifikia milioni 12.3Over 12 Million Tourists Visited Morocco in 2018 Bazza, Tarek (2019). "Over 12 Million Tourists Visited Morocco in 2018, Up 8% from 2017". Morocco World News. Retrieved 2019-03-21.
Vivutio vya kitalii ni pamoja na mahali pa urithi wa dunia kama vile
Medina ya Fez 	
Medina ya Marrakesh
Ksar au mji-ngome wa Ait Benhaddou
Mji wa kihistoria ya Meknes
Eneo la akiolojia la Volubilis 
Medina ya Tetouan
Medina ya Essaouira
Mji wa Kireno wa Mazagan
Rabat 

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
 Demografia ya Afrika

Viungo vya nje

Official website of the government of Morocco 
Official bulletins of the government of Morocco 
Parliament of Morocco
Census results of 1994 and 2004 
Forum press Morocco 

Morocco profile from the BBC News
Maroc Paradise, Beauty of Morocco 

Tribes of Morocco
Key Development Forecasts for Morocco from International Futures
EU Neighbourhood Info Centre: Morocco 
World Bank Summary Trade Statistics Morocco


Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Nchi za Kiarabu
Jamii:Nchi za Waberber
Jamii:Afrika ya Kaskazini