Sayari kibete

Sayari kibete (kwa Kiingereza dwarf planet) ni kiolwa cha angani kinachofanana na sayari ndogo lakini hakitimizi tabia zote za sayari kamili. Masi yake yanatosha kufikia umbo la tufe sawa na sayari kamili, lakini haikusafisha obiti yake kwa kujivutia sehemu kubwa sana za violwa vya angani vidogo vinavyozunguka kwenye obiti hiyohiyo. 

Idadi ya sayari kibete haijulikani. Kufikia 2021, vitu 9 vinavyojulikana vinafikiriwa kuwa vibete, 8 kati yao katika obiti zaidi ya Neptuni.

Historia ya istilahi
Sayari kibete (dwarf planet) ni jina jipya katika mafundisho ya astronomia. Lilianzishwa mwaka 2006 baada ya kugundua violwa mbalimbali vinavyozunguka jua letu ambavyo ni vikubwa kuliko asteoridi zilizojulikana hadi wakati ule lakini hazifai kuitwa "sayari" kamili. Azimio la kuyaita "sayari kibete" lilifanywa kwenye mkutano wa mwaka huo wa Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia.RESOLUTION  B 5 (2) Definition of a Planet in the Solar System , azimio la Mkutano Mkuu wa 2006 wa  Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU) , iliangaliwa Mei 2017

Sababu ya kuanzisha utaratibu mpya wa sayari kibete ilikuwa kutambuliwa kwa Erisi mwaka 2005. Wataalamu walio wengi hawakuwa tayari kuikubali kama sayari ya kumi. Lakini ilhali Erisi ni kubwa kiasi kushinda Pluto (iliyohesabiwa kati ya sayari hadi wakati ule) yalitokea majadiliano kati ya wataalamu na kitengo kipya cha "sayari kibete" kilianzishwa. Pamoja na hayo Pluto haikuhesabiwa tena kuwa sayari kamili bali sayari kibete.Azimio la Mkutano Mkuu wa 2006 wa  Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU), RESOLUTION B6 Pluto

Ufafanuzi wa sayari kibete
Kufuatana na azimio la Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia 
sayari kibete ni kiolwa kinachozunguka jua chenye ukubwa wa kutosha kupata umbo la tufe kwa njia ya graviti yake yenyewe lakini haikusafisha violwa vingine kutoka njia yake.Azimio la Mkutano Mkuu wa 2006 wa  Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU) RESOLUTION  B 5 (2), iliangaliwa Mei 2017

 Tabia za Sayari kibete 
Tabia za sayari kibete ni hizi nne:Azimio la Mkutano Mkuu wa 2006 wa  Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU) RESOLUTION  B 5 (2), iliangaliwa Mei 2017
 1 ni gimba linalozunguka jua letu
 2 ukubwa wake unaunda graviti ya kutosha ili kulazimisha maada yake kuchukua umbo kama wa mpira
 3 ukubwa wake haukutosha kufyeka mazingira ya njia yake ya kuzunguka jua kwa kuvuta kwake magimba madogo mengine 
 4 si gimba linalozunguka sayari nyingine (= yaani si satelaiti = mwezi wa sayari) 

Tabia za 1) na 2) ni sawa na sayari. Tabia kuu ya kufanana na sayari ni umbo la tufe. Umbo hili linatokana na graviti ya gimba lenyewe kama masi yake au ukubwa wake unatosha kujifinyanga masi hii katika umbo la tufe. Kama masi ni ndogo zaidi graviti ya gimba haitoshi kufikia umbo la tufe.

Tofauti muhimu ni tabia no. 3: sayari kamili zina ukubwa na uvutano wa kutosha kujivutia magimba mengine madogo; yaani katika njia ya dunia yetu au sayari nyingine hakuna vitu vidogo tena vinavyozunguka hapa pamoja na sayari. Yote yameshaangukia duniani kutokana na uvutano. Magimba yaliyobaki ni yale ambayo yanazunguka kama mwezi au kama bangili ya Zohari ambayo yana mwendo imara.

Tofauti nyingine muhimu ni no. 4: kuna magimba makubwa kushinda Pluto yanayolingana na masharti ya 1-3 lakini huzunguka sayari za Mshtarii na Zohali kama miezi yake. Kwa mfano Seresi, mwezi wa Zohali, ina kipenyo cha km 5,150. Io ina kipenyo cha km 5,200 (karibu sawa na Utaridi) lakini ni mwezi wa Mshtarii, haifai kuitwa sayari wala sayari kibete.

Orodha ya sayari kibete
Kwa sasa katika mfumo wa jua letu kuna magimba 9 yanayotambuliwa kama sayari kibete:
Seresi (Ceres) 
Orkus (Orcus)
Pluto
Salasia (Salacia)
Haumea
Kwaoar (Quaoar)
Makemake
Gonggong' (Gonggong)
Erisi (Eris)
Sedna

Pluto ilikuwa ikitajwa kama sayari ya jua letu tangu kutambuliwa mara ya kwanza mwaka 1930 lakinimwaka 2006 iliwekwa kwenye kundi la sayari kibete. 

+ Tabia za sayari kibeteJina Kipenyo  (linganifu na Mwezi) Kipenyo  (kilomita) Masi  (linganifu na Mwezi) Masi  ( kg) Densiti  (g/cm3) Graviti  usoni mwake  (m/s2) Muda wa mzunguko   (siku za dunia) Miezi halijoto  usoni  (K) Seresi 27% 946 1.3% 0.94 2.17 0.29 0.38 0 167 Pluto 68% 2380 17.8% 13.05 1.87 0.58 −6.39 5 44 Haumea ≈ 36% 1240 5.5%4.01  2.6–3.3 (?) 0.44 0.16 232 Makemake 41% 1430 ? ? > 1.4M.E. Brown 2013  "On the size shape and density of dwarf planet Makemake" 0.32 1 ≈ 30 Erisi 67% 2326 22.7% 16.7 2.5 ≈ 0.8 ≈ 1 (0.75–1.4) 1 ≈ 42

Kuna uwezekano wa kuwepo kwa sayari kibete nyingine katika mfumo wa jua lakini hadi sasa hakuna taarifa za kutosha zinazoruhusu azimio kuwa gimba kubwa lina tabia zote za sayari kibete. 

Kwa mfano, 4 Vesta na 2 Pallas katika ukanda wa asteroidi wanakaribia kuwa sayari kibete, lakini hawalingani kabisa na ufafanuzi huo.

Vilevile magimba kadhaa katika eneo nje ya obiti ya Neptuni, kama vile Varda, Iksion au Varuna, yanatazamwa kama wagombea wa kuahidi wa cheo cha sayari kibete. Lakini, kwa sasa zinadhaniwa kuwa sio mnene wa kutosha (kwamba zana nafasi tupu za utupu ndani).

Tanbihi

Viungo vya nje
 Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System . (kuhusu sayari kibete), tovuti ya Ukia, iliangaliwa Julai 2017

*