Kijerumani

Kijerumani (kwa Kiswahili cha kale: KidachiKidachi ni neno la Kiswahili cha zamani linalosikika hadi leo katika sehemu za Tanzania kwa ajili ya lugha ya Kijerumani au tabia za Wajerumani. Neno limetokana na "Deutsch" (tamka: doitsh) ambalo ni jinsi Wajerumani wenyewe wanavyojiita. Kidachi, Mdachi/Wadachi na Udachi yalikuwa maneno ya Kiswahili ya kawaida kutokana na utawala wa Kijerumani katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Tangu mwisho wa ukoloni wa Wajerumani mwaka 1918 na kuja kwa Waingereza wasemaji wa Kiswahili wamezoea zaidi majina yenye asili ya Kiingereza, yaani Kijerumani, Mjerumani/Wajerumani na Ujerumani.
Mara nyingi maneno yenye "-dachi" huchanganywa na neno la Kiingereza "Dutch" linalomaanisha Waholanzi., kwa Kijerumani: Deutsch au (die) deutsche Sprache) ni lugha ya Kijerumaniki ya magharibi katika jamii ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Huzungumzwa hasa katika nchi za Ujerumani, Austria, Uswisi, Liechtenstein na Luxemburg. Kuna pia wasemaji asilia katika nchi jirani za Ujerumani / Austria kama Ubelgiji, Uholanzi, Ufaransa, Denmark, Polandi na Italia. Nchi nyingi za Ulaya ya Mashariki zilikuwa na wasemaji wa Kijerumani lakini wengi walifukuzwa au kuondoka wakati wa Vita Kuu vya Pili vya Dunia au baadaye; vikundi vimebaki hasa katika Hungaria, Romania, Ucheki, Urusi na Kazakhstan.

Vikundi vidogo vya watu waliohamia katika karne za 19 na 20 wanaoendelea kutumia Kijerumani wako katika Amerika ya Kaskazini (Marekani, Kanada), Amerika Kusini (Brazil, Chile) na Afrika (hasa Namibia na Afrika Kusini).

Kijerumani huzungumzwa na watu milioni 100 katika Ulaya, ambako ni lugha ya pili kwa wingi wa wasemaji baada ya Kirusi kushinda Kifaransa na Kiingereza.

 Lugha ya kitaifa 
Kijerumani kinatumiwa kama lugha rasmi kitaifa katika nchi zifuatazo:
 Ujerumani 
 Austria 
 Liechtenstein 
 Uswisi (pamoja na Kifaransa, Kiitalia na Kirumanj)
 Luxemburg (pamoja na Kiluxemburg na Kifaransa ) 
 Ubelgiji (pamoja na Kifaransa na Kiholanzi lugha rasmi ya kitaifa, katika wilaya za Eupen na Sankt Vith ni lugha rasmi ya utawala pamoja na Kifaransa) 
 Namibia (Kijerumani ni kati ya lugha 20 zinazotambuliwa kuwa lugha za kitaifa; ilikuwa lugha rasmi ya kitaifa pamoja Kiingereza na Kiafrikaans hadi 1990) 

 Lugha rasmi kieneo 
Kijerumani kinatumiwa kama lugha rasmi ya utawala kieneo (ama kimkoa au kwenye ngazi ya miji / tarafa tu) katika nchi zifuatazo:
 Italia (katika wilaya ya Bolzano ya Italia Kaskazini pamoja na Kiitalia) 
 Hungaria (mjini Ödenburg / Sopron baada ya Kihungaria)
 Romania (lugha rasmi kieneo pamoja na Kiromania) 
 Urusi (lugha ya utawala kwenye wilaya zenye tabia ya kitaifa Asowo na Halbstadt katika Siberia ya magharibi)

 Umoja wa Ulaya 
Kijerumani ni kati ya lugha rasmi za Umoja wa Ulaya pamoja na Kiingereza na Kifaransa. Ndani ya Umoja huo ndiyo lugha yenye wasemaji wengi kushinda nyingine zote.

 Lugha inayofundishwa 
Kijerumani kama lugha ya kigeni kinafundishwa shuleni au kwenye taasisi za elimu ya watu wazima katika nchi nyingi. Mwaka 2004 idadi ya wanafunzi wa Kijerumani ilikuwa kama ifuatayo: 
 Urusi: 4.657.500 (3,26%)
 Polandi: 2.202.708 (5,70 %)
 Ufaransa: 1.603.813 (2,52 %)
 Ucheki: 799.071 (7,80 %)
 Ukraine: 629.742
 Hungaria: 629.472
 Kazakhstan: 629.874
 Uholanzi: 591.190
 Marekani: 551.274

Kijerumani ni lugha ya pili katika mtandao (intaneti) baada ya Kiingereza. Takriban nusu ya kurasa zote mtandaoni ni za Kiingereza, lakini Kijerumani kinafuata kikiwa na 8% za kurasa zote.

Kijerumani kimeathiri kwa kiasi fulani lugha ya Kiswahili cha Tanzania bara kama vile kukikopesha maneno mbalimbali, kwa mfano: shule, hela n.k.

 Maneno machache 
 hujambo? – sijambo  Wie geht es dir? – Mir geht es gut.  jambo  Hallo!  ndiyo  ja hapana  nein mgeni  Gast, Fremder rafiki  Freund karibu  Willkommen! kwa heri  Auf Wiedersehen! asante  Danke! asante sana  Vielen Dank! safari  Reise ninakupenda  Ich liebe dich. hatari  Gefahr  daktari  Doktor  polepole  langsam Afya! (wakati wa kunywa na mwingine) Prost! kijiji  Dorf  mji  Stadt 

Tanbihi

 Viungo vya nje 
 Makala za OLAC kuhusu Kijerumani 
 Lugha ya Kijerumani katika Glottolog
 Muhtasari kuhusu Kijerumani kwenye Ethnologue
 Kamusi 
 Kozi ya Kijerumani
 xLingua - Kamusi Kijerumani-Kiswahili / Kiswahili-Kijerumani 

Jamii:Lugha za Kijerumaniki
Jamii:Lugha za Ujerumani
Jamii:Lugha za Uswisi
Jamii:Lugha za Austria
Jamii:Lugha za Luxemburg
Jamii:Lugha za Ubelgiji
Jamii:Lugha za Liechtenstein
Jamii:Lugha za Namibia