Kinilamba

Kinilamba (au Kinyiramba, pamoja na lahaja ya Kiiambi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanilamba. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinilamba iko katika kundi la F30.

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinilamba imehesabiwa kuwa watu 455,000, ambao 50,000 ni Waiambi. 

Kinyiramba asili yake ni Kibantu. Ushahidi wa kiisimu ni ushahidi unaothibitishwa kwa misingi inayohusu
Sayansi ya Lugha.

1. Tungo (Sentensi) za Kinyiramba
Miundo ya tungo (sentensi) za maneno ya Kinyiramba zinafanana sana na 
miundo ya tungo za maneno ya Kibantu. Kwani sentensi za Kinyiramba 
na lugha za Kibantu zina kiima na kiarifu.
K A
Mfano: 
Kinyiramba - Baba / Ulyea Ugali
Kiswahili - Baba / anakula ugali 

2. Vitenzi vya Kinyiramba na Kibantu
Kuna uhusiano mkubwa sana kati ya vitenzi vya Kinyiramba na vile vya 
Kibantu 
(a) Viambishi 
Lugha ya Kinyiramba na lugha za kibantu vitenzi vyake 
hujengwa 
na mzizi (kiini) pamoja na Viambishi vyake (awali 
na tamati)
Mfano :-
Kinyiramba -
u – Lim – a
Kiswahili
-
a –na- lim-a
- Lim – ni mzizi/ kiini 
- A – kiambishi tamati
(b) Mnyambuliko wa kitenzi
Mnyambuliko wa vitenzi vya kinyiramba hufanana na ule wa 
vitenzi vya lugha ya kibantu.
Mfano: Kinyiramba - Kusheka - Kushekesha – Kushekolela Kiswahili - Kucheka – kuchekesha – Kuchekeea
(c) Mwanzo wa Vitenzi
Vitenzi vyote vya Kinyiramba na vile vya lugha za Kibantu 
huanza na viambishi viwakilishi nafsi.
Mfano: Kinyiramba -
Nigenda 
- Nalongola
Kiswahili -
Ninatembea
- Nakwenda 
Kiambishi Ni, Na ni viambishi viwakilishi nafsi.
(d) Mwishilizo wa vitenzi
Vitenzi vya lugha za Kibantu na Kiswahili huishia na Irambu – a
Mfano: Kinyiramba - Kukisiga Kua 
Manka
Kiswahili - Kucheza Piga
Kimbia

Lugha ya Kinyiramba hutumia lugha ya picha ambao huwa ya ukweli na 
maana ya uficho sana ambapo huweza kufisha ujumbe kwa jamii ili 
kujifunza. Mfano, Semi za Kinyiramba: -
NA KINYIRAMBA
KISWAHILI
KIIUNGEREZA
1
Mwili kisonga Mukola 
Mwili hutunzwa 
na mwenyewe 
The body is kept by 
owne 
2
Inkamilo zikilonda 
Undugu ni 
Kushirikiana 
Fraternity/Brotherhood 
is cooperation 
3
Intondo imalunde 
Ipo siku moja 
One day yes 
4
Nishunta intondo 
lukapinda 
Nasogeza siku 
kadri Mungu 
anavyonijalia 
I buy a day by 
providence 
5
Nukuduma ukuligagya Atafutaye 
hupata
Edurenth is promising 
6
Umwanamusimbe iliso 
pansi
Mwanamaskini 
jicho lake daima 
chini
The destitute won’t be 
tired to loot for, its eyes 
always down 
7
Ushunta sika ukinuna
Mganga 
hajigangi
The physician won’t 
medicate oneself
8
Tyuti nu Maluka 
Rafiki pete na 
Kidole 
The friend with close 
intimacy 
9
Intiti zaiyenga Mipama Watu kurejea 
maskani nyakati 
za jioni 
Birds retneat to their 
nests 
10
Umukaku
ukugula Asiyesikila la 
The one who is ituwe
Mkuu huvujika 
guu
obstinate will suffer for 
the consequences 
11
Ukakumsinga zangu 
Kufanya 
usichokiweza 
Scrutching a cat 
12
Inshoke ngila kaulime 
Katika msafara 
wa maisha 
hakuna kurudi 
nyuma 
Retreat no surrender 
13
Kitengani kina masala 
ni kitegwa kina masala 
Fumbo mfumbie 
mjinga mjanja 
atalig’amua
Riddle for an ignorant 
person but for the 
craftman will disclose.
Misemo mingine ya kinyiramba ni:-
 Impinda ya Mwanangulu umalile umukenki
Tafsiri yakeni: - Uzito wa mzinto anafahamu mbebaji 
 Msekwa washokile ni Ng’ombe
Tafsiri yake ni mtu aliyedhadhauliwa alirudi na mifugo. Maana yake 
usimdharau mtu hujui kesho atapata nini 
 Musuli wa Mbwa ukukopangwa kinakili upiu
Tafsiri yake ni Mchuzi wa Mbwa hunywewa ungali wa moto, 
maana yake ni vema kuchukua tahadhari mapema kabla 
halijaharibika jambo
Muuzaa ukulegagwa nulekelwa 
Vitendawili vya Kinyiramba
Fanani:
Laale laale 
- Kitendawili 
Hadhira:
Laale 
- Tega
Fanani: Mweli Mukyeko - Mwezi katika kipeyu 
Hadhira: Masunsu 
- Maziwa 
Fanani:
Kiite Muntunda - Uweusi Mtunguni
Hadhira: Ndalu 
- Mlenda uliokaushwa

Mifano ya maneno ya Kinyiramba
Maze, yaani Maji
Nanhi, yaani Mboga
Mhusuli, yaani Mchuzi
Ndelu, yaani Ndevu
Nzila, yaani Njia

Viungo vya nje
lugha ya Kinilamba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinilamba
lugha ya Kinilamba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nim
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinilamba)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 5: Ilamba. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 5, uk.227-253.
Yukawa, Yasutoshi. 1989. A classified vocabulary of the Nilamba language. (Bantu vocabulary series, no 5.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Tanzania