Ulaya

Ulaya (asili ya jina ni neno la Kiarabu ولاية, wilaayatun Hivyo asili ya neno "Ulaya" ni sawa na "wilaya"; Krapf 1882 Swahili-English dictionary anaeleza: ""ULAYA (WALAYA au WILAYA ya) ... mother-country in contradistinction to colonies, foreign possessions or parts"; Sacleux 1939 Dictionnaire Swahili-Francais anataja kama etimolojia ya Ulaya "Ar. Hind. ولاية wilaya, pays etranger" (=nchi ya kigeni); Madan 1903 "Wilaya, n. (1) native land, home, but commonly used of foreigners, and so (2) Europe. Ulaya Uzungu, Europe. U, Hindi, India. Ulaya wa Wareno, Portugal ; inaitwa pia Uropa kutoka Kigiriki: "Ευρώπη", jina la mungu jike Europa) ni bara lililoko katika Kaskazini ya Dunia, likipakana na Bahari ya Aktiki upande wa kaskazini, Bahari ya Atlantiki upande wa magharibi, na Bahari ya Mediterania upande wa kusini. Mpaka wake wa mashariki kwa kawaida hufafanuliwa kupitia Milima ya Ural, Mto Ural, Bahari ya Kaspi, Milima ya Kaukazi, na Bahari Nyeusi, ingawa mipaka hii ni ya kijiografia na kihistoria zaidi kuliko ya kisiasa. Kwa eneo la takriban kilomita za mraba milioni 10.18, Ulaya ni bara dogo la pili baada ya Australia lakini lina idadi kubwa ya watu, ikifikia zaidi ya milioni 750, na hivyo kuwa moja ya maeneo yenye msongamano mkubwa wa watu duniani.

Ulaya ina historia ndefu na imechangia pakubwa katika maendeleo ya kisiasa, kiuchumi, na kitamaduni duniani. Bara hili lina mataifa 44 yanayotambulika kimataifa, yakiwemo mataifa makubwa kama Ujerumani, Ufaransa, na Uingereza, pamoja na madola madogo kama Vatikani na Liechtenstein. Umoja wa Ulaya (EU) ni moja ya miungano muhimu ya kisiasa na kiuchumi katika bara hili, ukiwa na wanachama 27. Aidha, Ulaya imekuwa kitovu cha mapinduzi mbalimbali, kuanzia Mapinduzi ya Kitaaluma na ya Viwanda hadi maendeleo ya demokrasia ya kisasa, na imeendelea kuwa na ushawishi mkubwa katika masuala ya kimataifa.

 Ramani


 Utawala 
Katika karne ya 20, baada ya vita kuu mbili, nchi mbalimbali za Ulaya zilianza kushirikiana kwa njia mbalimbali:
 Baraza la Ulaya lina nchi wanachama 47
 Mkutano wa usalama na ushirikiano katika Ulaya (Marekani na Kanada ni wanachama pia)
 Umoja wa Ulaya wenye nchi wanachama 28 tangu mwaka 2013.

 Kanda za Ulaya 
Katika orodha inayofuata kanda zinatajwa katika utaratibu wa Umoja wa Mataifa (UN categorisations/map). Lakini utaratibu huo haukubaliki ndani ya Ulaya kwa nchi za Ulaya ya Kati. Wajerumani, Waaustria, Waswisi, Wacheki, Waslovakia na Wapolandi hukubaliana ya kwamba wenyewe si Ulaya ya Magharibi wala ya Mashariki ila Ulaya ya Kati. Kuna majadiliano kuhusu mipaka ya kanda hili yasiyokwisha bado, kwa mfano suala la Hungaria au Latvia.
 Ulaya Mashariki 
 Nchi  Bendera  Mji Mkuu  Idadi ya Watu (2024) Belarus  25px  Minsk  9,200,000 Bulgaria  25px  Sofia  6,400,000 Jamhuri ya Czech  25px  Prague  10,500,000 Hungary  25px  Budapest  9,600,000 Moldova  25px  Chisinau  2,500,000 Poland  25px  Warsaw  37,700,000 Romania  25px  Bucharest  19,000,000 Russia  25px  Moscow  144,000,000 Slovakia  25px  Bratislava  5,400,000 Ukraine  25px  Kyiv  36,000,000
 Ulaya ya Kaskazini 
 Nchi  Bendera  Mji Mkuu  Idadi ya Watu (2024) Denmark  25px  Copenhagen  5,900,000 Estonia  25px  Tallinn  1,300,000 Finland  25px  Helsinki  5,600,000 Iceland  25px  Reykjavik  380,000 Ireland  25px  Dublin  5,100,000 Latvia  25px  Riga  1,800,000 Lithuania  25px  Vilnius  2,700,000 Norway  25px  Oslo  5,500,000 Sweden  25px  Stockholm  10,500,000 Uingereza  25px  London  68,000,000
 Ulaya ya Magharibi 
 Nchi  Bendera  Mji Mkuu  Idadi ya Watu (2024) Austria  25px  Vienna  9,100,000 Ubelgiji  25px  Brussels  11,800,000 Ufaransa  25px  Paris  65,000,000 Ujerumani  25px  Berlin  83,000,000 Liechtenstein  25px  Vaduz  39,000 Luxembourg  25px  Luxembourg (jiji)  660,000 Monaco  25px  Monaco (jiji)  39,000 Uholanzi  25px  Amsterdam  17,800,000 Uswisi  25px  Bern  8,800,000
 Ulaya ya Kusini 
 Nchi  Bendera  Mji Mkuu  Idadi ya Watu (2024) Albania  25px  Tirana  2,800,000 Andorra  25px  Andorra la Vella  79,000 Bosnia na Herzegovina  25px  Sarajevo  3,200,000 Kroatia  25px  Zagreb  3,800,000 Cyprus  25px  Nicosia  1,200,000 Ugiriki  25px  Athens  10,200,000 Italia  25px  Rome  59,000,000 Malta  25px  Valletta  520,000 Montenegro  25px  Podgorica  620,000 Macedonia Kaskazini  25px  Skopje  1,800,000 San Marino  25px  San Marino (mji)  34,000 Serbia  25px  Belgrade  6,600,000 Slovenia  25px  Ljubljana  2,100,000 Hispania  25px  Madrid  47,800,000 Vatican City  25px  Vatican City (mji)  800 Ureno  25px  Lisbon  10,100,000

 Nchi za Ulaya 
Orodha kamili ya nchi za Ulaya ikitaja ukubwa wa eneo, idadi ya watu, miji mikuu na miji mikubwa zaidi pamoja na lugha rasmi. Orodha hii haionyeshi ukanda wa nchi husika. Tazama juu kupata kanda za Ulaya.
+ Orodha ya Nchi na Maeneo ya Ulaya Bendera  Nchi/Maeneo  Eneo (km²)  Idadi ya Watu  Mji Mkuu  Jiji Kubwa  Lugha Rasmi 25px  Albania  28,748  2,829,741  Tirana  Tirana  Kialbania 25px  Andorra  468  79,034  Andorra la Vella  Andorra la Vella  Kihispania 25px  Armenia  29,743  2,767,923  Yerevan  Yerevan  Kiarmenia 25px  Austria  83,879  9,006,398  Vienna  Vienna  Kijerumani 25px  Azebajani (zaidi ni Asia)  86,600  10,353,269  Baku  Baku  Kiazabajani 25px  Aislandi  103,000  366,425  Reykjavik  Reykjavik  Kiaislandi 25px  Ayalandi  70,273  4,994,724  Dublin  Dublin  Kiingereza, Kigaeli 25px  Belarusi  207,600  9,349,645  Minsk  Minsk  Kibelarusi, Kirusi 25px  Bulgaria  110,993  6,447,710  Sofia  Sofia  Kibulgaria 25px  Bosnia na Herzegovina  51,197  3,276,000  Sarajevo  Sarajevo  Kiserbia, Kikroeshia, Kibosnia 25px  Estonia  45,227  1,331,796  Tallinn  Tallinn  Kiestonia 25px  Hungaria  93,028  9,606,259  Budapest  Budapest  Kihungaria 25px  Italia  301,340  60,317,116  Rome  Rome  Kiitalia 25px  Jojia (zaidi ni Asia)  69,700  3,688,600  Tbilisi  Tbilisi  Kijojia 25px  Korasia  56,594  3,850,695  Zagreb  Zagreb  Kikorasia 25px  Kosovo  10,887  1,798,188  Pristina  Pristina  Kikosovo 25px  Kupro  9,251  1,244,188  Nicosia  Nicosia  Kigiriki, Kituruki 25px  Latvia  64,589  1,882,000  Riga  Riga  Kilatvia 25px  Liechtenstein  160  39,315  Vaduz  Schaan  Kijerumani 25px  Lithuania  65,300  2,794,000  Vilnius  Vilnius  Kilithuania 25px  Luxembourg  2,586  634,814  Luxembourg City  Luxembourg City  Kifaransa, Kijerumani, Kiluxembourg 25px  Malta  316  514,564  Valletta  Birkirkara  Kimalta, Kiingereza 25px  Moldova  33,846  2,603,000  Chisinau  Chisinau  Kimoldova 25px  Monako  2.02  39,511  Monaco  Monaco  Kifaransa 25px  Norwei  385,207  5,391,369  Oslo  Oslo  Kinorwei 25px  Polandi  312,696  38,265,017  Warsaw  Warsaw  Kipolandi 25px  San Marino  61  33,600  San Marino  San Marino  Kiitalia 25px  Ubelgiji  30,689  11,584,008  Brussels  Antwerp  Kiholanzi, Kifaransa, Kijerumani 25px  Ucheki  78,866  10,686,269  Prague  Prague  Kicheki 25px  Udeni  42,925  5,932,654  Copenhagen  Copenhagen  Kideni 25px  Ufaransa  551,695  68,042,591  Paris  Paris  Kifaransa 25px  Ufini  338,424  5,541,037  Helsinki  Helsinki  Kifini, Kiswidi 25px  Ufalme wa Muungano  243,610  67,736,802  London  London  Kiingereza 25px  Ugiriki  131,957  10,724,599  Athens  Athens  Kigiriki 25px  Uhispania  505,990  47,450,795  Madrid  Madrid  Kihispania 25px  Uholanzi  41,543  17,407,585  Amsterdam  Rotterdam  Kiholanzi 25px  Ujerumani  357,022  83,190,556  Berlin  Berlin  Kijerumani 25px  Ureno  92,090  10,295,909  Lisbon  Lisbon  Kireno 25px  Urusi (Sehemu ya Ulaya)  17,098,242  146,599,183  Moscow  Moscow  Kirusi 25px  Vatikani  0.49  825  Vatican City  Vatican City  Kilatini, Kiitalia

Tanbihi
1. Kanda zinazotajwa (Ulaya ya Kusini – magharibi n.k.) zinafuata utaratibu wa Umoja wa Mataifa UN categorisations/map. Nchi kadhaa zinazotajwa hapo chini zinaweza kuhesabiwa kuwa sehemu ya Ulaya na pia bara nyingine (Asia, Afrika, au Oceania). Hii inategemea na namna ya kugawa kontinenti; pia wakazi wenyewe wanaweza kujielewa tofauti na majirani yao.

2. Urusi ni nchi ya kontinenti mbili za Ulaya ya Mashariki na Asia; namba za wakazi na za eneo zimetasjwa kwa ajili ya sehemu ya Kiulaya pekee.

3–5. Guernsey, Kisiwa cha Man, and Jersey ni maeneo ya kujitegemea chini ya Taji la Ufalme wa Uingereza.

6. Namba za Ureno hazijumlishi Visiwa vya Madeira, ambazo ni sehemu ya Ureno magharibi ya Marokko katika Afrika.

7. Namba za Hispania hazijumlishi Visiwa vya Kanari magharibi ya Marokko katika Afrika, wa maeneo ya Ceuta na Melilla ambayo ni sehemu za Hispania kwenye pwani ya Moroko, Afrika ya Kaskazini.

8. Namba za Ufaransa hazijumlishi maeneo yake yaliyopo Amerika ya Kati au Kusini, Bahari Hindi au Oceania.

9. Uholanzi: Idadi ya wakazi ni ya 2004; Amsterdam ni Mji Mkuu lakini Den Haag ni makao makuuy a serikali.

10. Armenia huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki

11. Azerbaijan huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu ya Ulaya pekee.

12. Kupro huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Kusini; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu zisozo chini ya Dola ya Kituruki ya Cyprus.

13. Georgia huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu ya Ulaya pekee.

14. Uturuki ni nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Kusini; namba zinazotajwa zinahusiana na sehemu ndogo ya Magharibi pakee iliyomo Ulaya hasa jimbo lote la Istanbul.

15. Kazakhstan huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu ya Ulaya pekee.

 Tazama pia 

Marejeo

*
Jamii:Bara