Pendopo Kabupatén Purwakarta

Pendopo Kabupatén Purwakarta mangrupa wangunan sajarah penting nu dimimitian dina taun 1857 jeung réngsé sakitar taun 1860. Nurutkeun sumber arsip jeung naskah leungeun nu ditulis ku Bupati Karawang di Purwakarta, R.A.A. Sastraadhiningrat III (ngabdi taun 1886-1911). Kawilang mimiti sajarahna, wangunan ieu geus dipaké minangka fasilitas pamaréntahan saprak Purwakarta ditetepkeun minangka puseur administrasi Kabupatén Karawang dina mangsa Bupati R.A.A. Sastraadhiningrat I (1854-1863), nu ogé dipikawanoh ku ngaran R.A. Sumadipura, R. Sumanegara, Uyang Ayim, atawa Dalem Sepuh. Tugas pangawasan waktu éta dilaksanakeun ku Patih Karawang di Purwakarta, nyaéta R. Tohir Natanegara. Gedong Nagara jeung Pendopo, nu sok disebut ogé Gedong Kabupatén, mangrupa simbol kakawasaan kolonial jeung jadi pusat administrasi pamaréntahan lokal. Gedong Nagara ogé dipikawanoh minangka tempat cicing para bupati, nu ku rahayat disebut padaleman, sabab waktu harita gelar bupati nyaéta Dalem.

 Bupati nu mingpin 
Ditempo tina bahan wangunan, sagalana asalna ti wewengkon sabudeureun nyaéta batu beulah ti walungan, pasir ti leuweung Walungan Cikao, kapur lokal, sarta bata beureum, ubin, jeung kenténg tina lempung diproduksi ku Tio Ahay di Bongas. Dina abad ka-19 jeung awal abad ka-20, dua gedong ieu dipaké ku sababaraha bupati, di antarana:

 R.A.A. Sastraadhiningrat I (1854-1863)
 R.A.A. Sastraadhiningrat II (1863-1886)
 R.A.A. Sastraadhiningrat III (1886-1911)
 R.T.A. Gandanegara (1911-1925)
 R.A.A. Suriamiharja (1925-1942)
 R. Pandu Suradhiningrat (1942-1945)
 R.T. Juwarsa (1945-1948)

Sanggeus ibukota Kabupatén Karawang Timur dipindahkeun ti Purwakarta ka Subang, kira taun 1948 nepi ka 1968, dua gedong ieu sempet dipaké jadi markas Brigade Infanteri XIV Mesa Barwang Divisi/Kodam Siliwangi. Sababaraha komandanna nu kacatet kawas séjén:

 Achmad Kemal Idris, Letjen TNI (Purn.) (1949-1955)
 Poniman, Jend. TNI (Purn.) (1959-1962)
 Tarmat Widjaja, Brigjen TNI (Purn.) (1964)
 Willy Gayus Alexander Lasut, Brigjen TNI (Purn.) (1968-1970)
Ti saprak Undang-Undang RI No. 4 Taun 1968 ngeunaan Pembentukan Kabupatén Purwakarta jeung Kabupatén Subang diundangkeun, jeung Purwakarta resmi jadi kabupatén sorangan, dua gedong ieu balik deui dipaké ku pamaréntahan sipil, ieu para Bupati nu pernah ngageugeuhna:

 H.R. Suria Sunarya Ronggowaluyo (1968-1969)
 R. Muchtar (1969-1979)
 H.R.A. Abubakar (1979-1980 & 1982-1983)
 Drs. Mukdas Dasuki (1980-1982)
 Drs. H.R. Soedarna Tresnamanggala, S.H., M.Si. (1983-1993)
 Drs. H. Bunyamin Dudih, S.H. (1993-2003)
 Drs. Tb. H. Lily Hambali Hasan, M.Si. (2003-2008)
 H. Dedi Mulyadi, S.H. (2008-2018)
 Hj. Anne Ratna Mustika, S.E. (2018-ayeuna)

 Pangwangunan gedong 
kiri|jmpl|Gedong Salian ti Pendopo, Gedung Karesidenan Kabupaten Purwakarta
Tio Ahay nyaéta aya hiji urang Tionghoa nu ngajual kenténg nepi ka 1.000 buah kalayan harga Nf 30 (sarua jeung 30 gulden atawa 30 rupiah), hartina hiji kenténg hargana Nf 0.03. Lamun sakaping kenténg beuratna 2,5 kilogram, hartina 1.000 kenténg boga beurat total 2.500 kilogram atawa sarua jeung 2,5 ton. Salian ti kenténg, bahan wangunan utama séjénna nyaéta kai jati (Tectona grandis) nu dipaké pikeun hateup, kusen panto, jandéla, jeung tihang pendopo. Kai-kai jati éta dicokot ti leuweung di wewengkon Cibungur (ayeuna kaasup Kecamatan Bungursari), Parakansalam (ayeuna Kecamatan Pondoksalam), jeung Mangga Besar. Teu ngan saukur kai jati, tapi ogé kai mangga, kai bolang, jeung kai séjénna dipaké pikeun ngarojong pangwangunan.

Pamotongan kai jati dipigawé ku hiji aanemer atawa kontraktor asal Tionghoa nu ngaranna Tjong Asih, putrana Wijkmeester Jaliung. Balok-balok kai jati nu geus dipotong terus diangkut ka alun-alun (ayeuna Alun-alun Kian Santang) ku munding. Aya balok kai nu narikna kudu ku 10 pasang munding (20 buntut). Pikeun bagian ornamen jeung ukiran tihang pendopo, tugasna dipasrahkeun ka tukang ukir asal Palembang nu ngaranna Baksin. Sedengkeun pikeun kaca jeung paku, éta dibawa ti Batavia. Tukang tembok jeung tukang batuna nyaeta urang Walanda nu dipikawanoh ku ngaran Tuan Baas.
jmpl|Stasiun Purwakarta
Pangwangunan ieu merlukeun tanaga kerja nu kacida lobana, ratusan kuli dilibetkeun, kaasup nu ngolah batu bata beureum, ubin, jeung kenténg. Saatos sagalana réngsé, diayakeun pesta ageung nu dieusi ku rupa-rupa hiburan pikeun masarakat. Gedong Nagara jeung Pendopo ieu tuluy dipaké ti taun 1860 nepi ka 1948, lantaran waktu éta puseur pamaréntahan Kabupaten Karawang Timur nu aya di Purwakarta dipindahkeun ka Subang ti tanggal 1 April 1948. Pangwangunan gedong ieu aya patalina raket jeung dibangunna jalur kareta api Batavia-Padalarang dina awal abad ka-20. Salah sahiji ruas penting nyaéta jalur kareta api Karawang-Purwakarta nu panjangna 41 kilométer. Jalur ieu diresmikeun dina tanggal 27 Désémber 1902, sarta dipercaya yén pangwangunan gedong ieu ogé dimimitian atawa réngsé dina taun nu sarua, nya éta taun 1902. Saatos jalur kareta api éta resmi dijalankeun jeung pangwangunan gedong parantos réngsé, Residen Karawang tuluy mindahkeun kantor resmina ka Purwakarta. Ti dinya, Purwakarta jadi leuwih strategis sacara administratif jeung transportasi, sabab geus kahubung ku jalur kareta api.

Dina mangsa penjajahan Jepang (1942-1945), gedong ieu dipaké ku pasukan Jepang minangka honbu kenpeitai, nyaéta markas pulisi militer Jepang, jeung kaasup kana bagian ti Datasemen Syoji. Dina jaman sanggeus kamerdékaan, gedong ieu lajeng dipaké ku Tentara Nasional Indonesia minangka markas Resimen V nu dipingpin ku Letnan Kolonel Sumarna.

Lahan gedong ieu kacida legana. Gedong utama ayana di tengah-tengah halaman, sarta dipapay ku taman di hareupna. Di sisi kénca jeung katuhu gedong, ogé aya rohangan tambahan jeung ruang-ruang nu nyambung kana wangunan utama. Arsitektur gedong ieu ngagunakeun gaya Indische Empire Stijl, nyaéta gaya kolonial Walanda nu mindeng kapanggih dina wangunan pamaréntahan atawa kantor residen di Hindia Walanda. Lamun diperhatikeun tina wangunna, gedong ieu boga kamiripan jeung Gedong Pakuan di Bandung, nu baheula mangrupa gedong Karesidenan Priangan sarta ayeuna jadi rumah dinas Gubernur Jawa Barat. Hal ieu nuduhkeun yén wangunan residen jaman kolonial biasana dijieun maké pola jeung gaya arsitektur nu sarua pikeun ngajaga identitas jeung otoritas pamaréntahan.

Sanggeus teu dipaké deui salaku puseur pamaréntahan, kawasan ieu kungsi kosong heula, teras dipaké ku TNI pikeun markas Teritorium III/Siliwangi, tuluy jadi Komando Daerah Militer III/Siliwangi. Di dinya aya ogé Brigade 23/Siliwangi nu ngaganti ngaran jadi Resimen Infanteri 7/Siliwangi, terus jadi Komando Resort Militer (KOREM) Purwakarta, nepi ka robah deui jadi Brigade Infanteri XIV/Mesabarwang. Satuluyna, nalika Purwakarta jeung Subang resmi dipisahkeun sarta jadi kabupatén mandiri ti tanggal 29 Juni 1968, para anggota Brigade Infanteri XIV/Mesabarwang dipindahkeun jeung disalurkeun ka Komando Distrik Militer 0619/Purwakarta, ti saprak tanggal 24 Mei 1975.

 Patalian sajarah Purwakarta jadi ibukota Karawang 
Purwakarta kungsi jadi ibu kota Kabupaten Karawang dina periode panjang, nyaéta ti pertengahan taun 1831 nepi ka taun 1950. Dina mangsa kakawasaan Walanda, Purwakarta jadi puseur pamaréntahan Kabupaten Karawang. Tujuh urang Bupati Karawang nyicingan kota ieu. Taun 1845, status Purwakarta munggah jadi ibu kota Karesidenan Karawang, nu ngaronjatkeun pentingna wilayah ieu dina struktur administrasi kolonial. Masa kapamingpinan Bupati R.A.A. Sastra Adiningrat II (1863-1886) ngantunkeun tapak sajarah nu kuat. Dina jaman ieu, Purwakarta maju pesat dina widang pamaréntahan jeung infrastruktur. Bupati Sastra meunang tanda jasa Rider in de Orde van den Leeuw ti pamaréntah Walanda, sarta dipikawanoh ku gelar Dalem Bintang.

Kusabab robahan kawijakan pamaréntah kolonial, status administratif Purwakarta ogé robah-robah. Taun 1860-an, Purwakarta jadi Afdeling, lajeng robah jadi Controle Afdeling ti taun 1871 kalayan wilayah nu leuwih lega. Dina dasawarsa 1880-an, struktur Controle Afdeling dileungitkeun jeung status Afdeling dianggo deui. Wewengkon administratifna ngawengku tilu distrik: Sindangkasih, Wanayasa, jeung Gandasoli, nu nyakup 10 kacamatan jeung rupa-rupa désa. Dina tahap salajengna, Purwakarta jadi kacamatan dina wilayah Distrik Sindangkasih. Dina awal abad ka-20, pamekaran kota terus lumangsung, utamana sanggeus jalur kareta api Batavia-Padalarang dioperasikeun jeung ngaliwatan Purwakarta. Sanajan kitu, ti taun 1922, status ibu kota Karesidenan Karawang dipindahkeun ka tempat séjén alatan Karawang diasupkeun kana Karesidenan Batavia. Kondisi éta lumangsung nepi ka bubarna pamaréntahan Hindia Walanda dina awal taun 1942.

 Galéri 

 Sumber 

Kategori:Wangunan di Jawa Kulon
Kategori:Artikel Kopdar Wiki Cagar Budaya 2.0
Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 2.0