Gajah Mada

Mahapatih Amangkubumi Gajah Mada ; Gajah Mada (lahir  – wafat ), ogé dipikawanoh ku ngaran séjén Jirnnodhara nyaéta panglima perang jeung Mahapatih (Perdana Mentri) anu  boga pangaruh pohara dina jaman Karajaan Majapahit.Pogadaev, V. A., 2001, Gajah Mada: The Greatest Commander of Indonesia. Historical Lexicon. XIV –XVI Century. Vol. 1. h.245-253, Мoscow: Znanie.C. C. Berg. Het rijk van de vijfvoudige Buddha (Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, vol. 69, no. 1) Ansterdam: N.V. Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, 1962; cited in M.C. Ricklefs, A History of Modern Indonesia Since c. 1300, 2nd ed. Stanford: Stanford University Press, 1993 Numutkeun sababaraha sumber saperti:  puisi, buku, jeung prasasti ti jaman Jawa Kuna, anjeunna ngamimitian karirna dina taun 1313, tur beuki ngaronjat saatos kajadian Ra Kuti dina mangsa pamaréntahan Sri Jayanagara, anu ngangkat anjeunna jadi Patih. Anjeunna diangkat jadi patih (perdana menteri) dina mangsa pamaréntahan Ratu Tribhuwanatunggadewi sarta karirna nuluy nepi ka pamaréntahan Hayam Wuruk nu mawa Majapahit ngaronjat ka luhur kajayaanana.J.L.A. Brandes, 1902, Nāgarakrětāgama; Lofdicht van Prapanjtja op koning Radjasanagara, Hajam Wuruk, van Madjapahit, naar het eenige daarvan bekende handschrift, aangetroffen in de puri te Tjakranagara op Lombok.Anjeunna dipikanyaho taat kana kapercayaan Shiwa-Budha.

Gajah Mada kawentar ku sumpahna, nyaéta Sumpah Palapa, anu kacatet dina Pararaton.Poesponegoro & Notosusanto (ed.). 1990. Sejarah Nasional Indonesia Jilid II. Jakarta: Balai Pustaka.Anjeunna nembrakeun yén anjeunna moal istirahat atawa suka senang nepi ka suksés bisa ngahijikeun Nusantara.Sanajan anjeunna salah saurang inohong séntral mangsa éta, tapi saeutik pisan catetan sajarah anu kapanggih ngeunaan anjeunna. Kawasna Gajah Mada kiwari masih kontrovérsial.Seueur urang Indonésia ayeuna nganggap hal éta pahlawan jeung simbul nasionalisme Indonésiajeung persatuan Nusantara. ISBN 979-666-195-0 

Gajah Mada ogé Perdana Mentri jeung Panglima Perang di Karajaan Majapahit, gumelar di Désa Mada Lamongan, Jawa Wétan dina warsih/taun 1290 sarta pupus dina warsih 1364. Karir anu nyongcolang salaku jadi puseur kalungguhan di Majapahit dimimitian taun 1319-1360. Anjeunna sumpah baris ngahijikeun Nusantara kalawan sumpah palapa anu kawentar dina 1336.

Gambaran Gajah Mada salaku arca, katuhu ka kenca:
Patung Brajanata, di Museum Nasional Indonésia, No.5136/310d.
Patung Bima, No.2776/286b.

Gambaran tina Gajah Mada anu populer di pintonan média saleresna mangrupikeun sawangan/imajinasi Mohammad Yamin, dina buku anu judulna "Gajah Mada: Pahlawan Persatuan Indonesia", mimiti medal taun 1945. Hiji poé dina taun 1940-an, Yamin ngadatangan Trowulan pikeun ningali perenahna karajaan Majapahit baheula. Anjeunna mendakan beling térakotta, salah sahijina mangrupikeun céléngan dina wangun pameunteu lalaki anu gaduh raray keker jeung rambutna galing. Dumasar kana wangun beungeut céléngan, Yamin napsirkeun éta salaku raray Gajah Mada, nu ngahijikeun Nusantara. Yamin tuluy mundut ka seniman Henk Nhang sangkan ngadamel lukisan anu hasilna sapertos lukisan terakota, tuluy dipintonkeun jadi panutup dina buku Yamin. Loba jalma anu nolak kana ieu pamadegan Yamin, alatan asa mustahil raray inohong samashur Gajah Mada ditapelkeun dina céngcéléngan. Hal samodél kitu téh mangrupa hinaan sabab ieu téh dilakukeun ka pamingpin nagara dina mangsa Hindu Budha, kalebet Majapahit, diarcakeun. Malah aya anu yakin yén rupa anu disangka Gajah Mada téh taya lian ti gambaran raray Yamin sorangan.

Aya ogé pedaran séjénna ngeunaan ieu Gajah Mada téh, béda jeung nu digambarkeun ku M. Yamin, nya éta hasil panalungtikan arkéolog Universitas Indonésia Agus Aris Munandar. Anjeunna ngagambarkeun Gajah Mada kawas Bima, saurang tokoh dina pawayangan, anu kumisna baplang. Dina média anu populér, Gajah Mada kalolobana digambarkaeun dadana buligir, maké sarung, sarta ngagunakeun pakarang dina bentuk keris. Sanajan kitu bisa jadi teu kunanaon dina ngalaksanakeun tugas sipil, pakéan sawah bisa jadi béda: Patih Sunda ngajelaskeun, sakumaha anu ditulis dina tembang sunda Sundayana, yén Gajah Mada maké karambalangan manhrupa (piring logam dina dada hareup—panghalang dada) dipapaés ku emas, pakarang tumbak dilapis emas, jeung taméng dihias inten .Berg, Kindung Sundayana (Tembang Sunda C), Soerakarta, Drukkerij “De Bliksem”, 1928.

Nurutkeun Munandar, mimitina Gajah Mada digambarkeun minangka tokoh Brajanata dina Carita Panji, jeung salaku Bima dina Mahabharata carita dina mangsa nu bakal datang. Mimitina Gajah Mada henteu langsung digambarkeun salaku Bima, Anjeunna digambarkeun salaku tokoh Brajanata sabab carita Panji dipikawanoh leuwih awal batan prosés nyieun arca Bima anu tétéla dimimitian dina satengahing abad ka-15. Kamulyaan Gajah Mada dina tahap kahiji éta profan - dina wangun patungna salaku Brajanata, tapi saterusna aya kamulyaan Gajah Mada dina tahap kadua anu leuwih sakral, nyaéta disaruakeun jeung Bima salaku aspék Siwa.Dina arca nu aya di Musieum Nasional, éta arca kagambar awakna gagah, kumis baplang, buukna galing, sarta dina luhureun sirahna aya beungkeut buuk jeung pita anu kawas topi "tekes". Anjeunna nganggo baju jeung perhiasan, geulang jeung tali panangan palebah luhur dina wujud oray, sapertos Bima.

Arca Bima Dijieun dina jaman Majapahit ahir pertengahan abad ka-15. Ciri-cirina nyaéta: 
 Nganggo mahkota supit urang (buukna ngawujud jadi 2 lengkungan di luhureun sirahna kawas capit hurang)
 Kumis baplang 
 Awakna sembada 
 Maké lawon poleng (Hideung bodas), 
 Linggana Sok digambarkeun ngajendul. 

Dina arca Bima anu disimpen di Museum Nasional, Anjeunna digambarkeun nangtung ajeg kalawan duan leungeunna gigireun awakna, leungeun katuhu nyepeng gadha, linggana digambarkan ngajendul nyingkabkeun soléndang  anu ngagapus diantar 2 sukuna, maké upawita oray, mahkota supit urang, rarayna sangar, kumis baplang kandel, rambut luhureun tarangna digambarkeun galing ngawujud kawas jamang (hiasan tarang).Ayana kamiripan arca Brajanata salaku wujud ti Gajah Mada jeung patung Bima ieu lain kabeneran, tapi aya hiji konsép dasar: Konsépsi éta dimekarkeun salaku jarak antara kajadian sajarah jeung anu nyarembahna kadieunakeun  jadi beuki jauh.

 Harti ngaran 
Kecap "Gajah" ngarujuk kana sato gedé anu dipikahormat ku sato séjén, Dina mitologi Hindu dipercaya minangka vahana (sato tunggangan) déwa Indra. Gajah ogé aya pakaitna jeung Ganésha, déwa anu sirah gajah jeung awakna manusa, putra Siwa jeung Parwati. Kecap "Mada" dina basa Jawa Kuna hartina mabok, bisa urang ngabayangkeun yén lamun hiji gajah mabok, pasti bakal sagala dirumpak, nyuluduk, nubruk tur ngaburakbarik anu aya. Jadi lamun dihubungkeun jeung tokoh Gajah Mada, ngaranna bisa dihartikeun ku dua cara, nyaéta:

 Anjeunna nganggap dirina minangka wahana/tunggangan raja, ngalaksanakeun sagala paréntah raja, sakumaha gajah Airawata nyaéta tunggangan déwa Indra.
 Anjeunna kawas jalma anu keur mabok jeung telenges nalika nyanghareupan sagala rupa halangan anu bakal ngahalangan kamajuan karajaan. Éta bener-bener pilihan nami anu bener jeung sigana hartosna nami éta geus dipikir dibulak-balik sateuacan dipaké salaku namina.

Dina prasasti Gajah Mada aya landihan séjén pikeun manéhna, nyaéta Rakryan Mapatih Jirnnodhara. Meureun éta ngaran téh sakadar gelar Gajah Mada, tapi ogé bisa ditempo salaku ngaran resmi na. Harti kecap Jirnnodhara nyaéta "pangadeg hiji hal nu anyar" atawa "malikeun hal nu geus rubuh/ruksak". Dina harti harfiah, Gajah Mada mangrupa pangadeg  caitya pikeun Kartanegara nu saméméhna teu aya. Dina harti figuratif manéhna bisa ditempo salaku réstorasi jeung nuluykeun  gagasan Kartanegara dina konsép Dwipantara Mandala.

 Gumelarna Gajah Mada 

Kitu unina Prasasti Gajah Mada anu taunna 1273 saka atawa taun 1351. Salaku mahamantri kasohor, Gajah Mada bisa ngaluarkeun prasasti sorangan jeung boga hak pikeun ngawangun wangunan suci (caitya) pikeun tokoh nu geus maot. Prasasti éta ngabéjaan pangwangunan caitya pikeun Kartanagara. Raja terakhir Singhasari anu gugur di istana bareng jeung patihna, Mpu Raganatha sarta para brahmana Siwa jeung Buddha, alatan aya serangan ti bala tentara Jayakatwang ti Kediri.

Numutkeun arkéolog Univérsitas Indonésia, Agus Aris Munandar, kawasna Gajah Mada gaduh alesan husus pikeun milih ngawangunan caitya pikeun Kartanagara ti batan inohong-inohong séjén anu pangheulana. Padahal, salila jaman Majapahit nu dipandang penting tangtu Radén Wijaya minangka anu ngadegkeun  Karajaan Majapahit. Kawasna gedé wangunan suci anu diwangun ku paréntah Gajah Mada nyaéta Candi Singhasari di Malang. Pasalna, Prasasti Gajah Mada kapanggih di buruan Candi Singhasari. Wangunan candi lain anu aya hubunganana jeung Kartanagara, nyaéta Candi Jawi di Pasuruan. Candi ieu  meureun ngan dijieun teu lila sanggeus pupus di Kedaton Singhasari.Agus Aris Munandar, "Gajah Mada, Biografi Politik"

Numutkeun Agus, dumasar kana data prasasti, karya sastra, jeung titinggal arkéologis, aya dua alesan kunaon Gajah Mada ngamuliakeun. Kertanagara nepi ka ngadegkeun candi keur anjeuna. 

Kahiji, Gajah Mada néang légitimasi pikeun ngabuktikeun Sumpah Palapa. anjeuna usaha satékah polah sangkan wilayah Nusantara ngaku kana kajayaan Majapahit. Kartanagara nyaéta raja anu boga wawasan politik anu lega. Kalawan wawasan Dwipantara Mandala, merhatikeun daérah-daérah séjén di luar Pulo Jawa. Ku kituna, Gajah Mada bakal neruskeun pulitik ngamekarkeun mandala nepi ka sakuliah Dwipantara (Nusantara) nu saméméhna geus dirintis ku Kertanegara.

Kadua, dina mangsa Jawa Kuno, candi atawa caitya pen-dharma-anu tokoh sok diwangun ku babarayaan atawa rundayan langsung tokoh éta, saperti Candi Sumberjati  pikeun Radén Wijaya diwangun taun 1321 dina mangsa Jayanegara. ; jeung Candi Bhayalango pikeun Rajapatmi Gayatri diwangun taun 1362 ku putuna, Hayam Wuruk. Nya ku ieu alesan, Gajah Mada masih rundayan ti Raja Kertanagara. Sahenteuna Gajah Mada masih boga hubungan darah jeung Kertanagara.

Ramana Gajah Mada bisa jadi wastana Gajah Pagon anu marengan  Raden Wijaya nalika lumangsung perang ngalawan tentara Jayakatwang ti Kediri. Gajah Pagon ieu teu mungkin jalma biasa, malahan ngan anak tina salah sahiji selir Kertanagara sabab dina kitab Pararaton, ngaran Gajah Pagon disebut sacara khusus. Nalika éta, Radén Wijaya ogé ngahariwangkeun Gajah Pagon anu tatu lajeng diwiatkeun ka saurang kapala désa Pandakan. Nurutkeunana, meureun Gajah Pagon geus rimbitan  jeung putri kapala Désa Pandakan tur mibanda anak, nyaéta Gajah Mada nu ngawula di Majapahit.

Gajah Mada meureun boga eyang nu sarua jeung Tribhuwana Tunggadewi. Bedanya Gajah Mada cucu ti istri selir, ari Tribhuwana nyaéta cucu ti istri resmi Kertanagara. Ku kituna, teu ngaherankeun jeung bisa dimangpaatkeun yén Gajah Mada ngan hormat ka Kertanagara sabab Raja éta téh milikna sorangan. Hanya keturunan Kertanegara saja yang akan dengan senang hati membangun caitya berupa Candi Singasari untuk mengenang kebesaran leluhurnya. Malah konsepsi Dwipantra Mandala ti Kertanagara mungkin menginspirasi jeung ngadorong Gajah Mada pikeun mencetuskeun Sumpah Palapa.

ka|150px|jmpl|Hiji arca ti Museum Trowulan. Mohammad Yamin ngagunakeun arca tanah liat ieu salaku dasar penggambaran rupa Gajah Mada.

 Biografi 
Henteu aya inpormasi dina sumber sajarah anu sayogi dina awal kahirupanna, kecuali yén anjeunna dilahirkeun salaku jalma biasa anu karierna ayeuna jadi Bekel (kepala pasukan) Bhayangkara (pengawal Raja) dina masa Prabu Jayanagara (1309–1328). Aya sumber nu nyebutkeun yén Gajah Mada disebut lahir Mada,Lihat: Lempengan Tembaga Batur, Prasasti Bendasari jeung Prasasti Prapancasarapura ari ngaran Gajah Mada.Lihat: Prasasti Kediri I, Prasasti Singasari dan Prasasti Walandit kamungkinan mangrupa ngaran saprak menjabat salaku patih.R. S. Subalidinata, Sumarti Suprayitno, Anung Tedjo Wirawan Sejarah dan perkembangan cerita murwakala dan ruwatan dari sumber-sumber sastra Jawa, University of Michigan Press (1985)
Numutkeun Pararaton, Gajah Mada salaku komandan pasukan khusus Bhayangkara mampuh nyalametkeun Prabu Jayanagara (1309–1328) ka desa Badander jeung ngaleungitkeun pemberontakan Ra Kuti ( salah saurang Dharmaputra, patugas istana anu diistiméwakeun ti jaman Radén Wijaya). Salaku balas jasa, dina pupuh Désawarnana atawa Nāgarakṛtāgama karya PrapancaDésawarnana atau Nāgarakṛtāgama diitemukan pertama kali saat penyerangan di Puri Cakranegara, Lombok (1894), dengan teks dalam huruf Bali. Pada bulan Juli 1978, ditemukan kembali di beberapa tempat di Bali yaitu: di Amlapura (Karang Asem), di Geria Pidada, di Klungkung dan dua naskah lagi di Geria Carik Sideman. disebutkeun yen Jayanagara ngangkat Gajah Mada jadi patih Kahuripan (1319). Dua taun saterusna, dia ngagantikeun Arya Tilam nu mangkat jadi patih di Daha / Kediri. Pangangkatan ieu nyieun lajeng asup kana strata sosial elitis istana Majapahit dina ayeuna. Sajaba ti éta, Gajah Mada digambarkeun pula salaku "seorang anu ngécéskeun, nyarita ku tajam atawa tegas, jujur ​​jeung tulus ikhlas sarta pikir sehat".

Sabada Jayanagara mangkat, Arya Tadah anu mangrupa Patih Amangkubhumi nyusun pengunduran diri tina jabatanna ka Ibusuri Gayatri nu ngaganti kalungguhan Jayanegara jeung nunjuk Patih Gajah Mada ti Daha/Kediri. Gajah Mada salaku Patih Daha sorangan teu langsung nyatujuan, tapi hayang nyieun jasa-jasa ti baheula di Majapahit ku nalukkeun Keta jeung Sadeng nu ayeuna keur dimeunangkeun.

Tribuwana Wijayatunggadewi nu jadi Rani Kahuripan jadi prakna ngalaksanakeun tugas pamaréntahan Majapahit. Malah sanggeus Gayatri wafat dina taun 1331, Tribhuwana Wijayatunggadewi tetep jadi Maharani ti karajaan Majapahit. Sanggeus Keta jeung Sadeng ditaklukan ku Gajah Mada, anyar dina taun 1334, Gajah Mada diangkat jadi Patih Amangkubhumi sacara resmi ngaganti Arya Tadah (Mpu Krewes) nu geus sepuh, sakit-sakitan, jeung meminta pangsiun ti taun 1329.

 Sumpah Palapa 

Nalika pangangkatan salaku Patih Amangkubhumi dina taun 1258 Saka (1334 M) Gajah Mada mengucapkan Sumpah Palapa anu ngandung harti yén éta téh moal amukti. palapa samemeh berhasil menaklukkeun Nusantara. Salakumana tercatat dina kitab Pararaton dina téks Jawa Pertengahan nu kieu:Terjemahannya:Petrus Josephus Zoetmulder memaknai amukti palapa minangka "menikmati hiji kaayaan di mana segalanya bisa dicokot", atawa sacara sederhana "menikmati kasenangan"; padahal menurut Slamet Muljana hartina "menikmati istirahat".

Numutkeun séjarawan Slamet Muljana dina Tafsir Sejarah Nagarakretagama, sumpah Gajah Mada éta nimbulkeun kagemparan. Para petinggi karajaan saperti Ra Kembar, Ra Banyak, Jabung Taréwes, jeung Lembu Peteng ngaréspon kana négatif. Tindakan maranéhna nyieun Gajah Mada ngan marahmay lantaran ditawakan. Hal ieu diperkuat ogé ku Muhammad Yamin dina Gajah Mada: Pahlawan Pemersatu Nusantara. Gajah Mada pun ninggal paseban terus ngadep ka Batara Kahuripan, Tribhuana Tunggadewi. Dia sangat berkecil hati karena tidak ada rintangan dari Kembar, padahal Arya Tadah mantuan sakuat tanaga.

Arya Tadah memang pernah berjanji akan memberikan bantuan dalam segala kesulitan kepada Gajah Mada. Tapi, numutkeun Slamet Muljana, Arya Tadah sabenerna ogé milu ngalaksanakeun program pulitik Gajah Mada éta sabab dina hakékatna, Arya Tadah alias Empu Krewes teu rela ningali Gajah Mada jadi patih amangkubumi salaku panggantina. Pengepungan Sadeng jeung Keta di Jawa Timur lumangsung dina taun 1331. Nalika éta nu jadi patih amanngkunhim nyaéta Arya Tadah. Anjeunna jangji ka Gajah Mada, sepulang ti panaklukkeun Sadeng dia bakal diangkat jadi patih amangkubhumi gaganti. Alangkah kecewana Gajah Mada, sabab Kembar mendahuluinya ngepung Sadeng. Pikeun nyegah sengketa antara Gajah Mada jeung Kembar, Rani Tribhuana Tunggadewi datang sorangan ka Sadeng mawa tentara Majapahit. Kemenangan atas Sadeng tecatat atas nama Sang Rani sendiri. Sakabéh peserta panaklukan Sadeng dina pangkatna. Gajah Mada meunang gelar angabehi, jeung Kembar dinaikkeun jadi bekel araraman. Ayeuna, Gajah Mada sorangan geus jadi patih Daha.

Gajah Mada ngalaksanakeun pulitik ngahijikeun Nusantara salila 21 taun, nyaéta antara taun 1336 nepi ka 1357. Ieu udagan pulitik nyaéta meruhkeun nagara-nagara di luar wilayah Majapahit, utamana nagara-nagara di sakuliah lautan, nyaéta Gurun (Lombok), Seram, Tanjung Pura (Kalimantan), Haru (Sumatera Kalér), Pahang (Malaysia), Dompo, Bali, Sunda, Palémbang (Sriwijaya), jeung Tumasik (Singapura). Malah, dina kitab Nagarakretagama pupuh 13 jeung 14 ngaran nagara nu disebutkeun jauh leuwih loba ti nu disebutkeun dina sumpah Nusantara.

 Ékspansi 
Sanaos aya seueur pamanggih anu cangcaya sumpahna, Gajah Mada sigana bener-bener naklukkeun Nusantara. Dibantu ku Laksamana Nala, Gajah Mada ngamimitian kampanye panalukanana kalawan ngagunakeun pasukan laut ka daérah Swarnnabhumi (Sumatra) taun 1339, pulau Bintan, Tumasik (kiwari [[Singapura] ]]), Semenanjung Malaya, saterusna dina taun 1343 babarengan jeung Arya Damar naklukeun Bedahulu (di Bali) jeung saterusna nalukeun [[Lombok] ]], jeung sababaraha negeri di Kalimantan saperti Kapuas, Katingan, Sampit, Kotalingga (Tanjunglingga ), Kotawaringin, Sambas, Lawai, Kendawangan, Landak, Samadang, Tirem, Sedu, Brunei, Kalka, Saludung, Sulu , Pasir, Barito, Sawaku, Tabalung, Tanjungkutei] ], jeung Malano.

Dina jaman pamaréntahan Prabu Hayam Wuruk (1350–1389) nu ngaganti Tribhuwanatunggadewi, Gajah Mada terus ngalaksanakeun panaklukan ka wilayah wtan nepi ka taun 1357 saperti Logajah, Gurun, Sukun, Taliwung, Sapi, Gunungapi, Seram, Hutankadali,  Sasak, Bantayan, Luwu, Buton, Banggai, Kunir, Galiyan, Salayar , Sumba, Muar (Saparua), Solor, Bima, Wandan (Banda),  Ambon, Wanin, Seran, Timor, jeung Dompo.

 Dilema 
Aya dua wilayah di Pulau Jawa anu dibébaskeun tina invasi Majapahit nyaéta Pulau Madura jeung Karajaan Sunda, sabab kadua wilayah ieu miboga kaparigelan anu raket jeung Nararya Sanggramawijaya atawa sacara umum. ku Raden Wijaya anu ngadegkeun  Kerajaan Majapahit sakaligus raja kahiji ti Karajaan Majapahit (Tempo: Prasasti Kudadu 1294) Prasasti Kudadu dijieun ku Narrya Sanggramawijaya dina bulan Bhadrapada taun Saka 1216 ( sekitar Agustus s.d. September 1294 Masehi) jeung Pararaton Lempengan VIII, Lempengan X s.d.BRANDES, J.L.A .& comm.bew.d.N.J.Krom. Batavia 1920 jeung Invasi Yuan-Mongol ka Jawa (dina taun 1293) sakumaha diwayatkeun ogé dina Kidung Panji Wijayakrama.

 Perang Bubat 

Dina Kidung SundaC.C. (1927) Kidung Sunda.">Berg, C.C. 1927. Kidung Sunda. Inleiding, textt, vertaling en aanteekeningen. 's Grav., BKI. dicaritakeun yén Perang Bubat ( 1357) dimimitian dina mangsa Prabu Hayam Wuruk mimiti ngalaksanakeun léngkah-léngkah diplomasi kujalan ngajantenkeun  Dyah Pitaloka Citraresmi putri Sunda salaku permaisurina. Lamaran Prabu Hayam Wuruk anu ditarima ku pihak Kerajaan Sunda, Terus disusul ngintun rombongan gedé Karajaan Sunda datang ka Majapahit pikeun melangsungkeun pernikahan agung éta. 

Gajah mada henteu miharep ieu pernikahan lumangsung, alatan anjeuna ogé aya haté kadua leutik atawa neundeun katresna kan putri Dyah Pitaloka Citraresmi. Aya ogé anu nyebutkeun yén dipasrahkeunna Putri Dyah Pitaloka Citraresmi ka Hayam Wuruk salaku tanda sumerah diri atawa taluk karajaan Sunda ka Majapahit. Ieu Anggapan dumasar kana sumaget Sumpah Palapa anjeua, alatan éta karajaan Sunda snu perenahna di pulo Jawa tacan kungsi taluk ka Majapahit. 

Antukna ngabalukarkeun hiji kajadian perang anu katelah perang Bubat, anu matak ngarugikeun ka tilu pihak, Majapahit, Sunda, jeung Gajah Mada sorangan. Pikeun Majapahit karugian ditarima alatan ngancurkeun hubungan jeung karajaan Sunda. Karugian Sunda leuwih gedé : palastrana Lingga buanawisésa, Praméswari, sakabéh rombongan karajaan tur puutri Dyah Pitaloka Citraresmi ku anjeun anu nelasan manéh. 

Ieu kajadian ngabalukarkeun Gajah Mada tisaprak harita dijauhkeun dina urusan pulitik karajaan Majapahit. 

Dina Nagarakretagama dicaritakeun hal nu saeutik béda. Disebutkeun yén Hayam Wuruk kacida ngahargaan Gajah Mada salaku Mahamantri Agung nu wiwaha, bijaksana, sarta satia babakti ka nagara. Sang raja nganugerahkeun dukuh "Madakaripura" anu pamandangana éndah di Tongas, Probolinggo, ka Gajah Mada. Aya pamadegan nu nétélakeun yén dina taun1359, Gajah Mada diangkat jadi patih; anjeuna ngan maréntah ia maréintah ti Madakaripura.tempo: pupuh 12 jeung 19 tina Désawarnana atau Nāgarakṛtāgama Disungsi 31 Juli 2024

 Akhir hirup 

Kitu cenag béja dina Kakawin Nagarakretagama pupuh 70 bait 1–3 dicutat Slamet Muljana dina  Tafsir Sejarah Nagarakretagama. Raja Majapahit Rajasanegara atawa Hayam Wuruk nu keur ngalakonan perjalanan upacara kaagamaan ka Simping (Blitar) reuwas ngadéngé béja Gajah Mada gering. Anjeuna gentak balik ka puseur dayeuh Majapahit.

Sanajan peranna dina Karajaan Majapahit sakitu kakoncara, akhir riwayat Gajah Mada nepi ka kiwari masih tacan jéntré. Arkéolog Universitas Indonesia, Agus Aris Munandar dina Gajah Mada Biografi Politik nétélakeun, aya sababaraha sumber nu ngajelaskeun ahir kahirupan Gajah Mada. Sumber kahiji nyaéta Kakawin Nagarakretagama anu ditulis ku Mpu Prapanca éta ngalahirkeun ahir hirup Gajah Mada kalayan maotna anu wajar dina taun 1286 Saka (1364 M). Dari cerita-cerita rakyat Jawa Timur, Gajah Mada dikisahkan menarik diri setelah Peristiwa Bubat dan memilih hidup sebagai pertapa di Madakaripura di pedalaman Probolinggo selatan, wilayah kaki pegunungan Bromo-Semeru. Di wilayah Probolinggo ini memang terdapat air terjun bernama Madakaripura yang airnya jatuh dari tebing yang tinggi. Di balik air terjun nu mengguyur bak tirai eta aya deretan ceruk jeung hiji goa nu cukup menjorok dina jeung dipercaya kudu Gajah Mada jadi pertapa jeung menarik diri ti dunya loba salaku wanaprastha (menyepi tinggal di leuweung) nepi ka ahir hayatna.

Dina Kidung Sunda nyebutkeun yén Gajah Mada teu maot. Kidung ieu ngébréhkeun yén Gajah Mada moksa dina pakéan kebesaran kawas Dewa Wisnu. Dia moksa di halaman kapatihan mulang ka khayangan. Tapi, Agus Aris Munandar nétélakeun yén ahir kahirupan Gajah Mada tilem dina pedaran anu henteu pasti sabab dia malu ku pecahna tragedi Bubat. Saterusna, nurutkeun Agus, bisa ditafsirkeun yén Gajah Mada memang gering jeung maot di Kota Majapahit atawa di wewengkon Karsyan nu teu jauh ti dinya. Éta sapertos katerangan deui Rajasanagara ka ibu kota Majapahit dina Nagarakretagama, énggal-énggal ngadangu sang patih sakit.

Absénnya Gajah Mada dina politik Majapahit ninggalkeun raheut jadi raja. Hayam Wuruk ngan saukur ngarasa sedih. Bahkan dicaritakeun raja ngarasa peunggas harepan. Anjeuna tuluy nepangan ibuna, kadua rai, jeung kadua dahuan pikeun ngawangkokkeun gaganti  Patih Amangkubhumi. Tapi, "Baginda pengkuh, Adimenti Gadjah Mada tmoal bisa aya anu ngagantikeun ," tulis Nagarakretagama pupuh 71 bait 3.

Hayam Wuruk ogé ngayakeun sidang Déwan Sapta Prabu pikeun mutuskeun gaganti Gajah Mada. Ku sabab teu aya hiji ogé nu sanggup ngaganti Patih Gajah Mada, Hayam Wuruk tuluy milih opat Mahamantri Agung dipingpin ku Mpu Nala Tanding pikeun salajengna mantuanna dina ngayakeun sagala urusan nagara. Tapi hal éta teu lumangsung lila. Éta ogé diganti ku dua urang mentri nyaéta Gajah Enggon jeung Gajah Manguri. Tungtungna Hayam Wuruk mutuskeun pikeun ngangkat Gajah Enggon salaku Patih Amangkubhumi ngaganti posisi Gajah Mada.

 Penghormatan 
ka|175px|jmpl|Lukisan kontemporer Gajah Mada karya I Nyoman Astika.
Salaku salah saurang tokoh utama Majapahit, ngaran Gajah Mada pohara terkenal di masyarakat Indonesia umumna. Dina mangsa awal kamerdekaan, para pamingpin antara lain Sukarno jeung Mohammad Yamin sering nyebut sumpah Gajah Mada salaku inspirasi jeung "bukti" yén bangsa ieu bisa ngahiji, sanajan ngawengku wilayah anu lega jeung budaya anu béda-béda. Ku kituna, Gajah Mada mangrupa inspirasi pikeun révolusi nasional Indonésia pikeun usaha kamerdikaan ti kolonialisme Walanda.

Universitas Gadjah Mada di Yogyakarta nyaéta universitas negeri anu disebut ngaranna. Satelit telekomunikasi Indonésia anu munggaran disebut Satelit Palapa, anu menonjolkeun peranna salaku pemersatu telekomunikasi rakyat Indonésia. Seueur kota di Indonésia gaduh jalan anu namina Gajah Mada, tapi kedah diperhatoskeun yén éta ogé di kota-kota di Jawa Barat.

Buku-buku fiksi kasajarahan jeung sandiwara radio nepi ka ayeuna masih sering nyaritakeun Gajah Mada jeung perjuanganna ngalegaan kakawasaan Majapahit di Nusantara ku Sumpah Palapa-na, kitu ogé karya seni patung, lukisan, jeung lain-lainna.

Dalapan Belas Prinsip Kahirupan Gajah Mada

Wijaya Lumaku hirup wijaksana tur pinuh hikmah dina nyanghareupan tur ngungkulan karerepet hirup anu beurat. Dina basa Jawa Kuna, kecap Wijaya hartina meunang, ngungkulan, atawa suksés, ku kituna ogé bisa dihartikeun ngungkulan dina unggal masalah anu disanghareupan.
MantriwiraLeber ku wawanen dina bebela ka nagara,  anu salawasna gagah tur tanginas dina bajoang, jadi panglima gede kawani nu taya tandingna.
Wicaksanengnaya Wijaksana dina sagala lampah tur paripolah boh ka batur kitu deui  ka musuh, ka menak anapon rahayat biasa, jeung ka pajabat luhur kitu deui ka ksatria Wilwatikta.
Matanggwan Pengkuh kana tanggung jawab anu gedé sabab éta amanah ti rahayat jeung nagara. Ku kituna  nganomer hijikeun tur ngajaga kapercayaan jeung kapentingan balarea.
Satya Bhakti Aprabhu Satia tur babakti ka nagara jeung raja (prabu), sagala tanaga jeung usaha salawasna dipasrahkeun  pikeun kamulyaan nagara jeung raja (prabu).
Wagmi Wak Hade basa tur carita, pinuh ku komara jeung kayakinan diri. 
Sarjjawopasama Handap asor, ikhlas, jeung sabar.
Dhirotsaha Gawé daria, rapekan, junun, sabar tur satia. Dina basa Sansekerta, kecap ieu diwangun ku dua bagian: dhira anu hartina waspada, gagah, tenang, tur percaya diri; jeung utsaha nu hartina tanaga, kakuatan, jeung usaha.
Tan Lalana Salawasna gumbira tur daria nalika digawe. Dina basa Jawa Kuna, Tan Lalana hartina dina gawe tanpa ngomong istirahat atawa reureuh gawé. Ieu ngandung harti némbongkeun usaha  teu nolih kacape jeung ngagedur ku sumanget.
Diwyacitra Hade ka sasama sarta sayaga ngadegkeun rupa-rupa pamikiran jalma kalawan haté anu tenang.
Tan SatrisnaTeu mikiran kahayang tur kasenangan dunya.  Kasenangan anu dipikahoyong nyaéta caket jeung dewa nalika aranjeunna masih hirup jeung sakabéh impianna bisa kawujud. Dina basa Jawa Kuna, kecap tan hartina henteu atawa tanpa, ari kecap satrisna ngandung harti  kahayang jeung napsu anu ngabeungkeut diri.
Sihsamastabhuwana Tresna  ka sakabeh pangeusi dunya oge  nyaah kannu sipatna fana kitu deui  nu langgeng.
Ginong Pratidina Salawasna ngalaksanakeun kahadéan jeung nyingkahan kabiasaan anu goréng. Kecap Ginong Pratidina asalna tina basa Jawa Kuna gina (ing) pratidina. Kecap gina hartina kualitas, luar biasa alus, sumanget tur mangpaat. Kecap ing hartina dina atawa di. Ari kecap pratidina hartina unggal poé. Ku kituna, kalimah Ginong Pratidina ogé bisa dihartikeun unggal poé sumanget dina milampah kahadean anu  panghadena.
Sumantri Jadi abdi karajaan anu dipikaconto atawa pejabat anu jauh tina carekeun jung panghina kana dirina.
Anaykeun Teu sieun ngancurkeun lawan anu ngaganggu atawa ngahina ka dirina.
Ambek Parama Artha Utamakeun hal-hal anu leuwih penting pikeun karaharjaan jeung kapentingan umum.
Awas Purwa Artha Salawasna waspada tur iatna pikeun ngajaga katartiban kalumangsungan sagala widang kahirupan.
Prasaja Hirup saperluna teu kaleuleuwihi dina kasenangan. Disungsi 30 Juli 2024

 Budaya populér 
 Gajah Mada boga kampanye pikeun peradaban Melayu dina paket ekspansi game Age of Empires II, Rise of the Rajas. Kampanye ieu berkisar dina ngadegna karajaan Majapahit ku invasi Mongol, narajang Nusantara sanggeus Sumpah Palapa jeung Tragedi Bubat nu ngabalukarkeun kajatuhannya. Anjeunna ogé muncul dina Age of Empires II Definitive Edition.

Gajah Mada muncul dalam paket ekspansi Brave New World untuk video game PC Sid Meier's Civilization V sebagai pemimpin peradaban Indonesia.

Gajah Mada dimunculkeun dina dua episode sinetron Lorong Waktu 2 ku diperankeun ku Diding Yacob.

 Sinetron berjudul Gajah Mada pernah ditayangkan di MNCTV pada tahun 2013.
 Gajah Mada juga disebut sebagai Perdana Menteri Majapahit dalam anime Joukamachi no Dandelion.
Novel seri Gajah Mada oleh Langit Kresna Hariadi yang diterbitkan pada tahun 2004.

 Lihat pula 
 Prasasti Gajah Mada
 Nagarakretagama
 Hindu di Indonesia
 Agama Hindu di Asia Tenggara
 Universitas Gajah Mada
 Dewi Andong Sari

 Catatan 

 Kepustakaan 

 Pustaka 




Kategori:Sajarah Nusantara
Kategori:Perang
Kategori:Sajarah Sunda