Basa Sangsekerta

Basa Sangsakerta nyaéta salah sahiji basa Indo-éropah nu pangkolotna anu masih dipikawanoh sarta sajarahna kaasup anu pangpanjangna. Basa anu bisa nandingan 'umur' basa ieu ti rungkun basa Indo-éropah ngan basa Hitit. Kecap Sangsakerta, dina basa Sangsakerta Saṃskṛtabhāsa hartina nyaéta basa anu sampurna. Maksudna, kabalikan tina basa Prakerta, atawa basa rahayat.

Basa Sangsakerta mangrupa hiji basa klasik India, hiji basa liturgis dina ageman Hindu, Buda, jeung  Jainisme sarta salah sahiji ti 23 basa resmi India. Basa ieu ogé ngabogaan status anu sarua di Népal.

Posisina dina kabudayaan Asia Kidul jeung Asia Tenggara saperti posisi basa Latén jeung Yunani di Éropah. Basa Sangsakerta mekar jadi réa basa-basa modéren di anakbenua India. Basa ieu mecenghul dina wangun pra-klasik minangka basa Wéda. Anu kaeusi dina kitab Rgweda mangrupa fase anu pangkolotna sarta paling buhun. Basa ieu ditulis munggaran dina waktu kurang leuwih 1700 SM sarta basa Sangsakerta Wéda nyaéta basa Indo-arya anu pangkolotna dipanggihan sarta salah sahiji anggota rungkun basa Indo-éropah anu pangkolotna.

Hasanah sastra Sanskerta ngawengku puisi anu ngabogaan hiji talari anu beunghar, drama sarta ogé teks-teks ilmiah, téknis, falsafi, sarta agamis. Ayeuna basa Sansekerta masih tetep dipaké sacara lega minangka hiji basa sérémonial dina upacara-upacara Hindu dina wangun stotra sarta mantra. Basa Sanskerta anu diucapkan masih dipaké dina sawatara lembaga tradisional di India sarta komo aya sawatara usaha pikeun ngahirupkeun balik basa Sanskerta.

Anu baris diomongkeun di artikel ieu téh basa Sanskerta Klasik kawas diulas dina tatabahasa Sansekerta karangan Panini, dina kira-kira taun 500 SM.

 Sajarah 

Kecap sipat  hartosna "berbudaya". Basa anu dirujuk minangka  "basa anu berbudaya" sacara definisi geus sok mangrupa basa anu "luhur", dipaké pikeun kaperluan ageman sarta kaperluan ilmiah sarta teu saluyu jeung basa anu dipaké ku rahayat jelata. Basa ieu ogé disebut deva-bhāā anu hartina nyaéta "basa Dewata". Tatabahasa basa Sanskerta pangkolotna anu masih lestari ialah karangan  sarta berjudulkan  ("Tatabahasa Dalapan Bab") anu kurang leuwih ditarikh asalna ti abad ke-5 SM. Tatabahasa ieu utamana mangrupa tatabahasa normatif atawa preskriptif anu utamana mengatur cara pamakéan anu baku sarta lain deskriptif, cacak tatabahasa ieu ogé memuat bagian-bagian deskriptif utamana ngeunaan wangun-wangun Weda anu geus henteu dipaké deui dina jaman Panini.

Basa Sanskerta kaasup cabang Indo-arya ti rungkun basa Indo-eropa. Babarengan jeung basa Iran, basa Sanskerta kaasup rungkun basa Indo-iran sarta kalawan ieu bagian ti jumplukan Satem basa-basa Indo-eropa, anu ogé ngawengku cabang Balto-slavik. 

Sabot istilah basa Sanskerta mecenghul di India, basa ieu teu pisan-pisan ditempo minangka hiji basa anu béda ti basa-basa séjénna, tapi utamana minangka wangun lemes atawa berbudaya dina ngomong. Pangaweruh baris basa Sanskerta mangrupa hiji tanda kelas social sarta basa ieu utamana diajarkan ka anggota kasta-kasta luhur, ku jalan analisis saksama para tatabahasawan Sanskerta kawas . Basa Sanskerta minangka basa terpelajar di India aya di gigireun / sabeulah basa-basa Prakreta anu mangrupa basa rahayat sarta ahirna ngembang jadi basa-basa Indo-arya modern (basa Hindi, basa Assam, basa Urdu, Bengali sarta saterusna). Lolobana basa Dravida ti India, cacak mangrupa bagian rungkun basa anu béda, maranéhanana pohara dipangaruhan basa Sanskerta, utamana dina wangun kecap-kecap pinjaman. Basa Kannada, Telugu sarta Malayalam ngabogaan jumlah kecap pungut anu pangbadagna samentara basa Tamil ngabogaan anu terendah. Pangaruh basa Sansekerta dina basa-basa ieu dipikawanoh kalawan wacana Tat Sarua ("sarua") sarta Tat Bhava ("berakar"). Samentara éta basa Sansekerta sorangan ogé meunangkeun pangaruh substratum basa Dravida saprak mangsa pohara mimiti.

 Basa Weda 

Basa Sanskerta Weda atawa disingkat minangka basa Weda nyaéta basa anu dipaké di jero kitab suci Weda, teks-teks suci mimiti ti India. Teks Weda anu pangmimitina nyaéta Ṛgweda, diperkirakan ditulis dina milennium ke-2 SM, sarta pamakéan basa Weda dilaksanakeun nepi ka kurang leuwih taun 500 SM, sabot basa Sanskerta Klasik anu dikodifikasikan Panini mimiti mecenghul.

Wangun Weda ti basa Sanskerta nyaéta hiji turunan deukeut basa Proto-indo-iran, sarta masih lumayan jiga (jeung ganjor kurang leuwih 1.500 taun) ti basa Proto-indo-europa, wangun basa anu direkonstruksi ti kabéh basa Indo-eropa. Basa Weda nyaéta basa pangkolotna anu masih diketemukan ti cabang basa Indo-iran ti rungkun basa Indo-eropa. Basa ieu masih pohara deukeut kalawan basa Avesta, basa suci ageman Zoroastrianisme. Kekerabatan antara basa Sanskerta kalawan basa-basa anu leuwih mutakhir ti Éropa kawas basa Yunani, basa Latin sarta basa Inggris bisa ditempo dina kecap-kecap katut: Ing. mother /Skt. मतृ  atawa Ing. father /Skt. पितृ .

 Panalungtikan ku bangsa Éropa 
Panalungtikan basa Sanskerta ku bangsa Éropa dimimitian ku Heinrich Roth (1620–1668) sarta Johann Ernst Hanxleden (1681–1731), sarta dituluykeun kalawan proposal rungkun basa Indo-eropa ku Sir William Jones. Hal ieu memainkan lalakon penting dina perkembangan élmu perbandingan basa di Dunya Kulon.

Sir William Jones, dina kasempetan berceramah ka Asiatick Society of Bengal di Calcutta, 2 Pébruari 1786, ngomong:

Memang élmu linguistik (babarengan kalawan fonologi, dsb.) mimiti mecenghul di antara para tatabahasawan India kuna anu usaha netepkeun hukum-hukum basa Sanskerta. Élmu linguistik modern réa berhutang ka maranéhanana sarta ayeuna réa istilah-istilah konci kawas bahuvrihi sarta suarabakti dicokot ti basa Sansekerta.

 Sawatara ciri-ciri 
 Kasus 
Salah sahiji ciri-ciri utama basa Sanskerta ialah ayana kasus dina basa ieu, anu berjumlah 8. Dina basa Latin anu masih sarungkun ngan aya 5 kasus. Sajaba ti éta aya tilu génder dina basa Sanskerta, maskulin, feminin sarta netral sarta tilu modus jumlah, singular, dualis sarta loba:
 kasus nominatif
 kasus vokatif
 kasus akusatif
 kasus instrumentalis
 kasus datif
 kasus ablatif
 kasus genetif
 kasus lokatif
250px|right|thumb|Conto tulisan Sansekerta.
Di handapeun ieu disajikan hiji conto kabéh kasus hiji kecap maskulin singular deva (Déwa, Pangéran atawa Raja).

Singular:
 nom. devas harti: "Déwa"
 vok. (he) deva harti: "Wahai Déwa"
 ak. devam harti: "ka Déwa" dsb.
 inst. devena harti: "jeung Déwa" dsb.
 dat. devāya harti: "ka Déwa"
 ab. devāt harti: "ti Déwa"
 gen. devasya harti: "milik Déwa"
 lok. deve harti: "di Déwa"

Dualis:
 nva devau
 ida devābhyām
 gl devayos

Loba:

 nv devās
 a devān
 i devais
 da devebhyas
 g devānām
 l deveṣu

Tuluy di handapeun ieu disajikan dina wangun tabel.

 Skema dasar tasrifan (deklensi) sufiks pikeun kecap-kecap barang sarta sipat 
Skema dasar tasrifan basa Sanskerta pikeun kecap-kecap barang sarta sipat disajikan di handapeun ieu. Skema ieu lumaku pikeun kalolobaan kecap-kecap. 

 Tunggal Dualis Loba Nominatif -s
(-m)|| -au
(-ī)|| -as
(-i) Akusatif -am
(-m)|| -au
(-ī)|| -as
(-i) Instrumentalis -ā -bhyām -bhis Datif -e -bhyām -bhyas Ablatif -as-bhyām-bhyas Genitif -as -os -ām Lokatif -i -os -su Vokatif -s
(-)|| -au
( -ī)|| -as
(-i)

 Pokok-a 
Pokok-a () ngawengku kelas akhiran kecap barang anu pangbadagna. Biasana kecap-kecap anu lekasan kalawan -a pondok berkelamin maskulin atawa netral. Kecap-kecap barang anu berakhirkan -a panjang () ampir sok feminin. Kelas ieu sangatlah badag alatan ogé ngawengku akhiran -o ti basa proto-indo-eropa.

 Maskulin (kā́ma- 'asih') Netral (āsya- 'sungut') Feminin (kānta- 'tersayang') Tunggal Dualis Loba Tunggal Dualis Loba Tunggal Dualis Loba Nominatif kā́mas kā́māu kā́mās āsyàm āsyé āsyā̀ni kāntā kānte kāntās Akusatif kā́mam kā́māu kā́mān āsyàm āsyé āsyā̀ni kāntām kānte kāntās Instrumentalis kā́mena kā́mābhyām kā́māis āsyéna āsyā̀bhyām āsyāìs kāntayā kāntābhyām kāntābhis Datif kā́māya kā́mābhyām kā́mebhyas āsyā̀ya āsyā̀bhyām āsyébhyas kāntāyai kāntābhyām kāntābhyās Ablatif kā́māt kā́mābhyām kā́mebhyas āsyā̀t āsyā̀bhyām āsyébhyas kāntāyās kāntābhyām kāntābhyās Genitif kā́masya kā́mayos kā́mānām āsyàsya āsyàyos āsyā̀nām kāntāyās kāntayos kāntānām Lokatif kā́me kā́mayos kā́meu āsyé āsyàyos āsyéu kāntāyām kāntayos kāntāsu Vokatif kā́ma kā́mau kā́mās ā́sya āsyé āsyā̀ni kānte kānte kāntās

 Poko -i sarta -u 
+ pokok-i Mas. sarta Fem. (gáti- 'kepergian') Netral (vā́ri- 'cai') Tunggal Dualis Loba Tunggal Dualis Loba Nominatif gátis gátī gátayas vā́ri vā́riī vā́rīi Akusatif gátim gátī gátīs vā́ri vā́riī vā́rīi Instrumentalis gátyā gátibhyām gátibhis vā́riā vā́ribhyām vā́ribhis Datif gátaye, gátyāi gátibhyām gátibhyas vā́rie vā́ribhyām vā́ribhyas Ablatif gátes, gátyās gátibhyām gátibhyas vā́rias vā́ribhyām vā́ribhyas Genitif gátes, gátyās gátyos gátīnām vā́rias vā́rios vā́riām Lokatif gátāu, gátyām gátyos gátiu vā́rii vā́rios vā́riu Vokatif gáte gátī gátayas vā́ri, vā́re vā́riī vā́rīi

+ pokok-u Mas. sarta Fem. (śátru- 'seteru, satru') Netral (mádhu- 'madu') Tunggal Dualis Loba Tunggal Dualis Loba Nominatif śátrus śátrū śátravas mádhu mádhunī mádhūni Akusatif śátrum śátrū śátrūn mádhu mádhunī mádhūni Instrumentalis śátruā śátrubhyām śátrubhis mádhunā mádhubhyām mádhubhis Datif śátrave śátrubhyām śátrubhyas mádhune mádhubhyām mádhubhyas Ablatif śátros śátrubhyām śátrubhyas mádhunas mádhubhyām mádhubhyas Genitif śátros śátrvos śátrūām mádhunas mádhunos mádhūnām Lokatif śátrāu śátrvos śátruu mádhuni mádhunos  Vokatif śátro śátrū śátravas mádhu mádhunī mádhūni

 Poko vokal panjang 
 Poko  ( 'kepandaian') Poko  ( 'pikiran') Poko  ( 'bumi') Tunggal Dualis Loba Tunggal Dualis Loba Tunggal Dualis Loba Nominatif      dhíyas   bhúvas Akusatif   , jás dhíyam  dhíyas bhúvam  bhúvas Instrumentalis    dhiyā́      Datif jé   dhiyé,    bhuvé,    Ablatif jás   dhiyás,    bhuvás,    Genitif jás jós  dhiyás,  dhiyós  bhuvás,  bhuvós  Lokatif jí jós  dhiyí,  dhiyós  bhuví,  bhuvós  Vokatif jā́s     dhíyas   bhúvas

 Hukum sandhi 

Sajaba ti éta dina basa Sanskerta beunang naon anu disebut hukum sandhi, hiji fenomena fonetik di mana dua sada béda anu padeukeut bisa berasimilasi.

 Pembentukan kecap majemuk 

Kecap-kecap majemuk dina basa Sanskerta pohara réa dipaké, utamana ngait kecap-kecap barang. Kecap-kecap ieu bisa jadi pohara panjang (leuwih ti 10 kecap). Nominal majemuk lumangsung jeung sawatara wangun, tapi sacara morfologis maranéhanana sajatina sarua. Saban kecap barang (atawa kecap sipat) aya dina wangun akarna (wangun lemah), jeung unsur pamungkas waé anu ditasrifkan luyu kasusna. Sawatara conto kecap barang atawa nominal majemuk kaasup kategori-kategori anu diperikan di handapeun ieu.

 Avyayibhāva
 Tatpuruṣa
  Karmadhāraya
 Dvigu
 Dvandva
 Bahuvrīhi

 Basa Sanskerta dina sawatara aksara 
640px|center

Kalimah "Muga Batara Siwa ngaraksa para pamaké basa Déwata. (Kalidasa)" dina basa Sangsakerta ngagunakeun sawatara aksara.

 Bacaan leuwih tuluy 
  Jan Gonda, 1952, Sanskrit in Indonésia, New Delhi: International Academy of Indian Culture.
  Jan Gonda, 1963, Kurze Elementar-grammatik der Sanskrit-sprache, Leiden: E.J. Brill
  Jan Gonda, 1966, A Concise Elementary Grammar of the Sanskrit Language, Tuscaloosa and London. Translated from the German by Gordon B. Ford, jr.
  Haryati Soebadio, 1983, Tatabahasa Sanskerta Ringkas. Jakarta: Djambatan.

 Tempo ogé 
 Daptar kecap basa Sunda serepan tina basa Sangsakerta

manéhna:Sanscrito

Kategori:Basa