Machjar Angga Koesoemadinata

Radén Machjar Angga Koesoemadinata (ogé sok ditulis Kusumadinata, Kusumahdinata, kusumah dinata, Anggakusumadinata; leuwih dipikawanoh na mah ku ngaran Pak Machjar atawa Pak Mahyar; ) nyaéta saurang seniman sarta musikolog Sunda. Anjeunna  dipikawanoh minangka pangarang lagu-lagu Sunda, pangatik nu  ngususkeun manéh kana ngamajukeun pangatikan seni-swara Sunda, panalungtik kalayan ahli téori musik Sunda, anu nyiptakeun kanayagan (sistim notasi nada) Sunda da mi na ti la sarta nu manggihan sistem 17 tangga nada Sunda.

Biografi
Pa Machjar nu  di masyarakat Jawa Kulon leuwih dipikawanoh seniman pencipta lagu-lagu Sunda sayaktosna mah pangatik sinareng  pakar musikologi, hususna etnomusikologi anu niténan pelog jeung salendro.  Pangaweruh anjeunna perkawis  seni karawitan pelog jeung salendro téh kékéngingan ti waktu murangkalih kénéh dumeh guguru ka sabaraha urang juru tembang sinareng nayaga,  di antawisna  diajar  rebab ka para nayaga ulung Pak Etjen Basara, Pak Sura jeung Pak Natadiredjo, diajar gamelan ka Pak Sai dan Pak Idi, kalayan diajar  tembang ka Pak Oetje juru pantun kakoncara di Bandung.

Ngawitan   Pak Machjar kenal kana métodeu  sains sinareng  elmu fisika sinareng elmu musik barat ogé  waktu ajeunna jadi murid di sakola guru (Kweekschool jeung Hogere Kweekschool). Ku ngadasarkeun kana élmu musik barat jeung élmu fisika anu  tos kalintang jero diteuleumanana,  anjeunna ngayakeun pangukuran jeung panalungtikan  frekuensi soanten-soanten  nu aya dina   rancatan  gamelan jeung  lagu-lagu anu dikawihkeun  atawa aun digentrakeun dina rebab. Dina taun 1923 (masih kénéh  di bangku sakola) anjeunna geus nyiptakan serat kanayagan (notasi nada) da mi na ti la, kalayan nyerat  buku téori seni soanten Sunda anu dijudulan ‘Elmuning Kawih Sunda’. Saparantosna namatkan HKS jeung  ditempatkeun jadi guru  di HIS Sumedang (1924-1932), anjeunna neraskeun panalungtikanana perkawis téori seni raras.

Anu jadi  titik balik penting dina karierna ajeunna minangka panalungtik téh  paamprokna jeung  Mr. Jaap Kunst,  ahli etnomusikologi Walanda, di antawis  taun 1927-1929, nu nuju ngayakeun panalungtikan  seni soanten di sakuriling  kapuloan Nusantara. Tah di dieu téh kajantenan ayana saling nukeur élmu, antawis élmu musik ti Jaap Kunst jeung  élmu gamelan atawa pelog-salendro ti Pa Machjar. Tah dina danget ieu pisan anjeunna neuleuman langkung jero deui perkawis konsép keléter soanten sinareng cara ngukurna nganggo  instrumén anu  ngalibatkeun  konvérsi matematikna kana sakala musik nu nganggo nilai logaritma, konsep interval cents ti Ellis (1884) sinareng Hornbostel (1920) kalayan music rule ti Reiner.

Tahun 1933,anjeunna  ditugaskan ngawengku sisim pangatikan seni soanten di sakabéh  sakola-sakola pribumi di Jawa Kulon kalayan nganggo sistim da mi na ti la. Dina jaman pendudukan Jepang (1942-1945) anjeunna ngawulang di sakola guru, saterasna ti taun 1945 nepi ka  1947 anjeunna jadi guru  élmu alam,  sajarah  jeung  basa Inggris di (SMP/SMA)  Bandung. Saparantosna éta ajeunna  diangkat jadi kapala kantor Atikan (koordinator Atikan Rendah) di Sumedang (1947-1950) anu salajéngna ditugaskeun kana pangatikan seni-soanten di sakola-sakola handap jeung  menengah Jawa Kulon di Bandung (1950-1952). Salajéngna anjeunna jadi  staf ahli di Jawatan Kebudayaan  Jawa Kulon di Bandung. Salajéngna deui di taun 1958 (nepi ka 1960), anjeunna  diangkat jadi  Direktur Konservatori Karawitan (KOKAR) Bandung. Salian ti éta ajeunna téh ogé jadi  dosen luar biasa kanggo ngawulang élmu akustik jeung  gamelan Sunda di Konservatori Karawitan Surakarta (Ayeuna SMK Negeri 8 Surakarta) taun 1953-1960.

Anjeunna téh nikah jeung  Ibu Saminah salah sawios lulusan nu pangheulana  di sakola guru isteri Van Deventer di Salatiga. Aranjeunna dikarunia ku 10 urang barudak, ngan waé hanjakalna téh  euweuh nu ngagugulung  kasenian, nganging selobana icikibung dina widang élmu pangaweruh alam;  Machjeu Koesoemadinata (alm),  Kama Kusumadinata (alm, ahli volkanologi di Diréktorat Vulkanologi, Departemén Pertambangan), Ny Karlina Sudarsono (alm), dr. Soetedja Koesoemadinata (alm), Prof. Dr. R. Prajatna Koesoemadinata (guru besar emiritus dina élmu geologi ITB), Dr. Santosa Koesoemadinata  (pangsiunan panalungtiki biologi di Departemen Pertanian), dr. Rarasati Djajakusumah (alm), Prof. Dr. Roekmiati Tjokronegoro, (gurubesar dina élmu kimia di Universitas Padjadjaran), Muhamad Sabar Koesoemadinata (ahli Géologi Kwarter di Pusat Penelitian dan Pengembangan Geologi), sinareng  Ir.  Margana Koesoemadinata (alm, ahli akustik di LIPI  nusalajéngna  di KLH). Nya aranjeunna téh sempat ngadegkeun Yayasan Daminatila usaha supados ngalestarikeunn karya-karya jeung pamendak hasil panalungtikan Pa Machjar.

Pamendak sinareng Hasil Karya
Minangka  seniman pangarang lagu, Pa Machjar nyiptakan lagu-lagu Sunda  sapertos Lemah  Cai, Dewi Sartika, Sinom Puspasari, atawa ngadangding lagu-lagu Sunda traditional kalayan nyeratkeunnana nganggo notasi da mi na ti la. Minangka  seniman anjeunna ogé ngadangding  sandiwara kalayan ngamimitian Gending Karesmen (opera Sunda)  nu disebat anjeunna Rinenggasari  sinareng karya-karyana di antawisna  Sarkam Sarkim (1926), Permana Permana Sari (1930), Sekar Mayang (1935), Trésnawati (1959) jeung Iblis Mindo Wahyu (1968).

Minangka ahli téori musik, hususna di widang Pelog jeung Salendro, anjeunna  ngaformulasikan sistim notasi da mi na ti la kanggo lagu-lagu Sunda, nalungtik kalayan nyerat perkawis téori seni raras dan gamelan di antawisna 
Ringkesan Pangawikan Rinengga Swara (1950), Ilmu Seni Raras (1969) sinareng ogé buku lagu-lagu Sunda. Babarengan jeung  Mr. Jaap Kunst anjeunna ogeh loba ngahasilkeun tulisan (publikasi) perkawis  téori musik gamelan. Dina antawis hasil  panalungtikan sinareng pangciptaan dari Pa Machyar téh gamelan éksperimental nganggo 9-tangga nada (1937) kanggo pelog jeung gamelan 10-tangga nada  kanggo salendro (1938), ngan waé kaduana téh laleungitan waktu jaman (1942-45). Lian ti  nyiptakeun gamelan monumental Ki Pembayun, anjeunna ogé nyiptakeun  gitar akustik 17 tangga nada.

Sumbangan anjeunna pangageungna téh ayana dina  hasil panalungtikan anu saleres-leresna sifatna ilmiah anu nuju ka universalitas (unified théory)  seni soanten nyaéta  téori 17 tangga nada Sunda (1950) di mana hiji oktaf  diwengku ku  17 interval nu sami di 70 10/17 cents, ti mana tiap nada  setiap laras (tangga nada) Sunda téh bisa dicandak. Ieu modél téh  sifatna  universal ku lantaran ngagaduhan nada-nada anu lengkep pisan jeung bisa digentrakeun kanggo ngiringkeun lagu-lagu dina mangrupi-rupi  tangga nada.

Dina panalungtikanna anjeunna ngagunakan alat ukur keleter soanten  monochord anu di damelna dibantu ku tukang  kecapi jeung nayaga ulung  Pak Idi. Ieu alat téh  dijangkepan ku skala keleter (frekuensi) nu ku alpukahna  Mr. Jaap Kunst kenging ti laboratorium  musikologi di Europa. Unggal-unggal monochord téh badé dipaké  sateu-acanna anjeunna ngakalibrasikeun heula kana garpuh soanten anu keleterna tos baku (660 hz). Ieu alat téh nyatana cekap akurat, nepi ka dipaké ogé ku  pakar-pakar musikologi sepertos Prof. Collin McPhee ti Amerika Serikat jeung C. Campagne, direktur sakola musik di Bandung. Alat monochord ieu téh mangrupi  alat utami Pa Machjar nu dicacandak ka mana-mana waktu ajeunna ngayakeun panalungtikan perkawis  Pelog Salendro nepi ka pupusna.

Ki Pembayun
Ku alpukahna kalayan bantuan ti Industri Pariwisata P.D. Provinsi Jawa Barat, anu disesepuhan ku  R.A. Sjukur Dharma Kesuma, di taun 1969 Pa Machjar  nyiptakan  gamelan anu dinamian  ‘Ki Pembayun’ (hartosna si cikal) jeung nu mangrupa  gamelan pangageungna nu kungsi aya di Indonésia. Ieu gamelan téh diwangun kanggo ngawujudkeun kependakna  téorinya sistim 17 tangga nada. Sanés waé Laras Salendro, Madénda, degung, Kobongan Mataraman, waé anu bisa digentrakeun dina ieu gamelan téh, nanging lagu-lagu nu tangga nada musik Barat ogé bisa dimaénkan ngaggo ieu gamelan téh.

Peupeuriheun  gamelan Ki Pembayun téh hésé  dimaénkeunana ku lantaran mangrupi hal anu teu umum jeung meryogikeun  waktu nu lami kanggo latihanana, nanging kanggo bahan kajian mah ku ayana ieu gamelan téh penting pisan. Na da teu sakedik para panalungtik ti nagara lain nu  kagum ku munculna ieu gamelan téh. Nurutkeun ahli etnomusikologi Andrew Weintraub (2001), munculna gamelan sorog nu  ayeuna ayeuna mekar, pada dasarna mah mangrupa pangaruh ti gamelan Ki Pembayun. Ngan waé hanjakal pisan gamelan Ki Pembayun téh saterasna mah leungit raib.  Hiji-hijina patilasan anu ayeuna aya kénéh téh bisa jantén  ngan potrét jeung gentra ieu gamelan anu masih bisa kajeprét jeung direkam ku  Dr. Margaret Kartomi,  profesor musik di Monash University, Australia.

Pangajén
Di antawis  pangajén-pangajén anu ditampi ajeunna téh mangrupi penghargaan pang luhurna di widang budaya; nyaéta  Piagam Anugrah Seni, minangka ahli jeung  pangweku  téori Karawitan Sunda ti Menteri Atikan dan Kebudayaan  (17 Agustus  1969), pangajén  pencipta lagu rampak sekar Ibu Dewi Sartika (4 Desember 1975), sinareng pangajén ti Ikatan Seniman Sunda (9 Mei 1959).

Rujukan
Ajip Rosidi (ed), 2000, Mahjar Angga Kusumadinata: Ensiklopdi Sunda - Alam, Manusia dan Budaya (termasuk budaya Cirebon dan Betawi), Pustaka Jaya, Jakarta, hal, 390
 Ellis, Alexander J., 1885, On the musical scales of various nations: Journal  of the Soc. of Arts, p. 487
 Heri Herdini, 2002, Radén Machjar Angga Koesoemadinata Pikiran Aktivitas Dan Karya, Universitas Gadjah Mada Yogyakarta, 271 hal.
 Heri Herdini, 2002, Radén Machyar Angga Koesoemadinata, Sosok Manusia idéal. Pikiran Rakyat, kolom khasanah
 Heri Herdini, 2002 Gamelan Ki Pembayun, Bukti Sejarah yang Hilang Tanpa Jejak. Pikiran Rakyat, kolom khasanah
 Hood, Mantle, 1954, Patet in Javanese Music,  J.B Wolters-Groningen-Djakarta, 323p.
 Hornborstel,  Erich M. von,  1921,  Eine tafel zur Logarithmischen Darstelung von    Zahlenverhaltnissen; Z. f. Physik, VI, p. 29
 Koesoemadinata, R.M.A, 1940, Ringkesan Elmoening Kanajagan, Tjitakan ka-1, Departement O. & E.,Weltevreden 
 Kunst,  Jaap en R.M. A Koesoemadinata, 1930, Een en ander over Pelog en Salendro; Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, LXIX (1929-30), p. 320-352,
 Kunst, Jaap, 1934,  De toonkunst van Java, Deel I en Deel II, Gravenshage, Martinus Nijhoff, 519p.
 Kusumadinata, R.M.A, 1950, Ringkesan Pangawikan Rinenggaswara (Ringkesan elmuning kanajagan), Pelog 9 raras, Salendro 15 raras dan Salendro 17 raras, Noordhoff Kolf NV, Djakarta
 Kusumadinata (Koesoemadinata), R.M.A, 1969, Ilmu Seni Raras; Pradnja Paramita, Djakarta,  139p.
 Priadi Dwi Hardjito, 1983, Etnomusikologi Filsafat Nada, ASTI
 Sutardjo A. Wiramiharja, 2009, Ngadegung Ku Gitar, Kenapa Tidak?, Pikiran Rakyat (Sabtu 18 Juli 2009).
 Weintraub, Andrew N., 2001, Instruments of Power: Sundanese “Multi-Laras” Gamelan in New Order Indonésia, Ethnomusicology vol. 45, No 2society for Ethnomusicology, Publish University of Illinois Press,  page 197-227.
 Weintraub, Andrew N., 2001, Koesoemadinata, Radén Machjar Angga, The New grove Dictinioary of Music and Musicians, 2 nd ed, edited by Stanley Sadie, Volume 13, Grove, Page 735-736.
 Weintraub, Andrew, N. 2004, Power Plays: Wayang Golek Puppet Théater of West Java, (page  134), Ohio University  Press,, 320 pages.

 Rujukan ti luar 
Historical evidence for a nearly equidistant 9-tone gamelan pelog in Java 
Historical Precedents: The work of Machjar Koesoemadinata and Sapa’at Suwanda
Gitar Ermak 17 

Kategori:Inohong Sunda
Kategori:Biografi
Kategori:Nu babar taun 1902
Kategori:Nu pupus taun 1979
Kategori:Musisi