Basa Jawa

Basa Jawa kagolong kana basa Austronesia, nyaéta basa-basa nu dipaké ku bangsa pribumi di kapuloan di beulah kidul-wétaneun buana Asia. Basa Jawa sumebar ti mulai pucuk kulon pulo Jawa, Banten nepi ka pucuk wétan Banyuwangi. Lian ti éta, basa ieu sumebar ogé di Walanda, Suriname, Curacao jeung Kalédonia Anyar. Sajaba ti éta Basa Jawa ogé dikedalkeun di Malaysia, Sumatra nepi ka Irian Jaya.

Basa Jawa mangrupa kontributor panggedéna keur tuwuhna basa Indonésia. Sanajan lain basa resmi pamaréntahan, kadang-kadang istilah-istilah jeung kosakecapna dicokot tina basa Jawa.

 Sumebarna Basa Jawa 
Padumuk Jawa nu pindah ka Malaysia mawa basa tur kabudayaan Jawa ka Malaysia, antukna aya wewengkon padumukan keur maranéhannana nu katelah kampung Jawa, padang Jawa. Lian ti eta, masarakat pamake Basa Jawa ogé sumebar di sababaraha wewengkon Nagara Kahijian Républik Indonésia. Wewengkon-wewengkon luar Jawa anu didominasi etnis Jawa atawa dina persentase anu cukup signifikan nyaéta: Lampung (61%), Bengkulu (25%), Sumatra Kalér (antara 15%-25%). Husus balaréa Jawa di Sumatra Kalér ieu, maranéhanana mangrupa turunan para kuli kontrak anu dipekerjakeun di sagala rupa wewengkon pakebonan bako, hususna di wewengkon Deli ku kituna mindeng disebut minangka Jawa Deli atawa Pujakesuma (Putra Jawa Kalahiran Sumatera). Sedengkeun balaréa Jawa di wewengkon séjén disebarkeun ngaliwatan program transmigrasi anu diayakeun saprak jaman pangjajahan Walanda.

Sajaba di wewengkon Nusantara atawa Malaysia. Balaréa Jawa ogé kapanggih dina jumlah badag di Suriname, anu ngahontal 15% ti nu nyicingan sakabéhna, saterusna di Kaledonia Anyar komo nepi ka wewengkon Aruba sarta Curacao sarta Walanda. Sabagéan leutik sumebar ka wewengkon Guyana Perancis sarta Venezuela.

 Fonologi 
Dialek baku basa Jawa, nyaéta anu didasarkan dina dialek Jawa Tengah, utamana ti kira-kira dayeuh Surakarta sarta Yogyakarta mibanda fonem-fonem:

Vokal:
  Depan Tengah Belakang                           

Konsonan:
 Labial Dental Alvéolar   Retrofleks  Palatal Velar Glotal Eksplosiva p b t d      k g ʔ Frikatif      s ()      h Likuida & semivokal w  l r   j     Sengau m n  ()    

Perhatian: Fonem-fonem antara tanda kurung mangrupa alofon.

 Guaran Vokal: 
Tekanan kecap (stress) diréalisasikeun dina suku kecap kadua ti tukang, kajaba lamun suku kecap mibanda hiji pepet minangka vokal. Dina kasus kawas ieu, tekanan kecap tumiba dina suku kecap pamungkas, sanajan suku kecap pamungkas ogé ngamuat pepet. Lamun hiji kecap geus diimbuhan ku afiks, tekanan kecap tetep miluan tekanan kecap kecap dasar.
Conto: /jaran/ (kuda) dilapadkuen minangka [j'aran] sarta /pajaranan/ (tempat kuda) dilapadkeun minangka [paj'aranan].

Kabéh vokal kajaba /ə/, mibanda alofon. Fonem /a/ dina posisi katutup dilapadkeun minangka [a], tapi dina posisi kabuka minangka [ɔ]. 
Conto: /lara/ (gering) dilapadkeun minangka [l'ɔrɔ], tapi /larane/ (geringna) dilapadkeun minangka [l'arane]

Fonem /i/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [i] tapi dina posisi katutup lapadna kurang leuwih jiga [e]. 
Conto: /panci/ dilafazkan minangka [p'aɲci], tapi /kancil/ kurang leuwih dilafazkan minangka [k'aɲcel].

Fonem /u/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [u] tapi dina posisi katutup lapadna kurang leuwih jiga [o]. 
Conto: /wulu/ (bulu) dilapadkeun minangka [w'ulu], tapi /ʈuyul/ (tuyul) kurang leuwih dilafazkan minangka [ʈ'uyol].

Fonem /e/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [e] tapi dina posisi katutup minangka [ɛ]. 
Conto: /lele/ dilafazkan minangka [l'ele], tapi /bebek/ dilafazkan minangka [b'ɛbɛʔ].

Fonem /o/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [o] tapi dina posisi katutup minangka [ɔ]. 
Conto: /loro/ dilafazkan minangka [l'oro], tapi /boloŋ/ dilafazkan minangka [b'ɔlɔŋ].

 Guaran konsonan: 
Fonem /k/ mibanda hiji alofon. Dina posisi pamungkas, dilafazkan minangka [ʔ]. Sedengkeun dina posisi tengah sarta mimiti tetep minangka [k].

Fonem /n/ mibanda dua alofon. Dina posisi mimiti atawa tengah lamun aya di hareup fonem eksplosiva palatal atawa retrofleks, mangka fonem sengau ieu baris robah luyu jadi fonem homorgan. Saterusna lamun fonem /n/ miluan hiji /r/, mangka baris jadi [ɳ] (fonem sengau retrofleks).
Conto: /panjaŋ/ dilafazkan minangka [p'aɲjaŋ], tuluy /anɖap/ dilafazkan minangka [ʔ'aɳɖap]. Kecap /warna/ dilapadkeun minangka [w'arɳɔ].

Fonem /s/ mibanda hiji alofon. Lamun /s/ miluan fonem /r/ atawa aya di hareup fonem eksplosiva retrofleks, mangka baris diréalisasikeun minangka [ʂ].
Conto: /warsa/ dilapadkeun minangka [w'arʂɔ], tuluy /esʈi/ dilafazkan minangka [ʔ'eʂʈi].

 Fonotaktik 
Dina basa Jawa baku, hiji suku kecap bisa mibanda wangun kawas kieu: 
(n)-K1-(l)-V-K2.

Hartina nyaéta kawas kieu:
 (n) nyaéta fonem sengau homorgan.
 K1 nyaéta konsonan eksplosiva ata likuida.
 (l) nyaéta likuida nyaéta /r/ atawa /l/, tapi ngan bisa mecenghul lamun K1 ngawangun eksplosiva.
 V nyaéta kabéh vokal. Tapi lamun K2 euweuh mangka fonem /ə/ henteu bisa aya dina posisi ieu.
 K2 nyaéta kabéh konsonan kajaba eksplosiva palatal sarta retrofleks; /c/, /j/, /ʈ/, sarta /ɖ/.

Conto:
 a
 an
 pan
 prang
 njlen

 Dialek-dialek Basa Jawa 
Basa Jawa kabagi jadi dua klasifikasi dialek, nyaéta:
 Dialek wewengkon
 Dialek sosial

 Dialek wewengkon 
Dialek wewengkon ieu didasarkeun kana wewengkon, sipat sarta budaya satempat. Béda antara dialek hiji jeung dialek séjénna bisa antara 0-70%.
Pikeun klasifikasi dumasar dialek wewengkon, pengelompokanana ngarujuk ka pamadegan E.M. Uhlenbeck, 1964, di jero bukuna: "A Critical Survey of Studies on the Languages of Java and Madura", The Hague: Martinus Nijhoff.

Jumplukan Basa Jawa Bagian Kulon: 
 Dialek Banten
 Dialek Indramayu-cirebon
 Dialek Tegal
 Dialek Banyumasan
 Dialek Bumiayu (peralihan Tegal jeung Banyumas)
Jumplukan kahiji di luhur mindeng disebut basa Jawa ngapak-ngapak.

Jumplukan Basa Jawa Bagian Tengah:
 Dialek Pekalongan
 Dialek Kedu
 Dialek Bagelén
 Dialek Semarang
 Dialek Basisir Kalér Wétan (Jepara, Rembang, Demak, Kudus, Pati)
 Dialek Blora
 Dialek Surakarta
 Dialek Yogyakarta
Jumplukan kadua di luhur mindeng disebut Basa Jawa Standar, hususna dialek Surakarta sarta Yogyakarta.

Jumplukan Basa Jawa Bagian Wétan:
 Dialek Madiun
 Dialek Pantura Jawa Wétan (Tuban, Bojonegoro)
 Dialek Surabaya
 Dialek Malang
 Dialek Tengger
 Dialek Banyuwangi (atawa disebut Basa Osing)
Jumplukan katilu di luhur mindeng disebut Basa Jawa Timuran.

 Dialek sosial 
Klasifikasi ieu aya ku sabab basa ieu kawangun tina gradasi-gradasi nu kacida bédana jeung Basa Indonésia atawa Malayu, sok sanajan sarua kagolongkeun kana rungkun Austronesia oge.

Dialek sosial dina Basa Jawa ngawangun minangka katut:

 Ngoko
 Ngoko andhap
 Madhya
 Madhyantara
 Kromo
 Kromo Inggil
 Bagongan
 Kedhaton

 Basa walikan (basa jawa prokem) 
Basa walikan (basa babalikan) nyaéta basa nu digantian aksara konsonanna dumasar kana runtuyan HANACARAKA. Contona: DAGADU (hartina panon anjeun), JAPE METHE (hartina cahe dewe (barudak urang, barudak sorangan)), jsb.

 Bilangan dina basa Jawa 
Lamun dibandingkeun jeung basa Malayu atawa Indonésia, basa Jawa mibanda sistim bilangan anu rada rumit.

 Basa  1  2  3  4  5  6  7  8  9  10 Jawa Kuna  sa  rwa  telu  pat  lima  nem  pitu  wwalu  sanga  sapuluh  Kawi  eka  dwi  tri  catur  panca  sad  sapta  as.t.a  nawa  dasa Krama  setunggal  kalih  tiga  sekawan  gangsal  nem  pitu  wolu  sanga  sedasa  Ngoko  siji  loro  telu  papat  lima  nem  pitu  wolu  sanga  sepuluh

 Angka  Ngoko  Krama  11  sewelas  setunggal welas  12  rolas  kalih welas 13  telulas  tiga welas 14  patbelas  sekawan welas  15  limalas  gangsal welas  16  nembelas  sekawan welas 17  pitulas  pitulas 18  wolulas  wolulas 19  sangalas  sangalas 20  rongpuluh  kalih dasa 21  selikur  selikur 22  rolikur  kalih likur 23  telulikur  tigang likur 24  patlikur  sekawan likur 25  selawe  selangkung 26  nemlikur  nemlikur 30  telung puluh  tigang dasa 31  telung puluh siji  tigang dasa setunggal 32  telung puluh loro  tigang dasa kalih 40  patang puluh  sekawan dasa 41  patang puluh siji  sekawan dasa setunggal 42  patang puluh loro  sekawan dasa kalih 50  séket  séket 51  séket siji  séket setunggal 52  séket loro  séket kalih 60  swidak  swidak 61  swidak siji  swidak setunggal 62  swidak loro  swidak kalih 70  pitung puluh  pitung dasa 100  satus  setunggal atus 101  satus siji  setunggal atus tunggal 102  satus loro  setunggal atus kalih 120  satus rong puluh  setunggal atus kalih dasa 121  satus rong puluh siji  setunggal atus kalih dasa setunggal 200  rong atus  kalih atus 500  limang atus  gangsal atus 1.000  séwu  setunggal éwu 1.001  séwu siji  setunggal éwu setunggal 1.002  séwu loro  setunggal éwu kalih 1.500  séwu limang atus  setunggal éwu gangsal atus 1.520  séwu limang atus rong puluh  setunggal éwu gangsal atus kalih dasa 1.550  séwu limang atus séket  setunggal éwu gangsal atus séket 1.551  séwu limang atus séket siji setunggal éwu gangsal atus séket setunggal 2.000  rong éwu  kalih éwu 5.000  limang éwu  gangsal éwu 10.000  sepuluh éwu  sedasa éwu 100.000  satus éwu  setunggal atus éwu 500.000  limang atus éwu  gangsal atus éwu 1.000.000  sayuta  setunggal yuta 1.562.155  sayuta limang atus swidak loro éwu satus séket lima  setunggal juta gangsal atus swidak kalih éwu setunggal atus séket gangsal

 Fraksi 
 1/2 setengah, separo, sepalih (Krama)
 1/4 seprapat, seprasekawan (Krama)
 3/4 telung prapat, tigang prasekawan (Krama)
 1,5 karo tengah, kalih tengah (Krama)

 Perbedaan gaya dina basa Jawa 
Basa Jawa nyaéta basa anu ngabédakeun gaya basa sacara sosial jadi tilu tingkatan, nyaéta: ngoko, madya sarta krama. Sajaba ti éta dipikawanoh ogé naon anu disebut kecap-kecap honorifik pikeun ngahandapkeun manéh sarta ngaluhurkeun lawan ngomong. Kecap-kecap ieu disebut kecap-kecap krama andhap sarta krama inggil. Basa-basa séjén anu ogé ngabédakeun gaya-gaya basa nyaéta basa Sunda, basa Madura sarta basa Bali. Di handapeun ieu dippidangkeun conto hiji kalimah dina sawatara gaya basa anu béda-béda ieu.

 Basa Sunda: “Hampura, kuring rék nanya imah kang Budi éta, di mana?”
 Ngoko dugal: “Éh, kuring arep takon, omahé Budi kuwi, néng*ndi?’
 Ngoko alus: “Aku nyuwun pirsa, dalemé mas Budi kuwi, néng endi?”
 Ngoko ngaluhurkeun diri sorangan: “Aku kersa ndangu, omahé mas Budi kuwi, néng ndi?”
 Madya: “Nuwun séwu, kula ajeng tanglet, griyané mas Budi niku, teng pundi?”
 Madya alus: “Nuwun séwu, kula ajeng tanglet, dalemé mas Budi niku, teng pundi?”
 Krama andhap: “Nuwun séwu, dalem badhé nyuwun pirsa, dalemipun mas Budi punika, wonten pundi?”
 Krama: “Nuwun sewu, kula badhé takén, griyanipun mas Budi punika, wonten pundi?”
 Krama inggil: “Nuwun sewu, kula badhe nyuwun pirsa, dalemipun mas Budi punika, wonten pundi?”
 néng nyaéta wangun percakapan sapopoé sarta mangrupa pondokna tina wangun baku ana ing anu disingkat jadi (a)nêng.

Kalawan maké kecap-kecap anu béda, dina hiji kalimah anu sacara tatabasa hartina sarua, hiji jalma bisa ngungkabkeun status sosialna ka lawan ngomongna sarta ogé ka anu diomongkeun.

Tapi kudu diaku yén henteu kabéh panyatur basa Jawa mikawanoh kabéhanana. Biasana maranéhanana ngan mikawanoh ngoko sarta sajenis madya.

 Sastra jeung tata basa Jawa Papak 
 Sastra Jawa
 Aksara Jawa
 Paribasa jeung siloka Jawa

 Baca ogé 

 Jawanisme
 Sastra Jawa
 Basa Jawa Papak

Jawa
Jawa
Jawa
Jawa
Jawa