Insekte

Do Insekte (Insecta) sunt litje Dierte, do träi groote Körper-Deele hääbe, un, as aal do Dierte uut ju Uurklasse Hexapoda, säks Beene hääbe. 
 Woudgeschichte 
Dät Insekt sjucht mäd sin träi groote Deele so uut as af wäl et ounsnieden häd. Dät is die Gruund, wieruum se Insekten of Insecta heete: dät latienske Woud "insecare" betjut so fuul as 'ounsniede' un Insectum, wierfon die Moortaal Insecta hat, is dät Partizip II derfon. Dät me do Dierte "ounsniedene [Dierte]" naamt un nit uurs, kumt in dissen Faal uut dät Griechiske, man dät rakt in dät Düütske uk dät Woud "Kerfe" as Synonym foar "Insekten", wät fielicht mäd dät Woud "Kerbe" (Seeltersk: Käärf) touhoopehonget.

 Määrkmoale un Körperbau 
Do Insekte hääbe, as al kweeden is, träi groote Körper-Deele, do bloot mäd gans smälle Ferbiendengen touhoopehongje: Die Kop (Fäkwoud: Caput), ju Brust (Fäkwoud: Thorax) un dät Bääterdeel (Fäkwoud: Abdomen). Buppedät hääbe se n Exoskelet uut Chitin un säks Beene.

 Do Nerve 
Dät Nervesystem fon do Insekte häd eenige Ganglia (Eentaal: Ganglion); dät sunt litje Nerveknätte, do mongs as ne gjuchte Brainge oarbaidje. Dät grootste Ganglion, wät mäd do Woarniemengen fon do Oogene un do Fäilere oarbaidet, naamt me sogoar "Brainge". Unner disse Brainge, noch in dän Kop, man nai bie ju Brust, deer is dät twäide Ganglion, dät deer ju Muule bie dät Mäil stjuurt. In ju Brust sunt träi Ganglia, do der dät Fljoogen un dät Gungen stjuure. In dät Bääterdeel sunt uk eenige Ganglia (hiere Antaal kon fon Oard tou Oard ferscheeden weese), do do binnerste Deele kontrollierje. Buute do Ganglia rakt et noch two Nerveferbiendengen: Dät periphere Nervesystem ferbiendt do Ganglia mäd do Muskele (deermäd sik dät Insekt bewäägje kon) un dät vegetative Nervesystem ferbint do Ganglia mäd do binnerste Deele.

 Die Kop 
200px|left|thumb|Elektronen-Mikroskopiske Bielde fon n Facetten-Ooge fon n Insekt uut ju Familie Drosophilidae200px|thumb|right|Do Fäilere af Taastere fon eenige Insekte. Gans apfaalend an dän Kop sunt do Facetten-Oogene, do fuul, man nit aal fon do Insekte-Oarde hääbe, un do Fäilere.

Do Facetten-Oogene sunt two groote Oogene, do uut n Boudel fon litjere Oogene touhoopesättet sunt. Deerätter hääbe moonige Insekte nai bie do af mongs insteede fon do Facetten-Oogene noch eenpelde Oogene. Do Fäilere hääbe do Insekten, uum tou taasten un bie moonige Oarde ok uum tou ruuken. Ju Muule kon ferscheeden weese: Wät uursproangelk ju Buppelippe (Fäkwoud: Dät Labrum), ju pooriske Buppekeeuwe (Do Mandibele), ju pooriske Unnerkeeuwe (Do Maxillen) af ju Unnerlippe (dät Labium) waas, wuude truch ju Evolution deelwiese stäärk ferannerd, toun Biespiel tou n Roor! So konnen do Flinnerkene Nektar suuge.

Buppedät is in dän Kop uk dät Brainge un dät twäide Ganglion (sjuch deer)

 Ju Brust 
 A:Ju Hufte af Coxa
 B:Die Stiltering af Trochanter
 C:Die Stilte af Femur
 D:Ju Schiene af Tibia
 E:Die Fout af Tarsus
 e1:Dät eerste Foutpaat af Metatarsus af die eerste Tarsomerus
 e2:Dät twäide Foutpaat af die twäide Tarsomerus
 e3:Dät träide Foutpaat af die trääde Tarsomerus
 e4:Dät fjoode Foutpaat af die fjoode Tarsomerus
 e5:Dät füüfte Foutpaat af die füüfte Tarsomerus af die Praetarsus
Wain ju Identifikation hääbe do Been-Deele spezielle Noomen So naamt me toun Biespiel do Coxae fon do Beene an dän Prothorax "Procoxae" un do Coxae fon do Beene an dän Mesothorax "Mesocoxae" etc.

 Bääterdeel 
Tou dät Bääterdeel fon do Insekten kon me nit fuul kweede, buute dät do Geslächtsdeele un fuul fon do binnerste Deele deeroane sunt.

 Interne Systematik fon düt Taxon 
Ju Systematik fon do Insekte is nit seeker. Dät rakt nu fuul Wiesen, se tou klassifizierje, un hier is bloot een Variante:

Insekte (Insecta)
 Unnerklasse: Archaeognatha
 Oardenge:Archaeognatha
 Unnerklasse: Dicondylia
 Deelklasse: Thysanura
 Oardenge:Monura †
 Oardenge:Thysanura
 Deelklasse: Pterygota
 Legion: Ephemeroptera
 Oardenge: Ephemeroptera
 Legion: Odonata
 Oardenge: Protodonata
 Oardenge: Päärtjene (Odonata)
 Legion: Neoptera
 Oardenge: Protoperlaria
 Oardenge: Paraplecoptera
 Oardenge: Protorthoptera
 Oardenge: Protelytroptera
 Oardenge: Plecoptera
 Oardenge: Grylloblattodea
 Oardenge: Gaffeltongenoardiche (Dermaptera)
 Oardenge: Mantophasmatodea
 Oardenge: Embioptera
 Oardenge: Zoraptera
 Unnerlegion: Orthoptera
 Oardenge: Dictyoptera
 Oardenge: Blattodea
 Oardenge: Isoptera
 Oardenge: Mantodea
 Unnerlegion: Paraneoptera
 Oardenge: Heteroptera
 Oardenge: Homoptera
 Oardenge: Thysanoptera
 Oardenge: Psocoptera
 Oardenge: Anoplura
 Oardenge: Mallophaga
 Oardenge: Zoraptera
 Unnerlegion: Endopterygota
 Oardenge: Strepsiptera
 Oardenge: Ruste (Coleoptera)
 Oardenge: Mioptera
 Kohorte: Neuropterida
 Oardenge: Megaloptera
 Oardenge: Neuroptera
 Oardenge: Raphidioptera
 Kohorte: Mecopterida
 Uuroardenge: Antliophora
 Oardenge: Paramecoptera
 Oardenge: Flee'e (Siphonaptera)
 Oardenge: Mecoptera
 Oardenge: Diptera (N Taxon mäd Määgen un Fljoogen)
 Uuroardenge: Amphiesmenoptera
 Oardenge: Tonnebikker-Oardiche (Trichoptera) 
 Oardenge: Flinnerkene (Lepidoptera)
 Oardenge: Hymenoptera

 Literatuur 
Heiko Bellmann: Welches Insekt ist das? Franckh-Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-09874-5

Kategorie:Biologie
Kategorie:Dierte
Kategorie:Insekte