Aastfräiske Sproake

Ju aastfräiske Sproake is een fon do tjo fräiske Sproaken. Bolde ju ganse Sproake is däälich uutstuurwen, bloot dät Seelterske rakt et däälich noch in dät Seelterlound.

 Klassifikation 
Mäd ju wäästfräiske un noudfräiske Sproake is ju aastfräiske Sproake Deel fon ju fräiske Sproakgruppe. Do tjo Sproake stamme fon dät Ooldfräiske ou, man do hääbe sik in do fergeene Jierhunnerte aal uurs äntwikkelt. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken.

 Skichte 
 Foar 1600 
In dät Middeloaler wuude fon Groningerlound bit tou dät Lound Wursten aastlauwersk Fräisk (Ooldfräisk) boald. Uut disse Tied sunt ferskeedene Gjuchthondskrifte so as dät Brookmer Gjucht uurlääwerd. Sietdäm 15. Jierhunnert wuude dät Läichdüütske in disse Region immer wichtiger. Uur dän Unnergong fon ju fräiske Sproake is oaber nit fuul bekoand, eenfach uumdät domoals nit so fuul apskreeuwen wuude. Ubbo Emmius wist oaber dät et foar sien Tied een fräiske Sproake roate un dät do nit-Fräisen ju Sproake nit ferstuuden, man hie säärm kuude ju Sproake nit baale of skrieuwe.

Die Unnergong fon ju fräiske Sproake in Aast-Fräislound koom nit bloot truch dät Läichdüütske, wildääge regionoale Geböärnisse spielen uk ne Rulle. So waas ju Loundskip Riustringen an dät Eende fon’t Middeloaler een wichtige Region foar ju seelter Sproake, wierwai ferskeedene Gjuchtshondskrifte uurlääwerd sunt. Ätter Stoarmfloude in do Jiere 1164, 1334, 1362 un 1372 äntstuude dän Jadebousem. Aan Haaldeel fon Riustringen koom deertruch unner Woater. Dät Lound ferswoont un so uk do Ienwoonere un hiere Toal.

 1600-1800 
250px|thumb|Historisk Toalgbiet fon do aastfräiske Dialekte.
Uum 1600 is dät aasterlauwersk Fräisk in Groningerlound un Aast-Fräislound grattendeels uutstuurwen. In Aast-Fräislound wuuden in Upgant, Jeverlound, Lound Wursten un Harlingerlound Täkste un Woudeliesten uurlääwerd.

 Jeverlound 
Fon Jeverlound is bekoand, dät die Pestoor Meinard Focken fon’t Täärp Heppens, dät leeter n Stäädsdeel fon Wülmshoawen wuude, in’t Jier 1568 die lääste Pestoor waas, die dän Goddestjoonst ap Fräisk moakede. Do Heinrich Georg Ehrentraut do Jeverlounde ätter ju Geskichte fon ju fräiske Sproake fräigede, wisten do Jeverlounder nit moor dät dät Fräiske, ju Sproake fon hiere Foaroolden waas.

 Upgant 
1632 wuude in Upgant fon Imel Agena n Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou do oamsfräiske Dialekte. Deerätter wuuden neen Täkste moor uut disse Region uurlääwerd.

 Lound Wursten 
Dät Wurstfräisk is uum 1700 al grattendeels ferswuunden. In Imsum, dät in’t Lound Wursten lait, wuude sicher noch in’t Jier 1723 Fräisk boald. Et rakt Bewies, dät uumetou ‘t Jier 1750 bie ne Truurfier in’t Lound Wursten noch ne Ansproake ap Fräisk heelden wuude. Muugelk wieren dät do lääste Woude in’t wurstfräiske Dialekt, as Uumgoangssproake waas ju Sproake al siet Jiertjaanden ferswuunden.

 Harlingerlound 
Do eensige Woude fon’t Harlingerfräisk wuuden 1690 fon dän Pestoor Johannes Cadovius Müller in ju ‘’Memoriale linguae Frisicae’’ apskreeuwen. Hie skrift dät et Fräiske in sien Tied, in Aastfräislound “mäd n Ljoacht” soacht wäide mout. In’t Harlingerlound roate dät woarskienelk uum 1800 noch een Persoon, ju Fräisk bale kuude, ju appe Naite fon Esens lieuwede. Arjen P. Versloot: Der Niedergang des Friesischen zwischen Lauwers und Weser. In: Horst H. Munske (Hrsg.): Handbuch des Friesischen. Niemeyer, Tübingen 2001.

 Ätter 1800  
Ju fräiske Sproake blift ätter 1800 ap Wangerooge un in’t Seelterlound. Woarskienelk kuude do ju fräiske Sprake bewoarje, uumdät do so isoliert woonden. Wangerooge waas ju eensige Ailound fon’t Lound Ooldenbuurich, dät Seelterlound liech twiske ju Foane un ju Seelter Äi.

 Wangerooge 
Bie n Stoarmfloud in’t Jier 1854 moast ju Befoulkenge fon Wangerooge dät Ailound ferlaite. Ju moasten fon ju Regierenge in Varel woonje. 1856 wuude die näie Fuurtouden ap’t Ailound baud, un deerätter wuuden uk wier Huuse ap’t Ailound baud. N groot Deel fon do näie Bewoonere boalden neen Wangerooger Fräisk, man Platdüütsk of Hoochdüütsk. Deertruch lieuwede n Deel fon ju Wangerooger Sproakmeenskup ap Wangerooge un n Deel in ju Siedelenge ‘’Neu-Wangerooge’’ in Varel. Do lääste Persoone, do Wangerooger Fräisk bale kuuden, sunt 1950 in Varel stuurwen. Deertruch stoorf uk ju weserfräiske Dialektgruppe uut. Dät Wangeroogiske is oaber fon ferskeedene Sproakwietenskuppere riekelk dokumäntiert wuuden.

 Seelterlound 
Ätter’t Uutstierwjen fon’t Wangeroogiske Fräisk is dät Seelterfräisk die lääste Räst fon ju aastfräiske Sproake.

 Näiaastfräiske Dialekte 
Et rakt däälich bloot noch seeltersk un neen uur Dialekte. Bie do näisaastfräiske Dialekte wäd, basiert ap skriftelke Uurlääwerengen, dän Unnerskeed twiske Oamsfräisk un Weserfräisk moaked:   

 Aastlauwersfräiske Sproake
 Oamsfräisk
 Seelterfräisk
 Upganter Fräisk (uutstuurwen in dät 17. Jierhunnert)
 uur uutstuurwen oamsfräiske Dialekte
 Weserfräisk
 Harlingerfräisk (mongelse uk as Uurgangsdialekt twiske Oams- un Weserfräisk; uutstuurwen uum 1800)
 Wurstfräisk (uutstuurwen, fermoudelk Ounfang fon dät 18. Jierhunnert)
 Wangeroogisk (1950 uutstuurwen)
 uur uutstuurwen weserfräiske Dialekte

 Beispile 
dät LieuwSeelterfräisk 	Oge		Nose		Oor		Mule		Tusk		Tunge		Rääch		Häid		Stierne		IermHarlingerfräisk	oog		nusze		.ehr		thut, muhl		tusck		tong		rigg		heude		voorblade		irmWangerooger Fräisk	oog		náazii		oor		tuut		tusk		tung		rigg		haid		stiir		eeremWurster Fräisk	oáge		nesie		ahr		mutt		tosch		tonge		régg		hede		stiérrn		ä' r''m

do TälwoudeSeelterfräisk	aan, een		two, twäin		tjo, träi		fjauer		fieuw		säks		sogen		oachte		njugen		tjoonHarlingerfräisk	eyhn, en, ohn		two, twah		triau, triah		viaur, viahr		fiffe		seghs		soggen		ochte, achte		niuggen, nioggen		thyahn, thynWangerooger Fräisk	än, ain, ään		twein, twoo		three, thriuu		fiaur		fiiv		sëx		siuugn		acht		niuugn		tjoonWurster Fräisk	ehn		tŏwàh		tërjáh		veijóhr		five		sechss		tsiŭgùn		acht		nĭgúhn		tjahn

do MoanskeneSeelterfräisk	Moanske		Mon		Wieuw		Babe		Mäme		Bäiden		Suun		Dochter		Bääsebaabe, Grootfoar		BääsjeHarlingerfräisk	minsck		ziehl, kerel		wuff		vaar, babbe, heite		mem		been		zuhn		tiochter		aahlvaar		ahlmemWangerooger Fräisk	minsk		mon		wüüf		foor		maam		been		súunuu		faun		oopël		oomëlWurster Fräisk	mínscke		mänň		wíff		nan		mohm		bahren		snuh, sohn		dochter		gróot nan		groote möhm

ju InfrastruktuurSeelterfräisk	Bauwierk		Mure		Koai		Dak, Däk		Huus		Säärke		Määrked		Köäkene		Sträite		LjoachtHarlingerfräisk	geboude		muhr		kay		theck		hues		zierck		merck		kouken		strait		liachtWangerooger Fräisk	Bauwäärk		muur		kooii		täck		húus		sjiriik		määrkët		köökën		strait		liachtWurster Fräisk	geböwd		muhr		kay		dŭkkáh		huss		schirä'ck		marcked		koâcken		straat		ljacht

do PanduurenSeelterfräisk	Spegel		Klood		Houd		Moantel		Kroage		Wonte		Gäddel		Skou		Hoamd		BukseHarlingerfräisk	spiagel		klaade		hoohde		mantel		kaag		wunthe		gerdel		schuar		hembde		bückseWangerooger Fräisk	spiióogël		kleet		hood		mantel		kráge		wund		gë'ddël		schoor		hammiin		buxWurster Fräisk	spegel		kláed		hódě		móntěl		befken		wand		gorrel		schifwahr		hěmmìn		bocksen

do TiedwoudeSeelterfräisk	gunge		sjo		täiwe		kume		here		drieuwe		nieme		luke		sniede		stoundeHarlingerfräisk	gungen		schiaden		taifen		kuhmen		heeren		trifen		nihmen		lucken		schnieden		staunenWangerooger Fräisk	gungën		sjoo		teiv		kummë		heer		driiv		nimmë		luuk		sniith		staunWurster Fräisk	gongen		sijáhn		tofen		komahn		hären		driwen		nämáhn		laucken		schnieden		stohn

die IetkoomerSeelterfräisk	Boank		Stoul		Lätse		Soaks		Fuurke, Gaffel		Buddel		Pot		Kurich		Säk		KanneHarlingerfräisk	benck		stull		letz		saghs		forck, jeffel		lechel		kroch		korff		seck		konnWangerooger Fräisk	bank		stool		läts		sax		fåårk		burrel		krog		kurf		säck		kaanWurster Fräisk	bänck		stóhl		leppel		sax		foórck		flesck		kroog		koorf		säcke		kónně

ju ÄideSeelterfräisk	Woater		Ies		See		Sood		Äide		Bierich		Sound		Lound		Brääch		StäädHarlingerfräisk	wetter		yhs		zeeh		soohde		eerde		birg		sohn		lohn		bregge		stedeWangerooger Fräisk	wattër		iis		see		sooth		iird		bäärg		saun		laun		brüg		stäädWurster Fräisk	witihr		iss		see		saadt		ehrde		beerg		sauhn		lauhn		bréggě		stédde

dät IetenSeelterfräisk	Flaask		Soalt		Frucht		Pere		Appel		Nute		Plume		Meel		Bjoor		MolkHarlingerfräisk	flesck, flasck,fliosck		salt		frichte		pyhjrr		appel		nuuht		quidse		mill		biahr		melckWangerooger Fräisk	flask		salt		frucht		pürre		áppel		núttë		plúum		millii		biioor		mëlkWurster Fräisk	flesck		solt		facht		pähr		appel		nöte		plumme		mĭlà		bějàhr		mellějùck

do DierteSeelterfräisk	Fugel		Rouk		Lünik		Gous		Duwe		Fisk		Foaks		Wulf		Ku		HoangstHarlingerfräisk	fiuggel		rafen		finck		goos		duhfe		fiosck		foghs		wulff		ky		hingstWangerooger Fräisk	fuugël		rauk		løøniing		goos		duuv		fisk		fux		wuulf		kuu		hingstWurster Fräisk	vagel		räfe		sparlinck		gôoss		duwe		fische		foss		wulff		kuh		pärdt

do FoarnoomwoudeSeelterfräisk	iek		du		hie		ju		wie 		jie		joHarlingerfräisk	ick		tu		jam		jar, ju		wy		jem		zyWangerooger Fräisk	ik		dû		hi		yu		wi		yum		yaWurster Fräisk	ick		du		hie		ju		wi		tjinn		tja

 Ferbiendenge ätter Buute 
Osterlauwersfriesisch.de uur do unnerskeedelke Dialekte fon ju aastfräiske Sproake

Kategorie:Fräisk