Soli (hyjni)

Soli është personifikimi romak i Diellit dhe një perëndi në Fenë Romake. Mendohej gjatë se Roma faktikisht kishte dy perëndi të ndryshme, të njëpasnjëshme diellore: I pari, Sol Indiges (dielli i hyjnizuar), mendohej se ishte i parëndësishëm, duke u zhdukur në një periudhë të hershme. Vetëm në Perandorinë e Vonë Romake, studjuesit debatonin, a u rishfaq kulti diellor në Romë me mbërritjen e Sol Invictus sirian (Dielli i pamposhtshëm), ndoshta nën ndikimin e Mistereve Mitraike. Publikime nga mesi i viteve 1990 e kanë sfiduar mendimin e dy zotave të ndryshëm romakë të diellit, duke iu referuar dëshmive të shumta për vijimësinë e kultit të Solit dhe mungesën e ndonjë diferencimi të qartë, si në emërtim ashtu dhe në paraqitje, midis perëndisë së "hershme" dhe "të vonë" romake të diellit.

Etimologjia
Fjala latine sol për "Diellin" besohet se rrjedh nga gjuha proto-indo-evropiane, si një vijim i heteroclitikes *Seh2ul- / *Sh2-en- dhe kështu motërzim me hyjnitë e tjera diellore në gjuhët indo-evropiane: gjermaniku Sol, sanskriti Surja, avestani Hvare-khshaeta, greku Helios, lituani Saulė. Gjithashtu krahasoni latinishten sol me usil etrusk. Tashmë, gjuhët neolatine përdorin akoma reflekse të sol (p.sh.: sole italisht, sol portugalisht, sol spanjisht, soare rumanisht dhe soleil frëngjisht) si fjalën kryesore për "diell", ashtu si të gjitha gjuhët skandinave.

Gjatë Republikës Romake 
parapamje|majtas|339px|Soli në një disk
Sipas burimeve romake, adhurimi i Solit u fut nga Tit Tatiusi, pak pas themelimit të Romës.Varroni, De Lingua, 5.68.Agostini, De Civitate Dei, iv. 23 Te Virgjili ai është gjyshi i Latinit, djalit i vajzës së Solit, Circja, e cila jetonte jo largë prej Romës në Monte Circeo.Virgjili, Aeneid, 12, 161–164. Një faltore e Solit qëndronte në brigjet e Numiciusit, pranë faltoreve shumë të rëndësishme të fesë së hershme latine.

Në Romë Soli kishte një tempull "të vjetër" te Circus Maximus sipas Tacitit (56–117 i e.s.),Taciti, Annales, 15, 74. dhe tempulli i tij mbeti i rëndësishëm në tre shekujt e parë të erës sonë.Tertuliani, de Spect, 8. Soli kishte gjithashtu një faltore të vjetër mbi Kuirinal, ku i ofrohej një flijim i përvitshëm Sol Indiges në 9 gusht për të përkujtar fitoren e Çezarit në Farsala (48 p.e.s.).Mark Fabius Kuintiliani, Institutio Oratoria, 1,7,12; Fasti Amiternini; Fasti Vallensis; cf. Fasti Maffeiani dhe Fasti Allifani. Kalendarët ritualë romakë ose fasti gjithashtu përmendin një gosti për Sol Indiges në 11 dhjetor  dhe një flijim për Solin dhe Lunën në 28 gusht. Tradicionalisht, studjuesit e kanë konsideruar Sol Indiges për të përfaqësuar një formë të hershme, më bujqësore te i cili adhurohej perëndia romake Sol dhe e konsideronin atë si shumë të ndryshëm nga Sol Invictus i vonë romak, që ata besonin se ishte një hyjni kryesisht siriane. As epiteti "indiges" (i cili do të dilte jashtë përdorimit dikur pas Çezarit), as epiteti "invictus" gjithësesi nuk janë përdorur në mënyrë të vazhdueshme, duke e bërë të pamundur ti diferencosh midis dyve.

Sol Invictus
parapamje|396px|Pllakat kushtimore në reliev që paraqet Sol Invictus, Lunën dhe Jupiter Dolichenus, mes viteve 150–200 të e.s., Romë
Sol Invictus (në shqip mund të përkthehet si "Dielli i Pamposhtshëm") mendohej prej kohësh se kishte qenë një hyjni diellore e huaj e mbështetur nga shteti, i futur ose nga Emesa ose nga Palmira në Siri nga perandori Aurelian në vitin 274 duke i lënë në hije kultet e tjera lindore në rëndësi,Një shembull tipik i kësaj vije mendimi mund të gjendet te:  Deri në shfuqizimin e Fesë së vjetër romake gjatë sundimit të Teodosit të I.

Sidoqoftë dëshmitë për këtë mendim, në rastin më të mirë të dobët, dhe mendimin se Aureliani futi një kult të ri të diellit injoron dëshmitë e shumta në monedha, imazhe, mbishkrime dhe në burime të tjera për një prani të fortë të perëndisë diellore në Romë gjatë gjithë Periudhës Perandorake. Tertuliani (vdekur në vitin 220 të e.s.) shkroi se Circus Maximus i ishte kushtuar kryesisht Solit.Tertuliani, De Spect., 8 Gjatë sundimit të Aurelianit, u themelua një kolegj i ri pontifeksësh për Solin. Ka ca debat mbi domethënien e datës 21 dhjetor për kultin e Solit. Sipas një burimi të vetëm të vonë, romakët zhvillonin një festival më 21 dhjetor të quajtur Dies Natalis Invicti, "ditëlindja e të pamposhturit." Shumica e studjuesve mendojnë se bëhej fjalë për Sol Invictus, megjithëse burimi për këtë festival nuk e pohon atë shprehimisht.

parapamje|majtas|389px|Ana B e një relievi mitraik zbuluar në Faino Romano që paraqet Solin, Mitrën dhe Lunën, shekulli II-III, Muzeu i Luvrit
25 dhjetori tregohej përgjithësish si data e solsticit dimëror, me zgjatjen e parë të dallueshme të orëve me dritë të ditës. Kalendari Filokalian i vitit 354, pjesa VI, jep një festival të  më 25 dhjetor. Ka dëshmi të kufizuara se ky festival kremtohej para mesit të shekullit të IV. MbishkrimiDessau, Inscriptiones Latinae Selectae, id = 8940 faktikisht përshkruan një ofertë të përvitshme ndaj Solit më 18 nëntor (, d.m.th., në ditën e katërmbëdhjetë para kalendave të dhjetorit). Po Kalendari Filokalian, pjesa VIII, përmend edhe lindjen e Jezu Krishtit, duke pohuar se "Zoti Jezu Krisht kishte lindur në ditën e tetë para kalendave të janarit" (d.m.th., më 25 dhjetor). Që nga shekulli XII,Peshkopi Jacob Bar-Salabi, i cituar te  ka pasur spekullime se data afër solsticit e 25 dhjetorit për Krishtlindjet u zgjodh se ajo ishte data festivalit të , por historianët e antikitetit të vonë nuk e përmendin këtë dhe të tjerët spekullojnë se Aureliani e zgjodhi 25 dhjetorin për të lënë në hije kremtimet e krishtera tashmë në ngjitje. kur festivali më 25 dhjetor u themelua nuk është e qartë, gjë që e bënë të vështirë të pohosh se çfarë ndikimi pati (nëse pati) mbi themelimin e Krishtlindjet.

Kishte gjithashtu festivale në ditët e tjera të dhjetorit, duke përfsirë 11-tën (të përmendur më lartë), si dhe të gushtit. Gordon thekson se asnjë nga këta festivale të tjera nuk janë të lidhur me ngjarje astronomike.

Përgjatë shekullit të IV kulti i Solit vijoi të ruhej nga pontifeksët e rangut të lartë, duke përfshirë Vetius Agorius Pretekstatin e shquar.Corpus Inscriptionum Latinarum, VI, 1778,  dhe 1779.

 Lidhja me perandorët 
parapamje|379px|Në të majtë, perandori romak Aurelian me një kurorë me rreze dhe në të djathtë, një paraqitje e Solit
Sipas Historia Augusta, Elagabali, trashëgimtari adoleshent severan, adoptoi emrin e hyjnisë së tij dhe e solli imazhin e kultit të tij nga Emesa në Romë. Kur u vendos si perandor, ai i la pas dore hyjnitë tradicionale shtetërore të Romës dhe promovoi hyjninë e tij si më të fuqishmen e Romës. Kjo përfundoi me vrasjen e tij në vitin 222. Historia Augusta e barazon hyjninë Elagabal me Jupiterin dhe Solin: fuit autem Heliogabali vel Iovis vel Solis sacerdos, "Ai ishte gjithashtu një prift i Heliogabalit, Jupiterit, ose Solit". Ndërsa kjo ishte parë si një përpjekje për të importuar hyjninë diellore siriane në Romë, kulti romak i Solit kishte ekzistuar në Romë të paktën që nga fillimi i Republikës.

Pasi kulti i Solit u rrit dhe Soli mori atribute të hyjnive të tjera, Soli filloi të përdorej si një mënyrë për të paraqitur pushtetin perandorak. Kurora me rreze mbi portretet e disa perandorëve në monedha të prera në shekullin e III u lidh me Solin, dhe mund të ketë qenë ndikuar nga paraqitje më të hershme të Aleksandrit të Madh. Disa monedha të prera në shekulllin e IV paraqesin Solin në një anë. Kostandinin e I duke mbajtur kurorën rrezatuese, megjithëse disa argumentojnë se synonte të përfaqësonte "Gozhdët e Shenjta" dhe jo Solin.

 Identifimi me perëndi të tjera 
parapamje|396px|Reliev i skenës mitraike të tauroktonisë që paraqet Mitrën duke flijuar demin me perëndinë diell (Sol Invictus) në të majtë dhe Lunën në të djathtë, shekulli II–III, Muzeu i Luvrit
Filozofë të ndryshëm romakë spekulluan mbi natyrën e diellit, pa arritur në një konsensus. Një shembull tipik është Nigidius Figuli, një studjues i shekullit të I p.e.s.. Veprat e tij nuk kanë mbijetuar, por duke shkruar pesë shekuj më vonë, Makrobiusi tregon se Nigidiusi argumentonte se Soli duhet të identifikohej me Janusin dhe se ai kishte një kundërpjesë, Jana, e cila ishte Luna. Si të tillë, ata duhet të konsideroheshin se zotat më të lartë, duke i marë flijimet e tyre para gjithë të tjerëve.Makrobiusi, Saturnalia, i. 9.Një jehonë e pikëpamjes së Nigidius Figulit, ndoshta mund të gjendet te Ciceroni, De Natura Deorum, ii. 27 Spekullime të tilla duket se kufizoheshin në një elitë erudite dhe nuk kishin ndikim mbi kultin e mirë-dëshmuar të Solit si hyjni e pavarur: Asnjë burim i lashtë përveç Makrobiusit nuk e përmend barazimin e Solit me Janusin.

 Lidhja me Mitrën 
Soli shfaqet shumë herë në paraqitjet e Mitras, si te Tauroktonia e Mitrës duke vrarë demin dhe duke parë nga Soli mbi supet e tij. Ata shfaqen në skena të tjera bashkë nga Mitra duke u ngjitur mbrapa karros së Solit, duke shtrënguar duart dhe në disa paraqitje të Solit duke iu gjunjëzuar Mitrës. Mitra njihej si Sol Invictus edhe pse Soli është një hyjni e veçantë, një marrëdhënie paradoksale, ku ata janë njëri-tjetri por të veçuar. Ata janë hyjni të veçanta për shkak të disa ngjashmërive një lidhje midis tyre mund të krijohej, që mund të çonte në zëvendësimin e njëri-tjetrit.

Shiko gjithashtu 

 Hyjni diellore
 Feja romake
 Perënditë romake
 Mitologjia romake
 Lista e hyjnive romake
 Apoloni
 Mitra
 Luna (mitologji)
 Mitologjia paleoballkanike
 Paganizmi ilir
 Perënditë ilire
 Mitologjia ilire
 Feja e lashtë greke
 Mitologjia greke
 Heliosi
 Mitologjia e Mesopotamisë
 Feja Babilonase
 Feja sumere
 Hyjnitë e lashta egjiptiane
 Ra
 Horusi
 Bennu
 Mitologjia kelte
 Paganizmi gjerman
 Paganizmi nordik
 Mitologjia nordike
 Mitologjia kineze
 Paganizmi shqiptar
 Zgjedhjet në Republikën Romake
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Cirku Romak
 Contio
 Curia Calabra
 Cursus honorum
 Çitadela
 Di Manes
 Domus
 Dux
 E drejta romake
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Harku i Triumfit
 Honestiores dhe humiliores
 Horreum
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Kalendari Romak
 Kalendat
 Kleisoura (distrikt bizantin)
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Larja në Romën e Lashtë
 Llaçi romak
 Lupanari
 Lustrum
 Lustratio
 Magjistratët romakë
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Mitologjia romake
 Mjekësia Romake
 Moda e flokëve në Romën e lashtë
 Mos maiorum
 Optimates dhe populares
 Pallatet perandorake të Romës
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Spektaklet Romake
 Tempulli Romak
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Vila Romake

Shënime

 Referime 

Bibliografia

 Agostini, De Civitate Dei.



 Ciceroni, De Natura Deorum.







 Mark Fabius Kuintiliani, Institutio Oratoria.


 Makrobiusi, Saturnalia





 Taciti, Annales.
 Tertuliani, de Spect.
 Virgjili, Aeneid

 Lidhje të jashtme






Kategoria:Hyjni romake
Kategoria:Dielli
Kategoria:Jezusi dhe historia
Kategoria:Personifikime
Kategoria:Kultura Romake