Masakra e Hereçit

Masakra e Hereçit përbën vrasjen në masë të forcave nacionaliste të Gjakovës dhe Malësisë së saj të Lëvizjes Kryeziu nga forcat komuniste jugosllave në ditët e para të janarit të vitit 1945.

 Konteksti 
Lëvizja Kryeziu ishte emërtimi i Lëvizjes Nacionaliste Antifashiste në Kosovë dhe Shqipëri të veriut gjatë viteve 1940–1944, në krye të cilës ishin vëllezërit nga Gjakova, Gani, Said dhe Hasan Kryeziu. Qëllimi strategjik i saj, ishte organizimi i Lëvizjes Antifashiste në Kosovë, çlirimi i saj nga nazifashistët, shkëputja nga Serbia dhe bashkimi me shtetin amë, Shqipërinë.

Vëllezërit Kryeziu besonin se rruga më e mundshme për zgjidhjen e problemit kombëtar shqiptar ishte sigurimi i mbështetjes nga një fuqi e madhe perëndimore, siç ishte Britania e Madhe, dhe se një gjë e tillë, mund të arrihej vetëm duke luftuar kundër nazifashistëve.

Rivaliteti midis udhëheqësve komunistë kosovarë dhe vëllezërve Kryeziu ishte i ashpër dhe i vazhdueshëm. Por në vitin 1944, kur dukej e afërt dhe e sigurt fitorja e koalicionit antifashiste ndaj Gjermanisë naziste, shtabi i Kosmetit dhe udhëheqësit komunistë kosovarë, e ashpërsuan qëndrimin kundër Kryezinjve të cilët kishin fituar përkrahjen e aleatëve anglo-amerikanë. Këtë e shpreh hapur Fadil Hoxha, në një letër që i dërgonte Liri Gegës, në vjeshtën e vitit 1944, i cili në formë kritike, ndaj Kryezinjve i thoshte: “Kryezinjtë, Kosovën e quajnë pjesë të pa ndarë të Shqipërisë dhe se ata duan që Kosova, të dalë e bashkuar me Shqipërinë, mbas lufte”.

 Masakra 
Ganiu me të vëllain, Hasan Kryeziu dhe me 22 bashkëluftëtarët u vendosën në kullat e Sulejman Kryeziut në Gjakovë, pasi kullat e tyre i kishin djegur gjermanët. Kjo shënoi shkatërrimin e ‘Lëvizjes Kryeziu’, të vetmes rezistencë efektive jo komuniste kundër gjermanëve në veri të Shqipërisë.

Në mbrëmjen e 28 dhjetorit 1944, njëzetë e gjashtë shqiptarë, pasi u morën nga kullat e Sulejman Kryeziut, e u dërguan në kodrat e Hereҫit (Komuna e Deҫanit) u vranë e u masakruan në mënyrë ç’njerëzore. Malë Shyti nga Berisha dhe Zenel Ademi nga Gashi shpëtuan si dëshmitarë.

Mëngjesin e asaj dite që do të kryhej masakra e Hereçit, forcat e OZN-ës, kishin thirrur Gani Kryeziun në Këshillin e rrethit të Gjakovës, kinse për t’u konsultuar, por pabesisht, i kishin vënë prangat, duke e akuzuar si bashkëpunëtorë me gjermanët dhe me qeverinë kuislinge të Tiranës, kundërshtar e armik i Luftës Nacional Çlirimtare.

Pasi ekzekutorët u kishin hequr rrobat të arrestuarve në temperaturë që kishte zbritur në rreth -15 gradë C, filluan t’i godasin me kazma e lopata. Thyerja e duarve, këmbëve, dhe shpuarja me bajoneta vazhdoi për rreth dy orë.Pas ekzekutimit, kufomat e tyre të masakruara në mënyrë të pashembullt, u tërhoqën zvarrë prej ekzekutorëve dhe u hodhën njëri mbi tjetrin, në një gropë që ish hapur nga fshatarët për një qellim tjetër.

Luftarёt qё u mbytёn atё natё nё Hereç ishin Hasan dhe Xhevat Kryeziu nga Gjakova, Selim Mal Dula, Rexhe Mehmeti dhe Sali Shpend Mujaj nga Paci, Brahim Musli Demaliaj dhe Ahmet Ali Mehmetaj nga Vladi, Halil, Sali, Uke Arif dhe Shpend Zeqir Prenggjoni nga Zherka, Shaban Sadik Saraçini, Mete Rexh Saraçini, Col Isuf Koka, Sadri Gjonpapaj dhe Smajl Sadik Koka nga Berisha, Muse Avdyl Nezaj nga Leniqi, Rame Osmani, Shpend Halili dhe Mehmet Musa nga Gashi, Muse Zenel Alimetaj, Ali Miftar Zhuta, Zenel Miftar Zhuta, dhe Shaban Ali Bajrami nga Kepeneku.

 Zhvillimet pas masakrës 
Gani Kryeziun pushteti jugosllav pasi e mbajti rreth një vit nën torturat e hetuesisë, më 27 tetor 1945 në Beograd e dënui me 5 vjet burg, duke e mbajtur në burgun e Sremska Mitrovicës ku vdiq në vitin 1951, në moshën 51-vjeçare, kur kishte plotësuar dënimin dhe priste lirimin. Arsyeja e vdekjes nuk u mësuan. Shtatë burra të familjes Kryeziu u vranë pushtetit komunist i Jugosllavisë deri në vitin 1953.

Udhëheqja komuniste shqiptare kurrë nuk e dënoi Masakrën e Hereҫit. Regjimi komunist shpalli armiq e tradhtarë 24 martirët e Kodrës së Hereçit duke iu përndjekur familjarët. Enver Hoxha kishte pohuar se jugusllavët nuk e kishin lejuar udhëheqjen shqiptare t’i hidhnin në gjyq Ganiun, Hasanin dhe Xhevat Kryeziun pasi ishin shtetas jugosllavë.

Udhëheqja komuniste shqiptare burgosi Ismet Kryeziun, nipin e atdhetarit Ali Pashë Gucia, kushëri dhe bashkëluftëtar i ngushtë i vëllezërve Kryeziu, që kish dhënë kontribut të çmuar, për organizimin e forcave luftarake nacionaliste antifashiste, gjatë viteve 1943–1944. Së bashku me Ganiun, ai kish propaganduar bashkimin e popullit në luftë kundër nazifashistëve në Gjakovë, Malësi e Has. Ky ish bërë i njohur, në Kosovë e Shqipëri, si nacionalist dhe luftëtar i vendosur, për bashkimin e trojeve etnike shqiptare në një shtet të vetëm, prandaj u burgos dhe u dënua nga regjimi komunist, me 15 vjet burg. Vdiq nga torturat në një burg të Shqipërisë, në vitin 1952.

Ne fillim të viteve pesëdhjetë të shek. 20, kur Enver Hoxha i akuzonte Kryezinjtë se gjoja “futen tinëzisht në vendin tonë,-siç thotë ai, – për të sabotuar e për të vrarë patriotët tanë”, agjentët e Sigurimit të Shtetit, gjoja të arratisur, organizuan vrasjen e pabesë të djemve të Sulejman Kryeziut, Myrteza (Xaje) dhe Sefedin Kryeziut. Më 5 qershor të vitit 1951 u ekzekutua në Pejë Dervish Rado Kryeziu, ish-pjesëmarrës i forcave të Kryeziut, i cili pas Lufte i cili ishte bërë aktivist për përhapjen e arsimit e shkollës shqipe në Kosovë dhe veprimtar për për të drejtat kombëtare të shqiptarëve në Jugosllavi.

Me rastin e 50 vjetorit të çlirimit të Shqipërisë, Presidenti i Repubikës së Shqipërisë shpalli ‘Dëshmorë të Atdheut’ pjesëstarët e forcave nacionaliste që dhanë jetën për liri ndërsa komandantin e tyre Gani Kryeziu me Urdhrin e Flamurit të Kl.I-rë.

 Shih edhe 
Kryezinjtë e Gjakovës
 Referime