Primus inter pares

është një shprehje latinisht që do të thotë i pari mes të barabartëve. Është përdorur në mënyrë tipike si një titull nderi për dikë që është formalisht i barabartë me anëtarët e tjerë të grupit të tij, por i jepet respekt jozyrtar, tradicionalisht për shkak të vjetërsisë në post.

Historikisht, princeps senatus i Senatit Romak ishte një figurë e tillë dhe fillimisht bartëte vetëm dallimin se ai lejohej të fliste gjatë debati. Pas rënies së Republikës Romake, perandorët romakë fillimisht i referoheshin vetes së tyre vetëm si princeps, megjithëse kishin pushtet të jashtëzakonshëm.

Figura të ndryshme moderne si kryeministri në sistemet parlamentare, Presidenti i Konfederatës Zviceriane, kryetari i Gjykatës së Lartë të Shteteve të Bashkuara, kryetari i Gjykatës së Lartë të Filipineve, kryepeshkopi i Kanterbërit të Bashkësisë Anglikane, kryetari i Rezervës Federale në Shtetet e Bashkuara dhe patriarku ekumenik i Kostandinopojës në Kishën Ortodokse Lindore përdoren në të dy kuptimet: bartjen e një statusi më të lartë dhe fuqi të tjera shtesë, ndërsa qëndron prapë thjeshtë i barabartë me kolegët e tij në kuptimet kreysore.

Historia
Greqia e Lashtë
Raste të qeverisjes së primus inter pares hasen në Greqinë e Lashtë (në greqishten e lashtë  basiléia (greqisht: ). bazileus që në Periudhën Mikenase dhe të errët ka kuptimin e një drejtuesi të caktuar dhe jo kuptimin e një sovrani apo autokratori. Homeri jep shembullin e parë në absolut të një primus inter pares te Iliada: Agamemnoni është drejtuesi i princave akej nëpërmjet të drejtës hyjnore dhe si rezultuat i kësaj caktohet komandant i përgjithshëm.

Megjithatë te Politika e Aristotelit pohohet se vetëm kush është superior ndaj të tjerëve mund të qeverisë në mënyrë të qëndrueshme (si burri mbi gruan apo babai mbi bijtë), ndërsa primus inter pares nuk mund të qeverisë me radhë me të tjerët dhe në periudha të barabarta (apo individualisht, apo në krye të një organizmi kolegjial): duke ndjekur arsyetimin, pa një përparësi kohore të paracaktuar nga ndonjë rend, por të përcaktuar nëpërmjet shortit.

Lashtësia Romake
Termi përdorej si përgjatë Republikës ashtu dhe Principatit Romak (Perandoria e hershme romake, që në njëfarë mase ishte akoma monarki kushtetuese). Titulli princeps (në shumës principes) përfaqësonte thelbin e idesë republikane romake, në të cilën u krijua, me kuptimin i pari, kryesori, apo qytetari i parë. Ai përdorej edhe për t’iu referuar kryetarit të senatit që quhej princeps senatus. Përmendet në lidhje me figurën e Oktavian Augustit, që e shmangu quajtjen e drejtpërdrejtë perandor në fazat e para të sundimit, duke kërkuar të zbuste ata që kërkonin kthimin e Republikës.

Përdorimi i këtij titulli jozyrtar nga perandorët romakë vijoi deri në periudhën e Dioklecianit ( 284–305) që parapëlqente titullun dominus, që do të thotë zot ose padron. Në këtë mënyrë, sundimi i perandorëve romakë nga Augusti deri te Diokleciani ose Aleksandër Severi ( 222-235) si Principat, ndërsa periudhën nga Diokleciani e në vijim si Dominat, që shënon një autokraci absolute.

Gjithashtu principes (njëjës princeps) ishin heshtarë dhe më vonë shpatarë në ushtritë e Republikës Romake. Ata ishin burra në fillimet (principes) e jetës së tyre. Centurioni në drejtim të një njësie ose apo posti administratif quhej princes ordinarius.

Mesjeta
Titulli mesjetar princ rrjedh nga titulli romak princeps. Ishte i shpesht edhe midis fiseve gjermanike, që do të linin gjurmë gjatë fazave të para mesjetare.

Republika Veneciane, e zgjatur nga viti 697 deri në vitin 1797, përdorte sistemin këshilltar në qeverinë qendrore, organ në të cilin doxhi ishte primus inter pares. Qeveria, e quajtur Collegio dei Savi kryesohej nga Serenissima Signoria e përbërë nga doxhi, anëtarët e Minor Consiglio dhe nga tre krerët e Quarantia Criminale. Qeveria vendoste në mënyrë të këshilluar, megjithëse një pozicion të posatshëm i doxhit rridhte nga fakti se ai ishte edhe kreu i shtetit (i emëruar nga fisnikët, por i aprovuar nga populli në shesh), por edhe në krye të dy dhomave kryesore, Maggior Consiglio dhe Senato. Një sistem i tillë u praktikua deri në vitin 1797, kur republika po bënte një reformë të madhe kushtetuese në sensin më demokratik, por sistemi u rrëzua nga pushtimi ushtarak i Napoleonit.

Arbëria

Në formimin e Lidhjes së Lezhës, Skënderbeu ishte komandant dhe kryetar i lidhjes, por gjithashtu ishte primus inter pares në raport me princat dhe feudalët e tjerë të lidhjes. Por me kalimin e kohës pushteti i Skënderbeut do të fuqizohej edhe më shumë dhe ai do të quhej dominus Albania, dhe në mënyrë informale Mbretë i Arbërisë, por që nuk do të arrinte dot ta zyrtarizonte si titull.

 Përdorime moderne 
Ndër shembujt më të qartë të përdorimit të kësaj shprehjeje janë:
 Figura e kryeministrit në shumë shtete parlamentare;
 Presidenti i Komisionit Evropian;
 Presidenti i Këshilit Evropian që nga viti 1974 deri në vitin 2008 ishte një president-primus inter pares;

Kinë
Në Republikën Popullore të Kinës, e cila u vendos nën udhëheqjen kolektive të Komitetit në fuqi të Byrosë Politike, shpesh përdoret termi "i pari mes të barabartëve" për të përshkruar udhëheqësin suprem të Kinës.

Përdorimi i komonuelthit
Mbretëria e Bashkuar

Termi  (kryeministër) mund të krahasohet me "ministri parësor" ose "ministri i parë".  Për shkak të kësaj, kryeministrat e shumë vendeve tradicionalisht janë konsideruar si "të parët mes të barabartëve " – ata janë kryetarë ose "krerë" të një qeverie, sesa të mbajnë një post që është de jure superior ndaj atij të ministrave.

Kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar përshkruhet shpesh si "i pari mes të barabartëve". Në Mbretërinë e Bashkuar, ekzekutivi është kabineti, dhe gjatë Periudhës Hanoveriane, një ministër kishte rolin e informimit të monarkut rreth legjislacionit të propozuar në Dhomën e Komuneve dhe çështje të tjera. Në kohët moderne, gjithësesi, megjithëse fraza përdoret akoma herë pas here, ajo nënvizon pushtetin e kryeministrit, që tani është pushtet mjaft i gjerë ekzekutiv, ekskluziv, mbi të cilin anëtarët e kabinetit kanë pakë ndikim.First Among Equals (I pari mes të barabartëve) është titulli i një romani politik popullor të vitit 1984 nga Jeffrey Archer, rreth karrierës dhe jetëve private të mjaft njerëzve që mundën të ishin kryeministra britanikë. Ai do të adaptohej më vonë në një seri televizive me dhjetë pjesë, e prodhuar nga Granada Television.

Qeveri federale në mbretëritë e komonuelthit
Në mbretëritë federale të Komonuelthit në të cilat mbreti Çarlsi II është kreu i shtetit si monark kushtetues, një guvernator i përgjithshëm caktohet nga Mbreti në Këshill për të përfaqësuar mbretin gjatë mungesës së tij. Guvernatori i përgjithshëm në mënyrë tipike cakton udhëheqësin e partisë politike që mban të paktën një shumicë vendesh në legjislaturën e zgjedhur për tu bërë kryeministër, marrëdhënia e të cilit me ministrat e tjerë të Kurorës, në teori thuhet se është ajo e një , ose "i pari mes të barabartëve".

Shtetet Australiane
Në Australi, guvernatori i përgjithshëm i Australisë, është "i pari mes të barabartëve" midis guvernatorëve.Government House 

Provincat Kanadeze
Si federatat në Kanada, zëvendës-guvernatorët përfaqësojnë monarkun e Kanadasë në secilën provincë, kështu, duke vepruar si "krerë të shtetit" në provinca. Zëvendës-guvernatorët në Kanada caktohen nga guvernatori i përgjithshëm, me këshillën e kryeministrit të Kanadasë, i njohur si guvernator në këshill. Në çdo rast, këta zëvendës-guvernatorë nuk kështullohen si vartës të guvernatorit të përgjithshëm që, si një mëkëmbës federa i mbretit, është "i pari mes të barabartëve".Government House  Një zëvendës-guvernator, si zëvendës-guvernator në këshill cakton një udhëheqës të një partie politike provinciale që ka të paktën shumicën e vendeve në legjislaturën provinciale për të qenë kryeministë provincial].

Japoni
Duke nisur me Kushtetutën Meixhi të vitit 1885, si pjesë e "Aktit të Sistemit të Kabinetit", dhe duke zgjatur deri në rishikimin e kushtetutës moderne në vitin 1947, Kryeministri i Japonisë ligjërisht konsiderohej të ishte i të njëjtit rang si ministrat e tjerë që formonin kabinetin. Gjatë kësaj kohe, kryeministri përmendej si "同輩中の首席" dōhai-chū no shuseki ("kreu mes kolegëve").

Holandë
Kryeministri Holandës (zyrtarisht "minister-president") është kryetari i këshillit të ministrave dhe autoriteti aktiv ekzekutiv i qeverisë holandeze dhe është i pari mes të barabartëve të këshillit të ministrave.

Singapor
Fraza "i pari mes të barabartëve" përdoret shpesh për të përshkruar pasimin politik brenda udhëheqjes së Partisë së Aksionit Popullor në pushtet dhe kandidatit të ardhshëm për kryeministër të Singaporit.

Zvicër

Në Zvicër, Kështilli Federal Zviceran me shtatë anëtarë përbënë ekzekutivin në sistemin direktorial zvicerian. Çdo vit, Asambleja Federale zgjedh një president të Konfederatës. Zakonisht, pozixionet e presidentit dhe zëvendës presidentit pasohen vit për vit, secili këshilltar në këtë mënyrë bëhet zëvendës president dhe pastaj president çdo shtatë vjetë, ndërsa ndodhet në detyrë.

Presidenti nuk është kreu i shtetit zvicerian, por është zyrtari i rangut më të lartë. Presidenti kryeson mbledhjet e këshillit dhe zhvillon disa funksione të caktuara përfaqësuese që, në vendet e tjera, janë prerogativë e kreut të shtetit. Në situtata emergjente, ku një vendim i këshillit nuk mund të bëhet në kohë, presidenti merë fuqinë të veprojë në emër të të gjithë këshillit. Përveç kësaj, sidoqoftë, presidenti është një , që nuk ka pushtet mbi dhe përtej gjashtë anëtarët e tjerë të këshillit.

Shtetet e Bashkuara

Fraza "i pari mes të barabartëve" është përdorur gjithashtu për të përshkruar Kryetarin e Gjykatës së Lartë të Shteteve të Bashkuara.

Kryetari i Gjykatës nuk ka autoritet mbi vendimet e anëtarëve të tjerë të Gjykatës së Lartë, por mban një pushtet kyç administrativ: kur kryetari i Gjykatës së Lartë voton me shumicën mbi një vendim, ata ose mund pranojnë opinionin e shumicës ose i’a caktojnë atë një tjetër anëtari të Gjykatës së Lartë që voton me shumicën.

Itali
Në Kushtetutën e Italisë Presidenti i Këshillit të Ministrave është primus inter pares. Ai ka funksionin e bashkërendimit të veprimtarisë së qeverisë që është kreu, por nuk ka fuqi superiore ndaj atyre të ministrave.

 Feja 

 Kisha Katolike 
Në Kishat Latine dhe Kishat katolike lindore, papa (peshkopi i Romës) shihet si Vikari i Krishtit dhe "i pari mes të barabartëve", pasuesi i Shën Pjetrit dhe udhëheqës i Botës së Krishterë, në përputhje me rregullat e pasimit apostolik të apostujve. Në Kishën Katolike, papa mban postin me autoritet suprem në të drejtën kanonike mbi të gjithë peshkopët e tjerë.

Në Kishën Katolike, dekani i Kolegjit të Kardinalëve, është i pari mes princave të barabartë të kishës në kolegj, që është këshilli më i lartë i papës, që zgjedh pasuesin papal, përgjithësisht nga rangjet e veta.

Seli të ndryshme peshkopale u është dhënë ose pretendojnë titullin e primatit (zakonisht i një entiteti të shkuar ose të tanishëm politik), që u jep një primas të tillë (zakonisht një kryepeshkop metropolitan, shpesh në një kryeqytet të mëparshëm/tanishëm) preçedencë mbi të gjitha selitë e tjera në rrethin e saj, duke i tejkaluar në rang selitë (e tjera) metropolitane, por primatët në fuqi mund të tejkalohet nga rangjet personale, pasi ata renditen poshtë kardinalëve. Më zakonisht, dioqezat grupohen gjeografikisht në një provincë kishtare, kur vetëm njëra mban rangun e kryepeshkopatës metropolitane, e cila i tejkalon dioqezat e tjera, që quhen kështu sufragane të sajë, madje nëse këto përfshijnë (mjaft rrallë) kryepeshkopata të tjera.

 Kishat Ortodokse Lindore 

Fraza "i pari mes të barabartëve" përdoret gjithashtu për të përshkruar rolin e patriarkut të Kostandinopojës, i cili, si "patriark ekumenik", është i pari mes të gjithë peshkopëve të Kishës Ortodokse Lindore. Ai nuk ka juridiksion të drejtpërdrejtë mbi patriarkët e tjerë ose kishat e tjera autoqefale ortodokse dhe nuk mund të ndërhyjë në zgjedhjen e peshkopëve në kishat autoqefale, por vetëm ai gëzon të drejtën e mbledhjes së sinodeve të jashtëzakonshëm të përbëra nga ata ose delegatët e tyre për tu përballur me situata ad hoc dhe ai gjithashtu mbledh sinodet e paracaktuara pan-ortodokse në dyzet vitet e fundit. Titulli i tij është një njohje e domethënies së tij historike dhe privilegjit të tij për të shërbyer si zëdhënës kryesor për Bashkësinë Ortodokse Lindore. 

Të krishterët lindor e konsideronin peshkopin e Romës si "të parin mes të barabartëve" gjatë një mijë viteve të para të Krishtërimit sipas rendit të lashtë, të mijëvjeçarit të parë (ose "taxis" në gerqisht) të Romës, Kostandinopojës, Aleksandrisë, Antiokisë dhe Jeruzalemit, të njohur si Pentarki, e cila u krijua pasi Kostandinopoja do të bëhej kryeqyteti i Perandorisë Romake Lindore.Ecclesiological and Canonical Consequences of the Sacramental Nature of the Church: Ecclesial Communion, Conciliarity and Authority (The Ravenna Document), Joint International Commission for the Theological Dialogue betëeen the Roman Catholic and the Orthodox Church, 13 tetor 2007, n. 35. 

Kanonet e bashkëlidhur me primatin e përbotshëm të nderit të patriarkut të Kostandinopojës janë kanoni i 9-të i sinodeve të Antiokisë dhe kanonin e 28-të të Këshillit Kalçedonisë.

Kishat Luteriane
Në Kishën Luteriane të Suedisë, Kryepeshkopi i Upsalës konsiderohet nga kisha si . Si i tillë, kryepeshkopi i Upsalës nuk ka pushtet mbi 13 peshkopët e tjerë, por ka disa detyra shtesë administrative dhe shpirtërore, siç specifikohet në rendin kishtar të Kishës së Suedisë. Sipas kapitullit 8 të rendit të kishës, vetëm kryepeshkopi i Upsalën mund të vendos një peshkop. Peshkopët e tjerë të Kishës së Suedisë janë parë, jo vartës, ndaj kryepeshkopit të Upsalës. Mes detyrave të tjera të kryepeshkopit të Upsalës është detyrimi për të organizuar dhe drejtuar Asamblenë Peshkopale. Ndryshe nga peshkopët e tjerë, që zgjidhen në post nga anëtarët e dioqezës së tyre, kryepeshkopi i Upsalës zgjidhet  nga e gjithë trupa e kishës. Ka një rregullore të veçantë që përcakton se votat e përgjithshme të hedhura në arkidioqezën e Upsalës, kur zgjidhet një kryepeshkop, "duhet të ndahen me dhjetë, me heqjen e të dhjetave", para se të shtohen në votat kombëtare.

Në Kishën Ungjillore Luteriane të Finlandës, kryepeshkopi i Turkut dhe Finlandës shërben si primus inter pares.

Peshkopi i Kishës Ungjillore Sllovake të Konfesionit të Augsburgut në Serbi është primus inter pares i atij denominimi.

 Bashkësia Anglikane 
Sipas Konventës Anglikane, kryepeshkopi i Kanterbërit është  (i pari mes të barabartëve) në presidencën e tij ose të saj mbi Bashkësinë Anglikane. Peshkopi më i vjetër i shtatë peshkopëve dioqezan të Kishës Peshkopale Skoceze, bartë titullin primus nga . Peshkopët kreysorë ose primatët në kishat e tjera kombëtare anglikane shpesh thuhet se janë  brenda provincave të tyre (p.sh.: Kisha e Irelandës), ndërsa selia (e parë) primatare e Kanterbërit mbetet primus mes tyre.

Sidoqoftë, më 20 shkurt 2023, Global South Fellowship of Anglican Churches deklaroi se kryepeshkopi i Kanterbërit e kishte humbur mantelin e tij si i pari mes të barabartëve, për shkak të pranimit nga ai të përfshirjes së Kishës së Anglisë në Liturgjinë Anglikane të bekimeve të bashkimeve të të njëjtës gjini.

Komisioni Ndërkombëtar Anglikan-Katolik për Bashkim dhe Mision, në deklaratën e tij të vitit 2007 binte dakord se duke u rritur bashkarisht në bashkim dhe mision, "i nxit anglikanët dhe katolikët të eksplorojnë bashkë si ministri i Peshkopit të Romës mund ti ofrohet dhe të marë në urdhër për të ndihmuar në bashkimet tona për tu rritur drejtë bashkimit të plotë kishtar".

Reformacioni dhe Presbiterianizmi
Moderatori i Asamblesë së Përgjithshme në një Kishë Presbiteriane është në mënyrë të ngjashme përkufizuar si një . Ky koncept përfshin edhe moderatorët e secilit sinod, presbiteri dhe seksion kishtar. Pasi të gjithë të vjetrit janë urdhëruar – disa për mësimdhënie dhe disa për drejtim – asnjë nuk qëndron në një status më të lartë, por të gjithë konsiderohen të barabartë pas një dhe të vetmes Kishë të Jezu Krishtit.Westminster Confession of Faith Chapter XXV, article vi

 Shiko gjithashtu 

 Ferma e Kafshëve – origjina e shprehjes se disa janë më të barabartë se të tjerët''.
 Lidhja e Lezhës
 Skënderbeu
 Egalitarianizmi
 Republikanizmi
 Shok (politikë)
 Kulti i individit
 Aerarium
 Ager publicus
 Amfiteatri Romak
 Amicitia
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti romak
 Auguri
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Cannaba
 Censori
 Cirku Romak
 Civitas
 Colonus (person)
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dediticii
 Diktatori romak
 Dominati (Roma)
 Drungos
 Dux
 Dymbëdhjetë Tabelat
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Ergastulum
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Gens
 Harku i Triumfit
 Historia e Kushtetutës romake
 Honestiores dhe humiliores
 Horreum
 Horreum (Epir)
 Hospitium
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Jus
 Kalendari Romak
 Këshilli i Plebejve
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendi i Centurionëve
 Kuvendi i Kuriatit
 Kuvendet Romake
 Kuvendi Tribal
 Lapis manalis
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latinët në Itali
 Latium
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Orcus
 Ordines
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Panem et circenses
 Patricët romakë
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periplusi i Pseudo-Skylaksit
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Pretori
 Principati (Roma)
 Provinca romake e Epirit
 Republika Romake
 Rogatio
 Roma quadrata
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Të Drejtat Latine
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Ushtria Romake
 Vicus
 Vila Romake
 Vivarium
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

 Referime 
 Shënime 

 Citime fundore 

Bibliografia



















Lidhje të jashtme



Kategoria:Fjalë dhe shprehje latine
Kategoria:Tituj
Kategoria:Terminologji politike
Kategoria:Terminologji e krishterë
Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë
Kategoria:Parulla