Historia e letërsisë për fëmijë

Historia e letërsisë për fëmijë është thellësisht e ndërlidhur me ndryshimin e pikëpamjeve shoqërore mbi vetë fëmijërinë. Në qytetërimet e lashta, tregimet dhe mitet shpërndaheshin shpesh në mënyrë gojore, ku fëmijët mësonin vlerat kulturore dhe historinë përmes rrëfimeve kolektive. Këto tregime, të mbushura me krijesa magjike, udhëtime heroike dhe mësime morale, shërbenin si një formë argëtimi dhe një mënyrë për t'i mësuar jetës kompleksitetet e saj. Me përparimin e shoqërive, filluan të shfaqeshin tekstet e shkruara, por ato kryesisht ishin të destinuara për të rriturit. Vetëm në periudhën e vonë mesjetare filluan të dalin në pah tregime posaçërisht për lexuesit e vegjël, duke pasqyruar një ndërgjegjësim në rritje për fëmijërinë si një fazë të veçantë dhe formuese të jetës.

Me rritjen e shkallës së alfabetizimit në mbarë Evropën, letërsia për fëmijë evoluoi për të përfshirë një gamë më të gjerë zhanresh dhe temash. Nga fundi i shekullit të tetëmbëdhjetë, edukatorët dhe shkrimtarët filluan të eksploronin idenë e nxitjes së imagjinatës dhe kuriozitetit të fëmijëve, në vend që të përqendroheshin vetëm në përcjelljen e mësimeve morale. Shkrimtarë si Maria Edgeworth dhe Sarah Trimmer shkruan vepra didaktike, por këto u balancuan me shfaqjen e tregimeve të krijuara për të argëtuar dhe edukuar njëkohësisht. Lëvizja romantike luajti gjithashtu një rol në rimodelimin e letërsisë për fëmijë, duke theksuar natyrën, individualitetin dhe mirësinë e lindur të fëmijërisë. Ky ndryshim hodhi themelet për larmishmërinë e pasur të librave për fëmijë që do të lulëzonin në shekujt në vijim, duke ndërthurur fantazinë, aventurën dhe mësimet nga bota reale në vepra letrare që mbeten të qëndrueshme ndër breza.

 Historia 
Letërsia e hershme për fëmijë përbëhej nga tregime, këngë dhe poezi të gjuhës së folur, të përdorura për të edukuar, udhëzuar dhe argëtuar fëmijët.  Vetëm në shekullin e tetëmbëdhjetë, me zhvillimin e konceptit të fëmijërisë, filloi të shfaqej një zhanër i veçantë i letërsisë për fëmijë, me ndarjet, pritshmëritë dhe kanunin e vet.   Më të hershmet prej këtyre librave ishin libra edukativë, libra mbi sjelljen dhe ABC të thjeshta - shpesh të zbukuruara me kafshë, bimë dhe shkronja antropomorfe. •Lyons, Martyn. 2011. Books: a living history. Los Angeles: J. Paul Getty Museum.

Në vitin 1962, historiani francez Philippe Ariès argumenton në librin e tij Centuries of Childhood se koncepti modern i fëmijërisë u shfaq vetëm në kohët e fundit. Ai shpjegon se fëmijët në të kaluarën nuk konsideroheshin si shumë të ndryshëm nga të rriturit dhe nuk iu është dhënë trajtim shumë i ndryshëm.   Si dëshmi për këtë pozicion, ai vë në dukje se, përveç teksteve mësimore dhe didaktike për fëmijë të shkruara nga klerikët si Beda i nderuar dhe Ælfric i Eynshamit, kishte mungesë të ndonjë literaturë të mirëfilltë që synonte veçanërisht fëmijët para shekullit të 18-të.   

Studiues të tjerë e kanë cilësuar këtë këndvështrim duke vënë në dukje se ekzistonte një literaturë e krijuar për të përcjellë vlerat, qëndrimet dhe informacionin e nevojshëm për fëmijët brenda kulturave të tyre,  siç është Loja e Danielit nga shekulli i dymbëdhjetë.    Letërsia paramoderne për fëmijë, pra, prirej të ishte e natyrës didaktike dhe moraliste, me qëllim të përcjelljes së mësimeve të sjelljes, edukative dhe fetare.  

 Evropa e hershme-moderne 
parapamje|Një tabelë alfabetike meksikane e paraqitur në Historinë e Tuer-it të Horn-Book, 1896.
Gjatë shekullit të shtatëmbëdhjetë, koncepti i fëmijërisë filloi të shfaqej në Evropë. Të rriturit i shihnin fëmijët si qenie të veçanta, të pafajshme dhe në nevojë për mbrojtje dhe trajnim nga të rriturit përreth tyre.    Filozofi anglez John Locke zhvilloi teorinë e tij të tabula rasa në veprën e tij të vitit 1690 me titull Një ese në lidhje me kuptimin njerëzor . Në filozofinë e Locke, tabula rasa ishte teoria se mendja (njerëzore) në lindje është një "fletë e zbrazët" pa rregulla për përpunimin e të dhënave, dhe se të dhënat shtohen dhe rregullat për përpunim formohen vetëm nga përvojat shqisore të dikujt. Një pasojë e kësaj doktrine ishte se mendja e fëmijës lindte bosh dhe se ishte detyra e prindërve që ta mbushnin fëmijën me nocione të sakta. Vetë Locke theksoi rëndësinë e sigurimit të fëmijëve me "libra të lehtë të këndshëm" për të zhvilluar mendjen e tyre në vend që të përdorin forcën për t'i detyruar ata: "Fëmijët mund të jenë të prirur në njohuritë e shkronjave; të mësohen të lexojnë, pa e perceptuar atë. çdo gjë përveç një sporti, dhe luajnë veten në atë për të cilën të tjerët janë të fshikulluar." Ai sugjeroi gjithashtu që të krijohen libra me figura për fëmijët.

Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, disa tituj për fëmijë u bënë të famshëm si tekste leximi në klasë. Midis tyre ishin fabulat e Esopit dhe Jean de la Fontaine dhe Charles Perraults të vitit 1697 Tales of Mother Goose . Lyons, Martyn. 2011. Books: a living history. Los Angeles: J. Paul Getty Museum. Popullariteti i këtyre teksteve çoi në krijimin e një numri fantazish dhe përrallash të shekullit të nëntëmbëdhjetë për fëmijë, të cilat shfaqnin objekte magjike dhe kafshë që flisnin. 

Një ndikim tjetër në këtë ndryshim në qëndrimet erdhi nga puritanizmi, i cili theksoi rëndësinë e shpëtimit individual. Puritanët ishin të shqetësuar për mirëqenien shpirtërore të fëmijëve të tyre dhe pati një rritje të madhe në botimin e "librave të mirë të perëndishëm" që synonin drejtpërdrejt fëmijët.  Disa nga veprat më të njohura ishin të James Janeway, por libri më i qëndrueshëm nga kjo lëvizje, i lexuar ende sot, veçanërisht në versionet e modernizuara, është Përparimi i Pilgrimit (1678) nga John Bunyan . e. g. The New Amplified Pilgrim's Progress (both book and dramatized audio) – as retold by James Pappas. Published by Orion's Gate (1999) and The Evergreen Wood: An Adaptation of the "Pilgrim's Progress" for Children written by Linda Perry, illustrated by Alan Perry. Published by Hunt & Thorpe, 1997. The Pilgrim's Progress.

Librat e librave, broshurat me madhësi xhepi që shpesh paloseshin në vend që të qepeshin,  u botuan në Britani; të ilustruara nga shtypja e blloqeve të drurit, këto broshura të lira ribotonin baladat popullore, ritregime historike dhe përralla popullore. Ndonëse në këtë kohë nuk u botuan posaçërisht për fëmijët, të rinjtë gjithashtu i shijuan broshurat.  Johanna Bradley thotë, në " From Chapbooks to Plum Cake", se librat e librave nuk i humbën historitë imagjinative për lexuesit nën ndikimin e rreptë puritan të asaj kohe.  
parapamje| The New England Primer
Gjatë kësaj kohe në Angli u shfaqën gjithashtu tabelat alfabetike, duke u mësuar fëmijëve informacione bazë si alfabeti dhe Lutja e Zotit .  Këto u sollën nga Anglia në kolonitë amerikane në mesin e shekullit të shtatëmbëdhjetë.

Libri i parë i tillë ishte një katekizëm për fëmijë, i shkruar në vargje nga puritani John Cotton . I njohur si Qumështi Shpirtëror për Boston Babes, ai u botua në 1646, duke u shfaqur si në Angli ashtu edhe në Boston . Një libër tjetër i hershëm, The New England Primer, u shtyp në vitin 1691 dhe u përdor në shkolla për 100 vjet. Abetarja fillon me "Namazi i mëngjesit i foshnjës ose fëmijës së vogël" dhe lutjes së mbrëmjes. Më pas tregon alfabetin, zanoret, bashkëtingëlloret, shkronjat e dyfishta dhe rrokjet përpara se të japë një rimë fetare të alfabetit, duke filluar "Në rënien e Adamit Ne mëkatuam të gjithë..." dhe vazhdon përmes alfabetit.  Ai gjithashtu përmbante maksima fetare, akronime, ndihmë drejtshkrimore dhe sende të tjera edukative, të gjitha të zbukuruara me prerje druri. 

Në vitin 1634, Pentamerone nga Italia u bë koleksioni i parë i madh i botuar i tregimeve popullore evropiane. Charles Perrault filloi regjistrimin e përrallave në Francë, duke botuar koleksionin e tij të parë në 1697. Ata nuk u pritën mirë në shoqërinë letrare franceze, e cila i shihte si të përshtatshme vetëm për të moshuarit dhe fëmijët. Në vitin 1658, John Amos Comenius në Bohemi publikoi ilustrimin informativ Orbis Pictus, për fëmijët nën gjashtë vjeç që mësojnë të lexojnë. Konsiderohet të jetë libri i parë me figura i prodhuar posaçërisht për fëmijë.  

Libri i parë danez për fëmijë ishte The Child's Mirror nga Niels Bredal në 1568, një përshtatje e një libri kortezie nga prifti holandez Erasmus. A Pretty and Splendid Maiden's Mirror, një përshtatje e një libri gjerman për të rejat, u bë libri i parë suedez për fëmijë pas botimit të tij në vitin 1591.  Suedia filloi të botoi përralla dhe një revistë për fëmijë që në vitin 1766.

Në Itali, Giovanni Francesco Straparola publikoi Netët e shëmtuara të Straparolës në vitet 1550. I quajtur libri i parë evropian me tregime që përmban përralla, ai përfundimisht kishte 75 tregime të veçanta dhe të shkruara për një audiencë të rritur.  Giulio Cesare Croce gjithashtu huazoi nga disa tregime që fëmijët shijuan për librat e tij.  

Librat më të hershëm të Rusisë për fëmijë, abetare, u shfaqën në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Një shembull i hershëm është ABC-Book, një libër alfabeti i botuar nga Ivan Fyodorov në 1571.   Libri i parë me figura i botuar në Rusi, Abetarja e ilustruar e Karion Istomin, u shfaq në 1694.   Interesi i Pjetrit të Madh për modernizimin e vendit të tij nëpërmjet perëndimorizimit ndihmoi letërsinë perëndimore për fëmijë të dominonte fushën gjatë shekullit të tetëmbëdhjetë.   Katerina e Madhe shkroi alegori për fëmijë dhe gjatë mbretërimit të saj, Nikolai Novikov filloi revistën e parë për të mitur në Rusi.  

 Shih edhe 
 Letërsia për fëmijë
 Historia e letërsisë

 Referime