Dorëshkrimet e librave të palosshëm

Dorëshkrimet e librave të palosshëm janë një kategori dorëshkrimesh në formatin leporello, një fashë e gjatë e palosur në vetëvete para dhe mbrapa. Shpesh të kontekstualizuar si një kompromis midis rrotullës dhe një kodiku të lidhur, dorëshkrimet e librave të palosshëm u zhvilluan në mënyrë të pavarur në rajone dhe kohë të ndryshme përgjatë botës, por që u pordor më së shumti në Azinë e Paqësorit dhe Mezoamerikë.

 Azia Lindore 
parapamje|majtas|390px|Sutra budiste të palosura, shekulli VIII
Cyril James Humphries Davenport në ligjëratën e tij në 1898 se "shkrimi në një rrotull u konsiderua më e përshtatshmja në një datë të hershme nga kinezët, japonezët dhe koreanët, ata ishin gjithashtu të parët që zbuluan se nëse rrotullat paloseshin thjeshtë mbrapa dhe para midis faqeve të shkrimit apo shtypjes, i gjithë libri bëhej më i lehtë për tu lecuar dhe kjo formë... është përdorur në ato vende deri në ditët e tanishme."

 Kina 
Dorëshkrimet kineze të librave të palosshëm (Gjuha kineze: , pinyin: Jīngzhé zhuāng) u krijuan në Kinë gjatë Dinastisë Tang (618 – 907), si një alternativë ndaj rrotullave, duke i bërë tekstet më të lehta për t'u mbajtur dhe lexuar. Në veçanti, kjo formë lidhjeje ishte e përdorur gjerësisht për tekstet, kaligrafinë dhe veprat i ilustruara budiste, fillimisht në sanskritisht, prej rrjedh emri i tyre alternativ, , "lidhja e stilit sanskrit". Ky format do të përhapej edhe në Japoni dhe Korea me importimin e Budizmit.

parapamje|389px|Sutra budiste në stilin xhingzhe zhuang, Dinastia Yuan (1271 – 1368), e mbajtur në Muzeun Provincial Gansu, Lanzhou, Kinë.
Para shpikjes së letrës, tekstet rregjistroheshin zakonisht në dy formate kryesore. Formati i parë është një ku tekstet shkruheshin në coha mëndafshi dhe depozitoheshin në rrotulla—një format i njohur si shouxhuan (gjuha kineze: , pinyin: Shǒujuàn, që do të thotë: "rrotull dore" apo makimono). Formati tjetër është një ku shkruhej mbi materiale druri, veçanërisht në bambu. Këto shirita bambuje priheshin në pjesë vertikale dhe pastaj lidheshin ose nyjëzoheshin bashkë me fill, duke i lejuar atë të rrotulloheshin si një rrotull ose të paloseshin në një mënyrë të mbivendosur. Ky version i palosur quhej xhiandu (gjuha kineze:  , pinyin: Jiǎndú) që daton që fillimi i shekullit të V p.e.s..

Pas shpikjes së letrës në shekullin e II të e.s., librabërësit kinezë filluan ta përshtasnin strukturën e xhiandusë ndaj mjetit të ri. Kjo risi çoi në zhvillimin e stilit të libërlidhjes xhingzhe zhuang gjatë Dinastisë Tang. Formati i ri mbajti strukturën e palosur të xhiandusë, por përdorte letër në vend të bambusë, duke i bërë librat më të lehtë, më fleksibël dhe më të lehtë për tu riprodhuar. 

parapamje|majtas|372px|Fletëpalosje e ilustruar budiste bashkohore kineze 
Librat xhingzhe zhuang që konsistonin në rrotulla të gjata fletash letre të ngjitura bashkë, që filluan të paloseshin në mënyrë alternative në një mënyrë dhe tjetra për të prodhuar një efekt si një firzamonike. Në të njëjtën kohë, Periudha Tang ishte një periudhë zhvillimesh domethënëse për Budizmin në Kinë. Gjatë kësaj kohe, një budizëm i sinicizuar ishte gjerësisht i pranuar dhe praktikuar përgjatë perandorisë, me shumë manastire dhe tempuj.

Madje vetë oborri perandorak Tang porositi përkthimin e shumë teksteve të reja budiste nga sanskritishtja në gjuhën kineze. Si e tillë, libërlidhja firzamonikë u bë një format popullor për publikimin e shkrimeve budiste. Një nga shembujt më të hershëm të mbijetuar të një libri xhingzhe zhuang—një version në miniaturë me përmasa 10 x 14 cm—u zbulua në sitin arkeologjik të Dunhuangut në Kinën Perëndimore. Duke datuar nga viti 900, ai është libri më i vjetër i njohur miniaturë firzamonikë, duke shënuar një hap domethënës në evoluimin e libërlidhjes aziatiko-lindore.

parapamje|381px|Sutra e Përsosmërisë së Diturisë (1383)
 Japonia dhe Korea 
Pasi Dinastia Tang në Kinë kishte shumë ndikim në kuadrin e teknologjisë dhe kulturës në vendet përreth saj, veçanërisht në Kore dhe Japoni (të njohur në japoni japanisht si: , rōmaji: Orihon), ky stil lidhjeje në vijim u përhap në këto zona përkatëse, ku në mënyrë të ngjashme do të ishte tepër i lidhur me publikimin e teksteve budiste.

Përveç teksteve budiste, stili fizarmonikë i libërlidhjes do të përdorej në vijim gjithashtu për lloje të tjera shkrimesh. Për shembull, një nga librat më popullor që u shfaq në formatin fizarmonikë në Japoninë e shekullit të XII, ishte Tregimi i Genxhit. Stili i libërlidhjes fizarmonikë në vijim u përhap edhe në rajone të tjera si Tibeti dhe Hsia Perëndimore gjatë dinastive pasuese kineze si ato Yuan dhe Ming.

 Dorëshkrime të palosshme aziatiko-lindore

 Etiopia dhe Eritrea 
parapamje|upright=3.3|Sensul Gondarin i shekullit të XVII
Sensuli ( (sənsul, që përkthehet varg) ose dorëshkrimi vargua është një dorëshkrim i palosshëm pikturor nga Etiopia dhe Eritrea. Kodikët rajonalë e paraprijnë sensulin me shekuj; sensulët u krijuan në fundin e shekullit të XV ose fillimi i shekullit të XVI, por pa i zëvendësuar kurrë rrotullat dhe kodikët. Shpesh duke paraqitur art të krishterë etiopian, sensulët kristianë përgjithësisht përdoreshin si një ndihmë për lutjet ose ikonat.

Sensulët ashtu si kodikët e tjerë etiopianë ishin një mall i çmuar tregtar në Evropë që nga shekulli XV, me tregtinë turistike që vijon edhe sot. Dorëshkrimet ishin gjithashtu një shënjestër e grabitjes së artit, si gjatë Ekspeditës Britanike në Abisini në vitin 1898. Ilustrimet e dorëshkrimeve shpesh priheshin nga librat për tu rishitur për albumet e koleksioneve; nga vitet 1960, tregtarët anglezë të artit coptuan sensulë pikturorë në fleta individuale për korniza. Jashtë kontekstit të tyre, sensulët e çmontuar identifikohen gabimisht si fleta tipike kodikësh, duke ndikuar saktësinë e kurimin e muzeve dhe historinë e artit.

 Evropa 
 Anglia 
Tabelat e Vindolandës së Britanisë Romake ( 100 i e.s.) janë hamendësuar si libra të formatit leporello, ku secila fletë e palosur druri është e lidhur me tjetrën.

Vade mecum i Anglisë Mesjetare ndonjëherë ishte në formën e një 'libër-shkop', një fletë e madhe e palosur përgjysëm, pastaj e palosur si një leporello.

 Evropa Lindore 
Dorëshkrimi "Scaliger 38b", nga koleksioni i Joseph Justus Scaliger në Universiteti i Lejdenit, është një dorëshkrim leporello i palosshëm ortodoks lindor i datuar midis 31 marsit 1331, dhe 19 prillit 1332. Dorëshkrimi është bërë në vellum i ngjitur në një shirit me përmasa 378.4 cm me 12 cm, duke u palosur deri në 12 cm me 4.4 cm dhe 2.1 cm i trashë; vellumi është shënuar herë pas here, hamendësohet nga studjuesi A. H. van den Boar për të lejuar vellumin të shtrihet. Dorëshkrimi është një libër personal lutjesh, i përmbledhur nga shumë kanone kishtare.

 Mezoamerika 
parapamje|412px|Kidiku mezoamerikan Aubin Tonalamatl
Mezoamerika Para-kolumbiane bënte dorëshkrime librash të palosshëm nga amate. Ka pak prej kodikëve të mbijetuar nga para pushtimit spanjoll të Meksikës dhe Jukatanit, për shkak të djegjes së librave nga të krishterët spanjollë.

Dorëshkrimet mezoamerikane paraqesin elemente të traditës indigjene mezoamerikane pikturore, si në përmbajtje, stil, ose në kuadrin e konvencioneve simbolike.  Prania e pakundërshtueshme e sistemeve mezoamerikane të shkrimit në disa nga këta dokumente është gjithashtu një karakteristikë e rëndësishme, por jo përcaktuese. Kodikët Mezoamerikanë mund të përfshijnë kartografi të pastra pikturore vendase pa gjurmë të glifeve në to, ose tekste aflabetike koloniale me ilustrime indigjene. Ndoshta shembujt më të mirë-njohur midis këtyre dokumenteve janë Kodikët Aztekë, Kodikët Maja dhe ata Mikstekë, por edhe kultura të tjera si Tlakskaltekët, Purepeçët, Otomit, Zapotekët dhe Kuikatekët, kanë krijuar dorëshkrime njëlloj të rëndësisme. Shkatërrimi i Qytetërimit Mezoamerikan rezultoi në mbijetimin e vetëm njëzet kodikëve të njohur para-kolumbianë në kohët moderne.

parapamje|upright=1.3|Dorëshkrimi Samut thai dam në Wat Khung Taphao Folk Museum, Utaradit, Tailandë
 Azia Juglindore 
parapamje|majtas|281px|Pamje anësore e një dorëshkrimi pustaha
Dorëshkrimet e librave të palosshëm nga Azia Juglindore Kontinentale bëheshin zakonisht ose me letër më të trashë khoi, ose me letër më delikate saa. Letra ngjitet në një fletë shumë të gjatë dhe paloset në mënyrën fizarmonikë, me ballinën dhe pjesën e pasme të llakosura për të formuar kapakë mbrojtës ose u bashkangjiten kapakë druri. Librat e palidhur bëheshin në varietete natyrore të bardha dhe të zeza; letra është përkatësisht e pangjyrosur, e trajtuar me mjell orizi dhe e nxirë me blozë ose llak.

Ata njihen si parabaik në gjuhën burmeze, samut thai në tajlandisht ose samut khoi në tajlandisht dhe laosisht,{{efn|1=, sā.mùt kʰɔ̀j; ; ' librat khoi, për ata të bërë me letër khoi.}} phap sa në tajlandishten veriore dhe laosisht, dhe kraing''' në khmerisht.

 Mjanmari 
468px|parapamje|majtas|Një parabaik që paraqet një panoramë të skenave nga Jeta e Siddharta Gautamas, 1750
Bashkë me fletat e bëra nga bambuja dhe gjethet e palmës, parabaik () ishin mjeti kryesor për shkrimin dhe vizatimin në Mjanmarin /Burmën e hershme moderne. Biblioteka Qendrore Universitare në Jangon bujt koleksionin më të madh të dorëshkrimeve tradicionale të vendit, duke përfshirë 4,000 parabaikë.

parapamje|379px|Një parabaik që tregon jetën e Budës, 1750
Ka dy lloje parabaik-ësh: historikisht, parabaik-ët e zinj () ishin mjeti kryesor i shkrimit, ndërsa parabaik-ët e bardhë () përdoreshin për piktura dhe vizatime. Parabaik-ët e zinj ekzistues përbëhen nga vepra të natyrës shkencore dhe teknike si mjekësia, matematika, astronomia, astrologjia, historia, komentarë shoqërorë dhe ekonomikë, muzikë, balada historike, letërsi fantastike, poezi, etj. Ndërsa parabaik-ët e bardhë ekzistues paraqesin vizatime të ngjyrosura të mbretërve dhe veprimtarive të oborrit, rrëfime, zakone dhe sjellje shoqërore, shtëpi, veshje, stili flokësh, zbukurime, etj.

Shumica e Kronikave Burmeze fillimisht ishin shkruar në parabaik-ë. Një studim i vitit 1979 i Kombeve të Bashkuara zbuloi se "mijëra e mijëra" rrotulash të lashta parabaik ishin gjetur (zakonisht në manastire dhe në shtëpi të koleksionesh private) përgjatë vendit, por shumica dërrmuese nuk ishin ruajtur në mënyrën e duhur. Parabaik-ët zakonisht bëheshin prej lëvoreve të pemëve khoi, e cila është një lloj letrash mani. Lëvorja njomej, shtypej dhe pastaj bëhej fleta, të cilat ngjiteshin bashkë për të krijuar rrotulla të gjata që mund të paloseshin si një fizarmonikë.

 Dorëshkrime të palosshme mjanmareze

parapamje|347px|Murgu Phra Malai bisedon me Indrën në qiell dhe një bodhisatva në qiell me engjëj shoqërues, Dorëhskrim i Wellcome Collection
 Tailanda 
Përdorimi i samut khoi-t në Tailandë daton të paktën nga Periudha Ajutthaja (mes shekujve të XIV dhe XVIII). Ata përdoreshin për tekste shekullore, duke përfshirë kronikat mbretërore, dokumente ligjore dhe vepra letrare, ashtu si dhe disa tekste budiste, megjithëse zakonisht përdoreshin dorëshkrimet në gjethe palme për tekste fetare.

Libra të palosshëm të ilustruar prodhoheshin për një gamë qëllimesh të ndryshme në manastiret budiste tajlandeze dhe në oborret mbretërore dhe vendore. Ata shërbenin si doracakë dhe manualë këndimi për murgjit budistë dhe fillestarët. Prodhimi i librave të palosshëm ose sponsorizimi i tyre konsiderohej si meritë e posaçme. Ata shpesh, kështu, funksiononin si volume prezantuese në nder të të vdekurve.

Një veprët shpesh e riprodhuar në formatin samut khoi është legjenda e Phra Malait, një murg budist, i cili udhëtoi në parajsë dhe ferr. Dorëshkrimet të tilla shpesh ilustruohen në mënyrë të pasur.

 Dorëshkrime të palosshme tajlandeze

 Kamboxhia 
parapamje|354px|Pustaha i përdorur nga shamanët e fistit Toba Batak, Sumatra Veriore
Letra e përdorur për librat khmerë, e njohur si kraing, përbëheshin kryesisht nga letra saa. Në atë që tani është e njohur si Kamboxhia, leteratura kraing depozitohej në pagoda përgjatë vendit. Gjatë Luftës Civile Kamboxhiane dhe Regjimit pasues të Khmerëve të Kuqë të viteve 1960 dhe 1970, deri në 80% e pagodave në Kamboxhie u shkatërruan, duke përfshirë edhe bibliotekat e tyre. Në Kamboxhie, vetëm një pjesë e vogël e kraing-ëve origjinalë të Perandorisë Khmere kanë mundur të mbijetojnë.

 Indonezia 
Dorëshkrimet indigjene indoneziane të palosshme përdornin lëvore pemësh të përpunuara për libra fizarmonikë. Pustaha është një libër i palosshëm grimoire i Sumatrës Veriore i bërë me lëvoren e Aquilaria malaccensis. Dorëshkrime të tjera librash të palosshëm që përdorin letër daluang'' () dhe rregjistrime të kësaj mënyre ekzistojnë në pjesë të tjera të Sumatrës dhe Xhavës, por u zëvendësuan nga përhapja e islamit në Indonezi dhe futja në vijim e kodikëve nga tregtia e erëzave.

 Shiko gjithashtu 

 Dorëshkrimet në lëvore mështekne
 Dorëshkrimet në gjethe palme
 Dorëshkrimet e librave të palosshëm
 Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri
 Pergamena
 Libërlidhja tradicionale kineze
 Vasoboni
 Rrotullat e Detit të Vdekur
 Rrotullat e varura
 Peripli
 Portolanët
 Papirusi
 Letra
 Makimono
 Emakimono
 Kakemono
 Miniatura Indiane
 Historia e librit
 Paleografia
 Paleografia latine
 Dorëshkrimi i librave
 Kodikologjia
 Kodiku
 Rrotulla e shkrimit
 Tangka
 Indologjia
 Mahabharata
 Ramajana
 Vedat
 Letërsia sanskrite
 Valmiki
 Manusmriti
 Puranat
 Vastu shastra
 Shilpa shastra

Notes

 Citime referenciale 

 Bibliografia 




























Kategoria:Dorëshkrime sipas llojit
Kategoria:Materiale grafike
Kategoria:Trashëgimi kulturore
Kategoria:Dokumente historike
Kategoria:Teknologji e mediave masive
Kategoria:Libra sipas llojit
Kategoria:Historia e letërsisë
Kategoria:Historia e Azisë