Kitab-i Bahrije

Kitab-i Bahrije (, d.t.th. ) është një udhëzues navigacional i shkruar nga Piri Reisi, një hartograf, korsar dhe admiral osman. Ai përpiloi harta dhe shënime nga karriera e tij në det në atlasin më të hollësishëm portolan që ekziston. Kitab-i Bahrije kombinon informacion nga një gamë burimesh të përvojës vetjake të Piri Reisit. Bregdeti i Afrikës Veriore mbëtetet pak në burime të jashtme. Libri është gjithashtu një nga pak burimet primare të informacionit mbi Piri Reisin.

Ka dy versione të librit. Versioni i parë u hartua midis vitit 1511 dhe 1521, duke u paraqitur si një dhuratë për sulltan Sulejmanin Madhështor. Versioni i dytë i zgjeruar u prodhua si një porosi e Vezirit të Madh osman Ibrahim Pashë Pargaliut, i përfunduar në vitin 1526.

Të dy versionet fillojnë me një parathënie dhe i kushtohen sulltan Sulejmanit. Pjesa kryesore e të versioneve është një atlas nautik për Mesdheun. Kapituj të veçantë mbulojnë vendndodhje të ndryshme me hartat përkatëse portolanike. Piri Reisi thotë se ai përpiloi një atlas me harta të veçuara pasi imtësitë në secilën hartë janë të kufizuara nga hapsira e disponueshme. Në versionin e parë ka 130 kapituj, ndërsa në të dytin 210. Kapitujt fillojnë me Dardanelet dhe ecin në drejtim kundër-orar përreth Mesdheut. Hartat kanë busulla erërash që tregojnë Veriun në secilën faqe. Shkallë tregohet vetëm në përshkrimet tekstuale, jo me shirita shkalle. Simbolet standarde portolanike tregojnë rreziqe, si pikat për cektinat dhe kryqet për shkëmbinjtë. I shkruar kur lundërtarët osmanë mbështeteshin galiota dhe galera të shtytura me rrema, Kitab-i Bahrije pasqyron nevojat dhe kapacitetet e tyre. Ai jep informacione mbi ujërat bregdetare, limanet e sigurta, rreziqet dhe burimet e ujit të pijshëm.

Versioni i dytë përfshinë gjithashtu një hyrje të gjatë të shkruar në vargje. Ai ofron informacion mbi stuhitë, erërat, navigimin me busullë, navigimin nëpërmjet yjeve, leximin e portolanëve dhe oqeanëve. Ai komenton eksplorimet e fundit portugeze dhe spanjolle, duke përfshirë udhëtimet e Kristofor Kolombit në Amerikë dhe zbulimin e rrugës detare të Indisë nga Vasco da Gama. Përshkrimi i Amerikës përfshin edhe thashetheme fantastike. Libri paraqet përshkrimin e parë të imtësishëm osman të Oqeanit Indian, me vëmendje të veçantë kushtuar Hormuzit.

Libri arriti famën vetëm pas vdekjes së autorit të tij. Dorëshkrimet e njohura të mbijetuara janë të gjitha kopje të krijuara pas vitit 1550. Të paktën disa pjesë të librit janë përkthyer në anglisht, turqishten moderne, greqisht, frëngjisht, [[gjuha gjermane|gjermanisht dhe italisht.

 Kompozimi 
Që nga mosh e hershme, Piri Reisi lundroi me xhaxhain e tij Qemal Reis, në fillim pas korsar në Mesdheun Perëndimor, ndërsa më vonë në Marina Osmane. Pasi xhaxhai i tij vdiq në vitin 1511, Piri Reisi u rikthye në vendlindjen e tij, Gallipoli. Ai krijoi hartën e tij të parë botërore dhe ka të ngjarë që të ketë nisur përpilimin e shënimeve dhe hartave që do të përbënin thelbin e Kitab-i Bahrije. Piri Reisi iu bashkua Marinës Osmane për Luftën Osmano–Mamluke (1516–1517) dhe në vitin 1517 ia prezantoi hartën botërore Selimit të I. Në dekadën pasuese, Piri Reisi përpiloi dy versione të Kitab-i Bahrije dhe një hartë të dytë botërore.

Kur Sulejmani Madhështor nisi mbretërimin e tij në vitin 1520, artizanët osmanë i ofruan ekzemplarë të punimeve të tyre si dhuratë. Nuk da dëshmi se versioni i parë mori një përgjigje pozitive apo entuziaste nga sulltani. Parathënia e Kitab-i Bahrije''' shkruan: "Arsyeja për përpilimin e këtij libri është se disa kryeartizanë tashmë kanë sjellë oferta nga zejet e tyre të ndryshme në pragun fatmirë dhe të portën e lumtur të Madhërisë së Tij Perandorit Mbrojtës të Botës, në mënyrë që arrijnë një status të lartë në shoqëri dhe të njihen dhe bëjnë emër nëpërmjet dashamirësisë së pakrahasueshme të atij sovrani mirëdashës".

Versioni i dytë u projektua pasi Piri Reisi mori Vezirin e Madh osman Ibrahim Pashë Pargaliun në Egjipt. Ibrahimi lundroi në bordin e anijes flamurtare, të komanduar nga Piri Reisi, kur po shtypte rrebelimin e Hain Ahmed Pashës në Egjipt. Gjatë udhëtimit, ata u strehuan në Rodos për të pritur një stuhi. Ata diskutuan Kitab-i Bahrijen origjinale dhe harta të tjera në anije. Ibrahimi e porositi Piri Reisin të krijonte një version të zgjeruar të Kitab-i Bahrijes. Ai e kreu dhe ia prezantoi atë sulltanit në vitin 1526.

《Kurdoherë që rash në shqetësime në det, gjithmonë konsultova një libër. Udhëzimet e lundrimit që kam shkruar në librin tim tregojnë gjerësisht përsosmërinë e ekspertizës sime. Shkëlqësia e Tij, pashai i madh pa sesi libri im vihej në përdorim gjatë gjithë kohës. Ai kuptoi se aty kishte diçka me vlerë dhe shprehu dëshirën ta shqyrtonte atë. Kur iu çua, ai pa çdo imtësi dhe kuptoi sesi po e planifikoja udhëtimin me të. Kështu ai kapi thelbin e tij…; ai njohu se kishte saktësi, mjeshtëri në artin e navigimit [të përmbajtur në librin tim]… [dhe] tregoi vlerësim për këtë skllav të tij si rrjedhim. … Ai tha, Je një njeri shumë i aftë dhe në karakterin tënda ka shumë përsosmëri. I gjithë konfigurimi i detit është bërë i njohur [për ty]: asnjë pikë e tij nuk është e panjohur për ty. Dëshirojë që ti bësh të gjitha të njohura dhe se ti do të kujtohesh nëpërmjet tij deri në Ditën e Gjykimit. Duhet ta përpunosh mirë këtë libër, të gjithë, në mënyrë që të mund të përdoret gjerësisht… Për më tepër, ky libër është shumë tërheqës, i përshtashëm për tu ruajtur në biblioteka. Përpunoje atë dhe sille pa gabime, në mënyrë që të mund ti prezantohet sovranit të botës.》 — Piri Reisi - The Book of Bahriye.

Nuk ka dëshmi se Kitab-i Bahrije qarkulloi jashtë pallatit mbretëror para vitit 1550. Nga viti 1560 deri në vitin 1600, u krijuan dhe përhapën shumë kopje të tij. Të paktën 15 dorëshkrime të mbijetuara i përkasin kësaj periudhe. Numri i përgjithshëm i kopjeve mund të ketë arritur në qindra. Pati një kërkesë të madhe për tekstet gjeografike turke në fundin e shekullit të XVI sesa gjatë kohës që Piri Reisi ishte gjallë.

 Përmbajtja 
Formati dhe organizimi

Imtësitë në një hartë portolanike ishin të kufizuara nga hapsira e disponueshme në hartë. Piri Reisi thotë se për këtë ai përdor harta të veçuara dhe përshkrime në prozë. Librat kombinojnë informacione nga një gamë burimesh dhe përvoja e tij vetjake. Zonat që pasqyrojnë më shumë përvojat e drejtpërdrejta të Piri Reisit janë brigjet e Afrikës Veriore. Tunizia ka të ngjarë që të jetë skicuar nga vrojtimet e tij vetjake. Xherba, në veçanti, përfshin imtësi më të mëdha sesa hartat e shumë-vlerësuara të Giacomo Gastaldit të përpiluara në Italinë e shekullit të XVI.

Zhanri i isolarios pati një ndikim të rëndësishëm te Piri Reisi. Isolariot ishin libra me përshkrime dhe harta. Në mënyrë tipike të shkruar për zbavitje, ata kombinojnë udhëzime minimale mbi navigimin dhe përqëndrohen te historia dhe topografia. Një isolario—si Libri i Ishujve të Benedetto Bordone-s i hartuar në Venicie rreth të njëjtës periudhë me Kitab-i Bahrije—ndahej në kapituj me harta të vendeve të përshkruara. Historiani Thomas Day Goodrich ka argumentuar se Kitab-i Bahrije futi teknikën e hartave referuese nga brenda tekstit të librit. Pjesët në prozë të Kitab-i Bahrije referojnë leximin e hartave specifike për hollësi ose kuptim më të mirë të gjeografisë.

Subjektet e mbuluara
Hartat e Kitab-i Bahrijes' nisin me ngushticën e Dardaneleve dhe përparojnë në drejtim kundër-orar përreth Mesdheut. Si atlaset e tjera osmane, Kitab-i Bahrije përqëndrohet më shumë te luftimi dhe sulmimi sesa rrugët tregtare. Piri Reisi lundroi, sulmoi dhe luftoi si një gazi dhe korsar, kështu që ai ka shkruar edhe nga këndvështrimi vetjak.


Luftimi naval osman gjatë periudhës, shpesh ishte amfib, duke përfshirë transportin e trupave nëpërmjet tokës nën kontrollin osman. Kitab-i Bahrije jep hollësi rreth fortifikimeve me bazë tokësore, duke përfshirë gjendjen e tyre në atë kohë. Një analizë e dy kopjeve në vitin 2020 gjeti te secila mbi 100 qytete të fortifikuara, të paraqitura, mbi 800 fortesa, rreth 390 kulla, pak më shumë se 100 rrënoja, 148 porte dhe rreth 200 burime uji të pijshëm. Seksioni i hollësishëm mbi Venicien shpjegon se si qyteti—i ndërtuar mbi shtylla themelesh në një lagunë—i mungonte uji i pijshëm dhe duhet ta bartëte atë nga lumenjtë në tokë. Kur shtjellon Ngushticën e Mesinës midis Siçilisë dhe Italisë, Piri Reisi shpjegon se si limani i Mesinës mbrohej në kohët mesjetare nga varg pendësh nënujore që mund të ngriheshin nga Forte del Santissimo Salvatore dhe të tërhiqeshin përgjatë limanit natën ose gjatë kohës së konfliktit:

《Nëse dikush bërtet gjatë një dite të qetë, nga [Siçilia] ajo do të jetë e dëgjueshme në bregun e Kalabrisë. Ky vend quhet Ngushtica e Mesinës dhe Mesina është një kështjellë e madhe e vendosur mbi një vend të sheshtë të ishullit. Përballë kështjellës ndodhet një liman i këndshëm natyror, që ka një perimetër prej katër miljesh brenda dhe varion në thellësi nga tridhjetë deri në dyzet fathomë. Një vargo zgjatet përgjatë grykës së këtij limani dhe, në të dy skajet e të cilit, ndodhet një kullë.》 — Piri Reis – Kitab-i Bahrije (1526).


 Variacionet midis versioneve 
Piri Reisi prodhoi dy versione të librit, një version fillestar të vitit 1521 me 130 kapituj dhe një version të dytë të vitit 1526 me 210 kapituj. Versioni fillestar është më pak artistik, por më praktik; ai u përdor nga lundërtarë të mëvonshëm. Versioni i dytë përfshin harta më të hollësishme të zbukuruara me miniatura osmane.

Versioni i parë nis me një hyrje standarde osmane duke lavdëruar Allahun dhe Muhametit bashkë me një shpjegim të qëllimit të librit. Versioni i vitit 1526 përfshin një hyrje më të gjatë dhe shtimin e një epilogu, të dy të shkruar në vargje. Parathënia më e gjatë shton hollësi rreth udhëtimeve të fundit portugeze dhe spanjolle pëqark Afrikës dhe drejtë Amerikës, si dhe përshkrimin e parë të hollësishëm osman të Oqeanit Indian. Ai i kushton vëmendje të veçantë Hormuzit, një port strategjikisht i çmuar në hyrje të Gjirit Persik. Përshkrimi i Amerikës përfshin thashetheme fantastike; ai i përshkruan indigjenët amerikanë me fytyra të gjera të sheshta dhe gjerësinë e një pëllëmbe të tërë midis syve të tyre. Ai përfshin gjithashtu përvojat vetjake të Piri Reisit në marrjen e sendeve amerikane nga lundërtarët evropianë. Epilogu mbulon se si nisi versioni i dytë nga bisedat me Ibrahim Pashë Pargaliun.

 Kopjet ekzistuese 
Të dy versionet kanë shumë kopje të ruajtura, por jo origjinale. Mbi 40 dorëshkrime—të prodhuara nga fundi i viteve 1500 deri në vitet 1700—kanë mbijetuar, vetëm në Stamboll 26 kopje. Numri i hartave varion, ndërsa pak prej tyre nuk kanë fare harta. Tre kopje nuk kanë tekst, por vetëm harta. Numri i hartave në dorëshkrimet e mbijetuara varion, pasi disa përmbajnë harta shtesë të shtuara nga kopistët. Disa kopje të mëvonshme kanë harta të përditësuara dhe paraqesin vende shtesë si Deti i Zi, që nuk përfshihej në tekst. Dorëshkrimet e mbijetuara përmbajnë një tërësi prej më shumë se 5,700 harta. Sipas historianit Thomas Day Goodrich, ka më shumë harta dorëshkrimore të skicuara me dorë të veprës së Piri Reisit sesa çdo hartograf tjetër.

Shumica e dorëshkrimeve të mbijetuara janë sende luksi, por pak prej tyre tregojnë shënja përdorimi në det. Një kopje në Universitetin e Kielit ka njolla uji dhe shënime margjinale të shkruara nga detarë anonimë. Kopjet e versionit më praktik të 1521-it identifikojnë kopistët dhe vendin e prodhimit. Kopjet e versionit më artistik të 1526-ës e anashkalojnë identitetin e kopistit. Shumica e kopjeve të versionit të dytë ka të ngjarë që të jenë krijuar nga miniaturistët që punonin në Stamboll gjatë viteve 1500 dhe 1600.

 Përkthimet dhe faksimilet 
Të paktën disa pjesë të Kitab-i Bahrije janë përkthyer në gjermanisht, Frëngjisht, anglisht, italisht dhe greqisht. Shqyrtimet studimore të librit fillojnë me përkthimin frëngjisht të Denis Dominique në vitin 1765. Një faksimile e versionit të dytë u publikua në vitin 1935 nga Shoqëria Historike Turke me një hyrje të plotë historike. Ajo u mbështet te dorëshkrimi Ajasofia në Bibliotekën Süleymaniye në Stamboll. Eduard Sachau publikoi një studim të seksionit të Sici[lisë në vitin 1910. Orientalisti Paul E. Kahle nisi të përkthente dhe studjonte një kopje të versionit të parë në vitet 1920. Uriel Heyd, në një studim të vitit 1956, gjeti që përgjatë shumë kopjeve "emrat e vendeve, në veçanti, ishin të shtrembëruar nga kopistët". Studime më të fundit nga Dimitris Loupis, Jean-Louis Bacqué-Grammont dhe Svat Soucek janë përqëndruar te standardizimi i emrave të vendeve.

Ministria e Kulturës dhe Turizmit të Turqisë nxori një faksimile me ngjyra në katër vëllime të librit në vitin 1988. Ajo përfshin një riprodhim fotografik të dorëshkrimit, një transliterim nga shkrimi origjinal arab në alfabetin turk dhe përkthime në turqishten moderne dhe anglisht.

Kopjet dorëshkrimore
Kopjet e Kitab-i Bahrije'' gjenden në bibliotekat në Stamboll dhe në disa prej bibliotekave kryesore të Evropës, përveç një kopjeje të njohur që mbahet privatisht në ShBA (Walters Art Museum).

+Kopje të versionit të parë (1521)VendiInstitucioniDorëshkrimiHartatDataKopistiBerlin, nga Tybingen Staatsbibliothek zu Berlin, nga Universiteti i TybingenitMs. Or. Fol. 41331645BolonjëBiblioteka e Universitetit të BolonjësMs. Marsili 3612105BolonjëBiblioteka e Universitetit të BolonjësMs. 36131251569DresdenSächsische Landesbibliothek - Staats - und Universitätsbibliothek DresdenMs. Eb 3891191554StambollMuzeu Naval i StambollitNo. 98788Mehmed SejidiStambollMuzeu Naval i StambollitNo. 990134StambollBiblioteka Köprülü, Fazil Ahmed pashë QyprilliuMs. 1721231657StambollMillet Yazma Eser KütüphanesiCoğrafya 1129StambollBiblioteka NuruosmaniyeMs. 29901261654Ahmed ibn MustafaStambollBiblioteka NuruosmaniyeMs. 29971241628Mustafa ibn Muhammad CündiStambollBiblioteka SüleymaniyeMs. Aya Sofya 26051331721Muh. b. Kalgan and Muh. SadıkStambollBiblioteka SüleymaniyeÂşır Efendi 22792StambollBiblioteka SüleymaniyeMs. Aya Sofya 3161125StambollBiblioteka SüleymaniyeHamidiye 945421554–1555Ahmed ibn 'All ibn MehmedStambollBiblioteka SüleymaniyeHüsrev Paşa 2721271570StambollBiblioteka SüleymaniyeYeni Cami 7901281551MuhyiddinStambollPallati TopkapiMs. Baghdad 3371341574StambollBiblioteka e Universitetit të StambollitTürkçe 123/2119KielBiblioteka e Universitetit të KielitMs. Cod. Or. 34511553–1600LondërBritish MuseumMs. Oriental 41311371600–1700OksfordBodleian LibraryMs. D'Orville 5431587ParisBibliothèque Nationale de FranceSuppl. Turc 2201221553–1700PragëNárodní knihovna České republikyXVIII A 308VjenëÖsterreichische NationalbibliothekMs. Cod. H.O.130Fillimisht në bibliotekën private të Sir Thomas PhillippsMs. 39741231718
+Kopje të versionit të dytë (1525)VendiInstitucioniDorëshkrimiHartatDataBaltimoreWalters Art MuseumW.6582391600–1700BerlinStaatsbibliothek zu BerlinDiez A. Fol. 57 501600–1700StambollAtatürk KitaplığıBelediye, Muallim Cevdet 302261682 StambollMuzeu Naval i StambollitNo. 988239StambollMuzeu Naval i StambollitNo. 989226StambollBiblioteka KöprülüMs. 1711171555StambollBiblioteka SüleymaniyeAyasofya 26122161574StambollPallati TopkapiMs. H. 6422151553–1600StambollPallati TopkapiR. 16332211600–1700StambollBiblioteka e Universitetit të StambollitTürkçe 6605228KuvajtDar al Athar al IslamiyyahMs. LNS. 751311689ParisBibliothèque Nationale de FranceSuppl. Turc 9562191553–1600
+Kopje variacioneshVendiInstitucioniDorëshkrimiHartatVariacioniBolonjëBiblioteka e Universitetit të BolonjësMs. Marsili 3609204Vetëm hartat, pa tekst.StambollPallati TopkapiB. 338189Vetëm hartat, pa tekst.LondërKhalili Collection of Islamic ArtMs. 718119Vetëm hartat, pa tekst.StambollBiblioteka SüleymaniyeHüsrev Paşa 2640Vetëm teksti, pa harta.StambollObservatori Kandilli340/2; f. 25b-69a0Vetëm teksti, pa harta.

 Mesdheu Lindor, Deti i Zi dhe Kaspiku

 Mesdheu Qëndror

 Mesdheu Perëndimor

Shiko edhe
 Portolanët
 Hartografia Nautike
 Piri Reisi
 Hartografia Iberike 1400-1600
 Shkencat Nautike Iberike 1400–1600
 Republikat Detare
 Shkenca Nautike Portugeze
 Tabula Peutingeriane
 Itinerarium
 Lundrimi përqark botës
 Studimet Detare
 Historia Detare
 Historia e detarisë së lashtë
 Fuqia Detare
 Thalasokracia
 Komanda e Deteve

 Referime 

 Bibliografia 



















 Lidhje të jashtme 







Kategoria:Shekulli XVI
Kategoria:Gjeografi detare
Kategoria:Transporti në Perandorinë Osmane
Kategoria:Histori detare
Kategoria:Gjeografi historike
Kategoria:Dorëshkrime