Latifundium

Një latifundium (latinisht: latus, "i gjerë, me hapsirë të madhe" dhe fundus, "fermë", "pronë tokësore")Latifundium në njëjës haset, por njëherë (te Historia Naturalis e Plinit 13.92, me kuptimin "pronë tokësore", duke i sugjeruar Anton J. L. van Hooff një term të papërcaktuar, të zhvelëruar informal, në vend të një përshkrimi të një lloje të veçantë ferme. Ndaj dëshmisë gjuhësore të paraqitur nga ), që gjeti vetëm shtatë shembuj të fjalës së rrallë latifundia në tekstet romake, Van Hooff i shtoi pesë shembuj të tjerë te ) dhe gjeti dy ishin "në një mënyrë asnjanëse, pothuajse teknike" (fq. 128). ishte termi origjinal i përdorur nga romakët për pronat e mëdha tokësore, të specialuara në bujqësi të paracaktuar për shitje: grur, vaj ulliri, ose verë. Ato ishin karakteristike të Magna Graecia dhe Siçilisë, Egjiptit, Afrikës veri-perëndimore dhe Hispania Baetica. Latifundia ishin paralelet më të afërta të bujqësisë së induestrializuar në lashtësi dhe ekonomia e tyre varej nga skllavëria.

Në periudhën moderne koloniale, fjala u huazua në portugalishten latifúndios dhe spanjishten latifundios ose thjeshtë fundos për zotërime të ngjashme të mëdha tokësore, të njohura si fazenda (në portugalisht) ose hacienda (në spanjisht), në perandoritë e tyre.

Roma e Lashtë 

Baza e latifundia veçanërisht në Magna Graecia (jugu i Italisë që përfshinte Siçilinë) dhe Hispania, ishin ager publicus (tokë në pronësi të shtetit) që ishte konfiskuar nga popujt e pushtuar duke filluar në shekullin e III p.e.s.. Pas deri një e treta e tokës së punueshme të provincës së re u mor për agri publici dhe pastaj u nda me të paktën gjoja në një garë ankandi për tu dhënë me qira aftagjata në vend të pronësisë së mirëfilltë.

Më vonë, praktika e themelimit të coloniae bujqësore, veçanërisht nga shekulli I p.e.s., si një mënyrë për të shpërblyer veteranët e ushtrisë romake të krijonin zotërime të vogla tokësore, që pastaj do të mereshin nga pronarët e mëdhenj të tokave në kohët e vështirësive ekonomike. Konsolidime të tilla në pak duar, kryesisht të patricëve romakë, nuk pranohej në mënyrë të përbotshme, por përpjekjet për ta kthyer prirjen nëpërmjet ligjeve bujqësore qenë përgjithësisht të pasukseshme.

parapamje|majtas|345px|Skema e një Villa rustica
Më vonë në Perandorinë Romake, pasi qiramarrjet trashëgoheshin, zotërimi i ish tokave të përbashkëta bëhej e pranuar nga tradita dhe qiramarrjet bëheshin të taksueshme. Zotërimi i tokës, i organizuar në latifundia, përcaktonte klasën senatoriale romake pasi ajo ishte burimi i vetëm i pranueshëm shoqërisht i pasurisë (si pasojë e traditës së fermerit-ushtar të Lucius Kuinktius Cincinatit).

Latifundia përfshinte një villa rustica, që përfshinte një rezidencë luksoze pronari dhe operimi i fermës mbështetej në një numër të madh skllevërish, ndonjëherë të mbajtur në një ergastulum. Ata prodhonin mallra bujqësore për shitje dhe fitim, si bagëti (dhënë dhe gjedh) ose vajë ulliri, grur, garum dhe verë. Sidoqoftë, Roma duhet të importonte grurë (në Periudhën Republikane, nga Siçilia dhe Afrika veriore; në Periudhën Perandorake, nga Egjipti).

Latifundia e filloi shpejtë konsolidimin ekonomik pasi pronat e mëdha tokësore arritën një ekonomi më të madhe shkalle dhe prodhimtarie, dhe zotëruesit senatorë nuk paguan taksa toke. Zotëruesit i ri-investonin fitimet e tyre duke blerë fermat më të vogla fqinje, meqë fermat më të vogla kishin prodhimtari më të ulët dhe nuk mund të konkuronin, një pararendës të lashtë të agrobiznesit.

Latifundia e shqetësonte Plini i Vjetri (23/24 – 79 p.e.s.) pasi ai udhëtonte, duke parë vetëm skllevër që punonin tokën, jo bujqit e bëshëm romakë, që kishin qenë shtylla kurrizore e Ushtrisë Republikane.René Martin: Recherches sur les agronomes latins et leurs conceptions économiques et sociales, Paris, 1971.Gjashtë raste e hasura nga Plini të latifundia janë te  Shkrimet e tij mund të shihen si pjesë e reagimit konservator ndaj prirjes së re të orientuar drejtë fitimit të klasësave të larta të Perandorisë së Hershme. Ai argumentonte se latifundia e kishte rrënuar Italinë dhe do ti rrënonte edhe provincat romake. Ai raportonte se në një pikë, thjeshtë gjashë veta zotëronin gjysmën e provincës së Afrikës, e cila mund të jetë një pjesë e ekzagjerimit retorik pasi qytetet e Afrikës Veriore ishin të mbushura me pronarë të begatë tokash që mbushnin këshillat e qyteteve.

Pasi fermat e vogla bliheshin nga të pasurit me numrin e tyre të madh të skllevërve, fshatarsia e re pa toka u zhvendos drejtë qyteti të Romës, ku ata u bënë të varur nga ndihmat shtetërore. Fshatarët e lirë nuk u zhdukën plotësisht. Shumë u bënë kolonë në tokat që punoheshin në dy mënyra: pjesërisht të kontrolluara drejtpërdrejtë nga zotëruese dhe të punuara nga skllevërit dhe pjesërisht të dhëna me qira ndaj kolonëve.

Sistemi i prodhimit të latifundia kaloi në krizë midis shekujve të I dhe të II pasi furnizimi i skllevërve u lëkund për shkak të mungesës së pushtimeve të reja.

Italia
Në shekullin e VI, Kasiodori ishte në gjendje të zbatonte latifundia-n e vetë në mbështetje të Vivarium-in e tij jetëshkurtër në thembrën e Italisë.

Në Siçili, latifundia e mbizotëroi ishullin përgjatë periudhës mesjetare. Ato u shfuqizuan vetëm nëpërmjet përfshirjes në reformën tokësore duke jua caktuar fermave të vogla në vitet 1950–1962, të financuara nga Cassa per il Mezzogiorno, fondi i Qeverisë Italiane për zhvillimin e Italisë Jugore (1950–1984).

Shembuj latifundia
 Villa Romana del Casale (Siçili)
 Villa Romana del Tellaro (Siçili)
 Villa e Geracit (Siçili)
 Villa Romana di Patti (Siçili)
 Villa dei Volusii (Romë)
 Settefinestre (Toskanë)
 Realmonte (Siçili)
 Villa e Casignana (Kalabri)

 Shiko gjithashtu 

 Villa rustica
 Historia e kolonializmit
 Siçilia (provincë romake)
 Varronis De re rustica
 Bujqësia në Mesopotami
 Shoqëria skllavopronare
 Shoqëria feudale
 Qiradhënia e tokës bujqësore
 Ekonomia bujqësore
 Timari
 Zeameti
 Argati
 Reforma e tokës
 Reforma e tokës në Shqipëri
 Agrobiznesi
 Toka bujqësore
 Hospitium
 Amicitia
 Vivarium
 Orcus
 Agger
 Ager publicus
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti romak
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Castra
 Cirku Romak
 Civitas
 Civitas libera
 Civitas foederata
 Civitas sine suffragio
 Civitas stipendaria
 Colonus (person)
 Consilium principis
 Consistorium
 Contio
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Drungos
 Dux
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Ergastulum
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Gens
 Harku i Triumfit
 Honestiores dhe humiliores
 Horreum
 Horreum (Epir)
 Iliro-romakët
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Insula (ndërtesë)
 Insula (hapsirë urbane)
 Kalendari Romak
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendet Romake
 Kuzhina antike romake
 Lapis manalis
 Larja në Romën e Lashtë
 Latinët
 Latium
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Martesa në Romën e lashtë
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mitologjia romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 O tempora, o mores!
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Periplusi i Pseudo-Skylaksit
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Primus inter pares
 Pronoia
 Provinca romake e Epirit
 Rogatio
 Roma quadrata
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teodoriku i Madh
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Të Drejtat Latine
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Urbs
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Varroni
 Veshjet në Romën e lashtë
 Vicus
 Vigiles
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Citime fundore

Bibliografia

 Stephen L. Dyson, The Roman Countryside (Duckworth Debates in Archaeology).




 René Martin: Recherches sur les agronomes latins et leurs conceptions économiques et sociales, Paris, 1971.







Lidhje të jashtme




Kategoria:Historia e bujqësisë
Kategoria:Ekonomi bujqësore
Kategoria:Tokë bujqësore
Kategoria:Histori ekonomike
Kategoria:Ferma
Kategoria:Kultura Romake
Kategoria:Kolonializëm