Imperium

Imperium ishte një formë autoriteti e mbajtur nga një magjistrat romak për të kontrolluar ushtrinë ose entitetet qeverisëse. Midis termave të të ndryshëm me të cilët në Romën e Lashtë tregoheshin autoritetet e titullarëve të pushtetit publik, mori një rol me rëndësi themelore, që nga Periudha Monarkike, 'imperium, për mos tu ngatërruar me potestas apo auctoritas. Potestas dhe auctoritas ishin lloje inferiore pushteti gjatë Periudhës Republikane dhe Perandorake. Bëhet fjalë për një pushtet me natyrë ushtarake që, siç tregon prapashtesa -ium, kishte natyrë dinamike, dhe që i jepte titullarit të tij aftësinë për të dhënë urdhëra, të cilëve të urdhëruarit nuk mund t’u shmangeshin, me pushtetin përkatës për tia nënshtruar të pabindurit ndëshkimeve penale me natyrë fizike (fshikullimi apo, në raste më të rënda, prerja e kokës) apo pronësore (gjoba). Simbole të jashtme këtij pushteti ishin fasces lictoriae.Imperium i një magjistrati mund të ishte mbi një njësie të veçantë ushtarake, ose mund të ushtrohej mbi një provincë ose territor të caktuar. Individët që ju ishte dhënë një pushtet i tillë konsideroheshin si magjistratë curule  ose promagistratus. Këta përfshinin aediles curule, pretorin, konsullin, magister equitum dhe dictator. Në një kuptim të përgjithshëm, imperium ishte gama e pushtetit të dikujt dhe mund të përfshinte gjithëçka, si poste publike, tregtinë, ndikimin politik, ose pasurinë.

Evoluimi dhe karakteri i imperium
Mendohet zakonisht se imperium u fut në Romë nëpërmjet emërtimit etrusk. Kjo ide, në fakt duket se konfirmohet nga rrethana që në të ashtuquajturin Varri i Liktorit në Vetulonia janë gjetur disa fasces lictoriae prej hekuri. Imperium në këtë mënyrë futet në Romë në këtë fazë të fundit të Periudhës Monarkike. Dimë se në ecurinë e mandatit të rex i jepej pushteti nga curiae me një akt të quajtur lex curiata de imperio.

Pas dëbimit të Lucius Tarquinius Superbit dhe vendosjes së regjimit të ri republikan në vitin 509 p.e.s., pushteti i imperium do tu kalonte konsujve, që u vendosën në krye të rendit të ri kushtetues. Edhe ata ishin të pajisur me imperium, dhe në këtë mënyrë ishin të shoqëruar nga dymbëdhjetë lictores secili.

Por sipas traditës, që nga kjo kohë do të lindëte libera res publica, konsulli Valerius Publikola do të miratonte një ligj që do të quhej Lex Valeria de provocatione, me të cilin vendosej që në brendësi të qytetit të Romës, çdo qytetar do të duhej ta kufizonte pushtetin e imperium të konsujve duke ju drejtuar provocatio ad populum. Ky parashikim do tu lejonte qytetarëve kundër të cilëve magjistrati do të donte të ushtronte imperium e vetë të kërkonte gjykim përballë asambleve popullore.

Për të simbolizuar këtë ndryshim, lictores vërtiteshin brenda qytetit të Romës pa sëpatat e fasces lictoriae, dhe në këtë kuadër do të flitej për imperium domi. Jashtë rrethit qytetar (pomerium), sidoqoftë, nuk mund ti drejtoheshin provocatio ad populum, dhe magjistrati i pajisur me imperium do të mund të ushtronte pushtetin e vetë pa asnjë kufizim, saqë lictores të tiuj e shoqëronin me fasces të pajisura me sëpaa, simboli i imperium militiae të tij.Imperium fillimisht nënkuptonte pushtet absolut ose mbretëror—fjala rrjedh nga folja latine imperare (të urdhërosh)—e cila u bë disi i kufizuar nën republikën nga kolegjialiteti i magjistratëve republikanë dhe e drejta për ta apeluar, ose provocatio ad populum, nga ana e qytetarëve. Imperium mbeti absolut në ushtri dhe pushteti i imperator (komandant i ushtrisë) për të ndëshkuar mbeti i pakufizuar. Titulli imperator më vonë u mbajt përjashtimisht nga perandori, si komandant i forcave të armatosura. Në fakt, fjala latine imperator është rrenja e fjalës perandor.

Në Romën e Lashtë, imperium mund të përdorej si një term që tregonte karakterin e njerëzve, pasurinë e tyre, ose masën e pushtetit formal që ata kishin. Ky cilësim mund të jetë përdorur në një kuandër mjaft të gjerë (për shembull, poetët e përdornin atë, jo domosdoshmërisht duke shkruar rreth zyrtarëve shtetërorë). Sidoqoftë, në shoqërinë romake, ai ishte gjithashtu një koncept më formal i autoritetit ligjor. Një njeri me imperium (një imperator) kishte, në parim, autoritet absolut për të zbatuar ligjin brenda gamës së magjistraturës ose promagjistraturës së tij. Ai mund të ishte vënia e vetos ose tejkalimi i një magjistrati ose promagistrati që ishte një koleg me pushtet të barabartë (p.sh.: një bashkë-konsull), nga një imperium i të cilit e tejkalonte të tijin – do me thënë, një me imperium maius (imperium më të madh), ose nga një tribun i plebejve.

Disa studjues modernë, si A. H. M. Jones, e kanë përkufizuar imperium si "pushteti që i jepte shteti një personi për të bërë çfarë ai konsideronte të ishte në interesin më të mirë të shtetit".

Magjistratë cum imperio dhe sine imperio

Vetëm disa magjistratë të Romës së Periudhës Republikane ishin të pajisur me imperium. Madje, një nga dallimet themelore midis magjistratëve të Periudhës Republikane ishte pikërisht ajo që i dallonte magjistratët cum imperio nga magjistratët sine imperio. Magjistratët cum imperio ishin konsujt, pretorët dhe disa magjistratë të jashtëzakonshëm, si diktatori, decemviri legibus scribundis consulari imperio dhe interrex. Atyre imperium u jepej pas zgjedhjes me lex curiata de imperio.Imperium tregohej në dy mënyra të shquara: një magjistrat ose promagjistrat curule mbante shkop fildishi të kryesuar nga një shqiponjë si simbolin e tij personal të postit; çdo magjistrat i tillë gjithashtu shoqërohej nga lictores që bartnin fasces (tradicionalisht simbole të imperium dhe autoritetit), kur ndodheshin jashtë pomerium, fasces u shtoheshin sëpata për të treguar pushtetin imerial për të dhënë ndëshkime kapitale jashtë Romës (sëpatat hiqeshin brenda pomerium). Numri i lictores në në shpurën e një magjistrati ishte një tregues i shkallës së tij të imperium. Kur ndodhej në fushë, një magjistrat curule që zotëronte imperium më të madh ose të barabartë me atë të një pretori vishte një brez të nyjëzuar në mënyrë rituale mbi pjesën ballore të parzmores së tij. Për më tepër, çdo person që ushtronte imperium brenda rruzullit të tij të ndikimit i ishte caktuar një sella curulis.

 aedilis curulis – 2 lictores
 Meqë një aedilis plebis nuk vishej me imperium, ai nuk shoqërohej nga lictores.
 Magister equitum (përfaqësuesi i dictator) – 6 lictores
 Pretori – 6 lictores (2 lictores brenda pomerium-it)
 Konsulli – 12 lictores secili
 Dictator – 24 lictores jashtë pomerium-it dhe 12 brenda; duke nisur nga diktatura e Lucius Kornelius Sulës, ky rregull u shpërfill.
 Për të simbolizuar se diktatori mund të jepte dënimin kapital edhe brenda Romës pa lictores të tij që nuk i hiqnin sëpatat nga fasces të tyre edhe brenda pomerium-it.

Siç mund të shihet, imperium diktorial ishte superior ndaj atij konsullar, ai konsullar ndaj atij pretorian dhe ai pretorian ndaj atij edilian; Ka disa diskutime historike nëse imperium-i pretorian ishte superior ndaj imperium-it të "eques-magisteriorum". Një promagjistrat, ose një njeri që ushtronte një post curule pa e mbajtur faktikisht atë post, gjithashtu zotëronte imperium në të njëjtën shkallë si ata që e kishin zyrtarisht (d.m.th., imperium prokonsullar ishte pak a shumë i barabartë me imperium konsullar, imperium propretorian me atë pretorian) dhe shoqërohej nga një numër i barabartë lictores.

Disa komisione të jashtëzakonshme, si komanda e famshme e Pompeut kundër piratëve, u veshën me imperium maius, që do të thotë ata i tejkalonin të gjithë mbajtësit e tjerë të imperium të të një lloj ose rang (në rastin e Pompeut, edhe të konsujve) brenda rruzullit të tyre të komandës (e tij duke qenë "përfundimtari në dete dhe brenda 50 miljeve në tokë"). Imperium maius më vonë do të bëhej një veçori e perandorit romak.

Një tjetër përdorim i termit në të drejtën romake ishte për pushtetin për të shtrirë ligjin përtej interpretimit të tij të thjeshtë, duke shtrirë imperium nga legjislatorët formalë nën Kushtetutën Republikane: Asambletë Popullore, senatin, magjistratët, imperator-ët dhe delegatët e tyre në jurisprudencën e juriskonsultave.

Magjistratët e tjerë, si censorët, aediles curules, tribunët e plebejve, aediles plebis dhe kuestorët, nga ana tjetër ishin sine imperio.

Siç mund të vërehet, ky dallim nuk përkon as me atë që kundërvë magjistratët madhorë me magjistratët minorë, sepse censorët, që ishin magjistratë madhorë, nuk ishin të pajisur me imperium, as me atë që kundërvë magjistratët që kishin të drejtë për sella curulis, simboli i pushtetit gjyqësor.

Pas pushtimeve të para të mëdha jashtë gadishullit italik (Siçilia]] dhe Sardenja), senati filloi të shpallte pushtetin e magjistratëve që ishin impenjuar në operacionet luftarake si komandantë ushtarakë, sepse, në vend që të ktheheshin në Romë, të vijonin në mënyrë efikase veprimtarinë e tyre në teatrin e luftës që e njihnin më mirë se çdo tjetër dhe pastaj të qeverisnin territorin e ri të pushtuar. Këta ish magjistratë pushteti i të cilëve zgjatej nga senati, gjendeshin në regjimin e prorogatio imperii, dhe quheshin promagistratus. Imperium i tyre, kështu, nuk mbështetej te zgjedhja popullore sipas lex de imperio, si ai i magjistratëve, por mbi një akt të senatit, që vepronte në vend të rogatio, dhe quhej pikërisht pro-rogatio.

Gjithashtu i pajisur me imperium ishte dictator (që, teknikisht, nuk ishte një magistratus populi Romani), i shoqëruar nga njëzet e katër lictores, dhe summum imperium i të cilit ishte i përjashtuar nga kufizimi i provocatio ad populum edhe në brendësi të pomerium.

Aktet magis imperii quam iurisdictionis
Në kuadrin e proçesit formular, magjistrati mund të nxirte disa akte që ishin të mbështetura më shumë te imperium i vetë sesa te iurisdictio me të cilën ishte pajisur. Akte të tilla, të quajtur zakonishte edhe mjete pretore, megjithëse duke qenë të pajisur nga magjistrati në ushtrim të iurisdictio, mbështeteshin te imperium. Ato ishin interdicta, in integrum restitutiones, cautiones praetoriae (apo stipulationes praetoriae) dhe bonorum possessio.

 Imperium proconsulare maius et infinitum e Augustit dhe lex de imperio
Me perëndimin e Regjimit Republikan dhe lindjen e një rendi të ri kushtetues, Augustit iu dha një lloj i ri imperium, i quajtur imperium proconsulare maius et infinitum. Në veçanti ky pushtet iu dha nga senati Augustit në vitin 23 p.e.s. bashkë me tribunicia potestas. Bëhej fjalë për një imperium maius sepse ishte superiore ndaj asaj të të gjithë prokonsujve të tjerë dhe infinitum në kuptimin hapsinor, sepse nuk kufizohej vetëm jashtë Romës. Si imperium maius et infinitum, ashtu dhe tribunicia potestas nuk ishin të përhershme, por duhet të rinovoheshin çdo vit nga senati.

Oktaviani u njoh si princeps nga anëtarët e senatit. Në kuadër të kësaj njohjeje, Oktaviani do të bëhej i pari dhe më autoritari mes senatorëve, edhe pse, nga një këndvështrim formal, vijonte të ishte një senator i barabartë me të tjerët. Është thelbësisht ai që në fakt përkufizohet si "principat". Me Oktavianin do të lindëte një lloj i ri qeverie, ku elementet republikane (të dobësuara) bashkëjetonin me elemente pa dyshim monarkike (pjesërisht të maskuara).

Oktavianit iu atribua titulli honorifik imperator, që i normalisht i atribuohej gjeneralëve fitimtarë në luftë dhe nëpërmjet lex de imperio edhe e drejta e imperium që rregullonte të drejtën për të qeverisur dhe për të nxerë ligje. Në veçanti bëhej në këtë mënyrë titullari i prerogativave si: pontifeks maksim, konsullata e përjetshme dhe tribunicia potestas që i garantonte edhe të drejtën e vetos mbi vendimet senatoriale.

Dimë se edhe princeps pasues të Augustit iu atribua formalisht, herë pas here, imperium. Akti me të cilin ky pushtet i jepej perandorit ishte i ashtuquajturi lex de imperio. Ne zotërojmë pjesën e dytë të asaj me të cilën në vitet 69-70 të e.s. iu dha imperium Vespasianit, sepse ajo është ruajtur në një tabelë bronzi të zbuluar në vitin 1347 nga tribuni Cola di Rienzo në Basilikën e Lateranit në Romë. Pushtetit të imperium të princit i drejtohej mbështetja e vlerës normative të kushtetutave perandorake, efikasiteti i të cilës ishte njësuar me atë të lex publica populi RomaniPër rreth një shekull, perandorët romakë vepronin vetëm me pëlqimin e senatit apo megjithatë në një sistem në të cilin senati përfaqësonte një kundërpeshë ndaj pushtetit perandorak.

Megjithatë nuk munguan momente tensioni për shkak të përpjekjeve të perandorëve për ta forcuar dorën ndaj senatit dhe përpjekjet e uzurpatorëve për të kapur fronin. Mbi të gjitha një pasim jo i sigurtë në fron për shkak të paqartësive institucionale; perandori ishte i zgjedhshëm, por perandorët prireshin shpesh të themelonin dinasti dhe kjo do të çonte përgjatë shekullit të I në luftëra të ndryshme civile.

Dominus ac deus
Me ngjitjen në fron të Dinastisë Severiane, principati gjysmë-republikan do të shndërrohej në monarki, dhe perandoria do të bëhej "dominat".
Septim Severi, i pari i të ashtuquajturve perandorë-ushtarakë, qe nismëtar i një kulti të ri, që përqëdrohej në figurën e perandorit, njëfarë "monarkie e shenjtë" e marrë nga lindja helenistike (kjo shenjtëri orientalexhante e sovranit ishte tentuar tashmë nga disa perandorë, si Kaligula, Neroni, Domiciani dhe Komodi, ndërsa perandorë të tjerë konsideroheshin "hyjnorë" vetëm pas vdekjes).

Adoptuan për më tepër titullin dominus ac deus që do të zëvendësonte atë të princeps që nënkuptonte një ndarje të pushtetit me senatin. Perandorët që pasuan Septim Severin u karakterizuan nga mbështetja e të gjithëve te ushtria, derisa në vitin 235, nëpërmjet brohoritjes nga ushtria, u zgjodh si perandor Maksimin Traku, komandanti i legjoneve të Panonisë.

 Trashëgimia Romake 
Ndërsa perandorët lindorë romakë mbanin imperium të plotë romak dhe e bënin peshkopatën vartëse, në Perëndimin Feudal një rivalitet i gjatë do ta kundërshtonte pretendimin për supremaci brenda krishtërimit post-romak midis sacerdotium në personin e papës dhe imperium shekullar të perandorit gjermaniko-romak, duke nisur me Karlin e Madh, titulli i të cilit pohohej se kishte "restauruar" postin e perandorit romak perëndimor midis mbretërive të reja të Evropës Perëndimore. Te dyja do ti referoheshin trashëgimisë së ligjit romak nga lidhja e tyre titullare me qytetin e Romës: papa, Peshkopi 'i Romës, përkundrejtë perandorit të shenjtë gjermaniko-romak (megjithëse selia e pushtetit të tij ishte në veri të Alpeve).

Donatio Constantini, nëpërmjet të cilit, papatit dëshmohej se i ishte dhënë Patrimonium Petri territorial në Italinë Qendrore, do të bëhej një armë kundër perandorit. Papa i parë që e përdori atë në një akt zyrtar dhe u mbështet te ai, Leoni IX, përmendëte "Donatio" në një letër të vitit 1054 ndaj Mihal Kerularios, Patriarku i Kostandinopojës, për të treguar se Selia e Shenjtë i zotëronte të dyja, si një imperium tokësor ashtu dhe një qiellor, priftërinë mbretërore. Në vijim, "Donatio" do të merte më shumë rëndësi dhe përdorej më shpesh si dëshmi në konfliktet kishtare dhe politike midis papatit dhe pushtetit shekullar: Anselmo di Lucca dhe kardinal Deusdedit futën atë në koleksionet e tyre të kanoneve; Graciani e përjashtonte atë nga Decretum i tij, por shpejt ai e shtoi atë si Palea; shkrimtarët kishtarë në mbrojtje të papatit gjatë konflikteve të fillimit të shekullit të XII e përmendnin atë si autoritativ.

Në një episod të hidhur, papa Gregori IX, që kishte ndërmjetësuar mjaft herë midis Longobardëve dhe perandorit gjermaniko-romak Frederiku II, ripohonin të drejtën e tij për të arbitruar midis palëve debatuese. Në manifeste të shumta të papës dhe perandorit, antagonizmi midis kishës dhe shtetit do të bëhej edhe më i dukshëm: papa pretendonte për veten e tij imperium animarum ("komandën e shpirtrave", d.m.th. duke pëfaqësuar vullnetin e Zotit kundrejtë besimtarëve), dhe principatus rerum et corporum in universo mundo ("përparësinë mbi të gjitha gjërat dhe trupat në të gjithë botën"), ndërsa perandori dëshironte të restauronte imperium mundi, imperium (si nën ligjin romak) mbi botën (tani të krishterë).

Roma do të ishte prapë kryeqyteti i botës dhe Frederiku do të bëhej perandori real i romakëve, kështu që ai protestoi energjikisht kundër autoritetit të papës. Sukseset e perandorit, veçanërisht fitorja e tij mbi lombardët në Betejën e Kortenuova (1237), vetëm i rëndoi tensionet midis kishës dhe shtetit. Papa e shkishëroi përsëri "heretikun e vetë-rrëfyer", "bishën blasfeme të Apokalipsit" (20 mars 1239), i cili tani përpiqej të pushtonte pjesën e mbetur të Italisë (d.m.th., Shtetet Papale, e të tjera).

Shiko gjithashtu

 Imperator
 Iurisdictio
 Pushteti (shoqëror dhe politik)
 Legjitimiteti
 Legjitimiteti (politik)
 Autoriteti
 juridiksioni
 Drakoni
 Barazia para ligjit
 Lista e Perandorëve Bizantinë
 Perandoria Bizantine
 Burokracia
 Magna Carta
 Historia e Kushtetutës romake
 Kushtetuta Romake
 Kushtetuta e Mbretërisë Romake
 Kushtetuta e Republikës Romake
 Kushtetuta e Perandorisë Romake
 Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake
 De Administrando Imperio
 Autoritarizmi
 Autokracia
 Führerprinzip
 Abusus
 Aedilen
 Aerarium
 Agentes in rebus
 Amfiteatri Romak
 Amicitia
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arx
 Auctoritas
 Auguri
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Cannaba
 Censori
 Ciceroni
 Cirku Romak
 Colonus (person)
 Consilium principis
 Consistorium
 Contio
 Curia Calabra
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dediticii
 Diktatori romak
 Dominati (Roma)
 Drungos
 Dux
 Dymbëdhjetë Tabelat
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Ergastulum
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Folklori Romak
 Forumet Romake
 Fructus
 Frumentarii
 Garda pretoriane
 Garda Varangiane
 Genius loci
 Gens
 Harku i Triumfit
 Honestiores dhe humiliores
 Horreum
 Horreum (Epir)
 Hospitium
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Jus
 Ius civile
 Kalendari Romak
 Kalendat
 Këshilli i Plebejve
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kodeksi i Justinianit
 Kodeksi i Theodosit
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendi i Centurionëve
 Kuvendi i Kuriatit
 Kuvendet Romake
 Kuvendi Tribal
 Lapis manalis
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Magister militum Ilirikum
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Orcus
 Ordines
 Organet e qeverisjes në Apoloni
 O tempora, o mores!
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Possessio
 Potestas
 Pretori
 Primus inter pares
 Principati (Roma)
 Provinca romake e Epirit
 Provocatio ad populum
 Republika Romake
 Rogatio
 Roma quadrata
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Të Drejtat Latine
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Ushtria Romake
 Usucapio
 Usus
 Veshjet në Romën e lashtë
 Vicus
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake

Citime fundore

 Bibliografia 













 Lidhje të jashtme






Kategoria:Autoritet
Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë
Kategoria:Ligji romak
Kategoria:Koncepte politike
Kategoria:Terminologji juridike latine