Arkitektura Mesjetare

Arkitektura Mesjetare ishte arti dhe teknika e dizajnimit dhe ndërtimit në Mesjetë. Stilet kryesore të periudhës perfshinin Arti dhe Arkitektura Para-Romanike, Romanike, dhe Gotike. Në shekullin e XV, arkitektët filluan të favorizonin format klasike prapë, në Stilin Rilindas, duke shënuar fundin e Periudhës Mesjetare. Përgjatë Evropës mbijetojnë shumë shembuj të arkitekturë fetare, civile dhe ushtarake nga Mesjeta.

 Stilet 
 Para-Romaniku 
parapamje|majtas|412px|Katedralja e Pizës dhe Kulla e Pjerrët në Romanikun Pizan.

Periudha Para-Romanike do të zgjaste nga fillimi i Mesjetës (rreth vitit 500 të e.s.) deri në lindjen e Stilit Romanik (nga shekulli X). Shumë nga arkitektura e shquar nga periudha vjen nga Franca dhe Gjermania, nën merovingët dhe karolingët si dhe otonianët. Rajone të tjera kanë gjithashtu shembuj arkitekturorë nga kjo periudhë, duke përfshirë Kroacinë, Anglinë dhe Iberinë (veçanërisht në Asturias dhe León). Në Lombardi, Stili Para-Romanik përfshinte shumë veçori Romanike dhe kështu është i njohur si Romaniku i Parë.

 Romaniku 

parapamje|369px|Kisha e Santa María del Naranco, fillimish pallat, ndërtuar në stilin Para-Romanik Asturian.
Stili Romanik ishte mbizotërues përgjatë Evropës gjatë shekujve të XI dhe të XII. Ai karakterizohej nga harqe të rrumbullakët, nga volta barrela ose të kryqëzuara dhe nga mure të trasha. Patronët e parë të mëdhenj të Arkitekturës Romanike erdhën nga kisha, veçanërisht traditat monastike si Kluniakët dhe Cistercensët, por shembujt e ndërtesave civile dhe ushtarake Romanike të mbujetuara.

Termi Romanik (tekstualisht do të thotë në mënyrën e romakëve) u përdor fillimisht për të përshkruar stilin në vitin 1819. Megjithëse stili mbështetej në Arkitekturën Romake, ai në fund të fundit qe një stil origjinal dhe kishte një gamë më të gjerë ndikimesh sesa mund të sugjeroi emri.

Shembuj të Arkitekturës Romanike mbijetojnë përgjatë gjithë Evropës, duke përfshirë Anglinë, Francën, Gjermaninë, Italinë, Spanjën, Skandinavinë dhe Evropën Lindore.

 Gotiku 
parapamje|majtas|309px|Sainte-Chapelle, Paris, ndërtuar në stilin gotik Rayonnant mes viteve 1238 dhe 1248.

Stili Gotik ishte mbizotërues përgjatë Evropës midis fundit të shekullit të XII dhe fundit të Mesjetës në shekullin e XV. Veçoria kyç e Arkitekturës Gotike janë harqet e majëzuara. Veçori të tjera përfshijnë voltat e kryqëzuara, kundërfortet e jashtme, traforët e rafinuar dhe vetratat e ngjyrosura, gjenden zakonisht në Arkitekturën Gotike. Kori i Bazilikës së Saint-Denis në Francë, e përfunduar në vitin 1144, konsiderohet si ndërtesa e parë plotësisht gotik, që kombinonte të gjithë këta elementë.

Termi Gotik' (tekstualisht do të thotë në mënyrën e gotëve'') do të përdorej për herë të parë në shekullin e XVI nga Giorgio Vasari. Megjithatë, gotët, një fis i hershëm gjermanik, nuk pati ndikim në Stilin Gotik. Stili Gotik faktikisht do të evoluonte nga Arkitektura Romanike në Francë. Një numër faktorësh dhe stilesh të tjera mund të kenë ndikuar Arkitekturën e Hershme Gotike. Arkitektura që kombinonte elementet e të dy stileve, Romanikut dhe Gotikut ndonjëherë përmendet si Romano-Gotik.

Studiuesit e ndajnë Arkitekturën Gotike në disa periudha të ndryshme: Gotike e Hershme në shekullin e XII, Gotike e Lartë (e ngjashme me Gotikun Klasik) në shekullin e XIII dhe Gotikun e Vonë nga shekulli XIV. Gjatë Periudhës së Gotikut të Lartë, Rayonnant ishte stili kryesor në Francë dhe dekorimet ishin stili kryesor në Angli. Në Periudhën e Vonë Gotike, Flamboyant ishte stili kryesor në Francë dhe Spanjë, ndërsa Gotiku Perpendikular ishte stili kryesor në Angli. Megjithëse nga shekulli XV stili Gotik do të zëvendësohej nga Arkitketura Rilindase, duke shënuar fundit e Mesjetës dhe Arkitekturës Mesjetare, pati lëvizje artistike Neo-Gotike dhe Neo-Romanike në shekullin e XIX.

parapamje|406px|Kapela e King's College, Kembrixh, ndërtuar në Gotikun Perpendikular mes viteve 1446 dhe 1515.
Si shembujt fetarë dhe shekullarë të Arkitekturës mesjetare Gotike mbijetojnë, në mënyrë të shquar disa katedrale. Shembujt e Gotikut që mbijetojnë përgjatë Evropës, përfshijnë Bjellorusinë, Ukrainën Perëndimore, Çekinë, Anglinë, Francën, Italinë, Lituaninë, Vendet e Ulta, Poloninë, Portugalin, Skandinavinë dhe Spanjën.

Secili vend do të zhvillonte një stil unik të Arkitekturës Gotike, siç bënë edhe shumë rajone më të vogla, duke përfshirë Francën Jugore, Milanon, Venecien, Katalonjën, Levanten dhe Valencien. Stili Balltik Gotik ishte i përhapur gjerësisht përreth Balltikut dhe Gjermaninë Veriore. Drejtë funditë Periudhës Gotike, do të shfaqeshin disa stile të reja rajonale, shpesh duke përfshirë elemente të Arkitekturës Rilindase. Ato përfshijnë Plateresque në Spanjë, Izabelin në Kastilje, Manuelin në Portugali dhe Sondergotik përreth Gjermanisë.

 Funksionet 
 Arkitektura Fetare 
parapamje|majtas|381px|Sinagoga e Santa María la Blanca, Toledo, ndërtuar  dhe më vonë e shndërruar në një kishë katolike.
Shumë ndërtesa të mbijetuara që fillimisht shërbenin një qëllim fetar. Arkitektura e ndërtesave varej mbi fenë që i shërbente, rajoni që ajo gjendej dhe stilet e kohës. Për shembull, xhamitë shpesh kishin kupola, ndërsa kishat zakonisht kishin kulla kambanare. Megjithëse disa shembujt të sinagogave mesjetare dhe xhamive mbijetojnë, veçanërisht në Spanjë, kishat dhe manastiret e krishtera janë më të mbijetuarat përgjatë Evropës.

Një numër llojesh të ndryshme kishash mesjetare mbijetojnë: kisha famullitare, si në Jork; kisha katedrale; si përgjatë Anglisë; dhe kisha abaci, si përgjatë Anglisë. Shumica e kishave të mbijetuara janë në stilin Gotik dhe ndajnë një numër veçorish — vetrata të ngjyrosura, volta, kundraforta dhe një altar në skajin lindor. Kishat zakonisht mernin formën e një kryqi, me një navatë, presbiter, transepte dhe mesore.

Kishat shpesh kishin relikuare për të shfaqur relike të çmuara. Dizajni i tyre shpesh përmbante simbolizëm fetar, si pikturat e Kishtit të së Dielës dhe rrëfime biblike në vetrata të ngjyrosura. Kishat e mbijetuara janë të ndërtuara pothuajse tërësisht prej guri.

 Arkitektura ushtarake 
parapamje|291px|Diagrama e një Mote kastrale

Shembujt e mbijetuar të arkitekturës mesjetare shekullare shërbenin kryesisht për mbrojtje, duke përfshirë fortesa, kështjella, shtëpi të fortifikuara shtëpi kulla dhe mure fortifikuese dhe kulla fortifikuese. Fortifikimet gjatë Mesjetës ndërtoheshin për të treguar fuqinë e zotërve të territorit dhe për të sirguar popullin e zakonshëm në mbrojtjen e pronës dhe mjeteve të tyre të jetesës. Gjatë Mesjetës së Hershme, fortifikimet bëheshin me dru dhe dhe, këto quheshin mota kastrale. Ato përbëheshin nga një pengesë ose palisadë që rrethonte një oborr të mbyllur dhe ledhe të ndërtuara nga njerëzit. Ky fortifikim funksiononte si një pengesë pasive që armiqtë potencialë do të duhet ta kalonin për të sulmuar qytetin apo vendin. Megjithatë, kjo metodë fortifikimi kishte anët e saj të dobëta duke përfshirë prekjen nga zjarret, në këtë mënyrë do të krijoheshin metoda të mëtejshme fortifikimi.

parapamje|majtas|389px|Kështjella Zvolen në Sllovaki fortësisht e frymëzuar nga kështjellat italiane të shekullit të XIV
Arkitektura ushtarake filloi të ndërtohej me gurë në shekullin e XI, ajo përdorej edhe për të treguar pasurinë dhe fuqinë e zonës së mbrotur nga ajo. Gurët ishin më jetëgjatë dhe ishin zjarrdurues. Ata gjithashtu filluan të adoptonin përdorimin e planeve territoriale cilindrike. Kishte shumë përfitime nga një formë cilindrike, duke përfshirë reduktimin e pikave të ekspozuara, dhe ishin më rezistente. Disa shembuj të fortifikimeve cilindrike janë kullat e portave në Kështjellën Harlek dhe Tour des Pénitents.

Fortifikimet Mesjetare paraqisnin gjithashtu shumë elemente të ndryshme mbrojtëse, duke përfshirë skela armature, bedena, frëngji apo mazgallë dhe hendekë. Skelat armaturë dhe frëngjitë ishin të dyja në përfitim të harkëtarëve ose gjuajtësve, duke u lejuar atyre ta shikonin shënjestrën e tyre më mirë. Dritaret do të mernin një formë kryqi për më shumë sesa qëllime dekorative, ato mundësonin një frëngji të përkryer për një balestian, për të qëlluar armiqtë nga brenda në siguri. Hendeqet përdoreshin si një mekanizëm mbrojtës për ti mbajtur sulmuesit largë nga fortesa, ndërsa shumica mbaheshin të thatë, hendeqet ishin shumë më efektivë kur ishin të mbushur me ujë.

Arkitektura civile 
Ndërsa shumë nga ndërtimet e mbijetura mesjetare janë ose fetare ose ushtarake, shembujt e arkitekturës civile dhe madje shtëpiake mund të gjenden përgjatë gjithë Evropës. Shembujt përfshijnë shtëpitë padronale, bashkitë, shtëpitë e bamirësisë dhe urat, por edhe shtëpitë e banimit. Qytetet e rrethuara me mure u ndërtuan përgjatë gjithë Evropës, duke përfshirë Austrinë.

Peizazhi qytetar i Evropës ndërtohej nga kurora, kisha, esnafet (apo gildat), kryebashkiakët dhe elita. Ishin gjithashtu zhvillimi i ceremonive që i lidhte këto marrëdhënie. Shembujt e arkitekturës civike të përmendura më më lartë ishin të zotëruara nga elita ose ndërtesa qeveritare. Për shembull, shtëpitë padronale zotëroheshin nga peshkopët dhe vendoseshin në afërsi të kishave. Këto ndërtesa, për shkak të pronësisë së klasës së lartë, ishin më të mëdha në shkallë me elemente që tregonin pasuri.

Ato mundësonin gjithashtu një tregues të historisë shoqërore të zonës ku gjendeshin përmes arkitekturës, për shkak të adoptimit të tyre përgjatë kohës për të bujtur gjërat që pronari kishte më shumë nevojë. Shumica e këtyre ndërtesave ishin bërë prej guri, ndërsa disa mund të ishin me struktura druri.

 Shiko gjithashtu 

 Arti Mesjetar
 Arti paleokristian
 Arkitektura Paleokristiane
 Arkitektura Para-Romanike
 Arti dhe Arkitektura Visigote
 Arti Romanik
 Arkitektura Romanike
 Arti Gotik
 Arkitektura Gotike
 Arti i Dyndjeve Barbare
 Arkitektura shekullare dhe shtëpiake Romanike
 Arti Ravenas
 Arti Bizantin
 Arkitektura Bizantine
 Arkitektura Mesjetare Skandinave
 Arti dhe arkitektura mozarabe
 Arkitektura Romanike Portugeze
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
 Arkitektura Romanike Franceze
 Romaniku Spanjoll
 Arti dhe Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Romanike në Spanjë
 Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Romanike në Itali
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
 Romaniku Pizan
 Arkitektura Visigote
 Arkitektura Cistercense
 Arti dhe Arkitektura e Repoblación
 Arkitektura e Hershme Gotike
 Arti Longobard
 Gotiku i Lartë
 Arkitektura Longobarde
 Gotiku Klasik
 Skulptura Longobarde
 Arkitektura Gotike Franceze
 Piktura Longobarde
 Arkitektura Gotike e Francës Jugore
 Argjendaria Longobarde
 Arkitektura shekullare dhe shtëpiake Gotike
 Romaniku i Parë
 Rayonnant
 Arti mesjetar në Shqipëri
 Flamboyant
 Gotiku Perpendikular
 Gotiku Brabantin
 Sondergotiku
 Gotiku Balltik
 Gotiku Ndërkombëtar
 Romano-Gotiku
 Arkitektura Normane
 Kultura Normano-Arabo-Bizantine
 Arkitektura Gotike Italiane
 Arti Gotik në Milano
 Arkitektura Gotike Veneciane
 Arti i Gotikut Ndërkombëtar në Itali
 Arkitektura Gotike Angleze
 Arkitektura Gotike Spanjolle
 Arkitektura Gotike Izabeline
 Gotiku Katalan
 Gotiku Levantin
 Gotiku Valencian
 Arkitektura Gotike Portugeze
 Arkitektura në Rusin Kievan
 Arkitektura Romanike në Poloni
 Arkitektura Gotike në Poloninë moderne
 Arkitektura Gotike Çeke
 Arkitektura Gotike në Lituani
 Monumentet paleokristiane të Ravenës
 Periudhat në historinë e artit perëndimor
 Bizhuteritë e lashta romake
 Arti Anglo-Sakson
 Arkitektura Anglo-Saksone
 Arkitektura Asturiane
 Arti Karoling
 Arkitektura Karolinge
 Rilindja Karolinge
 Arti Viking
 Arti Otonian
 Arkitektura Otoniane
 Rilindja Otoniane
 Rilindja e shekullit të XI
 Rilindja e shekullit të XII
 Rilindjet Mesjetare
 Anijet Mesjetare
 Luftërat Avaro-Bizantine
 Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
 Bota Greko-Romake
 Lista e fiseve të hershme gjermanike
 Arkitektura Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Domus
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Llaçi romak
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Portretizimi Romak
 Shtëpia Romake
 Skulptura Romake
 Tempulli Romak
 Ura romake
 Urbanistika Romake

 Citime fundore 

 Bibliografia 




























































































































































 Lidhje të jashtme 
 The stave churches in Norway 
 Photographs and Plans of Crusader, Armenian and Byzantine Architecture in Turkey

Kategoria:Evropa mesjetare
Kategoria:Arti mesjetar
Kategoria:Historia e arteve pamore
Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Historia e Evropës
Kategoria:Histori e artit