Zaptimi i tokave në Shqipëri

alt=refer to caption|djathtas|parapamje|300x300px|Ndërtesë e zaptuar në Tiranë, 2018
alt=refer to caption|djathtas|parapamje|300x300px|Një vendbanim joformal në stacionin e trenit të Durrësit
Zaptimet në Shqipëri filluan në shkallë të gjerë në vitet 1990 pas rënies së komunizmit, me migrim të brendshëm drejt tokave bujqësore të ish-kolektivizuara duke krijuar vendbanime joformale . Një zonë e tillë, Bathorja në periferi të kryeqytetit Tiranë, kishte 40,000 banorë të paligjshëm deri në fillim të viteve 2000 të cilët u përpoqën me sukses për lehtësira më të mira. Banorë të tjerë të paligjshëm zunë vende post-industriale të ndotura rëndë. Agjencia e Legalizimit, Urbanizimit dhe Integrimit të Zonave dhe Ndërtesave Informale (ALUIZNI) kishte legalizuar 16,500 shtëpi në 152 vendbanime deri në vitin 2009. Që prej vitit 2020, 25 përqind e popullsisë së qyteteve të Shqipërisë jetonte në vendbanime informale.

 Histori 
Në Shqipërinë zogiste, respekti për pronën private zbatohej dhe zaptimet nuk toleroheshin. Me themelimin e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, Enver Hoxha (i cili ishte udhëheqës i vendit nga viti 1945 deri në vdekjen e tij në vitin 1985), i ndaloi titujt e pronësisë së tokës private.  Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik dhe rënies së komunizmit në Shqipëri, Republika e Shqipërisë u formua në vitin 1991. Vendi ishte në një gjendje të keqe ekonomikisht dhe rendi publik u shkatërrua. Një e treta e të gjitha shkollave u dëmtuan rëndë dhe qendrat shëndetësore u sulmuan gjithashtu, ku 65% e tyre u shkatërruan ose u zaptuan .  Selia e SHIK-ut (agjencia e inteligjencës së brendshme) u zu në Peshkopi. Kishte një shkallë të lartë korrupsioni në shpërndarjen e tokës dhe kishte raste të familjeve zaptuese që u ofrohej tokë falas në këmbim të dërgimit të anëtarëve të rinj të familjes jashtë vendit si punëtorë seksi.  Organizatat katolike blenë tokë posaçërisht për të strehuar zaptues katolikë. Refugjatë nga shpërbërja e Jugosllavisë,  gjithashtu kishin zaptuar toka në Shqipëri gjatë viteve 1990.

Që nga viti 1990 e tutje, malësorë kishin dërguar anëtarë të familjes për të zaptuar tokat dhe për të kultivuar grurë në fermat e mëparshme të kolektivizuara në fushat pranë Durrësit, Lezhës dhe kryeqytetit të Tiranës. Zaptime të tjera ndodhën në Gjirokastër, Korçë, Shkodër dhe Vlorë. Deri në vitet 2000, kishte 127 vendbanime informale në të gjithë vendin, ku shumica e njerëzve që jetonin në zona të tilla, ishin në periferi të Tiranës. Zyrtarëve qeveritarë mund t'u duheshin vite për të kontaktuar zaptuesit dhe në atë pikë ata mund të korruptoheshin. Pati gjithashtu migrim të brendshëm nga rajonet e varfra veriore në Tiranë; midis viteve 1989 dhe 2010, popullsia e saj u rrit nga 300,000 në 650,000. Vendbanimi i ri më i madh ishte në ish-tokë bujqësore në Bathore, pak në veri të Tiranës, në kufi me zonën e Institutit, ku zaptuesit ndërtuan shtëpi të bollshme shumëkatëshe. Ish-ferma shtetërore në Kamëz pranë Universitetit Bujqësor të Tiranës u shkatërrua dhe iu dha punëtorëve, ndërsa toka në Kodër-Kamëz (Institut) gjithashtu u uzurpua  ilegalisht. 

Në prill të vitit 1995, qeveria e atëhershme njoftoi se banorët e zonës së Bathores do të dëboheshin. Në përgjigje, banorët e Bathores morën peng zëvendëskryeministrin Tritan Shehu dhe qeveria u detyrua të tërhiqej, duke pretenduar më vonë se Bathorja ishte një vendbanim model dhe premtoi se do ta legalizonte atë; Presidenti i Bankës Botërore James Wolfensohn vizitoi më vonë zonëm. Deri në prill të vitit 2003, 40,000 banorët e paligjshëm ishin të lodhur nga premtimet e pambajtura dhe i thanë qeverisë se nëse nuk arrihej përparim deri më 21 prill, ata do të fillonin një protestë. Nuk pati përgjigje, kështu që më 24 prill ata bllokuan rrugën kryesore dhe marshuan drejt Tiranës; qeveria më pas u zotua të përmbushte të gjitha kërkesat e banorëve të paligjshëm në lidhje me lehtësira më të mira, përveç asaj ku kërkohej një spital. Banorët e paligjshëm nga zona të tjera, si 22,000 banorët e Kënetës, gjithashtu protestuan dhe deri në vitin 2012, Bathorja kishte rrugë të shtruara dhe një lidhje transporti publik me Tiranën.

Në zona të tjera, zaptuesit u dëbuan. Për shembull, në vitin 1995, menjëherë pasi banorët e Bathores luftuan kundër dëbimit, 170 banorë të paligjshëm në fushën e Lezhës u dëbuan. Vitin pasardhës, Policia Shqiptare u përball me qindra banorë të paligjshëm kur zbatoi një urdhër dëbimi në periferitë veriore të Tiranës.

Zaptuesit ndonjëherë kanë zënë vende shumë të ndotura, si një fabrikë e braktisur në Vlorë ose ish-uzina kimike në Porto Romano në Durrës. Që nga viti 2002, rreth 6,000 njerëz jetonin në vendin e kontaminuar. Kimikate të tilla si klorobenzeni, kromi 6 dhe lindani ishin të pranishme në nivele të rrezikshme, megjithatë banorët e paligjshëm nuk u besonin zyrtarëve që i paralajmëruan dhe shteti nuk kishte buxhet për të siguruar vendin. Vendi i Trashëgimisë Botërore, Parku Kombëtar i Butrintit, është plaçkitur në periudha paqëndrueshmërie, kështu që banorët e paligjshëm atje janë toleruar si roje kundër vjedhjes dhe gjuetisë së paligjshme.

 Ngjarje të mëvonshme 
Gjatë zgjedhjeve parlamentare të vitit 2005, Partia Demokratike propozoi legalizimin e vendbanimeve të paligjshme, duke ndjekur idetë e Hernando De Sotos . Pasi erdhi në pushtet, ajo u dha tituj pronësie banorëve të paligjshëm, kompensoi pronarët para-komunistë të tokës së zaptuar dhe përmirësoi vendbanimet. Agjencia e Legalizimit, Urbanizimit dhe Integrimit të Zonave dhe Ndërtesave Informale (ALUIZNI) u themelua në vitin 2006 dhe tre vjet më vonë kishte legalizuar 16,500 shtëpi në 152 vendbanime. Ajo gjithashtu kishte identifikuar 10,000 shtëpi që ekzistonin në zona pa leje dhe kishte dëbuar shtëpitë që po bllokonin ndërtimin e infrastrukturës publike. Drejtori i ALUIZNI-t vlerësoi se kishte 400,000 ndërtesa të ndërtuara ilegalisht në të gjithë vendin. Që nga viti 2020, 25 përqind e popullsisë së qyteteve të Shqipërisë jetonte në vendbanime informale.

 Referime 

Kategoria:Shekulli XXI në Shqipëri
Kategoria:Shekulli XX në Shqipëri