Hava Shala

__NOINDEX__

Hava Shala është punëtore sociale, ish e burgosur politike dhe aktiviste nga Kosova. Ajo shquhet për angazhimin e hershëm në periudhën e njohur si Ilegalja, gjatë viteve të ‘80-ta, ku si e mitur u dënua me burgim për veprimtari politike kundër regjimit jugosllav. Shala përfaqëson një brez të të rinjve që përdorën fjalën dhe mendimin e lirë si mjet rezistence dhe përkrahje të kërkesës për avancimin e statusit të atëhershëm të Kosovës në Republikë.  Pas lirimit nga burgu dhe në vijim të zhvillimeve politike në Kosovë, ajo luajti një rol të rëndësishëm edhe në Aksionin e Pajtimit të Gjaqeve, një lëvizje shoqërore që synonte zbutjen e konflikteve të brendshme në mesin e shqiptarëve të Kosovës përmes ndërmjetësimit, faljes dhe unitetit kombëtar. Kontributi i saj në këtë nismë thekson përkushtimin e saj të vazhdueshëm ndaj drejtësisë sociale. Roli i saj si grua në këtë proces ishte veçanërisht domethënës, pasi ajo insistoi në praninë dhe pjesëmarrjen aktive në oda, hapësira tradicionalisht të rezervuara për burrat, duke luajtur një rol ndërmjetësues në kontekstin e një shoqërie thellësisht patriarkale.

 Jeta Personale 
Hava Shala lindi në fshatin Lugu i Baranit, Komuna e Pejës në Kosovë. Si fëmija i parë që mbijetoi pas humbjes së pesë fëmijëve të tjerë, ajo thotë se u ndje e trajtuar me vëmendje dhe respekt të veçantë. Shala ndoqi arsimin fillor në shkollën e fshatit, në Tushec, ku përfundoi shkollën tetëvjeçare. Ajo e konsideron fat të mirë që në atë periudhë babai i saj ndodhej si emigrant në Gjermani dhe Zvicër për rreth tre vjet, gjë që solli një qasje më liberale brenda familjes, veçanërisht në lidhje me rolin e vajzës në shoqëri dhe në arsim. Kjo përputhje kohore midis përfundimit të shkollës fillore dhe qëndrimit të babait jashtë vendit ndihmoi që ajo të kishte mbështetje për të vazhduar shkollimin. 

Me përkrahjen e kujdestarit të klasës dhe gatishmërinë e familjes, Shala arriti të ndjekë arsimin e mesëm në shkollën e mesme “Shaban Spahija” dhe një vit e gjysmë në gjimnaz, të dyja në qytetin e Pejës. Gjatë kësaj periudhe, ajo tregon se shpesh zgjedhte të vishej dhe të paraqitej në mënyrë jo konforme ndaj pritshmërive tradicionale gjinore, madje duke prerë edhe flokët shkurt, për t’u përballur më lehtë me paragjykimet që ekzistonin ndaj vajzave në ambientet rurale.  Në gjimnaz me shokë e shoqe krijuan grupin politik ''Ideali'' që për qëllim kishte realizimin e kërkesave të demonstratave të vitit 1981. Në dhjetor të vitit 1984, pas rreth një viti e gjysmë shkollimi të mesëm, Shala u arrestua së bashku me gjashtë vajza dhe dy djem të tjerë, në atë që më vonë u njoh si “Grupi i vajzave në Pejë”. Arrestimi i tyre ishte me motive politike, si pasojë e aktivitetit të tyre kundër regjimit të kohës. Grupi ishte angazhuar në shprehjen e lirë të mendimit dhe në protesta kundër padrejtësive të përditshme që, sipas tyre, ndodhnin në shkolla, në rrugë dhe në jetën publike në përgjithësi.

Në vitin 1991, Shala u shpërngul në Zvicër së bashku me bashkëshortin e saj, si pasojë e rrethanave të vështira politike dhe presionit të vazhdueshëm në Kosovë. Ajo e ka përshkruar këtë vendim si të imponuar, duke theksuar se prania e tyre publike dhe mbikëqyrja e vazhdueshme e autoriteteve e bënin jetesën në Kosovë të pasigurt dhe të pamundur në kushte normale. 

Gjatë një fjalimi në TEDxPrishtinaWomen, Shala ka ndarë me publikun edhe betejën e saj personale me kancerin, të cilin e ka tejkaluar dy herë.

Aktualisht, ajo jeton në qytetin Winterthur të Zvicrës, ku punon si ndërmjetësuese ndërkulturore. 

 1984-1989: Burgosja politike dhe veprimet e drejtpërdrejta 

 Rrethanat që çuan në burgosjen politike 
Motivimi i Shalës për t’u përfshirë në veprimtari politike nuk ishte dosmosdosshmërisht rrjedhojë e sfondit të saj familjar, por më shumë një reagim i vetëdijshëm ndaj kushteve të rënda të jetës nën regjimin jugosllav. Sipas saj, disa njerëz e kanë si predispozitë të brendshme refuzimin e padrejtësisë dhe mungesës së dinjitetit, pavarësisht nëse kanë ose jo një histori personale që i lidh drejtpërdrejt me shtypjen. Në Kosovën e viteve 1980-ta, shqiptarët përballeshin me kontroll të vazhdueshëm, diskriminim dhe përbuzje publike.  Kujtimet e Shalës përfshijnë epizode si vizitat e përsëritura tek mjekët ku ndjehej e trajtuar me përçmim, përvoja me autoritetet që ndërhynin në jetën e përditshme dhe një rast kur në një autobus, policia ngriti shoferin në këmbë dhe e pështyu përpara pasagjerëve, vetëm për t’i provokuar. Përballë një realiteti të tillë, Shala thotë se nuk mund të qëndronte indiferente. Indiferenca  ndaj padrejtësive, sipas saj, do të kishte qenë një mohim i vetvetes. 

Angazhimi i Havës dhe grupit të saj ka qenë kryesisht i orientuar në shpërndarjen e pamfleteve dhe shkrimin e dokumenteve që artikulonin mendimet e tyre për diskriminim e rëndë që përjetonin si të rinj shqiptarë nën regjimin jugosllav. Aktiviteti i tyre përfshinte shpërndarjen e këtyre materialeve në qytete si Peja, Istogu, Klinë, Deçan dhe Gjakovë. Shala dhe shokët e saj përdorën fjalën si mjet të rezistencës, duke e konsideruar këtë veprim si një luftë për lirinë e mendimit dhe shprehjes. Sipas Shalës, ky angazhim u bë më i rrezikshëm pasi ata guxuan të flisnin dhe të shpreheshin hapur kundër sistemit.

Arrestimi nga Shërbimi Sekret Shtetëror ndodhi më 19 dhjetor 1984, gjatë orës së astronomisë, brenda ambienteve të gjimnazit të Pejës.  Kjo datë konsiderohet nga Shala si një moment vendimtar në jetën e saj dhe të bashkëmoshatarëve, duke e përshkruar si një pikë kthese që ndryshoi rrënjësisht rrjedhën e jetës së tyre. Në momentin e arrestimit, Hava ishte 17 vjeçe, ashtu si edhe disa nga të arrestuarit e tjerë, përfshirë Robert Rasaj, Zyrafete Muriqi dhe Myrvete Dreshaj. 

Për rastin e tyre pati shkruar edhe organizata e njohur e të drejtave të njeriut Amnesty International, në buletinin e vitit 1985 duke bërë apel për lëshimin e tyre të menjëhershëm. 

 Torturat e përjetuara gjatë viteve të burgosjes 
Pas arrestimit të saj, gjatë fazës së hetimeve, Hava Shala përjetoi tortura të rënda fizike dhe psikologjike. Në intervistën e saj për Oral History Kosovo, ajo rrëfen një ngjarje në burgun e Pejës, gjatë ditëve të para të ndalimit, kur u mor në pyetje nga dy oficerë serbë. Ajo përshkruan orë të gjata pa ushqim, pa ujë e pa gjumë, të shoqëruara me elektroshok në pjesë të ndryshme të trupit, në gju, në qafë, si dhe me rrahje brutale e sistematike. Për të, një prej deklaratave më të tmerrshme që dëgjoi gjatë hetimeve ishte pohimi i njërit prej hetuesve se “gratë janë më të rrezikshme se burrat, sepse burrave u duhen njëzet vjet për t’u bërë nacionalistë, ndërsa gratë i lindin të tillë në barkun e tyre.” Kjo mendësi mizogjene dhe e dhunshme, për të u bë forcim i bindjes se rezistenca e saj ishte e drejtë dhe e domosdoshme. Pavarësisht përjetimeve ekstreme, Shala thotë se nuk e ka lëkundur kurrë vendosmërinë për t’i qëndruar kauzës së saj dhe se pikërisht në përballje me këtë terror e kishte gjetur forcën për të mos u dorëzuar.

Gjatë intervistave të ndryshme Shala ka ndarë disaherë me intervistuesit dhe publikun një ngarje në veçanti. Më 11 prill, pas një përplasjeje verbale me një hetues që pretendonte se me vdekjen e Enver Hoxhës nuk kishte më arsye të luftohej për çështjen shqiptare, Hava Shala u përball me një përpjekje për ta nxitur të heqë dorë nga ideali i saj. Ajo e kundërshtoi qartë idenë se angazhimi i saj kishte të bënte me një lider të caktuar apo me bindje ideologjike për Shqipërinë. Më vonë, atë ditë, erdhën dy persona të panjohur. Ata i kërkuan të nënshkruante një deklaratë, duke e kërcënuar se nëse nuk e bënte, ajo ditë do të ishte dita e saj e fundit. Ndër ta ishte Sherafedin Ajeti, një figurë famëkeqe dhe e dhunshme. Ajo kujton se si pas një përplasje verbale, ajo u nxor nga zyra e tij, e cila ndodhej brenda kompleksit të burgut. Më pas, ajo u fut në një veturë të tipit jeep dhe u largua nga qyteti në drejtim të periferisë së Mitrovicës, në një zonë kodrinore jo shumë të thellë, por mjaftueshëm për të mos qenë lehtësisht e dukshme nga rruga. Hava, duke mos ditur se çfarë po e priste, mendoi disa herë të tentonte arratisjen, por pasiguria e situatës dhe frika nga pasojat e ndalën. Në vendin ku u ndalën, pranë një lisi, njëri prej hetuesve nxori revolverin dhe i tha se kishte mundësinë të shprehte një dëshirë të fundit ose të pendohej. Në atë çast, njëri prej tyre e ngre armën dhe qëllon, një veprim që rezultoi të ishte i shtirur, pasi arma nuk ishte e mbushur. Reagimi i saj instinktiv, lëvizja e papritur e trupit, u prit me një të qeshur të zhurmshme dhe cinike nga torturuesit, një qeshje që ajo e përshkruan si çnjerëzore dhe të paharrueshme. Pas këtij episodi të tmerrshëm, ata e kthyen sërish në burg dhe për ta përmbyllur procesin e hetimeve, i dogjën me cigare njërën dorë, një akt i qëllimshëm për t’i lënë një “vulë” të përhershme në kujtesë dhe në trup. 

Ditët e fundit në burg ishin ndër më të vështirat për Havën. Ajo kaloi gjashtë muaj të tërë vetëm në qeli dhe shëndeti i saj u përkeqësua rëndë. Kjo ishte një masë ndëshkimi që i ishte shqiptuar pas një konflikti me drejtorin e burgut. Ajo besonte se po vdiste gradualisht për shkak të mungesës së ushqimit dhe lëvizjes. Një ditë, një mjeke në spitalin ku u dërgua për trajtim, e informoi për kërkesën që kishte për të nënshkruar vdekjen e saj, e cila do të shënohej si vdekje natyrale nga ndalimi i zemrës. Megjithatë, mjekja refuzoi dhe i tha drejtorit të burgut se Hava Shala nuk ishte e sëmurë, por ata ishin ata që ishin të sëmurë. Pas kësaj ngjarje, Hava nuk u dërgua më në spital dhe autoritetet vendosën ta transferonin atë nga burgu i Mitrovicës në atë të Lipjanit. Sidoqoftë, ajo qëndroi e lidhur me shoqet e saj, dhe burgun e Lipjanit e krahasoi me Mitrovicën si një vend më të mirë dhe më të durueshëm. Pas katër vitesh qëndrim, Hava Shala u lirua më 19 dhjetor 1988, në një periudhë u shënua nga protestat dhe grevat e minatorëve, një moment kyç i historisë së Kosovës. 

 Kontributi në Aksionin e Pajtimit të Gjaqeve 
Aksioni i pajtimit të gjaqeve ishte një nismë atdhetare dhe humanitare që filloi më 2 shkurt 1990 në Kosovë, e lidhur shpesh me figurën e Anton Çettës, por në fakt në masë të madhe është inicuar nga Hava Shala dhe Myrvete Dreshaj. Qëllimi i lëvizjes ishte ndalimi i hasmërive dhe pajtimi mes familjeve shqiptare të përfshira në gjakmarrje, duke shtyrë përpara faljen dhe bashkimin kombëtar në një periudhë të tensionuar politike. Kjo lëvizje mori përmasa të gjera dhe u përhap në të gjitha trevat shqiptare, duke u bërë një prej veprimeve më të mëdha paqësore në historinë e vonë të Kosovës. Në kohën kur nisi kjo nismë, vlerësohej se rreth 17,000 burra në Kosovë ishin të rrezikuar nga cikli i gjakmarrjeve. Procesi i pajtimit përfshinte një ripërkufizim të thellë të logjikës së Kanunit: nga një kod nderi që legjitimonte marrjen e gjakut, ai u shndërrua në një kod që i jepte nder aktit të faljes. Ky transformim nuk ishte i lehtë; ai kërkonte pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë të familjeve të përfshira, mbështetjen e komuniteteve të tyre, si dhe përkushtimin e aktivistëve të rinj që ishin motori i kësaj lëvizjeje. 

Rreth 500 të rinj dhe intelektualë u përfshinë në procesin e pajtimit të gjaqeve, duke vepruar në grupe të vogla. Në fazën e parë, këto grupe përbëheshin kryesisht nga studentë, të cilët, së bashku me intelektualët, vizitonin familjet në gjakmarrje dhe zhvillonin biseda me gratë e shtëpisë për t’i inkurajuar drejt faljes. Sipas Anton Çetës, gratë kishin një rol të rëndësishëm, megjithëse diskret, në ndikimin që ushtronin mbi vendimet e familjarëve për faljen e gjakut. 

Angazhimi i Hava Shalës në Aksionin për Pajtimin e Gjaqeve u nxit nga një moment vendimtar pas demonstratave të vitit 1990 në Kosovë. Ajo ka rrëfyer se një deklaratë publike e ministrit të Brendshëm të Jugosllavisë, i cili i përgjigjej kritikave për dhunën ndaj shqiptarëve duke thënë se "nuk i vret regjimi, ata janë popull primitiv dhe vrasin njëri-tjetrin", u bë një pikë kthesë. Kjo akuzë e hidhur nxiti një reflektim të thellë dhe e forcoi bindjen për domosdoshmërinë e pajtimit të brendshëm mes shqiptarëve si parakusht për unitet kombëtar dhe qëndresë kolektive ndaj shtypjes së jashtme.  Siç vëren edhe studiuesja Julie Mertus në publikimin "How Myths and Truths Started a War", regjimi jugosllav shpesh përdorte mite dhe narrativa të ndara për të arsyetuar represionin dhe për të thelluar ndasitë brenda komuniteteve. Përballë kësaj, Aksioni për Pajtimin e Gjaqeve u konceptua si një formë e fuqishme e rezistencës morale dhe politike. 

 Puna si ndërmjetësuese kulturore në Zvicër 
Në vitin 1991, pas lirimit nga burgu dhe përndjekjeve të vazhdueshme politike në Kosovë, Hava Shala u detyrua të emigrojë në Zvicër së bashku me bashkëshortin e saj. Ajo u largua si e përndjekur politike, në një kohë kur jeta publike për aktivistët shqiptarë në Kosovë ishte bërë jashtëzakonisht e rrezikshme, si shembull gjatë kësaj kohe bashkëpuntorja e saj Myrvete Dreshaj u burgos politikisht për herë të dytë. 

Shala ka pohuar se integrimi në shoqërinë e re ishte sfidë më vete, ndonëse e ndryshme nga dhembjet e përjetuara në atdhe. Ajo e koncepton integrimin si një proces të vazhdueshëm që shkon përtej thjesht përshtatjes gjuhësore apo kulturore. Ky përkushtim e shtyu të angazhohet që në vitet e para në Zvicër, duke punuar fillimisht me nxënës shqiptarë në kuadër të mësimit plotësues në gjuhën shqipe. Ajo u bë një urë lidhëse mes komunitetit shqiptar dhe sistemit arsimor zviceran. Përmes bashkëpunimeve me shkollat, ajo arriti të zhvillojë edhe aftësi, e dhe kualifikime pedagogjike-didaktike, që më vonë i shërbyen në angazhimet e saj profesionale dhe sociale. Sot, Hava Shala punon si këshilltare pranë Zyrës për Integrim në qytetin e Winterthurit dhe si përcjellëse sociale-pedagogjike për familjet shqiptare. 

 Shikoni dhe 

Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve

Myrvete Dreshaj

Roli i gruas në pajtimin e gjaqeve

 Referime