A priori dhe a posteriori

A priori ('nga më e hershmja') dhe a posteriori ('nga më e vonshmja') janë fraza latine të përdorura në filozofi dhe gjuhësi për të dalluar llojet e njohurive, justifikimeve ose argumenteve sipas mbështetjes së tyre në përvojë. Njohuria a priori është e pavarur nga çdo përvojë. Shembujt përfshijnë matematikën, tautologjitë dhe deduksionin nga arsyeja e pastër. Njohuria a posteriori varet nga provat empirike. Shembujt përfshijnë shumicën e fushave të shkencës dhe aspektet e njohurive personale.

Termat burojnë nga metodat analitike të gjetura në Organon, një koleksion veprash nga Aristoteli. Analitika paraprake (a priori) ka të bëjë me logjikën deduktive, e cila vjen nga përkufizimet dhe parimet e para. Analitika posteriore (a posteriori) ka të bëjë me logjikën induktive, e cila vjen nga provat vëzhguese.

Të dy termat shfaqen në Elementet e Euklidit dhe u popullarizuan nga Kritika e Arsyes së Pastër e Immanuel Kantit, një vepër me ndikim në historinë e filozofisë. Të dy termat përdoren kryesisht si modifikues të emrit "njohuri" (p.sh., "njohuri a priori"). A priori mund të përdoret për të modifikuar emra të tjerë si "e vërteta". Filozofët mund të përdorin aprioritet, apriorist dhe aprioritet si emra që i referohen cilësisë së të qenit a priori.

 Shiko edhe 

 De jure
 De facto
 Latinishtja

 Burime 

Kategoria:Koncepte në epistemologji
Kategoria:Dallime konceptuale
Kategoria:Shprehje filozofike latine
Kategoria:Përkufizime të njohurisë
Kategoria:Koncepte në logjikë