Letërsia shqipe në Maqedoni të Veriut

Letërsia shqipe në Maqedoninë e Veriut ka një histori të pasur dhe të ndërlikuar, e lidhur ngushtë me zhvillimet historike, shoqërore dhe politike të shqiptarëve në këtë rajon. Ajo ka evoluar nga tradita gojore dhe folklorike në letërsinë e shkruar, duke u ndikuar nga periudhat e ndryshme historike, veçanërisht nga rilindja kombëtare shqiptare, periudha jugosllave dhe koha e paspavarësisë së Maqedonisë së Veriut.

 Fillimet dhe letërsia folklorike 
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut kanë pasur një trashëgimi të pasur gojore, ku përfshihen këngët epike dhe lirike, përrallat, legjendat dhe proverbat. Këto krijime popullore, të ruajtura brez pas brezi, ishin forma e parë e letërsisë shqipe në këtë trevë. Përmbajtja e tyre shpesh përqendrohej te heroizmi, lufta për mbijetesë dhe figura të shquara historike si Skënderbeu, Ali Pashë Tepelena, Dervish Cara, Mehmet pashë Deralla, etj. 

Në këtë periudhë me kontributin e tij letrar dallohet Sersem Ali Dedei në Tetovë.

 Letërsia e Rilindjes Kombëtare 
Në periudhën e Rilindjes Kombëtare Shqiptare (shek. XIX-XX), shqiptarët në Maqedoni ishin pjesë e lëvizjeve kombëtare për ruajtjen e identitetit dhe gjuhës shqipe. Shkrimtarë dhe intelektualë nga rajoni kontribuan në këtë periudhë, duke botuar libra dhe gazeta që promovonin çështjen kombëtare. Edhe pse pjesa më e madhe e botimeve bëheshin në Shqipëri apo Kosovë, figura të rëndësishme të kësaj periudhe ndikuan në ndërgjegjësimin kombëtar të shqiptarëve në Maqedoni. 

Një rol të rëndësishëm në zhvillimin dhe promovimin e letërsisë shqipe në Maqedoninë e Veriut në këtë periudhë e kanë luajtur edhe klubet kulturore, veçanërisht Klubi i Shkupit, Klubi i Manastirit, Klubi i Selanikut, etj. Këto klube kanë shërbyer si qendra kulturore ku poetë, shkrimtarë, lexues dhe rilindas tjerë janë mbledhur për të ndarë krijimet e tyre dhe për të diskutuar mbi letërsinë dhe kulturën shqiptare.

Gjatë kësaj periudhe u dalluan sidomos Josif Bageri, Ndue Bytyqi, Parashqevi Qiriazi, etj.

 Letërsia shqipe gjatë periudhës jugosllave (1918-1991) 
Pas Luftës së Parë Botërore, shqiptarët në Maqedoni u bënë pjesë Mbretërisë Jugosllave. Në këtë periudhë letërsia shqipe në Maqedoni ashtu si edhe gjendja e përgjithshme e popullsisë shqiptare ndodhej në një pozitë shumë të vështirë dhe pothuaj inekzistente. Vetëm pas Luftës së Dytë Botërore u lehtësua në një farë mase botimi i librave në gjuhën shqipe, por letërsia ishte ende e kontrolluar nga politika shtetërore jugosllave. Shumë shkrimtarë shqiptarë u përballën me censurë dhe presion politik.

Është kjo koha e paraqitjes në skenën letrare të krijuesve, si: Eshref Aliu, Adem Gajtani, Esad Mekuli, Murat Isaku, Abdylazis Islami, Ali Aliu, Myrteza Peza, Mehmedali Hoxha, Nexhat Pustina, Mustafa Laçi, Nijazi Saliu, Fejzi Bojku, Luan Starova kurse pak me vonë edhe Fadil Sylejmani, Agim Vinca, Resul Shabani, Xhabir Ahmeti, Vahit Nasufi, Nehas Sopaj, Murtezan Arifi, etj.

Pavarësisht vështirësive, në këtë periudhë u hodhën themelet e një letërsie më të qëndrueshme në shqip, me botime të para që vinin nga Shkupi, Tetova, Struga dhe Kërçova.

 Letërsia pas Pavarësisë së Maqedonisë (1991 e tutje) 
Pas shpalljes së pavarësisë së Maqedonisë në vitin 1991, letërsia shqipe në këtë shtet njohu një zhvillim të mëtejshëm. U themeluan institucione të rëndësishme për kulturën dhe botimin e letërsisë shqipe, si revista, shtëpi botuese dhe organizata kulturore.

Një ngjarje e rëndësishme për letërsinë shqipe është Festivali poetik "Ditët e Naimit", i cili zhvillohet çdo vit në Tetovë dhe mbledh poetë nga e gjithë bota shqiptare dhe më gjerë. Ky festival është një platformë e vlefshme për promovimin e poezisë bashkëkohore dhe për forcimin e lidhjeve mes krijuesve shqiptarë.

Ndër shkrimtarët më të njohur të kësaj periudhe janë:  Kim Mehmeti, Kalosh Çeliku, Ismail Aliu, Ramadan Zejneli, Fatmir Sulejmani, Shkëlzen Halimi, Salajdin Salihu, Arlind Farizi, etj.

 Temat kryesore në letërsinë shqipe të Maqedonisë së Veriut 
Letërsia shqipe në Maqedoninë e Veriut trajton një gamë të gjerë temash, ndër të cilat spikasin:

 Identiteti dhe kultura shqiptare – shkrimtarët shpesh përqendrohen te ruajtja e identitetit kombëtar dhe gjuhës shqipe në një mjedis multietnik.
 Lufta dhe persekutimi politik – përvoja e shqiptarëve gjatë regjimeve të ndryshme shpesh është pasqyruar në letërsi.
 Jeta e përditshme dhe ndryshimet sociale – veprat moderne trajtojnë çështje si emigrimi, globalizimi dhe problemet shoqërore.
 Simbolizmi dhe modernizmi – shumë autorë përdorin teknika të avancuara letrare për të shprehur realitetin shqiptar në një mënyrë artistike dhe universale.

 Institucionet dhe përkrahja e letërsisë shqipe 
Në vitet e fundit, janë krijuar organizata dhe institucione që mbështesin letërsinë shqipe në Maqedoninë e Veriut, si:

 Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve në Shkup
 Shtëpitë botuese shqiptare si Logos-A, Sh.B. Çabej, Sh. B. Shkupi, etj.
 Revista kulturore dhe letrare që ndihmojnë në promovimin e letërsisë shqipe.

 Përfundim 
Letërsia shqipe në Maqedoninë e Veriut ka kaluar një rrugëtim të vështirë, por ka arritur të mbijetojë dhe të zhvillohet si një pjesë e rëndësishme e kulturës shqiptare. Ajo ka evoluar nga letërsia gojore te një letërsi moderne me autorë të njohur që kanë ndikuar jo vetëm në letërsinë shqiptare, por edhe më gjerë në letërsinë ballkanike dhe evropiane. Sot, letërsia shqipe në këtë rajon vazhdon të lulëzojë, duke pasqyruar jetën dhe identitetin e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut.

 Shih edhe 
 Gjuha shqipe
 Letërsia shqipe
 Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut

 Referime 

Kategoria:Letërsia shqipe sipas vendit
Kategoria:Letërsi shqipe