Aerarium

Aerarium, rrjedh nga fjala latine aes ("bronz, para") + prapashtesën -ārium ("vend për"), ishte emri i vënë në Romën e Lashtë për thesarin publik, dhe në një kuptim dytësor për financat publike.

 Aerarium populi Romani 
Aerarium kryesor, ai i popullit romak, ishte Aerarium Saturni i vendosur poshtë Tempullit të Saturnit në rrëzën e Kodrës Kapitoline. Shteti romak i depozitonte aty dokumentet financiare dhe jo financiare shtetërore – duke përfshirë ligjet dhe senatus consulta – bashkë me thesarin publik. Ligjet nuk bëheshin të vlefshme deri sa të depozitoheshin aty. Ai mbante edhe standardet e legjioneve romake; gjatë Republikës Romake, kuestorët urbanë e menaxhonin atë nën mbikëqyrjen dhe kontrollin e Senatit. Nga Periudha klasike Republikane, Senati kishte autoritetin përjashtimor për të disbursuar fonde nga ai.

parapamje|majtas|372px|Denarius i prerë nga Gneu Neriusi, i cili ishte kuestor urban në v. 49 p.e.s. Faqja kryesore paraqet Saturnin, në tempullin e të cilit mbaheshin aerarium dhe standardet e legjioneve. Faqja tjetër tregon një aquila midis dy standardeve, me shkrimin H përr hastati dhe P për principes, dhe emrat e konsujve.
Çezari e zëvendësoi administrimin kuestorian me administrimin e dy aediles. Në vitin 28 p.e.s., Augusti e kaloi aerarium te dy praefecti aerarii, të zgjedhur për vit nga Senati nga ish-pretorët. Në vitin 23 të e.s., ata do të zëvendësoheshin nga dy pretorë (praetores aerarii ose ad aerarium), të përzgjedhur me short gjatë mandatit të tyre në detyrë. Klaudi në vitin 44 të e.s. riktheu kuestorët, por duke i emëruar perandori për tre vjetë. Në vitin 56 të e.s., Neroni i zëvendësoi dy ish-pretorët e zgjedhur nën të njëjtit kushte.

Nga koha e Republikës së Vonë, guvernatorët provincialë kishin thesaret e tyre provinciale, të quajtur  (fillimisht i referoheshin një "kulete ose traste me para").Ciceronin. In Verrem, 2.3.197. Me kalimin e kohës, thesaret e guvernatorëve u bashkuan me atë të perandorit në një fiscus perandorak. Megjithatë, pas njëfarë kohe, pasi pushteti i perandorëve u rrit më tej, ky dallim midis thesareve të administruar nga senati dhe atyre provincialë u bënë të parëndësishëm. Të ardhurat nga provincat senatoriale do të kalonin gjithmonë e më shumë nga  te  përgjatë Principatit të hershëm. Nga koha e Honoriusit dhe Kodit Teodosian, çdo mbetje e dallimeve ishte shuar.

Shtrirja në të cilën rregjistrimet ishin centralizuar në aerarium mund të jetë tepruar. Reformat e ndryshme të kryera në kohët e mëpërshme mund të nënkuptojnë menaxhim shpërfillës, falsifikim, ose humbje të rregjistrimeve. Edhe në Periudhën Republikane, Ciceroni ankohej për shtrirjen në të cilën rregjistrimet publike menaxhoheshin dhe në periudhat e mëvonshme, shtrirja në të cilën rregjistrimet publike përdoreshin vërtetë për referencë është kundërthënëse: studjuesit, p.sh.: Theodor Mommsen, kanë argumentuar se burimet e ligjit në Perandorinë e Vonë Romake nuk mbështeteshin në rregjistrimet shtetërore, por në ato të individëve privatë, shkollat ligjore dhe administratorët provincialë.

parapamje|345px|Tempulli i Saturnit në Forumin Romak, selia e Aerarium
 Aerarium sanctius 
Përveç thesarit të përgjithshëm, të mbështetur nga taksat e përgjithshme dhe të ngarkuar me shpenzimet e zakonshme, kishte një fond special rezervë, gjithashtu në Tempullin e Saturnit, aerarium sanctum (ose sanctius). Ky fond me gjasa fillimisht përbëhej nga plaçka e luftës. Në vijim ai u mbajt kryesisht nga një taks pesë përqint mbi vlerën e të gjitha manumisioneve të skllevërve. Ky fond nuk duhet të prekej përveç në raste të nevojës së skajshme. Ai do të vijonte deri në vitin 49 p.e.s., kur Jul Çezari, pas zaptimit të qytetit të Romës, gjatë luftës civile do ta plaçkiste këtë fond të posaçëm.

 Aerarium militare 
Përveç krijimit të fiscus, Augusti krijoi gjithashtu në vitin 6 të e.s. një thesar ushtarak (aerarium militare) si një fond për përfitimin e veteranëve të tërhequr. Ai fillimisht përmbante 170 miljonë sesterca të fondeve të vetë perandorit, të mbështetur nga taksa të reja, një pesë përqint taksim mbi trashëgimin (vicesim hereditarium) dhe një përqint taksim të shitjeve në ankande. Administrimi i tij ishte në duart e tre praefecti aerarii militaris. Në fillim ata caktoheshin me short, por më pas nga perandori, nga ish-pretorët, për tre vjetë.

 Tribuni aerarii 
Tribuni aerarii ("tribunët e thesarit") kanë qenë subjekt i shumë debatesh. Ata supozohej të ishin të njëjtë me curatores tribuum dhe të kenë qenë zyrtarë që, nën Organizimin Servian, mblidhnin taksa lufte (tributum) nga fiset dhe taksa për frymë mbi aerarii (banorë që nuk bënin pjesë te fiset origjinale romake, që i nënshtroheshin taksimit për frymë). Ata vepronin gjithashtu si llogaritarë të equites dhe ushtarëve në shërbim në secilin fis. Nëpërmjet Lex Aurelia iudiciaria (70 p.e.s.) u hartua lista e gjykatësve, përveç senatorëve dhe equites, të tribuni aerarii. Nëse këta ishin pasuesit e të mësipërmve, apo një rang i ri ngushtësisht i lidhur me equites, ose edhe të njëjtë me këta të fundit, është e paqartë.

Sipas Theodor Mommsen, ata ishin persona që zotëronin census ekuestër, por jo kal publik. Ata do të hiqeshin nga lista e gjykatësve nga Jul Çezari, por u zëvendësuan nga Augusti. Sipas Johan Nicolai Madvig, tribuni aerarii origjinalë nuk ishin fare zyrtarë, por individë privatë me mjete të konsiderueshme, mjaft të ndryshëm nga curatores tribuum, që ndërmerrnin disa punë financiare të lidhura me fiset e tyre. Pastaj, si në rastin e equites, termi do të zgjerohej për të përfshirë të gjithë ata që zotëronin kualifikimin pronësor që do ti caktonte ata për të shërbyer si tribuni aerarii.

Publicum
Përpara decemviratit në vitin 451 p.e.s., kishte një institucion të veçuar të njohur si publicum.

Në një numër rastesh është rregjistruar se patricë të ndryshëm hasnin në zemërimin e plebejve duke i paguar plaçkat nga lufta te publicum, në vend se te aerarium, për shembull Kuint Fabius Vibulani në vitin 485 p.e.s. duke pasuar një fitore mbi volskët dhe ekuit.Tit Livi, [https://en.wikisource.org/wiki/From_the_Founding_of_the_City/Book)2#42 Ab urbe condita, 2.42.] Nga kjo është argumentuar se publicum ishte një fond i administruar nga patricët,Barthold Georg Niebuhr, Roman History, II, fq. 25 por kjo është vënë në diskutim nga të tjerët.Albert Schwegler, Römische Geschichte, II, 286

Shiko gjithashtu

 Haraçi
 Financa
 Banka
 Financa publike
 Buxheti ushtarak
 Kontabiliteti
 Thesari (send)
 Vicesima hereditatium
 Gotthograikia
 Vardariotai
 Abusus
 Ager publicus
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Auctoritas
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Cannaba
 Censori
 Cirku Romak
 Civitas
 Cliens
 Consilium principis
 Consistorium
 Contio
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dux
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Forumet Romake
 Fructus
 Gens
 Harku i Triumfit
 Horreum
 Horreum (Epir)
 Hospitium
 Imperator
 Imperium
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Iurisdictio
 Jus
 Ius civile
 Kalendari Romak
 Kalendat
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kodeksi i Justinianit
 Kodeksi i Theodosit
 Kolona e Fitores
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Lapis manalis
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Lustrum
 Lustratio
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Optimates dhe populares
 Orcus
 Ordines
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Patronazhi në Romën e Lashtë
 Patronus
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Possessio
 Potestas
 Pretori
 Primus inter pares
 Provinca romake e Epirit
 Provocatio ad populum
 Republika Romake
 Rogatio
 Roma quadrata
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Ushtria Romake
 Usucapio
 Usus
 Veshjet në Romën e lashtë
 Vicus
 Vigiles
 Vila Romake
 Villa rustica
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Citatime fundore=

Bibliografia




 Mark Tulius Ciceroni. In Verrem, 2.3.



 Tit Livi, [https://en.wikisource.org/wiki/From_the_Founding_of_the_City/Book)2 Ab urbe condita, 2.]
 Barthold Georg Niebuhr, Roman History, II.
 Albert Schwegler, Römische Geschichte, II.


Lidhje të jashtme
Aerarium (artikull te A Dictionary of Greek and Roman Antiquities e Smithit)


Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë
Kategoria:Financë publike
Kategoria:Ligji tatimor
Kategoria:Histori ekonomike