Fjalimi Mortor i Perikliut

"Fjalimi Mortor i Perikliut" është një fjalim i famshëm nga Historia e Luftës së Peloponezit e Tukididit.  Fjalimi mendohet të jetë mbajtur nga Perikliu, një politikan i shquar athinas, në fund të vitit të parë të Luftës së Peloponezit (431–404 pr.K.)  si pjesë e varrimit publik vjetor për të rënët në luftë.

 Sfondi 

Në fund të shekullit V para Krishtit, në Athinën e Lashtë ishte bërë një praktikë e vendosur mbajtja e një varrimi publik në nder të të gjithë atyre që kishin rënë në luftë.  Mbetjet e të rënëve  liheshin në një tendë për tre ditë, që njerëzit të kishin mundësi të sillnin ofertat e tyre. Më pas zhvillohej një procesion mortor, ku dhjetë arkivole prej selvie mbanin mbetjet, nga një për secilën prej fiseve athinase, dhe një arkivol i njëmbëdhjetë lihej bosh, simbolikisht, për ata që mungonin ose trupat e të cilëve nuk ishin gjetur. Së fundmi, ata varroseshin në një varrezë publike (në Kerameikos). Pjesa e fundit e ceremonisë ishte një fjalim i mbajtur nga një qytetar i shquar athinas, i përzgjedhur nga shteti.

Disa fjalime mortore nga Athina klasike janë ruajtur deri më sot, dhe duket se e mbështesin pohimin e Tukididit se kjo ishte një praktikë e rregullt e zakoneve funerare athinase gjatë kohës së luftës. 

Fjalimi Mortor është regjistruar nga Tukididi në librin e dytë të veprës së tij të famshme Historia e Luftës së Peloponezit. Edhe pse Tukididi e paraqet fjalimin në vetën e parë, sikur të ishte një regjistrim fjalë për fjalë i asaj që tha Perikliu, ka pak dyshim se ai e ka redaktuar atë – të paktën në një farë mase. Qysh në fillim të veprës së tij, Tukididi deklaron se fjalimet që paraqet nuk janë transkriptime të sakta, por synojnë të përfaqësojnë idetë kryesore të asaj që është thënë dhe atë që, sipas tij, “ishte e nevojshme për situatën”. Mund të jemi mjaftueshëm të sigurt që Perikliu mbajti një fjalim në fund të vitit të parë të luftës, por nuk ka konsensus se në çfarë shkalle versioni i Tukididit i ngjan fjalimit të vërtetë të Perikliut.Një faktor tjetër konfuz është se dihet që Perikli mbajti një fjalim tjetër mortor në vitin 440 para Krishtit gjatë Luftës së Samiut.  Është e mundur që elementë nga të dy fjalimet të jenë përfshirë në versionin e Tukididit. Megjithatë, Tukididi ishte shumë i kujdesshëm në dokumentimin e tij dhe gjithmonë shënonte nivelin e sigurisë së burimeve të tij. Në mënyrë domethënëse, ai nis rrëfimin e fjalimit me fjalët: "Περικλῆς ὁ Ξανθίππου… ἔλεγε τοιάδε", që do të thotë "Perikli, djali i Ksantipos, foli kështu". Nëse do ta kishte cituar fjalimin fjalë për fjalë, ai do të kishte shkruar "τάδε" ("këto fjalë") në vend të "τοιάδε" ("këso fjalësh" ose "fjalë të tilla"). Edhe autorësia e Fjalimit Mortor nuk është e sigurtë; Platoni në Menekseni i atribuon autorësinë shoqes së Perikliut, Aspazisë. 

 Përmbajtja e fjalimit 
Fjalimi Mortor ka rëndësi të veçantë sepse dallon nga forma e zakonshme e fjalimeve funerare athinase. On the degree of departure, see  David Cartwright e përshkruan atë si "një lavdërim i Athinës vetë...".  Fjalimi lavdëron arritjet e Athinës dhe është dizajnuar për të ndezur frymën e një shteti që ende është në luftë.

 Proemi (2.35) 
Fjalimi fillon duke lavdëruar zakonet e varrimit publik për të rënët, por kritikon futjen e fjalimit, duke argumentuar se "reputacionet e shumë burrave të guximshëm" nuk duhet të "rrezikohen në gojën e një individi të vetëm".  Perikli thotë se folësi i fjalimit ka një detyrë të pamundur: të kënaqë shokët e të rënëve, të cilët dëshirojnë që veprat e tyre të madhërohen, ndërsa të gjithë të tjerët mund të ndjejnë xhelozi dhe të dyshojnë për ekzagjerim. 

 Lavdërimi i të rënëve në luftë (2.36–2.42) 
Perikli fillon duke lavdëruar të rënët, ashtu si dhe fjalimet tjera funerare athinase, duke treguar respekt për paraardhësit e athinasve të sotëm (2.36.1 – 2.36.3), dhe përmend shkurtimisht fitimin e perandorisë.

Në këtë pikë, megjithatë, Perikli largohet në mënyrë dramatike nga shembulli i fjalimeve të tjera funerare athinase dhe anashkalon arritjet e mëdha ushtarake të së kaluarës së Athinës: "Ajo pjesë e historisë sonë që tregon për fitoret ushtarake që na dhanë posedimet tona, ose për guximin e shpejtë me të cilin ne apo të parët tanë i ndalëm sulmet helene apo të huaja, është një temë shumë e njohur për dëgjuesit e mi, prandaj nuk do të ndalem aty."  Në vend të kësaj, Perikli propozon të fokusohet te "rruga që na çoi në këtë pozicion, forma e qeverisjes nën të cilën u rrit madhështia jonë, dhe zakonet kombëtare nga të cilat ajo lindi".  Kjo do të thotë që ai përqendrohet tek Athina e kohës së tij; kështu, Perikli sipas Tukididit vendos të nderojë të rënët në luftë duke lavdëruar qytetin për të cilin ata dhanë jetën.

 Madhështia e Athinës 
"Nëse i hedhim një sy ligjeve, ato ofrojnë drejtësi të barabartë për të gjithë në mosmarrëveshjet private... nëse një njeri është i aftë të shërbejë shtetit, nuk pengohet nga pozicioni i tij i thjeshtë. Liria që gëzojmë në qeverisjen tonë shtrihet edhe në jetën tonë të përditshme. Atje, larg nga mbikëqyrja xheloze mbi njëri-tjetrin, nuk ndihemi të detyruar të zemërohemi me fqinjët për atë që bëjnë sipas dëshirës së tyre..." Këto rreshta janë themeli i shprehjes së famshme "drejtësi e barabartë para ligjit." Shtrirja e lirive që përmendi Perikli përfshinte edhe politikën e jashtme të Athinës: "Ne hapim qytetin tonë për botën, dhe asnjëherë me veprime të huaja nuk i përjashtojmë të huajt nga mundësia për të mësuar ose për të vëzhguar, edhe pse sytë e një armiku herë pas here përfitojnë nga kjo bujari...".  Megjithatë, sipas Periklit, vlerat e barazisë dhe hapjes nuk pengojnë madhështinë e Athinës, përkundrazi, e fuqizojnë atë: "... përparimi në jetën publike varet nga reputacioni për aftësi, dhe konsideratat klasore nuk lejohen të ndërhyjnë në meritë... qytetarët tanë të zakonshëm, edhe pse të zënë me punë të ndryshme, janë gjyqtarë të drejtë për çështjet publike... në Athinë jetojmë pikërisht ashtu si duam, dhe megjithatë jemi gjithmonë të gatshëm të përballemi me çdo rrezik legjitim." 

Në kulmin e lavdërimit të Athinës, Perikli deklaron: "Në pak fjalë, them se si qytet ne jemi shkolla e Heladës; dhe dyshoj nëse bota mund të prodhojë një njeri, që, kur mbështetet vetëm tek vetja, është i barabartë me kaq shumë emergjenca dhe i begatuar me kaq shumëshkallëzueshmëri të lumtur si athinasi."  Më në fund, Perikli lidh lavdërimin e tij për qytetin me të rënët athinas për të cilët flet: "…sepse Athina që kam lavdëruar është vetëm ajo që heroizmi i këtyre dhe të ngjashmëve me ta e ka bërë... asnjëri prej këtyre burrave nuk lejonte që pasuria me shpresën e gëzimit të së ardhmes ta dobësonte shpirtin e tij, as varfëria me shpresën e ditës së lirisë dhe pasurisë ta bënte të shmangte rrezikun. Jo, duke konsideruar se hakmarrja ndaj armiqve ishte më e dëshirueshme se çdo bekim personal, dhe duke e parë këtë si rrezikun më të lavdishëm, ata me gëzim vendosën ta pranojnë rrezikun… Kështu, duke zgjedhur të vdesin duke u rezistuar, në vend që të jetonin duke u nënshtruar, ata u larguan vetëm nga turpi…"  Përfundimi duket i pashmangshëm: "Prandaj, duke gjykuar se të jesh i lumtur do të thotë të jesh i lirë, dhe të jesh i lirë do të thotë të jesh trim, mos u shmangni nga rreziqet e luftës." Me lidhjen e plotë të madhështisë së Athinës, Perikli kalon të flasë drejtpërdrejt me audiencën e tij.

 Lavdërim për ushtrinë e Athinës 
Në fjalimin e tij, Perikli theksonte madhështinë e Athinës për t'u bërë të qartë qytetarëve se duhet të vazhdonin të mbështesnin luftën, duke u treguar atyre se për çfarë po luftonin ishte jashtëzakonisht e rëndësishme. Ai shpjegonte se ushtarët për të cilët po fliste i kishin dhënë jetën për një kauzë që mbrojti qytetin e Athinës dhe lirinë e saj.  Perikli lavdëronte Athinën për veçoritë që e dallonin nga fqinjët, si demokracia e saj, duke theksuar se besimi i drejtë i vihej qytetarëve dhe jo vetëm sistemit apo politikave të qytetit. Qytetarët gëzonin një liri që ishte e ndryshme nga ajo e armikut të tyre, Lakedemonët.  Ai i konsideronte ushtarët që dhanë jetën si plotësisht të merituar për nder dhe, nëse dikush dyshonte, duhej të shikonte momentet e tyre të fundit kur flijuan jetën për atdheun — një fakt që nuk duhej të linte asnjë dyshim në mendjen e skeptikut.  Perikli shpjegonte se të luftoje për vendin ishte një nder i madh, njësoj sikur të vishje një mantel që fshehte çdo papërsosmëri, sepse meritat e tij si qytetar i mbulonin ato.  Ai lavdëronte ushtarët për qëndrimin e tyre të palëkundur gjatë luftës, duke treguar se ata vunë në plan të dytë dëshirat dhe nevojat personale për kauzën më të madhe. Qytetarët athinas, sipas tij, ishin të veçantë në krahasim me qytetarët e vendeve të tjera — të hapur mendërisht, tolerantë dhe gati të kuptonin e ndjekin urdhëra. Sistemi i tyre demokratik u mundësonte atyre të kishin zërin e tyre mes atyre që merrnin vendimet e rëndësishme që i prekeshin drejtpërdrejt. Për këtë arsye, Perikli theksonte se nderi më i madh dhe akti më i trimërisë në Athinë ishte të jetoje dhe të vdisje për lirinë e shtetit — një liri që, sipas Periklit, e bënte Athinën më të ndryshme dhe më të veçantë se çdo qytet fqinj. 

 Thirrje për të gjallët (2.43–2.45) 
Pastaj Perikli i drejtohet audiencës dhe i nxitet të përmbushin standardet që kanë vendosur të rënët: "Kështu vdiqën këta burra, siç i ngjanë athinasve. Ju, të mbijetuarit e tyre, duhet të vendosni të keni të njëjtën vendosmëri të palëkundur në fushën e betejës, edhe pse mund të luteni që rezultati të jetë më i lumtur." 

Perikli i drejtohet vetëm këtu vejusheve të të rënëve, duke u thënë se "shpërblimi më i madh për një grua është që të mos përmendet fare, as për mirë e as për keq."  Ky fragment citohet shpesh si përfaqësues i qëndrimeve të athinasve ndaj rolit të grave në jetën publike,  por gjithashtu lidhet me sjelljen e zakonshme të grave si vajtuese në funerale private. 

 Epilogu (2.46) 
Perikli përfundon me një epilog të shkurtër, duke i kujtuar audiencës vështirësinë e detyrës për të folur për të vdekurit. Më pas, audienca shpërndahet.

 Gjuha dhe përkthimet 

Gjuha greke e Tukididit është famëkeqisht e vështirë, por gjuha e Fjalimit Mortor të Periklit konsiderohet nga shumë të jetë pjesa më e vështirë dhe virtuozë në Histori të Luftës Peloponeze.  Fjalimi është i mbushur me mjete retorike, si antiteza, anakolutoni, asindetoni, anastrofa, hiperbatoja dhe të tjera; më i famshmi është pasimi i shpejtë i fjalëve proparoksitone që fillojnë me e ("τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ' ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες" [duke gjykuar guximin lirinë dhe liria lumturinë]) në kulmin e fjalimit (43.4). Stili është qëllimisht i përpunuar, në përputhje me preferencën stilistike të sofistëve. Ekzistojnë disa përkthime të ndryshme në anglisht të këtij fjalimi.

Peter Aston shkroi një version koral të titulluar Kështu dhanë trupat e tyre,  i publikuar në vitin 1976. 

 Krahasimi me Fjalimin e Getisburgut 
Ekspertët amerikanë të Luftës Civile, Louis Warren dhe Garry Wills, kanë analizuar ngjashmëritë midis fjalimit mortor të Periklit dhe të famshmit Fjalim të Getisburgut të Abraham Linkolnit.   Garry Wills, Lincoln at Gettysburg (New York: Simon and Schuster 1992) pp. 182, 212 and appendix IIIb.   Fjalimi i Linkolnit, ashtu si ai i Perikliut:

 Fillon me nderimin e të parëve të respektuar: "Tetëdhjetë e shtatë vjet më parë, baballarët tanë sollën në këtë kontinent..."
 Lavdëron veçantinë e përkushtimit të Shtetit ndaj demokracisë: "...një komb të ri, i lindur në liri dhe i përkushtuar ndaj parimit që të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë... qeveri e popullit, nga populli dhe për popullin..."
 Përmend vështirësitë që ka folësi në një rast të tillë, "...ne nuk mund ta përkushtojmë, nuk mund ta shenjtërojmë, nuk mund ta bekojmë këtë tokë"
 I nxit të mbijetuarit të ndjekin shembullin e të vdekurve, "Ne të gjallët duhet të jemi të përkushtuar këtu për detyrën e madhe që kemi përpara"
 Kontraston fuqinë e fjalëve dhe veprave, "Burra të guximshëm, të gjallë e të vdekur, që luftuan këtu, e kanë shenjtëruar këtë vend, shumë më tepër se sa mund të shtojmë apo ulim ne... Bota do ta harrojë atë që themi këtu, por kurrë nuk do ta harrojë atë që ata bënë." 

Nuk dihet me siguri nëse Linkolni u ndikua drejtpërdrejt nga fjalimi i Periklit në funeral. Wills nuk pretendon se Linkolni e mori atë si burim, megjithatë Edward Everett, i cili mbajti një oracion të gjatë në të njëjtën ceremoni në Getisburg, filloi duke përmendur "shembullin athinas". Garry Wills, Lincoln at Gettysburg (New York: Simon and Schuster 1992)  pp. 41–42, appendix IIIa.

 Shënime 

 Referime 

Kategoria:Fjalimet e krerëve të shteteve
Kategoria:Lufta e Peloponezit