Kolonia Romake

Një koloni romake (njëjësi latinisht  shumësi ) ishte një ngulim i qytetarëve romakë, duke themeluar një stacion romak në territorin e federuar ose të pushtuar, me qëllim sigurimin e tij. Në vijim, gjithësesi, termi do të përcaktonte statusin më të lartë të një qyteti romak. Është gjithashtu origjina e termit modern "koloni".

Veçoritë
Nën Republikën Romake, e cila nuk kishte ushtri të përhershme, qytetarët e saj u ngulitën në qytetet e pushtuara si një lloj garnizoni. Ishin dy lloje kolonish:E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) 3-33A.N. Sherëin-Ëhite, The Roman Citizenship, 86

 Koloni Romake, coloniae civium Romanorum ose coloniae maritimae, pasi ato shpesh ndërtoheshin afër detit, p.sh. Ostia (350 p.e.s.) dhe Rimini (268 p.e.s.). Kolonët përbëheshin prej rreth tre qint veteranë romakë me familjet e tyre, të cilëve u caktoheshin nga 1 deri në 2.5 hektarë tokë bujqësore nga ager colonicus (tokat shtetërore), si dhe përdorimin lirë të ager compascus scripturarius (tokat e zakonshme shtetërore) për kullota dhe pyje.C.G.Severino, Crotone. Da polis a città di Calabria, 1988, fq. 29
 Kolonitë Latine (coloniae latinae) ishin në mënyrë të konsiderueshme më të mëdha se kolonitë romake. Ato ishin fortesa ushtarake afër ose në territor armik. Ato mund të kenë qenë të ngjashme me klerukinë Athinase. Kolonëve u jepeshin prona të mëdha deri në 35 hektarë. Ata e humbisnin qytetarinë romake (d.m.th. shtetësinë), të cilën ata mund ta rifitonin nëse riktheheshin në Romë.

Pas vitit 133 p.e.s. tribunës futën reforma për të mbështetur të qytetarët e varfër, për tu bërë fermerë prapë në kolonitë e reja si ngulime bujqësore (p.sh. Tarentum në vitin 122 p.e.s.).

Nën Jul Çezarin dhe periudhën perandorake, duke filluar nga Augusti, mijëra veteranëve legjionarë romakë iu dhanë toka në shumë coloniae përgjatë perandorisë dhe qenë përgjegjës për romanizimin e shumë territoreve (kryesisht në përhapjen e latinishtes, Ligjeve Romake and zakoneve romake).

Historia
Sipas Tit Livit, kolonitë e para të Romës u themeluan rreth vitit 752 p.e.s. në Antemnae dhe Crustumerium, të dyja në Latium.Tit Livi, Ab Urbe Condita Libri, 1:11

Koloni të tjera u themeluan në Signia në shekullin e VI p.e.s., Velitrae dhe Norba në shekullin e V p.e.s., pastaj Ostia, Antiumi dhe Tarracina në fundin e shekullit të IV. Në periudhën e parë të kolonizimit, e cila zgjati deri në fund të Luftërave Punike, kolonitë ishin kryesisht ushtarake në qëllim, duke synuar të mbronin territorin romak.

Kolonia e parë romake jashtë Italisë ishte me gjasa Italica në Hispania e themeluar në vitin 206 p.e.s. nga Publius Kornelius Shipioni gjatë Luftës së Dytë Punike.Apiani, Iberian Wars 38

Gjatë Perandorisë, kolonitë u bënë qendra të mëdha për ngulimin e veteranëve të ushtrisë, veçanërisht në Afrikën Veriore Romake, e cila kishte dendësinë më të madhe të kolonive romake për rajon në Perandorinë Romake, ku popullsia italike përbënte më shumë se një të tretën e popullsisë së përgjithshme gjatë shekullit të II.

Nën Mbretërinë

 752 p.e.s. në Antemnae dhe Crustumerium, të dyja në Latium.
 745 p.e.s. (ose 737 p.e.s.) Fidenae u bë një koloni romake
 737 p.e.s. Cameria

Nën Republikën Romake

 396 p.e.s. Veii dhe Fidenae mposhten. 4 tribu të reja romake [distrikt zgjedhor] u organizuan (Stellatina, Tromentana, Sabatina, Arniensis) 
 385 p.e.s. Satricum (humbur dhe djegur në vitin 346 p.e.s.) 
 354–349 p.e.s. Tibur, Praeneste, Caere (Latium) marrëveshje aleance 
 332 p.e.s. (ose më vonë): Sutrium, Nepete (Latium), 
 338 p.e.s. Ostia koloni dhe port

Kontratat e reja bilaterale mbrojtëse me Falerii, Tarquinii (Etruria) Caere (prapë), Pomptina dhe Poplilia tribus (tribu) u formuan territoret e Antiumit
 338 p.e.s. banorët e Capua-s morën të drejtën e qytetarisë romake 
 335 p.e.s. Cales (Latium) 
 332 p.e.s. (u krijuan dy tribu të reja votuese): Scaptia, Maecia
 329 p.e.s. Anxur (Latium) 
 318 p.e.s. U themelua tribuja Falerna, Cales bëri kontratë me Romën prapë
 318 p.e.s. Canusium (Apulia) 
 Municipia të reja të formuara nga qytezat e vogla përreth Romës: Aricia, Lanuvium, Nomentum, Pedum, Tusculum. Kontrata ius latina u bënë me Tiburin, Praeneste-n, Lavinium, Cora-n (Latium) 
 Kontrata  u bënë me Circei, Notba, Setia, Signia, Nepi, Ardea, Gabii
  dhe 
 U krijuan Ufentina tribus (në territoret e qytetit volsk të Antiumit), Privernum, Velitrae, Terracia, Fondi dhe Fotmiae bënë kontrata me Romën (cives sine suffragio) 
 315 p.e.s. Luceria (Apulia) 
 313 p.e.s. Suessula, Saticula (Campania) 
 303 p.e.s. Alba Fucens, Carsioli, Sora (Latium) 
 299 p.e.s. Nequinum (Narnia/Narni në Etruria dhe Umbria) ishte një fortesë kyçe kundër tribuve Samnite
 296 p.e.s. Minturnae (Latium) 
 291 p.e.s. Venusia (Apulia) koloni (20,000 banorë meshkuj) për të kontrolluar tributë samnite
 290 p.e.s. rrethohet dhe pushtohet Pinceum, shpejtë bëhet një koloni romake
 290 p.e.s. (?)Hatri (Atria) buzë Adriatikut (Abruco) 
 289 p.e.s. (ose në vitin 283 p.e.s.) Sena Gallica (Umbria)  
 286 p.e.s. Castrum Novum Picenii, 264 p.e.s. (?) koloni të Picenumit (Abruco) 
 273 p.e.s. Paestum (Latium) 
 273 p.e.s. Cosa (Etruria) 
 268 p.e.s. Beneventum (Samnium) 
 268 p.e.s. Ariminum (Aemilia) 
 268 p.e.s. Brundisium (Apulia) 
 264 p.e.s. Firmum
 263 p.e.s. Aesernia (Samnium)
 247 p.e.s. Alsium (Etruria) 
 245 p.e.s. Fregenae (Etruria) 
 222 p.e.s. Mediolanum (Transpadana) 
 218 p.e.s. Placentia (Aemilia) 
 218 Cremona (Venetia et Histria) 
 197–192 p.e.s. Volturnum, Liternum, Puteoli, Salernum (Campania) Sipontum, Buxentum (Calabria) 
 196 p.e.s. Brixia (Venetia et Histria) 
 193 p.e.s. Copia (Lucania et Bruttii) 
 192 p.e.s.Vibo Valentia (Lucania et Bruttii) 
 189 p.e.s. Bononia (Aemilia) 
 184 p.e.s. Pisaurum (Umbria), Potentia Romanorum (Lucania et Bruttii) 
 183 p.e.s. Mutina, Parma (Aemilia) 
 181 p.e.s. Aquilea (Venetia es Histria) Gravisca (Latium) 
 180 p.e.s. Portus Pisanus  (Etruria) 
 177 p.e.s. Luna (Etruria) 
 125 p.e.s. Pollentia, Vardacate (Liguria) 
 123–118 p.e.s. Hasta, Dertona (Liguria)  
 100 p.e.s. Eporedia (Transpadana, tani në rajonin e Piemontes)
 36 p.e.s. Tauromenium(Sicilia)
 21 p.e.s. Catina (Sicilia)
 21 p.e.s. Syracusæ (Sicilia)
 21 p.e.s. Thermæ (Sicilia)
 21 p.e.s. Tyndaris (Sicilia)

 Nën Principatën Romake 

Kolonitë nuk u themeluan në shkallë të gjerë deri në fillimin e Principatës. Augusti, i cili dëshironte të nguliste mbi njëqint mijë nga veteranët e tij, pas përfundimit të luftërave të tij civile, filloi një program masiv krijimi kolonish përgjatë perandorisë së tij. Megjithatë, jo të gjitha kolonitë ishin qytete të reja. Shumë ishin krijuar nga vendbanime tashmë të banuara dhe procesi i kolonizimit thjeshtë i zgjeroi ato. Disa nga këto koloni më vonë do të rriteshin në qytete të mëdha (Këlni i tanishëm u themelua fillimisht si një koloni romake). Gjatë kësaj kohe, qytetet provinciale morën rangun kolonive, duke fituar disa të drejta dhe privilegje. Pas periudhës së perandorëve Severanë kolonitë e reja ishin vetëm qytete që iu dha statusi (shpesh duke i përjashtuar nga taksimi) dhe në shumicën e rasteve gjatë kohëve të fundit perandorake, nuk kishte më ngulime legjionarësh të tërhequr.

 Efektet dhe trashëgimia e kolonizimit 
Kolonitë romake ndonjëherë shërbyen si një rezervë potenciale e veteranëve, që mund të thirreshin gjatë kohëve të krizave. Megjithatë, këto koloni shërbyen në mënyrë më të rëndësishme për të prodhuar qytetarë të ardhshëm romakë dhe kështu rekrutë për Ushtrinë Romake.

Kolonitë romake luajtën një rol të rëndësishëm në përhapjen e latinishtes brenda qenrës dhe jugut të Gadishullit Italian, gjatë perandorisë së hershme. Kolonitë u treguan popullsive vendase përreth një shembull të jetës romake. Kur veteranët nguliteshin zakonisht kishte beqarë deri në lirim, që martoheshin me gra vendase, kolonitë prireshin të bëheshin kulturalisht të integruara me rrethinat e tyre brenda pak brezave.

Shembuj
 Emri modern Emri latin Vendi modern Provinca romake Themelimi ose promovimi Themeluesi ose promotori Informacion shtesëArles Colonia Iulia Paterna Arelatensis Sextanorum Franca Gallia Narbonensis 45 p.e.s. Jul Çezari Beogradi Singidunumi Serbia Moesia Superior 239 i e.s. Themeluar nga keltët rreth vitit 279 p.e.s., pushtuar nga romakët në vitin 15 p.e.s. Budapesti Aquincum Hungaria Panonia 41-54 Carteia Carteia Spanja Hispania Ulterior 171 p.e.s. Senati Romak Kolçester Colonia Claudia Victricensis Camulodunum Mbretëria e Bashkuar Britannia / Britannia Superior / Maxima Caesariensis 49 Klaudi Këlni  Colonia Claudia Ara Agrippinensium Gjermania Germania Inferior 50 Klaudi Jeruzalemi (në sitin e) Colonia Aelia Capitolina Hierosoloma Izraeli dhe Palestina Judaea pas Revoltës së Bar Kokhbasë Adriani Linkolni Lindum Colonia ose Colonia Domitiana Lindensium Mbretëria e Bashkuar Britannia / Britannia Inferior / Flavia Caesariensis 71 Domiciani Narbonë Colonia Iulia Paterna Claudius Narbo Martius Decumanorum Franca Gallia / Gallia Narbonensis  118 p.e.s. Gnaeus Domitius Ahenobarbus e rithemeluar nga Çezari në vitin 45 p.e.s. Patra Colonia Augusta Achaica Patrensis Greqia Achaia Pas Betejës së Aktiumit Augusti Şebinkarahisar Colonia (Κολώνεια) Turqia Bithynia et Pontus shekulli I p.e.s. Pompeu Prokopi i Çezaresë De Aedificiis 3.4.6-7 Mudanja Colonia Iulia Concordia Apamea Turqia Bithynia-Pontus  45 p.e.s. Jul Çezari Jorku Eboracum Mbretëria e Bashkuar Britannia / Britannia Inferior / Britannia Secunda fillimi i shekullit të III Karakala Mérida Colonia Emerita Augusta Spanja Hispania / Lusitania 25 p.e.s. Augusti Për veteranët e luftës së legjioneve V Alaudae dhe X Gemina Sarmizegetusa Colonia Ulpia Traiana Sarmizegetusa Rumania Dacia 106-110 Trajani Alba Iulia Apulum Rumania Dacia 180-192  Komodi Kluzh-Napoka Napoca Rumania Dacia gjysma e dytë e shekullit të II  Komodi Drobeta-Turnu Severin Drobeta Rumania Dacia 198-208  Septim Severi Gigen Oescus Bullgaria Moesia Inferior 106-112 Trajani Lubjana Colonia Iulia Aemona SlloveniaIllyricum 14 ose 15 Dekret i Augustit, përfunduar nga TiberiMbi sitin e Legio XV Apollinaris, pasi ai u largua për në Carnuntum  Debelt Colonia Flavia Pancensis Deultum Bullgaria Thracia Pas Vitit të Katër Perandorëve Vespaziani Për veteranët e Legio VIII Augusta Qalunya  Colonia Amosa ose Colonia EmmausKhalidi, 1992, fq. 309  Izraeli  Judaea Pas vitit 71 Vespaziani Mund të ketë qenë Emmaus i Besëlidhjes së Re.Conder dhe Kitchener, 1883, SWP III, fq. 40 Zaragoza/Saragossa  Caesaraugusta  Spanja  Hispania Tarraconensis  Midis viteve 25 p.e.s. dhe 11 p.e.s. Augusti Për ngulitur veteranët e ushtrisë nga Luftërat Kantabriane. Augsburg Augusta Vindelicorum Gjermania Raetia 15 p.e.s. Augusti Emri do të thotë "qyteti augustian i Vindelici" 

Shiko gjithashtu
 Lista e kolonive romake
 Romanizimi (kulturor)
 Iliro-romakët
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Qytetet kryesore të Ilirisë
 Lista e vendbanimeve në Iliri
 Të Drejtat Latine
 Martesa në Romën e lashtë
 Kultura e Romës së lashtë
 E drejta romake
 Të Drejtat Latine
 Historia e Kushtetutës romake
 Kodeksi i Justinianit
 Konkubinimi
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Feja romake
 Filozofia e lashtë romake
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti romak
 Kopshtet romake
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Ekonomia Romake
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Rrugët romake
 Kuzhina antike romake
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Veshjet në Romën e lashtë
 Moda e flokëve në Romën e lashtë
 Dhjetë pasionet e Romës së lashtë
 Pax Romana
 Letërsia e vjetër greke e romake

 Referime 

Bibliografia
 Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions. Swansea, UK: Classical Press of Wales.
 Broadhead, William. 2007. "Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement". In A Companion to the Roman Army. Edited by Paul Erdkamp, 148–163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell.
 Crawford, Michael H. 2014. "The Roman History of Roman Colonisation". In The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome. Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo.  Oxford; New York:  Oxford University Press.
 Curchin, Leonard A. 1991. Roman Spain: Conquest and Assimilation. London: Routledge.
 Fuhrmann, Christopher J. 2012. Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order. Oxford and New York: Oxford Univ. Press.
 Salmon, Edward T. 1955. "Roman Expansion and Roman Colonization in Italy". Phoenix 9.2: 63–75.
 Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy. Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London:  Institute of Classical Studies, University of London.
 Sears, Gareth. 2011. The Cities of Roman Africa. Stroud, UK: History Press.
 Termeer, Marleen K. 2010. "Early Colonies in Latium (ca. 534–338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence". Bulletin Antieke Beschaving 85:43–58.
 Woolf, Greg. 1998. Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul. Oxford: Oxford Univ. Press.

Lidhje të jashtme
 Jona Lendering, “Coloniae”, Livius.org (2006) 
 L. Adkins and R.A. Adkins, “Coloniae”, in L. Adkins and R.A. Adkins, Handbook to Life in Ancient Rome, New York, 1994. 
 M. Bunson, “colonies, Roman”, in M. Bunson, Encyclopedia of the Roman Empire, New York, 1994. 

Kategoria:Kolonializmi historik evropian
Kategoria:Koloni në lashtësi
Kategoria:Qytete të lashta
Kategoria:Romanizim
Kategoria:Roma e Lashtë