Selitë perandorake romake

Me seli perandorake romake nënkuptohen të gjitha ato struktura qytetare, ushtarake apo rurale, që bujtnin perandorët romakë (dhe comitatus i tyre prej ministrash/gjeneralë) në mënyrë të përhershme apo gjysmë-të përhershme, duke u shndërruar në rezidenca të mirëfillta perandorake (të përbëra shpesh nga një njësi qendrore, si një vilë apo një pallat i mirëfilltë perandorak dhe në struktura dytësore të bashkangjitura, si termat, cirqe, minta, etj.).

Ndonjëherë bëhej fjalë për shtabe të thjeshta të përgjithshme (si praetorium i një fortese legjionare) nga ku perandori komandonte armatat e një sektori të caktuar të limes në kohë lufte, apo kryeqytete të reja të mirëfillta të përhershme (për shembull Augusta Treverorum, Mediolanum dhe Sirmiumi) në konkurencë të drejtpërdrejtë me vetë Romën. Në këtë mënyrë do të zëvendësonin këtë të fundit si qendra të reja pushteti politiko-kulturor dhe fetar të Perandorisë Romake, megjithëse Roma do të vijonte të ruante selinë e pushteti senatorial dhe të mbetej formalisht kryeqyteti i vetëm.

Historia

Perandoria e Hershme
parapamje|majtas|upright=1.4|Harta e qytetit të Romës, kryeqytet për mbi dhjetë shekuj

Qe Oktavian Augusti, perandori i parë, që ndërtoi mbi Kodrën Palatine pallatet e para perandorake. Ai banoi aty për dekada të shumta deri sa vdiq, e ndodhur në vitin 14 të erës sonë. Pasuesi i tij, Tiberi, qe i pari që e transferoi rezidencën perandorake largë Romës në mënyrë permanente, për një pjesë të mirë të principatit të tij (nga viti 26 deri në vitin 37 të e.s.). Ky i fundit, në fakt, pas vdekjes së të birit Drusus minor, u zhvendos në të ashtuquajturën Villa Jovis në Kapri, nga ku vijoi të ushtronte pushtetin e vetë perandorak.Taciti, Annales, IV, 67; C. Scarre, Chronicle of the roman emperors, fq. 32; Cambridge Ancient History, L'impero romano da Augusto agli Antonini, fq. 300.

Gjatë pjesës së parë të shekullit të II, metropoli i Antiokisë (qyteti i tretë romak për nga popullsia), u përdor nga perandori Mark Ulpius Traiani në vitet 114-117, si "shtab të përgjithshëm" të ushtrisë në përgatitje të fushatave të afërta ushtarake, që e angazhuan në pushtimin e Mesopotamisë. Fati i njëjtë i takoi në pjesën e dytë të shekullit të II Lucius Verit, i cili po në Antiokia vendosi selinë e tij perandorake nga viti 163 deri në vitin 166, gjatë një varg të ri fushatash kundër parthëve.Historia Augusta, Vita Marci Antonini philosophi, 8.12; Verus, 7.1-3; 

Po në gjysmën e dytë të shekullit të II, në fillim qyteti i Akuileia (përgjatë dimrit të vitit 168/169), pastaj qyteti-castrum i Carnuntum (nga viti 171 deri në vitin 173Mark Aureli, Meditime, II.) dhe në fund Sirmiumi përgjatë Sava (në vitet 174/175 dhe në vitin 180Tertuliani, Apologeticum, XXV, 5.) do të bëheshin rezidenca gjysmë-permanente të perandor Mark Aurelit, në periudhën e Luftërave Markomanike. Dhe po në Sirmium qe shtabi i përgjithshëm në shekullin e III, i perandorëve Maksimin Traksit (në vitet 236-237Historia Augusta - Dy Maksiminët, 13.3; Herodiani, Roman History, VII, 2, 9.) dhe Klaudi II (në vitin 270).

Drejtë fundit të shekullit të II, Antiokia do të bëhej kryeqyteti i Peshenius Nigerit, që do të priste monedha në vitet 193-194, dhe Aleksandër Severit në vitet 213–214 Ndërsa më vonë, gjatë dimrave të viteve 216/217 dhe 217/218 do të kthehej në "shtab të përgjithshëm" të Karakalës, për fushatat kundër parthëve. Në kohën e Septim Severit, fortesa legjionare e Eburacum do të bëhej "shtabi i përgjithshëm" i Britannia, gjatë periudhës së fushatave ushtarake në Kaledoni në vitet 208-211.Historia Augusta, Vitae Septimius Severus, 19.1.<ref name="Erodiano3.15.2">Herodiani, History of the Roman Empire Since the Death of Marcus Aurelius, III, 15.2.]</ref> Ndërsa Galieni (253 – 268) do të zgjidhte Mediolanum si shtab të tij të përgjithshëm.

parapamje|upright=1.4|Kostandinopoja, kryeqyteti i dytë perandorak romak dhe pastaj i asaj Bizantine.
Perandoria e Vonë Romake
Me futjen e sistemit tetrarkik të Dioklecianit, "kryeqytetet" perandorake të paktën u katërfishuan (ose ndoshta më shumë) duke nisur nga viti 293, deri në vitin 305: Diokleciani do të zgjidhte Nikomedinë (përveç Antiokisë gjatë periudhës së fushatave kundër Sasanidëve të viteve 293-298), Maksimiani, augusti tjetër parapëlqeu të kishte dy, me Mediolanum dhe Akuilejën (e përdorur si si port lumoro-detar, ashtu si bazë ushtarake, duke parë afërsinë me limes të Claustra Alpium Iuliarum); ndërsa dy çezarët, Konstanc Klori dhe Galeriusi, do të zgjidhnin përkatësisht Augusta Treverorum (jo shumë largë nga limes renano) dhe Sirmiumi (pranë limes danubian dhe jo shumë largë nga qyteti i tij i lindjes, Felix Romuliana).

Por duke nisur nga vitet 298/299, edhe Galeriusi filloi të përdorte një të dytë, këtë herë pranë Detit Egje, në Selanik. Në thelb në periudhën e dytë tetrarkike, dy augustët dhe dy çezarët filluan të përdornin të paktën dy seli perandorake secili: [[Maksimiani, Mediolanum dhe Akuilejën, ndërsa Konstanc Klori, Augusta Treverorum dhe ndoshta Londinium (pas vitit 296) në Perëndim; Nikomedia dhe Antiokia për Dioklecianin, ndërsa Galerius do të përdorte Sirmiumin (së bashku me Felix Romuliana) dhe Selanikun, në Lindje.

Periudha e dytë tetrarkike pa Kostanc Klorin (tani august i ri për Perëndimin), ndërsa Augusta Treverorum si kryeqytetin e tij (përveç Eburacum vetëm për vitet 305 dhe 306Eutropi, Breviarium ab Urbe condita, X, 1.), Ndërsa Galeriusi (august për Lindjen) mund të zëvendësuar përfundimisht Sirmiumin me Felix Romuliana dhe Selanikun (nga viti 305 deri në vitin 311).

Kurse periudha pasuese e Luftës Civile të viteve 306-324, pa shumëfishimin e numrit të "kryeqyteteve perandorake":
 Kostandini mbajti rezidencën e tij perandorake (të paktën nga viti 306 deri në vitin 312 dhe pastaj në vitet 314 dhe 315), në Augusta Treverorum, tashmë "kryeqytet" i të atit, Konstanc Klorit, saqë do ta ripagëzonte: "Qyteti i Romës së Veriut". Në vijim të qëndrimit ai do të qëndronte gati në mënyrë të pandërprerë në Sirmium (nga viti 317 deri në vitin 324), duke e bërë kryeqytetin e vetë dhe "shtabin e përgjithshëm" të Ushtrive të Danubit. Edhe Horst mbështet se midis rezidencave të tij perandorake të parapëlqyera, përgjatë periudhës midis viteve 317 dhe 323, ndodheshin në si Sirmium, ashtu dhe në Serdica. Nga viti 330 do të themelonte, në fund Kostandinopolin, "Romën e Re" në Lindje, përveç ndarjes pastaj të perandorisë në pesë pjesë midis tre bijve të tij (Konstancit I, Konstantinit II dhe Konstancit II) dhe dy nipërve (Hanibalianit dhe Dalmatit II), duke u kthyer kështu në shumëfishimin e "kryeqyteteve" perandorake.
 Maksentiusi e mbajti në Romë rezidencën e tij, në pallatet e vjetra perandorake në Palatium nga viti 306 deri në vitin 312.
 Flavius Severi në fillim si çezar dhe pastaj si august do të bënte Mediolanum kryeqytetin e tij nga viti 305 deri në vitin 307.
 Maksimin Daja e bëre me gjasa prapë Nikomedinë kryeqytetin e tij, nga viti 305 deri në vitin 308 si çezar dhe pastaj si august deri në vitin 313.; Eutropi, Breviarium ab Urbe condita, X, 4.
 Licini mund të ketë zgjedhur si rezidencë të tijën perandorake, përsëri Sirmiumin dhe/ose Selanikun nga viti 308 deri në vitin 313, dhe pastaj Nikomedinë deri në vitin 324.

Antiokia do të bëhej "kryeqytet" ose të paktën qendër pushteti në Lindje, qoftë në kohën e Konstancit të II (nga viti 337 deri në vitin 350), qoftë në kohën e Valensit (si në vitet 369 dhe 370, ashtu dhe nga viti 375 deri në vitin 378). Përsëri Konstanci II do ta bënte Sirmiumin rezidencën e vetë perandorake, të paktën që nga viti 358, kur do ta vendoste aty "shtabin e ri të përgjithshëm" për fushatat ushtarake të zhvilluara kundër jazigëve dhe aleatëve kuadë, në vitin 361. Ndërsa kryeqyteti i fundit i Perandorisë Romake Perëndimore do të ishte Ravena nga viti 402 deri në vitin 476, kur perandori i fundit i Perëndimor, Romul Augusti, do të rrëzohej nga Odoakri.

Shiko gjithashtu

 Kryeqyteti
 Selia
 Sirmiumi
 Kostandinopoja
 Perandoria Romake Perëndimore
 Perandoria Bizantine
 Aerarium
 Ager publicus
 Amfiteatri Romak
 Amicitia
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti romak
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bovillae
 Cannaba
 Castra
 Cirku Romak
 Civitas
 Civitas libera
 Civitas foederata
 Civitas sine suffragio
 Civitas stipendaria
 Claustra Alpium Iuliarum
 Consilium principis
 Consistorium
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dominati (Roma)
 Drungos
 Dux
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Ergastulum
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Gens
 Harku i Triumfit
 Horreum
 Horreum (Epir)
 Hospitium
 Iliro-romakët
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Itinerari
 Jus
 Kalendari Romak
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Labici
 Lapis manalis
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Legjioni romak
 Lidhja Latine
 Limes Alutanus
 Limes Britannicus
 Limes Dacicus
 Limes Danubii
 Limes Moesicus
 Limes Pannonicus
 Limes Porolissensis
 Limes Sarmatiae
 Limes Transalutanus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Mansio
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Optimates dhe populares
 Orcus
 Ordines
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Pallati i Dioklecianit
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Peripli
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Primus inter pares
 Principati (Roma)
 Provinca romake e Epirit
 Rogatio
 Roma e Lashtë
 Roma quadrata
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Veshjet në Romën e lashtë
 Vicus
 Vila Romake
 Vivarium
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Citime fundore

Bibliografia
Burime parësore

 Historia Augusta, Vita Marci Antonini philosophi, Verus, Vitae Septimius Severus, I due Massimini.
 Mark Aureli, Meditime, II.
 Eutropi, [http://www.latin.it/autore/eutropio/breviarium Breviarium ab Urbe condita.
 Herodiani, History of the Roman Empire Since the Death of Marcus Aurelius.




 Publius Kornelius Taciti, Annales, libri IV.
 Tertuliani, Apologeticum, XXV.



Burime historiografike moderne


 A. Birley, Marco Aurelio, Milano, 1990.










Kategoria:Qeveria e Perandorisë Romake
Kategoria:Site Romake
Kategoria:Qytete të lashta
Kategoria:Historia e Mesdheut
Kategoria:Gjeografi historike