Klima e Romës së Lashtë

Klima e Romës së Lashtë varioi përgjatë ekzistencës së saj. Në gjysmën e parë të mijëvjeçarit të I p.e.s., klima e Italisë ishte më e lagësht dhe e ftohtë sesa tani dhe jugu i tanishëm i thatë kishte më shumë reshje. Rajonet veriore gjendeshin në zonën e klimës së mesme, ndërsa pjesa tjetër e Italisë gjendej në klimën subtropikale, duke pasur një klimë të ngrohtë dhe të butë. Gjatë shkrirjes vjetore të borës malore, edhe lumenjtë e vegjël do të vërshonin, duke lagur terrenin (Toskana dhe Moçalet Pontine konsideroheshin të pakalueshme në lashtësi). Ekzistenca e Qytetërimit Romak (duke përfshirë Perandorinë Romake Lindore) shtrihej në tre periudha klimatologjike: Periudha e Hershme Subatlantike (900 p.e.s.–175 i e.s.), Periudha e Mesme Subatlantike (175–750 i e.s.) dhe Periudha e Vonë Subatlantike (që nga viti 750).

Dëshmitë e shkruara të indikatorëve shkencorë arkeologjikë dhe natyrorë, në mënyrë të pavarur por konsistente tregojnë se gjatë Periudhës së shtrirjes maksimale të Perandorisë Romake dhe krizës fundore, klima pësoi mjaft ndryshime. Shtrirja më e madhe e perandorisë nën sundimin e Trajanit përkoi me Optimumin Klimatik Romak. Ndryshimi i klimës ndodhi në nivele të ndryshme, nga gati stasis e dukshme gjatë perandorisë së hershme, në lëkundjet e shpejta gjatë perandorisë së vonë. Megjithatë, ka akoma disa kundërthënie në nocionin e një periudhe të përgjithshme më të lagësht në Mesdheun Lindor –600 të e.s. për shkak të publikimeve kundërvënëse.

Klima e qëndrueshme
parapamje|majtas|379px|Leopardë në Mozaikun Magerius nga Tunizia moderne, shek. III. Mozaikë të shumtë romakë nga sitet e Afrikës Veriore paraqesin faunë tani të gjendur vetëm në Afrikën Tropikale, megjithëse është e paqartë nëse ndonjë ndryshim klimatik kontribuoi për të.
Përgjatë gjithë Mbretërisë dhe Republikës Romake ishte Periudha e ashtuquajtur Subatlantike, në të cilën do të zhvilloheshin gjithashtu qytet-shtetet greke dhe etruske. Ajo karakterizohej nga vera të freskëta dhe dimra të butë dhe të lagësh.

Në të njëjtën kohë kishte disa dimra drastikë, duke përfshirë ngrirjen e plotë së Tiberit në vitet 398 p.e.s., 396 p.e.s., 271 p.e.s. dhe 177 p.e.s.. Në shekujt në vijim raportime të herë pas hershme dimrash të ashpër do të lidheshin më shumë me përmbytjet sesa me akullin mbi Tiber. Dëshmi për një klimë më të freskët mesdhetare në vitet 600 p.e.s.–100 p.e.s. vijnë nga mbetjet e limaneve të lashta të Napolit dhe nga Adriatiku, të cilat gjendeshin rreth një metër poshtë nivelit të tanishëm ujit. Edward Gibbon, duke cituar burime të lashta, megjithëse Rini dhe Danubi ngrinin shpesh, duke i lehtësuar inkursionet e ushtrive barbare në perandori "përgjatë një ure të madhe dhe solide akulli". Duke sugjeruar klimë më të ftohtë, Gibbon pretendon gjithashtu se gjatë kohës së Çezarit renat gjendeshin zakonisht në pyjet moderne të Polonisë dhe Gjermanisë, ndërsa në kohën e tanishme renat nuk shikohen në jug të Balltikut.

Gjatë sundimit të Augustit klima u bë më e ngrohtë dhe thatësira në Afrikën Veriore u theksua. Biotopet e heterogaster urticae, e cila në Periudhën Romake gjendej më në veri sesa në vitet 1950, sugjeron se në Perandorinë e Hershme temperaturat mesatare të korrikut ishin të paktën 1 °C mbi ato të mesit të shekullit të XX. Plini i Riu shkruante se vera dhe ullinjtë kultivoheshin në pjesë më veriore të Italisë sesa në shekujt e mëparshëm, si Sasernae në shekullin e I p.e.s. (të dy atë e bir).

Erërat
Një krahasim i busullës moderne të erërave me situatën në shekullin e I të e.s. tregon disa dallime: në atë kohë fryrjet veriore në dimër ishin mjaft të rralla. Erërat tipike veri-perëndimore të cilat frynin rregullisht në korrik, tashmë nuk ekzistojnë. Flladi detar fillonte një muaj më herët, në prill. Vitruvi përmend erërat lagështi bartëse që frynin nga jugu ose perëndimi që mund të dëmtonin librat. Ka gjithashtu dëshmi që tregojnë se në Periudhën Romake klima mesdhetare ndikohej nga luhatjet me frekuencë të ulët në presionin e nivelit të detit mbi Atlantikun Verior, i quajtur Luhatja Shekullore e Atlantikut Verior (, CNAO).

Reshjet
Gjatë Luftës së Parë Punike, Brigjet Mesdhetare përjetuan stuhi të tilla të fuqishme sa që Flota Romake do të shkatërrohej dy herë (në vitin 255 p.e.s. dhe në vitin 249 p.e.s.). Kjo do të pasohej nga thatësira Italiane në vitin 226 p.e.s., e cila zgjati gjashtë muaj. Në dhjetorin e vitit 170 p.e.s. pati një shi të kuq në Romë.

Burimet e shkruara aty rreth vitit 75 p.e.s. deri rreth vitit 175 të e.s. gjithashtu theksojnë lagështinë, kryesisht në formën e vërshimeve të Tiberit në Romë. Vërshime të mëdha të Tiberit ndodhën në vitet 5 (zgjati shtatë ditë), 15, 36, 51, 69, 79 dhe 97 të e.s.. Duke nisur nga aneksimi romak i Egjiptit në vitin 30 p.e.s. dhe deri në vitin 155 të e.s. vërshimet e favorshme të Nilit ndodhnin më shpesh.

Dimri i viteve 69/70 të e.s. ishte më i thati i njohur për Tacitin, kur ai shkroi Historiae të tij rreth vitit 100 të e.s.; saktësisht në të njëjtën kohë stina e thatë do të vijonte edhe në Amerikë. Kushtet e thata do të riktheheshin gjatë sundimit të Adrianit. Në Timgad – gjatë vizitës së Adrianit në atë qytet në vitin 133 ra shi për herë të parë në pesë vjetë.

Disa pjesë të perandorisë, megjithatë, patën rreshje më të shumta. Një ditar meteorologjik, i hartuar nga Ptolemeu në Aleksandri rreth vitit 120, përmend shi në çdo muaj përveç gushtit dhe gjëmime përgjatë verës. Ai ndihmon për të shpjeguar begatinë bujqësore të Afrikës Romake (e mbiquajtur Hambari i Romës), dhe begatinë e Spanjës Jugore në Periudhën Romake. Sipas Rhoads Murphey, furnizimi i përgjithshëm vjetor me grurë nga Afrika Veriore për në Romë, "vlerësohet si e mjaftueshme për të ushqyear rreth 350,000 banorë, që nuk është aspak e mundur për tu prodhuar për eksport nën kushtet e tanishme". Kalendari meteorologjik i Kolumelës sugjeron se reshjet verore në Italinë Jugore, veçanërisht në Romë dhe Kampania, ndodhnin më shpesh sesa tani. Nivele të larta të pazakonta reshjesh ndodhnin në Spanjën Romak gjatë të ashtuquajturës Periudha e Lagësht Ibero–Romake.

Spanja Romake përjetoi tre faza të rëndësishme: intervali më i lagësh në vitet 550–190 p.e.s., një interval i thatë në vitet 190 p.e.s.–150 të e.s. dhe një tjetër periudhë të lagësht në vitet 150–350 të e.s.. Në vitin 134 p.e.s. ushtria e Shipio Emilianit në Spanjë u desh të marshonte natën për shkak të nxehtësisë së skajshme, kur disa nga kuajtë dhe mushkat e saj do të ngordhnin nga etja (megjithëse më herë, në vitin 181 p.e.s., shira të shumtë pranverorë do ti pengonin keltiberët nga lehtësimi i Rrethimit Romak të Kontrebias). Përgjatë shekullit të II të e.s. temperaturat e ngrohta mbizotëronin veçanërisht në Alpet Austriake, të sugjeruara nga periudhat e mëtejshme të ftohta afërsisht rreth viteve 155 deri në 180. Afërsisht pas vitit 200 temperaturat u luhatën, duke u prirë drejtë ftohjes.

Çështjet mjedisore dhe ndryshimet klimatike
Sipas Sheldon Judson, në shekullin II p.e.s. niveli i erozionit tokësor në Latium u rrit dhjetëfish, që është lidhur me rritjen e numrit të vendbanimeve në Etrurinë Jugore. Për më tepër, nga Themelimi i Romës deri me gjasa në vitin 165 të e.s., romakët shpyllëzuan sipërfaqe të stërmëdha për toka bujqësore. Në vitin 61 të e.s. Seneka i Riu përshkruante nivele të larta të ndotjes ajrore në Romë, e cila ishte e lidhur me djegien masive të druve për karburant.

Nga  deri  pati një periudhë ftohjeje, e cila preku provincat veri-perëndimore të perandorisë. Dendrokronologjia tregon se thatësira të ashpra të cilat filluan në vitin 338 dhe vazhduan deri në vitin 377 e detyruan fedetarën nomade pastoraletë hunëve kë kërkonin kullota dhe gjah më në perëndim dhe jug. Sulmet e tyre në veri të Detit të Zi i detyruan gotët të vendoseshin në Perandorinë Romake dhe në fund ta sulmonin atë (veçanërisht në Betejën Adrianopojës).

Variacionet e rritura klimatike nga  deri në vitin 600 përkonin me Rënien e Perandorisë Romake Perëndimore. Për Perandorinë Lindore Romake ka të dhëna për një thatësi rajonale të zgjatur në Turqinë moderne qendrore rreth viteve 400–540 të e.s..

Shiko gjithashtu

 Dimri vullkanik i vitit 536
 Shpërthimi Minoan
 Vezuvi
 Dimri vullkanik
 Viti Pa Verë
 Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
 Ekspedita romake në burimet e Nilit
 Ndryshimet klimatike
 Ndryshimi i klimës
 Kalendari ekologjik
 Historia natyrore
 Historia gjeologjike e Tokës
 Koha Prekambriane
 Kuaternari
 Paleozoiku
 Pangea
 Jurasiku
 Pleistoceni
 Plioceni
 Holoceni
 Eoceni
 Antropoceni
 Koha e akullit
 Ndikimi i njeriut në mjedis
 Termosfera
 Klimatologjia
 Klima mesdhetare
 Klima kontinentale
 Klima oqeanike
 Klima subtropikale
 Klima tropikale
 Zona Aride
 Zona ekuatoriale
 Zona tropike
 Klima e Evropës
 Klima e Shqipërisë
 Dritarja e mundësisë
 Acidifikimi i oqeanit
 Ciklet biogjeokimike detare
 Cikli karbonik detar
 Ç'oksigjenimi oqeanik
 Kalçifikimi biogjenik detar
 Jus
 E drejta romake
 Amicitia
 Hospitium
 Civitas
 Mos maiorum
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
 Ekspedita romake në burimet e Nilit
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Vigiles
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Dux
 Cirku Romak
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Ekonomia Romake
 Equites
 Festivalet Romake
 Forumet Romake
 Gens
 Gjeografia e Strabonit
 Harku i Triumfit
 Horacët dhe Kuriacët
 Instrumentum regni
 Itinerari
 Kalendari Romak
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Njësitë matëse romake
 Optimates dhe populares
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Peripli
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 Tabula Peutingeriane
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Urbanistika Romake
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vicus
 Vila Romake
 Proçesionet fallike
 Vivarium
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Citime fundore

Bibliografia
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .




 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.











Burime historiografike moderne






 .









 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.

















  (titulli origjinal i veprës 
 .


 .
 .
 .















 Renato Peroni, Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro, in Storia dei Greci e dei Romani, vol. 13, Einaudi 2008.











Kategoria:Perandoria Romake
Kategoria:Gjeografi historike
Kategoria:Histori natyrore
Kategoria:Historia e Mesdheut
Kategoria:Evropa e lashtë
Kategoria:Klimatologji
Kategoria:Mjedis mesdhetar