Romaniku i Parë

Romaniku i Parë, ose Romaniku Lombard ishte një nga format e para të Arkitekturës Romanike në Evropë, nga shekulli X dhe fillimi i shekullit të XI. Ai u zhvillua në rajonin e Lombardisë (në atë kohë termi përfshinte të gjithë Italinë Veriore], ) dhe do të ndikonte një pjesë të madhe të Italisë, deri në Umbria, në Marke, në veri të Lacios, dhe pjesërisht edhe në Pulia dhe Sardenjë. Midis dakadave të fundit të shekullit të XI dhe shekullit të XII ai do të përhapej edhe në Katalonjë dhe Francë.

Lombardia qe zona e parë italiane që përvetësoi risitë artistike të përtej Alpeve, falë tashmë zhvendosjes shekullare të artistëve lombardë në Gjermani dhe anasjelltas, por mbi të gjitha që do të eksportonte teknikat ndërtimore të përparuara si për shembull voltat në gurë dhe karaktere stilistike si harqet pensilë dhe lezenat (jo rastësisht në Francë quhen bandes lombardes). 

Nga viti 2007 Këshilli i Evropës ka promovuar një Itinerar Kulturor të Këshillit të Evropës të ideuar për të vlerësuar, studjuar dhe promovuar trashëgiminë artistike dhe njohjen e Artit Romënik në Evropë: Trans-Romanica, duke identifikuar, në kuadrin e Romanikut Lombard, tre monumente me interes të veçantë: Katedralen e Modenës, Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia dhe Abacinë e Vezzolano-s.

Sfondi historik dhe gjeografik 
parapamje|majtas|354px|Kisha e Sant Climent de Taüll, Katalonjë
Gjatë çerekut të parë të shekullit të XI, shumë veprimtari arkitekturore nga grupe të përbëra nga mjeshtra dhe muratorë lombardë, punonin përgjatë një pjese të madhe të Evropës dhe territoreve katalane, duke ndërtuar faltore mjaft të njëtrajtshme, disa nga të cilat ekzistojnë edhe sot. Për një zonë të konsiderueshme ky proçes i përhapjes artizanale do të fillonte në Lombardi dhe lombardus do të bëhej një fjalë për ndërtues në një periudhë të hershme. Stili i Romanikut të Parë në këtë mënyrë mund të konsiderohet si stili i kësaj përhapjeje arkitekturore italiane.

Promovuesi dhe sponsorizuesi i madh i këtij arti në Katalonjë ishte Abati Oliba, murg dhe abat i Manastirit të Ripollit, që në vitin 1032 porositi zgjerimin e strukturës së kësaj ndërtese me një façatë me dy kulla, plus një transept, i cili përfshinte shtatë absida, të gjitha të dekoruara së jashtmi me zbukurime lombarde harqesh të verbëra dhe fashash vertikale.

Afërsia gjeografike i këtij rajoni iberik me pjesën tjetër të Evropës, do të rezultonte në shfaqjen e Artit Romanik të sjellë në Katalonjë. Ndërsa arti dështoi të hidhte rrënjë në pjesën tjetër të Gadishullit Iberik deri në gjysmën e dytë të shekullit të XI, ka shumë shembuj të pranisë së tij në kontetë katalanase përpara kësaj kohe. Megjithëse ky stil nuk mund të konsiderohet plotësisht Romanik, zona përmbante shumë nga karakteristikat përcaktuese të këtij stili artistik.

 Njohja dhe terminologjia 
Arkitekti katalan Josep Puig i Cadafalch sugjeron se çfarë konsiderohej më parë si formë e vonë e Arkitekturës Para-Romanike në Katalonjë, bartëte veçori të Romanikut dhe kështu e klasifikon atë si Romaniku i Parë (primer románic). Kishat e Romanikut të Parë të Vall de Boí u shpallën një monument i trashëgimisë botërore nga UNESCO-ja në nëntor 2000.

Për të shmangur termin Para-Romanik, i cili shpesh përdoret me një kuptim shumë më të gjerë sesa përshtatet përgjithësisht për t’iu referuar Artit Mesjetar dhe Artit Paleokristian dhe në Spanjë mund ti referohet gjithashtu formave artistike Visigote, Asturiane, Mozarabike dhe Republación, Puig i Cadafalch parapëlqente të përdorte termin Romaniku i Parë ose Arti i Parë Romanik për të përkufizuar ato pararendje katalanase të vetë Romanikut.

 Arkitektura 

parapamje|Brendësia e Bazilikës së Sant'Ambrogio-s, Milano
 Lombardia 
Një nga kishat e para të mbijetuara, me elemente domethënëse të stilit romanik është Bazilika e Santa Maria Maggiore-s në Lomello, e ndërtuar midis viteve 1025 dhe 1050, me ndikime të forta të Arkitekturës Otoniane: qe një nga kishat e para në Itali që u mbulua në navatat anësore nga volta të kryqëzuara, në vend të travaturave tradicionale. Në brendësi, në vend të kolonadave bazilikore, gjenden shtylla me dy gjysmë-kolona të bashkangjitura anash. Gjysmë-kolonat mbajnë harqet ndarëse, ndërsa shtyllat zgjaten në parasta deri në mbajtëset e tavanit, ku gjejnë vend disa harqe të mëdhenj origjinalë tullash, që përshkojnë navatën qendrore. Konfigurimi i veçantë i zgjatimit të shtyllave dhe të gjysmë-kolonave bënë që blloqet e mbivendosur (në vend të kapiteleve) krijojnë një lloj dekorimi në formë kryqi mbi faqet e mureve.

Po ashtu me ndikim gjermanik është Abacia e vogël e San Pietro al Monte në Civate, ku janë të pranishme dy absida të vendosura në anë të kundërta, sipas modelesh karolinge.

Në zonën e Komos rimeren modelet evropiano-veriorë, siç tregon Bazilika e Sant'Abbondio-s, me pesë navate me mbulim me trarë druri, ku është e pranishme një kambanore e dyfishtë në stilin e Westwerk gjermanë. Veçori të tjera janë prania e hershme e arqeve të verbër dhe lezenave në muraturën e jashtme, ndërtuar me gurë vendorë në vend të tullave tipike të përdorura në Milano dhe në Pavia.

parapamje|majtas|345px|Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia
Midis fundit të shekullit të XI dhe fillimit të shekullit të XII, në një stil romanik tashmë të pjekur, do të rindërtohej Bazilika e Sant'Ambrogio-s në Milano, duke e pajisur me volta të kryqëzuara me brinjëzime dhe një dizajn shumë racional, me një përputhje të përsosur midis dizajnit në plan dhe elementeve të ngritura. Në praktikë çdo hark i voltave mbështetet mbi një gjysmë-shtyllë ose gjysmë-kolonë të vetën që pastaj grupohen në shtyllën me fashë, seksioni horizontal i të cilës nuk është në këtë mënyrë i rastësishëm, por i lidhur ngushtësisht me atë që mbështet. Façata (e quajtur a capanna) paraqet dy lozha të mbivendosura, ajo e poshtme ka tre harkada të njëllojta dhe ribashkohet me perimetrin e jashtëm të portikut, ajo e sipërme ka pesë harkada që shkallëzohen në lartësi duke ndjekur profilin e pjerrësive. Paraqet edhe harqe pensile, do me thënë rreshta harqesh të vegjël të plotë që "përngjasojnë" kornizën katshënuese dhe pjerrësitë. Ndërsa kuadriportiku ndjek strukturën e mëparshme paleokristiane, megjithëse tashmë do ta kishte ndryshuar funksionin: jo më i gjatë për të mbajtur katekumenët, por seli mbledhjesh dhe asamblesh fetare apo civile.

Izolimi stilistik i Sant'Ambrogio-s së Milanos nuk duhet të dallohej sa sot përkundrejtë periudhës së rindërtimit, kur ekzistonin monumente të tjera që sot kanë humbur apo janë modifikuar rëndshëm përgjatë shekujve, si katedralet e Pavias, Novarës dhe Verçelit. Megjithatë mbeten gjurmë të modelit të Sant'Ambrogio-s te Kisha e Santi Celso e Nazaro, po në Milano, apo në kisha ekstraurbane si Kisha e San Sigismondo-s në Rivolta d'Adda.

parapamje|379px|Rotonda e San Tomè-së
Rotonda e San Tomè-së, i konsideruar si monumenti i vetëm i Romanikut të Pjekur, e gjendur në provincën e Bergamos dallon për planin rrethor, për harmoninë e volumeve cilindrike të mbivendosura, për origjinalitetin e strukturës së brendshme të ndarë nga kolona kufizuese dhe kapitele me bukuri të veçantë dhe vlerë artistike.

Matroneu i mbivendosur ndaj trupit kryesor karakterizohet edhe ai, nga kolona të mbivendosura ndaj atyre të trupit të poshtëm, të kulminuara nga kapitelë të skalitur me motive të ndryshme që riprodhojnë zbukurime longobarde, episode biblike dhe figura zoomorfe. Fari e përmbyll strukturën duke krijuar një efekt të madh magjepseje dhe elegance të lartë.

Shembuj të tjerë kishash romanike lombarde me plan rrethor janë Katedralja e Vjetër e Breshias dhe Rotonda e San Lorenzo-s në Mantova.

Zhvillime të tjera dëshmohen për shembull nga Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia, me façatën e përbërë nga një profil i vetëm i madh pentagonal me dy pjerrësira, i ndarë në tre pjesë nga kontraforta me fasha, dhe në pjesën e lartë, e dekoruar nga dy galeri simetrike harqesh mbi kolonëza, që ndjekin profilin e mbulimit; zhvillimi i fortë në lartësi theksohet edhe nga vendosja e dritareve, të përqëndruara në zonën qendrore. Dekorimi i jashtëzakonshëm me fasha të skalitura që e përshkojnë horizontalisht të gjithë façatën sot është e kompromentuar rëndë nga degradimi i gurëve ranorë në të cilin do të skaliteshin.

Modeli i San Michele-s do të rimerej edhe në kishat paveze të San Teodoros dhe të San Pietro in Ciel d'Oro (shenjtëruar në vitin 1132), dhe do të zhvillohej në Katedralen e Parmës (fundi i shekullit të XII-fillimi i shekullit të XIII).

 Emilia 
parapamje|345px|Katedralja e Modenës
Pjesa më e madhe e qyteteve romake përgjatë Via Emilia u pajisën në këtë periudhë me katedrale monumentale, midis të cilave ruajnë edhe sot të dukshme planin mesjetar Katedralja e Parmës, Katedralja e Modenës dhe Fidencës, ndërsa Katedralja e Rexho Emilias do të ndryshohej rëndshëm në shekujt pasues.

Katedralja e Modenës është dëshmi e mbijetuar në mënyrën më të plotë. Një gur në muraturën e jashtme të absidës krysore mban si datë themelimi 23 majin e vitit 1099, duke treguar edhe emrin e arkitektit, magister Lanfranco, me origjinë lombarde (ndoshta nga Komo), edhe pse studimet e fundit hamendësojnë një origjinë të tijën veroneze. Do të ndërtohej në pak dekada, për këtë nuk paraqet elemente domethënëse gotike. Me tre navata pa transept dhe me tre absida, ishte e mbuluar fillimisht nga kapriata druri, që do të zëvendësoheshin me volta të kryqëzuara me harkim të ngushtë gjatë shekullit të XV.

Faqet e navatës qendrore mbështeten mbi shtylla të alternuara me kolona dhe paraqesin një triforium me trifore që simulojnë një matrone fiktiv dhe një kleristor, ku happen dritaret. Së jashtmi artikulimi i hapsirës pasqyron atë të brendshme, me një varg të vazhdueshëm lozhash në lartësinë e "matroneut", që rrethojnë gjithë katedralen, të mbyllura nga harkada të verbëra. Façata me pendente pasqyron formën e brendshme të navatave dhe ndahet në tre pjesë nga dy parasta të fuqishme, ndërsa qendra është e mbizotëruar nga portali me protir me dy kate (ndërsa rozeta dhe portalet anësore janë më të vona). Me vlerë dhe rëndësi të jashtëzakonshme është korredi skulpturor i përbërë nga relievet e shquara të Viligelmos dhe ndjekësve të tij.

Katedralja e Parmës do të nisej në fund të shekullit të XII dhe do të përfundonte përgjatë Dyqintës, me kambanoren dhe protirin në façatë. Katedralja paraqet një plan shumë kompleks, mbi të gjitha në zonën absidale dhe në transeptin e madh, gjithashtu e kurorëzuar nga absida në të dy krahët. Edhe këtu si në Modena dhe në veçanti si në Pavia, façata formohet nga lozha pensile, qoftë të pjerrët, nën pendete, ashtu dhe në një rend të dyfishtë horizontal, që krijojnë një efekt ritmik dritëhijesh bashkë me polikrominë delikate për shkak të përdorimit të gurëve të ndryshëm: gurë ranorë, gurë gri dhe mermer të kuq të Veronës.

Parma është e shquar për veprat skulpturore të Benedetto Antelami-t. Ndërtimi i katedraleve të Piaçencës, Parmës, Rexhios, Modenës, Ferrarës do të sanksiononte afirmimin e Periudhës Komunale, ku komunat në lindje përfaqësonin vazhdimësinë ideale me municipium e lavdishëm romak. Modeli arkitekturor romanik pajton planin e bazilikës romake me strukturën kishtare borgonjeze.

E afërt nga datimi dhe nga stili është Katedralja e Piaçencës, e ndërtuar me nismë të komunës pas fitimit të autonomisë (1126). Në Piaçenca do të punonte gjithashtu skulptori Niccolò. Me interes të veçant janë Abacia e Nonantolës, Katedralja e Fidencës dhe komplekso Santo Stefano në Bolonja.

 Zona të tjera ndikimi në Itali 
parapamje|379px|Katedralja e San Ciriaco-s, Ankona
Një prejardhje e drejtpërdrejtë e stilit të Katedrales së Modenës është Bazilika e San Zenos në Verona, ku janë referuar gati të gjitha elementet arkitekturore, nga façata me pendente tripjesëshe, te galeria e lozhave (megjithëse këtu e interpretuar me kolonëza të dyfishta), te panelet e mëdha skulpturore pranë portalit, deri te artikulimi i brendshëm. Pjesa tjetër e Venetos mbizotërohej nga ndikimet bizantine që filtroheshin nga Venecia, por një referim i mënyrave lombarde është e pranishme në dy rendet e lozhave përgjatë zonës absidale të Katedrales së Muranos.

Në Piemont ndikimet lombarde bashkohen me atë të Romanikut Francez, provencal, si te Sacra di San Michele apo te Kisha e Santi Pietro e Orso në Aosta. Në Liguri gjuha stilistike lombarde filtrohet më tej dhe përzihet me ndikime pizane dhe bizantine, si te Katedralja e Ventimiglia-s apo te kishat gjenoveze të Santa Maria di Castello, San Donatos, Santa Maria delle Vigne dhe San Giovanni di Pré, duke përfshirë korredet skulpturore origjinale.

parapamje|majtas|422px|Bazilika e San Zenos, Verona
Edhe në Toskanë dhe në Umbria disa kisha paraqesin ndikime lombarde, megjithëse të kombinuara me elemente më klasike, të mara nga mbetje të lashtë të mbijetuara. Është rasti i Abacisë së Sant'Antimos, i Bazilikës së Santa Maria Infraportas në Foligno, të kishave të San Salvatores në Terni apo Santa Maria Maggiore-s në Asizi, të Katedrales së Todit.

Në Marke modelet e ofruara nga arkitektura emiliane do të ripërpunoheshin me origjinalitet dhe të kombinuara me elemente bizantine. Për shembull Kisha e Santa Maria di Portonovo në Ankona (mesi i shekullit të XI) apo Katedralja e San Ciriaco-s (fundi i shekullit të XI-1189), paraqesin një planimetri me kryq grek me një kupolë në kryqëzimin e krahëve dhe një protiri në façatë, që inkuadrojnë një portal fortësisht tër prirëta.

parapamje|192px|Kioskëz me kolonëza ofitike e Kishës së San Pietro di Bosa, atribuar Anselmo da Como
Edhe në Lacion veriore ndikimet lombarde do të filtroheshin nëpërmjet Umbries dhe të të pasuroheshin me traditën e pandërprerë klasike: në Montefiascone me Kishën e San Flavianos (fillimi i shekullit të XII), në Tarquinia me Kishën e Santa Maria in Castello (e nisur në vitin 1121), në Viterbo me më shumë bazilika (Santa Maria Nuova, San Francesco a Vetralla, katedralja, San Sisto, San Giovanni in Zoccoli).

Në Sardenjë në shekujt e X dhe të XI shfaqet një «prirje e posaçme » përkundrejtë dy rrymave të reja lombarde dhe toskane, që shpesh shkrihen duke prodhuar rezultate të papara. Si në rastin e Kishës së San Nicola di Trullas (para vitit 1115) në Semestene (SS), nga kapela palatine e Santa Maria del Regno (1107) në Ardara apo të San Nicola di Silanis (para vitit 1122) të Sedinit (SS), Bazilika e San Simplicios në Olbia (shekulli XI-XII) dhe Kisha e Santa Maria di Betlem në Sasari (shekulli XII), vetëm për të përmendur disa.

Në periudhën e vonë bëjnë pjesë Kisha e San Pietro di Zuri (Ghilarza), në façatën e të cilës shfaqet një mbishkrim që përkujton datën e shenjtërimit, më 1291, dhe mjeshtrin që zbatoi punimet: Anselmo da Como. Të njëjtit autor i janë atribuar ndërhyrjet në façatën e Kishës së San Pietros (1053-1073, të ripërpunuara në shekullin e XIII) në Bosa (OR), ku në kulmin e e façatës shfaqet një kioskë me kononëza ofitike.

 Romaniku i Parë jashtë Italisë 
 Katalonjë 
 Sant Pere de Roda, themeluar në vitin 943, fillimi i ndërtimit  950
 Manastiri Ripoll. I përfunduar dhe shenjtëruar në vitin 977
 Kisha e Sant Vicenç në Cardona, filluar në vitin 1029 dhe shenjtëruar në vitin 1040
 Sant Cristòfol i Begetit
 Sant Pere i Besalúsë
Sant Vicenç i Besalúsë
 Manastiri i Sant Miquel, Cruïlles
 Sant Vicenç i Espinelves
 Një pjesë e Katedrales së Gironës
 Manastiri i Sant Pere de Galligans në Girona
 Sant Nicolau në Girona
 Saint Cecil i Molló-s
 Kisha e Sant Joan në Palau-Saverdera
 Manastiri i Sant Quirze de Colera në Rabós d'Empordá
 Manastiri i Sant Aniol d'Aguja
 Manastiri i Santa Maria i Vilabertran
 Kishat e Santa María dhe Sant Clement në Taüll, Sant Feliu, Sant Joan de Boí, Santa Maria de l'Assumpció, Santa Maria de Cardet, la Nativitat de Durro, Ermita de Sant Quiric dhe Santa Eulàlia, në  Vall de Boí 
 Kishat Santa Marias, Sant Pere dhe Sant Miquel në Terrassa
 Kisha e Sants Just i Pastor, në Son (Pallars Sobirà)

 Huesca dhe Valladolid 
 Kisha e San Caprasios në Santa Cruz de la Serós (Huesca)
 Manastiri i San Pedro de Siresa (Huesca)
 Kisha e San Adrián de Sasave (Huesca)
 Kisha e Baros (Huesca)
 Kisha e Asiesos (Huesca)
 Kisha e Binacua-s (Huesca)
 Kishat e Serrablo (Huesca), e debatuar nëse i përkasin Romanikut të Parë apo mozarabikut: Ordovés, Rasal, Lasieso, Arto, Isún, Satué, Lárrade, San Juan de Busa, Oliván, Orós Bajo, Susín, Basarán (tani në Formigal), Otal, San Juan de Espierre dhe San Bartolomé de Gavín.

 Eremitëria e Nuestra Señora de la Anunciada, në Urueña

 Francë 
 Kisha e Saint-Étienne, Vignory (1050–1057)
 Saint Philibert at Tournus
 Saint-Martin-du-Canigou, fillimi i vitit 1001

 Skulptura 
 Mjeshtrat komotinë 
Mes mjeshtrave të parë të Romanikut Lombard janë një varg mjeshtrash anonimë që do të punonin fillimisht në zonën e Komos (dhe prandaj të quajtur mjeshtra komotinë. Këta skulptorë zhvendoseshin shumë dhe vepra e tyre është dokumentuar në të gjitha kodrat para-alpine, në Ultësirën Padane, në Kanton Tiçino dhe disa prej tyre do të shtyheshin të punonin deri në Gjermani, Danimarkë dhe Suedi.

Midis veprave më të mira të kësaj shkolle janë dekorimet e jashtme të Bazilikës së Sant'Abbondio-s në Komo, apo kori i Bazilikës së San Fedeles, po në Komo, me figura zoomorfe, përbindësha, grifonë, etj.

Në këto paraqitje figurat njerëzore janë të rralla dhe të karakterizuara nga një pamje e parafinuar dhe pak realiste. Shumë të shquara janë mjeshtritë në paraqitjen e kafshëve dhe gërshetimeve të ndërlikuara bimore, për shkak ndoshta të faktit se mundtë bazoheshin në modele rrobash dhe sendesh të tjera lindore. Relievi është i sheshtë dhe i stilizuar, i gjerë është përdorimi i trapanit për të krijuar një shkëputje të qartë me sfondin, me thellësi të ngulitur, për ti dhënë efekte dritëhijëzimi.

 Viligelmo 
parapamje|majtas|396px|Krijimi i Evës, Viligelmo, në Katedralen e Modenës
Viligelmo është mjeshtri i skulpturave të façatës së Katedrales së Modenës, emri i të cilit është përcjellë nga një pllakë e vendosur në katedrale, ku qytetarët mirënjohës do të skalisnin një frazë në lavdërim të mjeshtrit.

Për Modenën skaliti relieve të ndryshme midis fundit ë shekullit të XI dhe fillimit të shekullit të XII, midis të cilëve më të shquarit janë katër panalet e mëdha me Historitë e Zanafillës (Krijimi, Mëkati i Paraardhësve, Vrasja e Abelit, Ndëshkimi i Kainit dhe Arka e Noesë), që shënojnë ripërtëritjen e skulpturës monumentale në Itali. Kompleksi figurativ paraqet një alegori të shpëtimit njerëzor dhe të pajtimit me Zotin.

Viligelmoja është i famshëm për stilin e drejtpërdrejtë, qartësisht të lexueshëm nga shumë shtresa të popullsisë. Gjithashtu do të zhvillonte një stil të pajisur me kapacitet të konsiderueshëm në paraqitjen e volumeve, në përshkrimin narrativ, në vëmendjen ndaj paraqitjes së shprehjeve dhe të hollësive.

 Ndjekësit e Viligelmos 
Po në Modena do të punonin mjeshtra të shumtë të gurit, si Mjeshtri i Historive të San Geminiano-s (aktiv rreth vitit 1130, i pajisur me kreativitet të madh, por më pak ekspresiv se Viligelmoja), Mjeshtri i Artù (më dekorativ dhe më pak dramatik) dhe Mjeshtri i Metopeve. Ky i fundit artist anonim, aktiv në çerekun e parë të shekullit të XII, skaliti një unicum me paraqitje fantastike të popujve më të largët të Tokës që ndiqnin akoma mesazhin e krishter; e rëndësishme është shfaqja në stilin e tij të elementeve të imta dhe të rafinuara, të rrjedhura nga Skulptura Borgonjase, nga intalio fildishi dhe nga argjendaria.

parapamje|Niccolò, luneta e San Giorgio-s, Ferrara
 Niccolò 
Skulptori i njohur me emrin Niccolò, nxënës ose megjithatë njohës i Viligelmos, është i pari mjeshtër për të cilin njihet një corpus veprash të firmosura, plotë pesë, që lejojnë të rindërtohen zhvendosjet e tij përgjatë Italisë Veriore.

Vepra e parë e firmosur Nicolaus është e vitit 1122 dhe konsiston në portalin e djathtë të façatës së Katedrales së Piaçencës, ku paraqiten Historitë e Krishtit mbi arkitra, të karakterizuara nga një stil efektmërisht narrativ, por nga një reliev mjaft i shtypur, që baraspeshohet nga një rafinim më i madh në hollësi dhe një preciozizëm gati "pikturor". Ky stil pati një ndjekje të madhe në Piaçencë, si te artistët anonimë të formelave të Paratici-t, në navatën qendrore, që paraqesin korporatat e arteve dhe zejeve, që kishin financuar ndërtimin e katedrales.

Dëshmia e dytë e Nicolaus gjendet te Sakra e San Michele-s, në Val di Susa, në Piemont, ku me gjasa punoi midis viteve 1120 dhe 1130. Këtu gjendet Porta dello zodiaco, me kanatat të dekoruara nga relieve të shenjave zodiakore, të ngjashme me atë të popujve fantastikë te Porta dei Principi e Modenës, hasen ndikime të linearizmit të shkollës skulpturore të Tolozës.

Në vitin 1135 Niccolò gjendej në Ferrara për të punuar prapë në një protir, ku për herë të parë do të skalitej edhe timpani, siç bëhej tashmë prej disa dekadave në Francë, pastaj, në vitin 1138 e gjejmë në kantierin e Bazilikës së San Zenos në Verona, prapë në punimin e një timpani polikromik dhe në fund në vitin 1139 gjejmë veprat e tij të fundit në Katedralen e Veronës: një Madonna in Trono, një Annunciazione dhe një Adorazione dei Magi po në portik. Niccolò futi elemente të prejardhura nga Akuitania dhe nga veriut i Spanjës.

 Mjeshtrat kampionezë 
Faza e fundit e dekorimit të Katedrales së Modenës do të sendërtohej nga të ashtuquajturit mjeshtra kampionezë (Maestri campionesi), pasi me origjinë nga Campione d'Italia, midis të cilëve spikat veprimtaria e Anselmo da Campione (aktiv rreth vitit 1165). Do të skalisnin urëzën në katedrale dhe do të sendërtonin rozetën e madhe në façatë.

Do të punonin edhe në katieret e tjera madhore të rajonit.

 Benedetto Antelami 
parapamje|majtas|upright=1.6|Kryqëzimi i Katedrales së Parmës
Benedetto Antelami do të punonte në kompleksin monumental të Katedrales së Parmës të paktën që nga viti 1178, siç figuron në pllakatën e Deposizione të prejardhura nga një urëz e çmontuar. Veprimtaria e tij vendoset në kufirin midis Artit Romanik dhe atij gotik, qoftë nga datimi, ashtu dhe nga stili. Ai me gjasa pati mundësinë të vizitonte kantieret provencale, ndoshta edhe atë të Île-de-France.

Në Zbritjen e famshme nga Kryqi ai paraqiti çastin në të cilin trupi i Krishtit zbritet nga kryqi, me elemente të mara nga ikonografia kanonike e Kryqëzimit (ushtarët romakë me veshjen e Krishtit, diellin dhe hënën, personifikimet e Ecclesia dhe të Sinagogës, etj.) dhe të Resurrezione (tre Maritë).

Veçanërisht i rafinuar është ekzekutimi dhe rezultati në modelimin e trupave të njerëzore më pak trashamane të figurave të Viligelmos. Ndërsa kundrejtë mjeshtrit modenez është inferiore dinamika e skenës, me figura të ndalura në poza ekspresive. Përshtypja e hapsirës e dhënë nga dy planet e mbivendosura, mbi të cilët janë vendosur ushtarët që hedhin në short veshjet, duke qenë shembulli i parë i llojit në Itali.

Skaliti në të njëjtën periudhë edhe katedralen ipeshkvnore, me figura të fuqishme tepër plastile dhe të pajisura me një ekspresivitet të konsiderueshëm.

Në vitet 1180-1190 ishte bashkë me punishten në Fidenza, ku dekoroi façatën e katedrales me relieve të ndryshme, midis të cilëve shquhen shtatoret e plota të dy profetëve brenda kamaresh pranë portikut qendror: rimëkëmbja e skulpturës së plotë (megjithëse në këtë rast vendosja arkitektonike nuk i lejon shikuesit të përdor më shumë këndvështrime) nuk ka preçedentë që nga shtatoret e antikitetit të vonë.

Kryevepra e tij është Pagëzimorja e Parmës (nga viti 1196), ndoshta i ndikuar nga ai pizan, ku skulpturat krijojnë një bashkësi unike, si në brendësi, ashtu dhe së jashtmi, me një cikël që mund të skematizohet në trajtimin e jetës njerëzore dhe të shpërblimit të saj.

 Piktura 
parapamje|396px|Luftim figurash të përbindshme, Kisha e San Giacomo a Kastelaz, Termeno (Bolcano)
Në Lombardi ekzistojnë dëhsmi të shkëlqyera të afreskeve romanike në Civate (Lecco), si në Kishën e San Calocero-s dhe në San Pietro al Monte, ku këto të fundit janë dokumentuar në pjesën më të madhe nga bibliografisë mbi pikturën romanike. Një cikël tjetër i rëndësishëm afreskesh të kësaj periudhe gjendet në San Martino në Karugo (Komo).

Një shembull interesant i çlirimit nga stilemat mbizotëruese të Artit Bizantin përbëhet nga pikturat akoma ekzistuese në zonën e alto-adixhense.

Për shemull në kriptën e kishës së Montemarias në Burguzios ( 1160), një Krisht në madhështi me kerubinë dhe shenjtët Pjetër dhe Paul përkujton rezultatet e Miniaturës Otoniane.

Më origjinale janë afresket fragmentare të kishës së San Giacomo-s në Termeno sulla Strada del Vino, ku gjendet një skenë me Luftim figurash të përbindshme (fillimi i shekullit të XIII) të karakterizuar nga një ndjenjë e fortë e lëvizjes dhe nga një trajtë e shpenguar dhe elegante.

Në ciklin e Castello di Appiano (fillimi i shekullit të XIII) gjenden figura të zgjatura që duken se i paraprijnë skenave oborrtare të Përiudhës Gotike. E rëndësishme është edhe prirja natyraliste e këtyre pikturave, që shkëputen më shumë nga modelet bizantine, si në afreskun me Flijimin e Isakut (kisha e San Jacopos së Grisianos, njësi bashkiake e Tesimos, fillimi i shekullit të XIII), ku përgjatë profilit të një harku ëhstë pikturuar një gomar i ngarkuar me dru që ngjitet me vështirësi, në sfondin e majave me borë të Dolomiteve.

 Mozaiku 
Me rimëkëmbjen e jashtëzakonshme ndërtimore që karakterizoi Evropën Perëndimore në shekujt e XI dhe XII është ngushtësisht i lidhur lulëzimi i mozaikut të dyshemeve, mjaft i vlerësuar nga klasat e larta dhe gjerësisht i pranishëm (deri në gjysmën e parë të shekullit të XIII) në ndërtesa fetare dhe civile. Mozaiku romanik i dyshemeve paraqet disa karakteristika të veçanta, si përdorimi i pak ngjyrave në të gjithë sipërfaqen e dekoruar, gati përjashtimisht e bardha, e zeza dhe e kuqja dhe përzierja e teserave dhe pllakëzave prej mermeri.

Një bërthamë e njëtrajtshme dhe veçanërisht e pasur me mozaikë përbëhet nga dyshemetë me mozaikë të Italisë Veri-Perëndimore, nga Emilia, Lombardia deri në Piemont, të karakterizuar nga raporte stilistike dhe kompozitive shumë të ngushta me skulpturën dhe mbi të gjitha me miniaturën rajonale, nga një lloj shijeje për polikrominë dhe nga programe ikonografike veçanërisht komplekse, shpesh të bazuar jo vetëm në repertore biblike, por edhe në bestiarë, burime mitologjike dhe letrare.

Librit të Makabejve i janë kushtuar qoftë mozaikë të Abacisë së San Colombano-s në Bobio, qoftë ata të Katedrales së Casale Monferrato, stili analog tregon mozaiku pavez i presbiterit të Basilikës së San Michele Maggiore (edhe ai, si të tjerët e përmendur, nga gjysma e parë e shekullit të XII) ku një subjekt biblik, fitorja e Davidit kundër Goliatit, është lidhur me një episod të mitologjisë klasike, vrasja e Minotaurit nga dora e Tezeut në labirint.

Ky mozaik i Bazilikës së San Michele Maggiore-s mer edhe një një temë shumë të përhapur: paraqitja e kohës nëpërmjet personifikimit të vitit dhe të muajve, secili i lidhur me punët bujqësore që e karakterizojnë, temë e ripërdorur nga mozaiku i kriptës së Bazilikës së San Savinos në Piaçencë, ku shfaqen edhe figurat e virtyteve kardinale, të pranishme nga ana e tyre në mozaikun presbiteral të kapelës së Santa Maria a San Benedetto Po, në mozaikët e kishës së Santa Maria del Popolo në Pavia (tashmë në Musei Civici të Pavias) dhe në atë të Camposanto dei Canonici në Kremona.

Ndërsa mungojnë tërësisht në mozaikët subjekte të lidhura me Besëlidhjen e Re dhe imazhe që do të ishte jo respektuese të shkelej, si ato të Virgjëreshës apo të Kryqëzimit, dhe më pak të rralla janë rrëfimet e historive të shenjtëve, si pasioni i Shën Eustakit, e paraqitur (rreth fundit të shekullit të XI) në një mozaik të kishëës së Santa Maria del Popolo në Pavia (tashmë në Musei civici të Pavias).

 Shiko gjithashtu 

 Romaniku Pizan
 Arkitektura Romanike në Itali
 Arkitektura Romanike
 Arti Romanik
 Arti dhe Arkitektura Visigote
 Arti paleokristian
 Arkitektura Paleokristiane
 Arti i Dyndjeve Barbare
 Arti Ravenas
 Monumentet paleokristiane të Ravenës
 Arkitektura Mesjetare Skandinave
 Periudhat në historinë e artit perëndimor
 Dyndjet Barbare
 Mbretëritë Barbare
 Bizhuteritë e lashta romake
 Arti Mesjetar
 Arkitektura Mesjetare
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
 Arti Anglo-Sakson
 Arkitektura Anglo-Saksone
 Arti dhe Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Para-Romanike
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
 Arkitektura Visigote
 Arti dhe arkitektura mozarabe
 Arti dhe Arkitektura e Repoblación
 Arkitektura Asturiane
 Arti Karoling
 Arkitektura Karolinge
 Rilindja Karolinge
 Arti Viking
 Arti Otonian
 Arkitektura Otoniane
 Rilindja Otoniane
 Rilindja e shekullit të XI
 Rilindja e shekullit të XII
 Rilindjet Mesjetare
 Arti Longobard
 Arkitektura Longobarde
 Skulptura Longobarde
 Piktura Longobarde
 Argjendaria Longobarde
 Varangianët
 Anijet Mesjetare
 Luftërat Avaro-Bizantine
 Arti Romanik
 Arti gotik
 Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
 Bota Greko-Romake
 Arti mesjetar në Shqipëri
 Gjermanikët
 Lista e fiseve të hershme gjermanike
 Longobardët
 Lista e mbretërve frankë
 Gotët
 Visigotët
 Ostrogotët
 Vandalët
 Teutonët
 Skithët
 Arti romak
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Arkitektura Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Beteja e Pyllit Teutoburg
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Vardariotai
 Domus
 Goto-grekët
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Llaçi romak
 Masakra e Latinëve
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Portretizimi Romak
 Prokopi i Çezaresë
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Shtëpia Romake
 Skulptura Romake
 Tempulli Romak
 Ura romake
 Urbanistika Romake

 Citime fundore 

 Shënime 

 Bibliografia 
























































































































 Lidhje të jashtme 

St-Etienne, Vignory (France) – Photo Page from Adrian Fletcher’s Paradoxplace
 Círculo Románico - Visigothic, Mozarabic and Romanesque art in Europe



Kategoria:Arti mesjetar
Kategoria:Historia e Italisë
Kategoria:Historia e arteve pamore
Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Arti Perëndimor
Kategoria:Historia e Spanjës
Kategoria:Historia e Francës
Kategoria:Histori e artit