Mulla Sylë Tërpeza

__NOINDEX__

Mulla Sylë Tërpeza (1881–1927) ishte një hoxhë, mësues dhe veprimtar shqiptar, i njohur për kontributin e tij në përhapjen e arsimit shqip dhe ruajtjen e identitetit kombëtar. Ai luajti një rol të rëndësishëm në lëvizjet patriotike të kohës, duke marrë pjesë në ngjarje kyçe si Kuvendi i Ferizajt (1908), pastaj anëtar në Këshillin e Pajtimit të Gjaqeve. Përveçse një figurë fetare dhe arsimore, ai ishte një mbështetës i madh i çështjes kombëtare shqiptare gjatë shpërbërjes së Perandorisë Osmane dhe krijimit të shtetit shqiptar.djathtas|parapamje|250x250px|Mulla Sylë Tërpeza (1881–1927)

 Jeta e hershme dhe edukimi 
Mulla Sylë Tërpeza lindi në fshatin Tërpeza, në verilindje të Vitisë, në një familje e njohur për mikpritjen dhe ndjenjën e fortë kombëtare. Prindërit e tij, Salihu dhe Sala, e edukuan që në moshë të vogël me vlerat fetare dhe patriotike. Virtytet e larta nga familja ndikuan që Mulla Syla të ketë një karakter të fortë, stabil, që në punë, sjellje e vepra te kultivojë veçoritë e mira të traditës. Sipas nënës Sala, djali i saj Sylejmani si fëmijë që dallohej në çdo pikëpamje, në karakter, qëndrim, ambicie, lexonte shumë, aq shumë sa edhe për të kursyer vajgurin lexonte nën dritën e hënës. Nëna e tij, që në fëmijërinë e hershme, e kishte mësuar të lexojë Kuran. Prandaj, duke parë këto cilësi që kishte Sylejmani, prindërit vendosin ta shkollojnë së pari duke e dërguar në Gjilan.

Shkollimin fillor e kreu në Gjilan, ku ndoqi mësimet në "Mektebin Iptidaije", një shkollë fillore islame. Pas përfundimit të kësaj shkolle, vazhdoi studimet në medresenë "Ruzhdija Gjimnaz", një shkollë fetare që asokohe kishte vetëm 36 nxënës. Më pas, ai u pranua në shkollën normale në Shkup, të njohur si "Durul-Mualimin", ku përgatiteshin mësuesit shqiptarë për viset e Vilajetit të Kosovës dhe më gjerë. Ai u diplomua më 24 gusht të vitit 1907.

Gjatë periudhës së studimeve, ai tregoi një përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj dijes dhe mësimdhënies, duke udhëtuar çdo javë në këmbë nga Tërpeza në Gjilan për të ndjekur mësimet, pavarësisht motit të keq. Përveçse një nxënës i shkëlqyer, ai ishte gjithashtu një aktivist, duke marrë pjesë në diskutime mbi çështjet fetare dhe kombëtare.
 Veprimtaria fetare dhe arsimore 
Pas diplomimit në shkollën normale "Durul-Mualimin" në Shkup më 24 gusht 1907, Mulla Sylë Tërpeza u angazhua si hoxhë, mësues dhe veprimtar për përhapjen e arsimit në gjuhën shqipe. Ai ishte një nga figurat e para fetare shqiptare që e konsideronte edukimin si një mjet për përparimin e kombit dhe forcimin e identitetit shqiptar.

Ai dha kontribut të rëndësishëm në hapjen e shkollave shqipe dhe në zhvillimin e arsimit fetar e laik. Në revistat e kohës, si "Jeni Mekteb" (Shkolla e Re) dhe "Liria", botoi artikuj ku theksonte rëndësinë e arsimit për brezat e ardhshëm. Përveç predikimit të Islamit, ai ishte njohës i shkëlqyer i normave dhe rregullave të Sheriatit dhe i zbatonte ato me përpikëri në shërbimin e komunitetit.

Në këtë periudhë, Mulla Syla ishte aktiv në organizimin dhe mbajtjen e mësimeve për nxënës të ndryshëm, duke përdorur si bazë tekstet në gjuhën shqipe. Ai besonte se "lapsi është më i fortë se pushka" dhe se përhapja e arsimit do të ishte çelësi për fuqizimin e kombit shqiptar.

 Mësuesi i parë në shkollën e parë shqipe në Pozharan 
Shkolla e Pozheranit ka një histori të pasur që lidhet me zhvillimin e arsimit shqip në Anamoravë. Sipas të dhënave historike, shkolla filloi punën në vitin 1909 dhe ishte një nga institucionet e para arsimore në gjuhën shqipe në rajon. Hapja e saj lidhet me angazhimin e patriotëve të shquar shqiptarë, të cilët kishin si synim arsimimin e brezave të rinj dhe ruajtjen e identitetit kombëtar. Sipas dokumenteve historike, një nga figurat kryesore në themelimin e shkollës ishte Hasan Prishtina, i cili si deputet në parlamentin osman u angazhua për hapjen e shkollave shqipe në Kosovë. Ai loboi për hapjen e tri shkollave shqipe në Anamoravë, njëra prej të cilave ishte ajo e Pozheranit.

Fillimisht, si mësues u caktua Hezir Efendiu, por për shkak të kushteve më të mira në Gjilan, ai vendosi të qëndrojë atje. Si rezultat, shkolla e Pozheranit u drejtua nga Mulla Sylë Tërpeza, i cili u bë mësuesi i parë i saj. Sipas burimeve historike, ai kishte thënë:

 "Sa të jem gjallë do të përpiqem për dituri, për atdhe, për bardhësinë e vendit tonë."*

Shkolla e Parë Shqipe në Pozheran u ndërtua me kontributin e Islam Pira, i cili, sipas dokumenteve të kohës, ishte përgjegjës për organizimin e ndërtimit. Një pllakë e vjetër me mbishkrim në gjuhën osmane tregon se shkolla u ndërtua në vitin 1909. Ndërtesa e saj u bë një qendër e rëndësishme arsimore jo vetëm për Pozheranin, por edhe për fshatrat përreth, si Ramjani, Tërpeza dhe Sllatina.

 Mësimdhënia e Mulla Sylës në shkollë 
Në këtë shkollë, Mulla Sylë Tërpeza nuk ligjëroi vetëm teologji, por ishte një mësimdhënës i përkushtuar në arsimin fillor. Ai dha mësim në Sibian Mektebe Iptidaie, një shkollë katër-klasëshe, e cila shërbente për shumë fshatra, përfshirë Gërmovën, Pozharanin, Tërpezën, Sllatinën dhe Budrikën.

Përveç mësimdhënies, ai publikonte pikëpamjet e tij në revista të kohës në gjuhën turke, si "Jeni Mekteb" (Shkolla e Re), ku diskutonte zhvillimet politike dhe arsimore të kohës. Kontributi dhe puna e tij i sollën atij një respekt të madh në komunitet.

Shkrimet e tij në revista si "Shqipja e Shypnisë" dhe "Liria" (e cila botohej në Selanik në vitin 1909) ngritën lart seriozitetin dhe ndikimin e tij në arsimin shqiptar. Ai ishte gjithashtu njohës i disa gjuhëve të huaja, përfshirë turqishten, bullgarishten, frëngjishten dhe arabishten.

Hapja zyrtare e shkollës u bë në tetor të vitit 1909, ku Mulla Syla filloi të japë mësim në lëndën e Besimit Islam. Nga kujtimet e nxënësve të tij, tregohet se ata e pranuan abetaren shqipe me gëzim të madh, pasi ishte dhuruar nga Hasan Prishtina. Shtypi i kohës e konsideronte shkollën e Pozheranit si një nga institucionet më të forta arsimore të rajonit. Nxënësit aty mësonin jo vetëm shkronjat shqipe, por edhe lëndët si gjeografia, historia, matematika dhe bukurshkrimi.

Mulla Sylë Tërpeza besonte në rëndësinë e edukimit dhe shpesh përsëriste:

 "Zoti vetë i ka krijuar të gjithë popujt, të gjitha gjuhët, dhe Ai i kupton të gjitha."*

Ai theksonte se dijet dhe arsimimi janë thelbësore për përparimin e një kombi dhe se shqiptarët duhet të arsimohen në gjuhën e tyre amtare për të ruajtur identitetin kombëtar.

 Ndërtimi i xhamisë në Tërpezë 
Një nga projektet më të rëndësishme të jetës së Mulla Sylë Tërpezës ishte ndërtimi i një xhamie në vendlindjen e tij, Tërpeza, e cila do të shërbente si qendër fetare dhe kulturore për komunitetin vendas. Me përpjekjet e tij dhe me mbështetjen e banorëve të fshatit, ndërtimi i xhamisë filloi në vitin 1924 dhe përfundoi në vitin 1926.

Mulla Syla ishte organizatori kryesor i kësaj iniciative, duke siguruar fonde dhe duke mobilizuar komunitetin për të kontribuar me punë dhe mjete materiale. Ai e konsideronte ndërtimin e kësaj xhamie si një investim për të ardhmen fetare dhe kulturore të brezave të rinj.

Inaugurimi i xhamisë u bë në një ceremoni të veçantë ditën e xhumasë, në fillim të muajit të shenjtë të Ramazanit. Ky objekt fetar nuk ishte vetëm një vend adhurimi, por edhe një qendër e rëndësishme për mësimin e Kuranit dhe edukimin fetar të të rinjve.

Xhamia e Tërpezës shërbeu për dekada me radhë si një simbol i identitetit fetar dhe kombëtar të shqiptarëve të zonës. Me kalimin e viteve, ajo u bë një qendër ku mbaheshin takime të rëndësishme, këshillime dhe aktivitete të ndryshme fetare e edukative, duke vazhduar të ruajë trashëgiminë e lënë nga Mulla Syla.

 Persekutimi dhe trashëgimia 
Pas vitit 1912, me vendosjen e regjimit serb në Kosovë, Mulla Sylë Tërpeza dhe familja e tij u përballën me represionin e pushtetit të ri. Ai u vu nën survejim për shkak të ndikimit të tij të madh në popull dhe për shkak të aktivitetit të tij arsimor dhe patriotik.

Gjatë kësaj periudhe, xhandarmëria serbe konfiskoi dhe dogji shumicën e dorëshkrimeve dhe librave të tij, të cilat përmbanin shënime të rëndësishme mbi arsimin, fenë dhe historinë shqiptare. Pasuria e tij u plaçkit, ndërsa familja u përndoq dhe u kërcënua në mënyrë të vazhdueshme.

Pavarësisht këtyre vështirësive, ai vazhdoi aktivitetin e tij fetar dhe arsimor deri në vdekjen e tij në vitin 1927. Fjalët e tij të fundit për familjen ishin një porosi që të mos e braktisnin rrugën e dijes dhe të fesë, duke mbetur gjithmonë të përkushtuar ndaj kauzës kombëtare dhe fetare.

Trashëgimia e Mulla Sylë Tërpezës vazhdoi përmes pasardhësve të tij. Djali i tij, Hoxhë Adem Tërpeza, i ndikuar nga babai, kreu medresenë në Gjilan dhe më vonë në Prishtinë, duke shërbyer si imam deri në vitin 1973. Edhe nipi i tij, Mulla Fehmi Tërpeza, e vazhdoi këtë rrugë, duke u bërë imam për tri dekada në disa fshatra të komunës së Vitisë.

Megjithëse historia e tij nuk është promovuar aq sa duhet nga institucionet shqiptare, banorët e zonës vazhdojnë ta kujtojnë me respekt figurën e tij. Rruga që lidh dy fshatrat, Tërpeza dhe Pozharan, sot mban me krenari emrin e tij, si një shenjë e mirënjohjes për kontributin e tij të madh në edukim, fe dhe atdhetari.

Emri dhe vepra e tij janë pjesë e historisë së arsimit dhe fesë islame ndër shqiptarët e Kosovës, duke u cilësuar si një nga figurat më të rëndësishme të kohës së tij.

 Shiko edhe 

 Lëvizja Kombëtare Shqiptare – Lëvizja politike dhe kulturore për çlirimin dhe pavarësinë e shqiptarëve.
 Arsimi shqip në Perandorinë Osmane – Historia e arsimit shqip gjatë sundimit osman.
 Kuvendi i Ferizajit 1908 -  dhe rrjedhat politike në Gjilan dhe rrethinë
 Shaban Haliti
 Hysen Tërpeza

 Referenca 

 Burime të tjera 

 Artikulli për Mulla Sylë Tërpezën në IslamGjakova.net
 Artikuj nga revista të kohës, si "Jeni Mekteb" dhe "Liria (revistë)"
 Dokumente historike dhe dorëshkrime të ruajtura nga familja e Mulla Sylës

 Referimet 
https://www.islamgjakova.net/artikulli.php?id=7590

 Lidhjet e jashtme