Lundrimi fenikas përqark Afrikës

Lundrimi fenikas përqark Afrikës është i lidhur me Egjiptin e Lashtë, i njohur nga historiani i lashtë grek Herodoti. Lundrimi fenikas përqark Afrikës nën patronazhin e faraonit egjiptian Nekao II, diku midis viteve 610 dhe 594 p.e.s.. Thuhet se ata e kryen lundrimin në tre vjet, duke lundruar nga Deti i Kuq përqark Afrikës duke u kthyer në grykëderdhjen e Nilit. Në këtë mënyrë ata mund të kenë qenë të parët që përshkuan Rrugën e Kepit. Straboni, Polibi dhe Ptolemeu e vënë në dyshim lundrimin e raportuar nga Herodoti. Nuk disponohen dokumente të kohës që të vërtetojnë historicitetin e këtij udhëtimi, por mungesa e të dhënave bashkëkohëse nuk nënkupton se nuk ka ndodhur. Sipas historianëve modernë, hollësitë e rrëfimit të Herodotit konfirmojnë të vërtetën e lundrimit fenikas, madje sugjerojnë mundësinë se fenikasit njihnin modelin rruzullor të Tokës. Megjithatë, asgjë e sigurtë rreth njohurive të tyre gjeografike dhe lundrimtare nuk ka mbijetuar, pavarësisht se dihet se ata bënë përparime të rëndësishme në këtë fushë. Në mënyrë kureshtare, të dhënat që sjell Herodoti si të dhëna të pasigurta, janë ato që mund ti japin vërtetësi tregimit: «Pozicioni i Diellit në të djathtë kur ky vrojtohej nga hemisfera jugore».

 Rrëfimi i Herodotit 
Sipas Herodotit (i lindur në 484 p.e.s.), një ekspeditë fenikase me porosinë e faraonit Nekao II (i shpallur faraon në 610 p.e.s.) udhëtoi përqark kontinentit Afrikan për herë të parë. Faraoni kërkoi një kalim drejtë perëndimit nga Deti i Kuq. Pasi dështoi në synimin për të ndërtuar një kanal që të lidhte Detin e Kuq me atë Mesdhe përmes Nilit, vendosi të kërkonte një kalim drejt perëndimit nga jugu. Rrëfimi i Herodotit që disa anije fenikase lundruan përqark kontinentit afrikan, në atë kohë i quajtur Libia, në një ekspeditë të vështirë që kreu dy ndalesa të mëdha për të siguruar furnizime dhe që zgjati tre vjet për të mbërritur te "Kolonat e Herkulit" (Ngushtica e Gjibraltarit).

Herodoti tregon: «I admirojë më shumë ata që kanë përcaktuar kufijtë e Libisë, Azisë dhe Evropës, përveç se i kanë përshkruar, pasi ka dallim të madh midis këtyre tre pjesëve të Tokës: Evropa i tejkalon dy pjesët e tjera në gjatësi; por më duket se nuk mund të krahasohet me to në gjerësi. Libia vetë tregon se është e rrethuar nga deti, përveç anës që lidhet me Azinë. Nekos, mbreti i Egjiptit, është i pari që ne dimë, që e ka provuar këtë. Kur ai ndaloi së gërmuari kanalin që do ti bartëte ujërat e Nilit në Gjirin Arabik, mori fenikasit me anije, me urdhërin për të hyrë në Detin Verior nga Kolonat e Herkulit gjatë kthimit dhe në këtë mënyrë të ktheheshin në Egjipt».

«Fenikasit u nisën, kështu, nga Deti Eritreas duke lundruar përgjatë Detit Jugor. Përgjatë lundrimit të tyre, kur erdhi vjeshta, ata zbritën në bregun ku ndodheshin në Libi dhe mbollën grurë. Pastaj pritën për kohën e korrjes dhe pasi e korrën, u kthyen prapë në det. Duke pas udhëtuar kështu për dy vjetë, në vitin e tretë ata kaluan Kolonat e Herkulit dhe mbërritën në Egjipt. Me mbërritjen e tyre ata treguan se, ndërsa lundronin përqark Libisë, ata e kishin diellin në të djathtën e tyre. Ky fakt nuk më duket fare i besueshëm; por ndoshta ndonjë tjetri do ti duket i tillë. Në këtë mënyrë për së pari u njohë Libia.» —Herodoti – Historitë, Libri IV.

Situata
Ky lundrim lidhet me veprimtarinë e ngjeshur të faraonit Nekao II për të rritur fuqinë detare të Egjiptit, duke rekrutuar greko-jonianë të zhvendosur, për ti futur në marinën e tij që vepronte si në Mesdhe, ashtu dhe në Detin e Kuq. Thuhet se Nekao II kishte nisur punimet për ndërtimin e një kanali që të lidhte Nilin me Detin e Kuq, që do të përfundohej vetëm nën sundimin e mbretit pers Dari i Madh (522-486 p.e.s.), duke u bërë pararendësi i Kanalit modern të Suezit.

Vërtetësia e lundrimit
E vërteta e këtij udhëtimi është vënë në dyshim prej shumë kohësh, por në mënyrë kureshtare ajo që duket më e pabazë në një periudhë në të cilën shumë e dinin kontinentin afrikan më pak të shtrirë drejtë jugut, është ajo që i ka dhënë në fund kredibilitet rrëfimit: Nëse Herodoti nuk duket se e beson vërtetësinë e këtij udhëtimi, kjo është për shkak të rrjedhojë e hollësisë së raportuar se lundërtarët «e kishin diellin në të djathtën e tyre, d.m.th.: duke ndjekur rrugën e diellit në hemisferën jugore, ai ndodhet në të djathtë duke u drejtuar nga perëndimi. Te Historitë e Herodotit thuhet se lundërtarët fenikas, pasi u kthyen drejtë perëndimit (Kepi i Shpresës së Mirë) e shihnin Diellin e mesditës në të djathtë, d.m.th.: në veri dhe kjo mund të kuptohet duke u bazuar te eksplorimet portugeze të shekullit të XV, që tregojnë se skaji jugor i Afrikës ndodhet në jug të Tropikut të Bricjapit. Rrumbullakësia e Tokës njihej që nga shekulli VI p.e.s. me Parmenidin dhe Shkollën e Pitagorës, mund të përdoret si argument për ti dhënë kredibilitet historisë së historianit grek.

Një tjetër element i diskutuar është prania e erërave aliseje në të kundërt të lundrimit pranë Kepit Bojador – bota e njohur atëherë nga fenikasit nuk shkonte përtej Mogadorit në brigjet afrikane të Atlantikut, në veçanti për të këtë arsye– duke i penguar të lundronin nga veriu i Gjirit të Guinesë. Praktika e kabotazhit duke rremuar është gjithashtu e vështirë për tu kryer në këto largësi. Për më tepër, prania e rripit të gjatë të shkretëtirës sahariane afërsisht në 2,000 km vijë bregdetare nga grykëderdhja e Lumit Senegal deri në Agadir nuk e përfshinë mundësitë e furnizimit me ujë dhe ushqim.

Gjithasht është e mundur që ata ta kenë përfunduar ekspeditën nëpër tokë, duke ndjekur itineraret tregtare fenikase përmes Afrikës veriperëndimore, deri te ndonjë nga kolonitë e tyre në veri të Afrikës dhe nga aty të kenë lundruar prapë drejtë Egjiptit.

Ka dëshmi të ndryshme për eksplorimin fenikas të brigjeve afrikane. Skalitur në gjuhën punike mbi një rrip bronzi në Tempullin e Baalit në Kartagjenë, ka dëshmi të një lundrimi fenikas përgjatë brigjeve lindore të Afrikës. Thuhet se kartagjenasi Hano Lundrimtari udhëtoi për 35 ditë përgjatë brigjeve afrikane në shekullin e V p.e.s..

Me lundrimin e plotë përqark Afrikës nga Vasco da Gama në vitin 1498, raporti i udhëtimit filloi të rehabilitohej prapë dhe më vonë të konsiderohej seriozisht nga studiuesit e shekujve të XVII dhe XVIII – në veçanti krahasuar me Periplin e dëshmuar të Detit Erithreas të zhvillua në bregun lindor të Afrikës (deri në "Rhapta" dhe në veri të Kanalit të Mozambikut) nga shekulli I i erës sonë për praktika tregtare – para se historianët e shekullit të XX të bëheshin më mosbesues.

Riprodhimi i lundrimit fenikas 
Ekspedita e anijes Phoenicia është një riprodhim i lundrimit fenikas të shek. VII – VI p.e.s. përqark Afrikës, i konceptuar nga Philip Beale. Objektivi i ekspeditës ishte të provonte se anijet e ndërtuara nga fenikasit mund ti përballonin kushtet e lundrimit përqark Afrikës. Riprodhimi i një anije fenikase nisi nga Siria në gusht 2008, për të lundruar përmes Kanalit të Suezit, përqark Bririt të Afrikës dhe përgjatë brigjeve perëndimore të Afrikës, nëpër Ngushticës së Gjibraltarit dhe Mesdheut për tu rikthyer në Siri.

Në janar 2010 ekspedita arriti në Afrikën e Jugut dhe në tetor të po atij vitiBejrutin.

Anija Phoenicia, 20 metra e gjatë, u ndërtuar në Ishullin Arvad, siti i një qytet-shteti të lashtë fenikas pranë brigjeve siriane, nga anijendërtuesi sirian Khalid Hammoud, duke përdorur metoda tradicionale.

Në 31 dhjetor 2019 u krye një udhëtim i dytë, Phoenicia u ankorua në portin e Santo Domingos, Republika Domenikane. Për këtë udhëtim të fundit, Beale deshi të tregojë se fenikasit mund të kenë kapërcyer Oqeanin Atlantik kohë para Kristofor Kolombit. Udhëtimi nisi në 28 shtator 2019 në bashkinë e Kartagjenës në Tunizi, siti i qytetit të lashtë të Kartagjenës, dhe mbërritën në Santo Domingo para 31 dhjetorit 2019.
Zhvillimi detar fenikas

Përmendja e parë e njohur e fenikasve lidhet me pushtimet e faraonit Tutmosi III (1479–1425 p.e.s.), duke përfshirë ata që egjiptianët i quanin Fenekhu (marangozë). Egjiptianët kishin vënë në shënjestër qytetet bregdetare, si Biblosi, Arvad dhe Ullasa për vendosjen e tyre të rëndësishme gjeografike dhe lidhjet tregtare me brendësinë (nëpërmjet Nahr al-Kabir dhe lumit Orontes). Qytetet i mundësonin Egjiptit aksesin në tregtinë mesopotamike dhe furnizime të shumtë me dru cedri, për shkak të mungesës së drurit të përshtatshëm në Egjipt. Tutmosi IV e vizitoi vetë Sidonin, ku organizohej blerja e drurit nga Libani.

Nga mesi i shekullit të XIV p.e.s., qytet-shtetet fenikase konsideroheshin "qytete të favorizuara" nga egjiptianët. Tiri, Sidoni, Beiruti dhe Biblosi konsideroheshin si shumë të rëndësishëm. Fenikasit kishin autonomi të gjerë dhe qytetet e tyre ishin të begatë dhe të mirë zhvilluar.

Diku midis viteve 1200 dhe 1150 p.e.s., Kolapsi i Fundit të Kohës së Bronzit i dobësoi rëndë ose i shkatërroi shumicën e qytetërimeve në rajon, duke përfshirë egjitianët dhe hititët. Fenikasit qenë të aftë tu mbijetonin sfidave të krizës dhe nga viti 1230 p.e.s. qytet shtete si Tiri, Sidoni dhe Biblosi ruajtën pavarësinë politike, duke përparuar interesat e tyre detare dhe gëzuan një begati ekonomike.

Periudha që ndonjëherë përshkruhet si një "Rilindje Fenikase" filloi dhe nga fundi i shekullit të XI p.e.s., u formua një aleancë midis Tirit dhe Izraelit duke krijuar një status quo të re gjeopolitike në Levant. Veprimtaria Tregtare e detit tani përfshinte jo vetëm tregtimin, por edhe kolonizimin dhe ekspansioni fenikas në Mesdhe kishte nisur. Qytet-shtetet fenikase të kësaj kohe plotësuan zbrazëtinë e pushtetit të shkaktuar nga Kolapsi i fundit të kohës së Bronzit, duke krijuar një rrjetë të gjerë tregtar.

Rekuperimi i ekonomisë mesdhetare i atribuohet lundërtarëve dhe tregtarëve fenikas, që rivendosën tregtinë e largësisë së madhe midis Egjiptit dhe Mesopotamisë në shekullin e X p.e.s..

Pasi qytet-shtetet tregtare fenikase ishin të përqëndruara përgjatë një rripi të ngushtë vije bregdetare, fenikasve u mungonte madhësia dhe popullsia për të mbështetur një ushtri të madhe. Kështu, pasi perandoritë fqinje filluan të fuqizohen, ata ranë gjithmonë e më shumë nën sundimin e huaj, që e kufizuan autonominë e tyre në shkallë të ndryshme. Në këtë mënyrë ata kaluan nën dominimin e fuqive të ndryshme, si Egjipti, Asiria, Babilonia, Persia, grekët dhe romakët.

Fenikasit shërbenin si ndërmjetës midis qytetërimeve të ndryshme që shtriheshin përgjatë Mesdheut dhe Lindjes së Afërve, duke lehtësuar shkëmbimet e mallrave dhe diturisë, kulturës dhe traditave fetare. Rrjetit të tyre të gjerë tregtar i atribuohet vendosja e themeleve kohezive ekonomike dhe kulturore mesdhetare, që do të vijohej nga grekët dhe veçanërisht romakët.

Lidhjet e fenikasve me grekët ishin të thella. Marrëdhëniet më të hershme të verifikuara duket se kanë filluar me Qytetërimin Minoik në Kretë (1950–1450 p.e.s.), që bashkë me Qytetërimin Mikenas (1600–1100 p.e.s.) konsiderohen pararendës të Greqisë së lashtë. Kërkimet arkeologjike sugjerojnë se minoikët importonin gradualisht mallra, stile artistike dhe zakone nga kultura të tjera të Lindjes së Afërme nëpërmjet fenikasve.

Në Egjipt fenikasit shisnin trungje cedri për shumë të mëdha, dhe verë, duke filluar nga shekulli VIII p.e.s.. Tregtia e verës me Egjiptin është dokumentuar intensivisht nga anijet e mbytura të zbuluara në vitin 1997 në det të hapur,  në perëndim të Askalonit në Izrael. Furra poc[arie në Tir dhe Sarepta prodhonin amfora të mëdha për transportin e verës. Nga Egjipti, fenikasit merrnin arin nubian.

Gjetiu, ata merrnin sende të tjera, nga të cilët, më i rëndësishmi ishte argjendi, kryesisht nga Sardenja dhe Gadishulli Iberik. Kallaji për bërjen e bronzit "mund të jetë siguruar nga Galicia nëpërmjet bregdetit Atlantik të Spanjës Jugore; në mënyrë alternative, ai mund të ketë ardhur nga Evropa Veriore (Cornuolli ose Bretanja) nëpërmjet Luginës së Ronit dhe brigjeve të Masalias". Straboni pohon se kishte një tregti tepër fitimprurëse midis Britanisë dhe fenikasve për kallajin nëpërmjet Kasiterideve, vendodhja e të cilëve është e panjohur, por mund kenë qenë pranë brigjeve veriperëndimore të Gadishullit Iberik.

Që nga viti 1200 p.e.s., tekste nga Ugariti sugjerojnë se anijet tregtare kanaanite ishin të afta të bartnin ngarkesa deri në 450 tonë. Gjatë mijëvjeçarit të I p.e.s., kapaciteti i ngarkimit të anijeve tregtare fenikase varionin midis 100 dhe 500 tonëve. Fenikasit qenë të parët që përdorën lidhjet zgavër-kllapë, të njohura si lidhjet fenikase, për të siguruar dërrasat nënujore të anijeve. Kjo metodë përfshinte shpimin e vrimave në dërrasat bashkuese dhe futjen e pykave prej druri për ti bashkuar ato, që pastaj siguroheshin me kunja. Shembuj të kësaj teknike përfshijnë Anijen e fundosur të Uluburunit (rr. 1320 p.e.s.) dhe anijen e fundosur të Kepit Gelidonja (rr. 1200 p.e.s.). Risia u përhap përgjatë Mesdheut duke ndikuar ndërtimtarinë greke dhe romake të anijeve, me romakët që i referoheshin asaj si  apo .

Herët në Kohën e Hekurit, fenikasit krijuan porte, empore, tregje dhe ngulime përgjatë gjithë Mesdheut dhe deri në jugun e Detit të Zi. Koloni u vendosën në Qipro, Sardenjë, Ishujt Baleare, Siçili dhe Maltë, si dhe në brigjet e Afrikës Veriore dhe Siujdhesën Iberike. Argjendi fenikas i datuar nga kjo periudhë bart izotope plumbi që përputhen me minierëat në Sardenjë dhe Spanjë, duke treguar shtrirjen e rrjetit tregtar fenikas.

Fundi i Kohës së Hekurit pa kulmin e veprimtarisë lundruese, tregtare dhe kulturore fenikase, vec[anërisht midis viteve 750 dhe 650 p.e.s.. Ndikimi fenikas është i dukshëm në "orientalizimin" e zakoneve kulturore dhe artistike greke. Një nga ndikimet kryesore kulturore është huazimi i alfabetit. Mes mallrave të tyre më popullore ishin tekstilet e rafinuara, të ngjyer tipikisht me të purpurtën tiriane. Iliada e Homerit, që u hartua gjatë kësaj periudhe, përmend cilësinë e veshjeve dhe mallrave metalike fenikase.

Fenikasit ka të ngjarë që të kenë qenë të parët që futën anijet bireme. Fernand Braudel citon skalitjet në basoreliev në muret e pallatit të Ninevesë që paraqet Flotën Tiriane duke u larguar nga porti i Tirit para se qyteti të sulmohej nga Senakeribi, mbreti i Asirisë rr. vitit 700 p.e.s.. Fenikasit lundruan me biremat e tyre pranë brigjeve dhe vetëm në mot të mirë. Atyre u atribuohet gjithashtu zhvillimi i anijeve triremëshe nga studiues si Lucien Basch. Duke ju referuar dëshmive arkeologjike të anijeve të paraqitura në relievet e Ninivesë, vulave cilindrike dhe monedhave fenikase, ai argumenton se triremat u zhvilluan në Sidon rreth vitit 700 p.e.s. duke u adoptuar më vonë  nga grekët. Klasicisti John Sinclair Morrison, një studiues i triremave, përmend pohimin e Tukididit se triereis, ose triemat, thuhej se ishin ndërtuar së pari në Korint të Greqisë . Megjithëse ai pranon se fenikasit e vitit 701 p.e.s. konsideroheshin nga skulptori i relievit të Ninivesë me një lloj anijeje, të interpretuar nga Morrisoni si me tre banka rremuesisht në secilën anë në tre nivele, ku niveli i sipërm ishte pa njerëz, ai argumenton se nuk ka arsye të qenësishme që rrëfimi i Tukididit të mos besohet. Triemëshja konsiderohej si anija më e përparuar në botën e lashtë mesdhetare.

Fenikasit ishin një aset thelbësor i Perandorisë Akemenide, vec[anërisht për aftësitë e tyre në teknologjinë detare dhe lundrim; ata përbënë pjesën kryesore të flotës perse gjatë luftërave greko-perse të shekullit të V p.e.s..Herodotus, The Histories, V.109 Fenikasit nën Kserksin e I, ndërtuan Kanalin e Kserksit dhe urat lundruese që i lejuan forcat e tij të kalonin në Greqinë kontinentale.Herodotus, The Histories, VII.23 Gjithësesi, ata u ndëshkuan ashpër nga Kserksi në vijim të humbjes së tij në Betejën e Salaminës, pasi ai i akuzoi për frikacak dhe të paaftë.Herodotus, The Histories, VIII.90

Fenikasit zhvilluan mjaft shpikje të tjera detare. Amfora, një lloj kontejneri i përdorur si për lëngje ashtu dhe për mallra të thata, ishte një shpikje fenikase që u bë një matje e standardizuar e volumit për gati dy mijë vjetë. Në Sidon, Tir, Atlit dhe Akra u zbuluan mbetjet e limaneve artificiale të vetë-pastruara. Shembulli i parë i Ligjit detar gjendet gjithashtu në Levant. Fenikasit vijuan të kontribuonin në hartografinë e Kohës së Hekurit.

Fenikasit ishin të njohur për tregtinë e tyre përreth Mesdheut, veçanërisht brigjeve të Afrikës Veriore. Tregtia u zgjerua në rajone përtej Mesdheut, duke përfshirë Baskonjën, ku besohet se prodhimi i birrës u fut nga fenikasit.

Në vitin 2014, u zbulua një anije tregtare fenikase  e gjatë e fundosur afër Ishullit të Gozos në Maltë. E datuar nga viti 700 p.e.s., është një nga anijet më të vjetra të gjetura në Mesdhe. Në afërsi të saj ishin shpërndarë pesëdhjetë amfora, të përdorura për të bartur verë dhe vajë.

Periplët fenikas
 Peripli i Himilko Lundërtarit, pjesë të cilat janë ruajtur te Plini Plaku dhe Avienusi.
 Peripli i Hano Lundrimtarit, kolonist dhe eksplorator kartagjenas që eksploroi brigjet e Afrikës nga Maroku i tanishëm drejtuar në jug deri në Senegal në shekullin e VI ose të V p.e.s..

 Shiko edhe 
 Lidhja fenikase
 Peripli
 Portolanët
 Historia e detarisë së lashtë
 Marinat dhe anijet e lashta
 Historia Detare
 Thalasokracia
 Fuqia Detare
 Komanda e Deteve
 Republikat Detare
 Itinerarium
 Shkencat Nautike Iberike 1400–1600
 Shkenca Nautike Portugeze
 Epoka e Lundrimit me Vela
 Historia e Navigimit
 Lundrimi përqark botës
 Epoka e zbulimeve
 Eksplorimet Detare Portugeze

 Referime 

 Bibliografia 















































 Lidhje të jashtme 
 El pecio fenicio del Bajo de la Campana (Murcia, España) y el comercio del marfil norteafricano
 "La exploración de África en los textos egipcios. De sahure a Neco II", en egiptomania.com. 
 "Antiguas expediciones africanas: relatos sobre la expedición de Necao II"
 Official website 

Kategoria:Kultura detare
Kategoria:Lundrim
Kategoria:Histori detare
Kategoria:Gjeografi detare
Kategoria:Historia e lashtë
Kategoria:Historia e Libanit
Kategoria:Egjipti i lashtë
Kategoria:Vitet 590 p.e.s.
Kategoria:Shekulli VII p.e.s.
Kategoria:Eksplorues
Kategoria:Afrikë
Kategoria:Levant