Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri

Fashat apo shiritat prej bambuje dhe druri ( e thjeshtëzuar dhe  tradicionale, jiǎndú) janë fasha të gjata, të ngushta druri ose bambuje, të cilat martin secila përgjithësisht një kolonë të vetme karakteresh të shkruara me furçë. Ato ishin mjeti kryesor për të shkruar dokumente në Kinë para përdorimit të gjerë të letrës gjatë dy shekujve të parë të erës sonë. (Ndonjëherë përdorej mëndafshi, për shembull te Dorëshkrimet prej mëndafshi Çu, por ishte në mënyrë penguese tepër i shtrenjtë për shumicën e dokumenteve.)

Zakoni i groposjes së librave të bërë prej shiritash rezistentë bambuje në varret mbretërore ka ruajtur shumë vepra në formën e tyre origjinale përgjatë shekujve. Një gjetje e rëndësishme e hershme ishte Zbulimi Xhizhong në vitin 279 të e.s. në varrin e një mbreti të Shtetit Vei, megjithëse shiritat origjinale të zbuluara tashmë janë zhdukur. Mjaft gjetje të rëndësishme janë kryer në vitet e fundit.

 Formati 
parapamje|majtas|281px|Publikim i shek. të XVIII i Artit të Luftës të Sun Tzu, në fasha bambuje
Shiritat prej bambuje ishin një formë libri në të cilat shkruheshin fjalë, imazhe ose simbole të tjera të posaçme. Sipërfaqja e fashave të lidhura ngushtësisht mund të shkruhet dhe pikturohet si një libër mëndafshi. Për shembull, tekstet prej bambuje të Librit të Ditëve Qin Xhian të Tokës së Tigrit të Përgjumur (217 p.e.s.) janë të ilustruar, Harta Genshan dhe Diagrama Herringbone.

parapamje|majtas|339px|Pikturë në shirita druri nga Dinastia Han në Xhujan
Proçesi i përpunimit përbëhet nga tymosja e kallmave të gjelbër të bambusë dhe përcëllimi në zjarr duke i tharë që të parandalohen deformime të ardhshme, ngrënien nga insektet dhe lehtësimi i shkrimit. Në këtë mënyrë shiritat e bambusë përdoreshin për libra dhe dokumente historike. Pas kësaj, shiritat e bambusë duhet të lëmohen për ta bërë sipërfaqen e tyre të sheshtë, për të lehtësuar shkrimin. Pas trajtimit paraprak, shiritat e bambusë mund të lidhen nëpërmjet fijesh në një libër në vrima, ose mund të lidhen drejtpërdrejtë pa vrima.

Shiritat e përpunuara të bambusë kanë dy anë: ana e verdhë (ballore) dhe ana blu (ana e mbrapme). Disa shirita janë shkruar në të dy krahët, siç është një lloj librash japonezë nga  Qin Xhian në Tokën Junmeng të Tigrit të Përgjumur.

parapamje|372px|Pikturë në shirit druri nga Hsia Perëndimore, 1200
Shiritat prej druri ose bambuje variojnë së pari në gjatësi. Për dorëshkrimet prej bambuje, shiritat mund të shkojnë nga 9 cm deri në 45 cm të gjatë. Gjerësia është në mënyrë konsistente rreth 0.6 cm. Shkrimi kryhet vertikalisht, nga e djathta në të majtë. Shiritat lidheshin bashkë me kërp, mëndafsh ose lëkurë dhe përdoreshin për të bërë një lloj libri të palosshëm, të quajtur xhiance ose xhiandu. Procesi i lidhjes zakonisht zhvillohej pas shkrimit, me pak përjashtime.

 Historia dhe zbulimet 
parapamje|majtas|379px|Pikturë në shirit druri nga Hsia Perëndimore, 1200
Shembuj më të hershëm të mbijetuar të shiritave prej druri dhe bambuje datojnë nga shekulli V p.e.s. gjatë Periudhës së Shteteve Ndërluftuese. Megjithatë, referencat në tekstet më të hershme mbijetojnë në mjete të tjera shkrimi qartësojnë se disa paraprirës të këtyre shiritave prej bambuje të Periudhës së Shteteve Ndërluftuese ishin në përdorim që nga fundi i Periudhës Shang (nga rreth viti 1250 p.e.s.). Shiritat pre bambuje dhe druri ishin materiale standart i shkrimit gjatë Dinastisë Han dhe shembujt e zbuluar gjenden me shumicë. Në vijim, përmirësimet e bërë te letra nga Cai Lun gjatë Dinastisë Han filluan të zëvendësonin shiritat prej bambuje dhe druri nga përdorimet kryesore dhe nga shekulli IV i e.s., bambuja ishte braktisur gjerësisht si një mjet për të shkruar në Kinë.

parapamje|339px|Dorëshkrim i shek. të XVIII i Artit të Luftës të Sun Tzu i mbyllur
Në vitin 1930, Ekspedita Sino-Suedeze gërmoi dhjetë site në Basenin e Liqenit Xhujan dhe zbuloi një tërësi prej 10,200 shiritash druri që datojnë nga Hanët Perëndimor (220 p.e.s.-9 i e.s.), një koleksion që do të njihej si "Tekstet e Vjetra Xhujan". Në vitin 1937, pasi filloi Lufta e Dytë Sino-Japoneze, Chung-Chang Shen i barti këto shirita druri nga Pekini në Universitetin e Hong Kongut.

parapamje|majtas|372px|Dorëshkrim në shirita bambuje nga Dinastia Han
"Pas Incidentit të Urës Marko Polo, C.C. Shen i Liberal Arts Research i barti shiritat e drurit han të Xhujanit që i përkisnin Grupit të Ekspeditës Shkencore Veri-Lindore te Universiteti i Hong Kongut." — Yaming Shen. Një tjetër grup prej 20,237 shiritash u zbulua midis viteve 1972 dhe 1976 nga Skuadra Arkeologjike e Xhujanit, Gansu. Këto shirita mbahen nga muzeu provincial i Gansusë, duke u bërë të njohura si "Tekstet e Reja të Xhujanit".

Korpusi i Muzeut të Shanghait u ble në Hong Kong vitin pasi u gërmua Varri i Guodianit dhe bësohet se kanë qenë marrë nga grabitës varresh nga një varr i të njëjtës zonë. Shiritat prej Bambuje të Tsinghuasë u dhuruan nga një studentë që i bleu ato në një ankand, pa tregues të origjinës së tyre. Shiritat prej Bambuje të Universitetit Anhui u ble gjithashtu nga Universiteti Anhui pasi shiritat dolën në dritën në tregun e antikave. Të tjera dorëshkrime në shirita bambuje u zbuluan arkeologjikisht.

 Pajistjet 
Një pajisje e përdorur kur shkruhet mbi shirita bambuje ishte një thikë e vogël, e cila do të përdorej për të fshirë gabimet duke i gërvishtur dhe duke bërë korrigjime. Thikat e dekoruara u bënë simbol i detyrës për disa zyrtarë që tregonin pushtetin e tyre për të korrigjuar dhe ndryshuar rregjistrimet dhe ediktet.

 Koleksionet madhore 
 Koleksioni Provinca Gjetur PeriudhaShiritat e Vjetër të XhujanitRajoni Autonom i Mongolisë së Brendshme1930Hanët PerëndimorëShiritat Çangtai Guan Henan1956Shtetet ndërluftuese Mozuizi (磨嘴子) Gansu 1959  Hanët Lindorë Shiritat Jinkueshan Han  Shandong 1972  Hanët PerëndimorëShiritat e Rinj të Xhujanit Gansu1972–74 Hanët PerëndimorëShiritat e Rrethit Ding Hebei1973 Hanët Perëndimorë Tekstet në Bambu Shuihudi Qin  Hubei 1975  Dinastia ÇinShiritat Fujang Han Anhui1977 Hanët Perëndimorë ShuanguduiShiritat Shangsun Xhiazhai Han Qinghai1978Han Tekstet në bambu Zhangxhiashan Han  Hubei  1983  Hanët Perëndimorë Fangmatan  Gansu  1986  Periudha e Vonë e Shteteve Ndërluftuese (Shteti Çin) Shiritat Vangxhiatai ÇinHubei Mars 1993 Dinastia Çin Shiritat Guodian Çu  1993  mesi i Periudhës së Shteteve Ndërluftuese Shiritat prej bambuje të Muzeut të Shanghait  1994  Shiritat prej bambuje Zumalu Hunan  1996  Periudha e Tre Mbretërive (Vuja Perëndimore) Jinvan (尹灣)  Xhiangsu  1997  Hanët PerëndimorëShiritat e Universitetit Kinez të Hong Kongut2001 Han / Xhinët Lindorë Shiritat Çin të Lijesë Hunan  2002  Dinastia Çin Shiritat e bambusë Tsinghua  Hunan ose Hubei?  2008  mesi deri në fundin e Shteteve Ndërluftuese Hsianghsiang 湘鄉 Hunan 2014 Mesi i Shteteve Ndërluftuese Korpusi i Universitetit të Anhuit Hunan ose Hubei? 2015 mesi deri fundi i Shteteve Ndërluftuese Huxhia kaoçang 胡家草場漢簡  Hubei 2019 Han Vangxhiazui 王家嘴 Hubei  2023 mesi deri në fundin e Shteteve Ndërluftuese  Shiritat Zaozhi 棗紙簡 Hubei 2019–20 mesi deri fundin e Shteteve Ndërluftuese  Çinxhiazui 秦家嘴 Hubei 2023 mesi deri fundin e Shteteve Ndërluftuese Shiriata e bambusë Hebosuo 河泊所  Junan 2023Han

 Shiko gjithashtu 

 Dorëshkrimet në lëvore mështekne
 Dorëshkrimet në gjethe palme
 Dorëshkrimet e librave të palosshëm
 Shtypja në blloqe druri
 Librat në ksilografi
 Libërlidhja tradicionale kineze
 Djegia e librave dhe varrosja e dijetarëve
 Filozofia kineze
 Planifikimi urban i Kinës së lashtë
 Arkitektura dhe inxhinieria e Dinastisë Han
 Arkitektura e lashtë kineze prej druri
 Historia e Murit të Madh Kinez
 Pagoda kineze
 Arti i Luftës
 Sun Tzu
 Vasoboni
 Rrotullat e varura
 Rrotullat e Detit të Vdekur
 Papirusi
 Pergamena
 Peripli
 Portolanët
 Letra
 Burimet natyrore
 Kapitali natyror
 Shfrytëzimi i burimeve natyrore
 Bambuja
 Liri
 Palma
 Mështekna
 Kërpi
 Makimono
 Emakimono
 Kakemono
 Miniatura Indiane
 Historia e librit
 Paleografia
 Paleografia latine
 Dorëshkrimi i librave
 Kodikologjia
 Kodiku
 Rrotulla e shkrimit
 Tangka
 Mahabharata
 Ramajana
 Vedat
 Letërsia sanskrite
 Valmiki
 Manusmriti
 Puranat
 Vastu shastra
 Shilpa shastra

 Citime referenciale 

 Bibliografia 














Kategoria:Komunikim me shkrim
Kategoria:Shpikje kineze
Kategoria:Historia e Kinës
Kategoria:Letërsi e lashtë
Kategoria:Teknologji e mediave masive
Kategoria:Trashëgimi kulturore
Kategoria:Materiale grafike
Kategoria:Dokumente historike
Kategoria:Dorëshkrime sipas llojit
Kategoria:Produkte bimore