Ejaleti i Budinit

Ejaleti i Budinit (i njohur edhe si Provinca e Budinit / Budës ose Pashallëku i Budinit / Buda)   ishte një njësi administrative territoriale e Perandorisë Osmane në Evropën Qendrore dhe në Ballkan . Ky ejalet u formua në territoret që Perandoria Osmane pushtoi nga Mbretëria mesjetare e Hungarisë dhe Despotati Serb . Kryeqyteti i Provincës së Budinit ishte Budin (hungarisht: Buda). 

Popullsia e provincës ishte e larmishme etnikisht dhe fetarisht dhe përfshinte hungarezë, kroatë, serbë, sllovakë, myslimanë me origjina të ndryshme etnike (që jetonin kryesisht në qytete)  dhe të tjerë ( hebrenj, romë, etj.). Vetë qyteti i Budës u bë shumicë myslimane gjatë shekullit të shtatëmbëdhjetë, kryesisht nëpërmjet imigracionit të myslimanëve të Ballkanit. 
parapamje|300x300px|Pashai i Budinit duke pritur të dërguarin e Sulltanit Osman
parapamje|300x300px|Pjesa veriore e Ejaletit të Budinit në vitin 1572
Në shekullin e 16-të, Perandoria Osmane kishte pushtuar "vijën jugore të fortesave" (végvár) të Mbretërisë së Hungarisë. Pas Betejës së Mohács ku Mbretëria e Hungarisë u mund rëndë, dhe trazirave të shkaktuara nga kjo humbje, ndikimi u përhap në pjesën e mesme të Mbretërisë së Hungarisë. Ndërsa trupat osmane pushtuan Budën në 1526 dhe 1529, Sulejmani I e përdori zonën e Budës si territor të mbretërisë aleate dhe nuk e aneksoi atë plotësisht në Perandori. 

 Historia 
Në vitin 1541, Sulejmani vendosi të konsolidonte zonën e pushtuar të Budës dhe ta bënte atë pjesë organike të Perandorisë. Ai e dëboi komandantin austriak Wilhelm von Roggendorf, i cili rrethoi qytetin, dhe më 29 gusht 1541 mori kontrollin e qytetit, së bashku me qytetin në anën tjetër të Danubit, Pestin . Ai menjëherë organizoi ejaletin (provincën) e parë të Evropës Qendrore me kryeqytet Budën ( Budin në turqisht ). 

Në të njëjtin vit, disa qytete të tjera ranë nën sundimin osman: Szeged, Kalocsa dhe Szabadka (serbisht: Subotica). Në vitet 1543–44, osmanët pushtuan kështjellat e Nógrád, Vác, Fehérvár, Pécs dhe Siklós, të cilat u futën në ejaletin e ri. 

Në vitin 1552, ejaleti u zgjerua me territore të reja në veri dhe u krijua Ejaleti i ri i Temeşvarit . Kontrolli ushtarak i zonave përreth u largua nga Budini. 

Vitin pasardhës, përparimi i osmanëve u ngadalësua dhe territori i vilajetit Budin nuk ndryshoi deri në përfundim të Luftës Pesëmbëdhjetëvjeçare dhe Paqes së Zsitvatorok, ku osmanët humbën territore në veri të Nógrád. Megjithatë, Eğri dhe Kanije u pushtuan gjatë këtyre luftërave dhe u menaxhuan shpejt si sanxhaqe në këtë provincë. 

Midis viteve 1566–1578, guvernatori i Budinit mbahej nga Sokollu Mustafa Pasha . Ai ishte bejlerbeu i dymbëdhjetë dhe më i shquar i provincës.  Mandati i tij prej dymbëdhjetë vitesh ishte i pashembullt dhe i pakrahasueshëm dhe pa projekte të shumta ndërtimi, veçanërisht në kryeqytetin provincial të Budinit.  Kjo shënoi një transformim të rëndësishëm të kryeqytetit të mbretërisë mesjetare hungareze në një fortesë provinciale osmane në kufirin midis qytetërimeve . Andras Vegh. (2016). Hungarian Atlas of Historic Towns No. 4. Buda Part I to 1686. Archaeolingua. .

Deri në vitet 1570, situata financiare e ejaletit u përmirësua, megjithëse përkohësisht, pasi për herë të parë që nga krijimi i tij, të ardhurat nga taksat i tejkaluan shpenzimet. 

Territori i ejaletit u zvogëlua ndjeshëm në madhësi me themelimin e ejaleteve të Eğrit (1596) dhe Kanisë (1600).  By Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters Megjithatë, ai mbeti provinca kryesore osmane në Evropën Qendrore, për shkak të rëndësisë strategjike të Budinit si një port i madh në Danub.  By Gábor Ágoston

Në shekullin e 17-të, Kara Mustafa Pasha pushtoi më shumë zona nga Mbretëria Habsburge e Hungarisë dhe vasali i saj, Principata e Transilvanisë, por nuk ia doli ta pushtonte Vjenën në vitin 1683.  Kjo përpjekje e dështuar paralajmëroi rënien graduale të pushtetit osman në Evropë. Më 2 shtator 1686, Budini u pushtua nga trupat e Lidhjes së Shenjtë . 

 Ndarjet administrative 

Pas vitit 1541, provinca përfshinte sanxhaqet e mëposhtme: 
 Sanxhaku i Budinit (Buda)
 Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
 Sanxhaku i Izvornikut (Zvornik)
 Sanxhaku i Viçitrinës (Vushtrri)
 Sanxhaku i Pojegës (Požega)
 Sanxhaku i Mohaçit (Mohács)
 Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
 Sanxhaku i Segedinit (Szeged)
 Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
 Sanxhaku i Kopanit (Koppany)
 Sanxhaku i Shikloshit ( Siklos)
 Sanxhaku i Peçuy (Pécs)
 Sanxhaku i Vidinit
 Sanxhaku i Alakahisarit (Krushevc)
 Sanxhaku i Çanadit (Cenad)
 Sanxhaku i Beçkerekut (Zrenjanin)
 Sanxhaku i Hipovës

Rreth vitit 1566, provinca përfshinte sanxhakët e mëposhtëm: 
 Sanxhaku i Budinit (Buda)
 Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
 Sanxhaku i Pojegës (Požega)
 Sanxhaku i Mihaçit (Mohács)
 Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
 Sanxhaku i Segedinit (Szeged)
 Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
 Sanxhaku i Baboçës (Baboçsa)
 Sanxhaku i Zigetvarit (Szigetvar)
 Sanxhaku i Peçuy (Pécs)
 Sanxhaku i Estergonit (Esztergom)
 Sanxhaku i Hatvanit
 Sanxhaku i Filekut (Filakovo)
 Sanxhaku i Seçenit (Szécsény)
 Sanxhaku i Sonlukut (Szolnok)
 Sanxhaku i Şimontorna (Simontornya)
 Sanxhaku i Kopanit (Koppány)
 Sanxhaku i Şikloş (Siklós)
 Sanxhaku i Sekçay (Szekszárd)
 Sanxhaku i Novigradit (Nograd)
 Sanxhaku i Pespirim (Veszprem)

Rreth vitit 1600, provinca përfshinte sanxhaqet e mëposhtme: 
 Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
 Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
 Sanxhaku i Ráckeves
 Sanxhaku i Kopanit (Koppány)
 Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
 Sanxhaku i Mihaçit (Mohács)
 Sanxhaku i Şikloş (Siklós)
 Sanxhaku i Seçuy-t

Në vitin 1610, provinca përfshinte sanxhakët e mëposhtëm: 
 Sanxhaku i Budinit (Buda)
 Sanxhaku i Sremit ( Syrmia)
 Sanxhaku i Ráckeves
 Sanxhaku i Kopanit (Koppány)
 Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
 Sanxhaku i Mihaçit (Mohács)

Para përfundimit të administrimit osman (domethënë para vitit 1699), provinca përfshinte sanxhakët e mëposhtëm: 
 Sanxhaku i Budinit (Buda)
 Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
 Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
 Sanxhaku i Sekçay (Szekszárd)
 Sanxhaku i Şimontorna (Simontornya)
 Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
 Sanxhaku i Estergonit (Esztergom)
 Sanxhaku i Mohaçit (Mohács)
 Sanxhaku i Peçuy (Pécs)

 Shih edhe 
 Serbia Osmane
 Rumania osmane
 Hungaria osmane
 Kosova nën Perandorinë Osmane

 Literatura 
 Peter Rokai - Zoltan Đere - Tibor Pal - Aleksandar Kasaš, Istorija Mađara, Beograd, 2002.
 Dr. Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini, knjiga 1, Novi Sad, 1990.

 Referime 

Kategoria:Ejaletet e Perandorisë Osmane në Evropë
Kategoria:Kosova nën Perandorinë Osmane
Kategoria:Serbia nën Perandorinë Osmane
Kategoria:Vojvodina osmane
Kategoria:Koordinatat në Wikidata
Kategoria:Hungaria nën Perandorinë Osmane