Larja në Romën e Lashtë

Larja luante një rol të rëndësishëm në kulturën dhe shoqërinë e lashtë romake. Ajo ishte një nga veprimtaritë më të zakonshme ditore dhe praktikohej nga një larmi e madhe klasash shoqërore. Megjithëse shumë kultura bashkëkohëse e shikonin larjen si një veprimtari private të zhvilluar në shtëpi, larja në Romën e Lashtë ishte një veprimtari shoqërore. Ndërsa shumë të pasurit mund të përballonin shërbimet e larjes në shtëpitë e tyre, larja private ishte shumë e pazakontë dhe shumica e njerëzve laheshin në banja të përbashkëta (thermae). Në disa mënyra, ato u ngjanin spave të ardhshme moderne pasi ishin shërbime për një larmi veprimtarish nga ushtrimet deri te banjat e diellit, notimi dhe masazhi.

Rëndësia e larjes ishte e tillë për romakët sa një katalog i ndërtesave në Romë nga viti 354 i e.s. dokumentonte 952 banja të përmasave të ndryshme në qytet. Banjat publike do të bëheshin të zakonshme përgjatë gjithë perandorisë si një simbol i "Romanitas" ose një mënyrë për të përkufizuar veten si romakë. Ato ishin disa nga ndërtesat më të zakonshme dhe më të rëndësishme publike në perandori pasi ishin ndër ndërtesat e para të ndërtuara pasi një vend pushtohej nga perandoria.

Megjithatë romakët më të pasur mund të kishin banja në shtëpitë e tyre në qytet ose vilat e tyre në fshat, duke ngrohur një varg dhomash ose edhe një ndërtesë të veçantë posaçërisht për këtë qëllim, dhe ushtarët mund të kishin të kishin ndërtesën e banjës që u mundësohej në fortesën e tyre (si në Cilurnum pranë Murit të Adrianit, ose në Fortesën e Bearsden), ata prapë shpesh frekuentonin banjat e shumta publike në qytete dhe qyteza përgjatë perandorisë.

Banjat e vogla, të quajtura balneum (në shumës balnea), mund të zotëroheshin privatisht, ndërsa ishin publikike në kuptimit se ato ishin të hapura për popullsinë mbi një tarifë rregjistrimi. Banjat më të mëdha të quajtura thermae zotëroheshin nga shteti dhe shpesh mbulonin mjaft blloqe të qytetit. Më e madhje pre tyre, Banjat e Dioklecianit, mund të mbanin deri në 3,000 veta. Tarifat për të dyja llojet e banjave ishin mjaft të arsyeshme, brenda buxhetit të shumicës së qytetarëve të lirë romakë. Romakët aristokratë, veçanërisht ata që kërkonin të krijonin popullaritet me publikun vinin në kohën e kohën e zgjedhjeve, shpesh sponsorizonin përdorimin e banjave falas gjatë ditëve në mënyrë që të vinte çdokush. Shumica e romakëve i vizitonin banjat në mënyrë të shpeshtë, gati përditë – kur pyetej nga një i huaj pse ai lahej një herë në ditë, një perandor romak thuhet se u përgjigj "Sepse nuk kam kohë të lahem dy herë në ditë."

 Ndikimi grek 

parapamje|majtas|396px|Termat romake të Durrësit
Disa nga përshkrimet më të hershme të praktikave perëndimore të larjeve vijnë nga Greqia e lashtë. Grekët filluan regjimet e larjeve që do të formonin themelet e procedurave moderne të spave. Këta banorë egjeas përdornin vaska të vogla, enë larjeje dhe larjen e këmbëve për pastërtinë personale. Gjetjet të tilla më të hershme janë banjat në Kompleksin Pallator të Knososit në Kretë dhe vaskat luksoze prej alabastri të zbuluara në Akrotiri, Santorini; të dyja të datuara nga mesi i mijëvjeçarit të II p.e.s.. Ata krijuan banja publike dhe dushe brenda komplekseve të gjimanzeve të tyre për relaksim dhe higjenë personale.

Mitologjia greke specifikon se disa lloj burimesh natyrore ose pellgje baticore ishin të bekuar nga zotat për të kuruar sëmundje. Rreth këtyre pellgjeve të shenjta, grekët krijonin shërbime banjash për ata që dëshironin të shëroheshin. Nevojtarët linin oferta ndaj zotave për shërim në këto vende dhe laheshin me shpresën e shërimit. Spartanët zhvilluan një banjë primitive avulli. Një Serangeum, një balneum i hershëm grek (e përkthyer pak a shumë banjë), dhoma larjeje ishin gërmuar në faqen e kodrës në shkëmb sipër dhomave që mbanin veshjet e larësve. Një nga dhomat e larjes kishte një dysheme të dekoruar me mozaikë që paraqisnin një karrocierë me karrocën e tërhequr nga katër kuaj, një grua e ndjekur nga dy qenë dhe një delfin poshtë. Kështu, grekët e hershëm përdornin tiparet natyrore, por i zgjeronin atë dhe shtonin pajisjet tyre, siç ishin dekorimet dhe sirtarët. Gjatë qytetërimit të vonë grekë, banjot shpesh ndërtoheshin bashkangjitur fushave atletike.

 Banjat romake 
parapamje|379px|Apodyterium në Thermae qëndërore të Herkulaneumit – sektori i burrave
Romakët imituan shumë nga praktikat greke të larjes dhe i tejkaluan ata në përmasat e banjove të tyre. Si një Greqi, banjat romake do të bëheshin qendrat kryesore të veprimtarive shoqërore dhe rekreacionale. Me zgjerimin e Perandorisë Romake, idea e banjave publike u përhap në të gjitha pjesët e Mesdheut dhe në rajonet e Evropës dhe Afrikës Veriore. Duke ndërtuar ujësjellësa, romakët kishin ujë të mjaftueshëm jo vetëm për përdorim shtëpiak, bujqësor dhe industrial, por edhe për veprimtarinë e tyre shlodhëse. Ujësjellësit mundësonin ujë që më vonë nxehej për tu përdorur në banja. Sot, shtrirja e banjave romake zbulohet në rrënojat dhe gërmimet arkeologjike në Evropë, Afrikë dhe Lindjen e Mesme.

parapamje|majtas|389px|Tepidarium në Thermae të Forumit në Pompeji
Këto banjë varionin nga struktura të thjeshta në skajshmërisht të rafinuara dhe do të varionin në përmasa, modelim dhe dekorim. Shumë historianë ideojnë një mënyrë të posaçme që larësit do të ndërmernin gjatë larjes, por nuk ka dëshmi të fiksuara që ti konfirmojnë këto teori ose që madje të ketë pasur një radhë të posaçme për praktikimin e larjes. Megjithatë, një nga sekuencat e interpretuara më shpesh tregohet në vijim.

Shumica e banjave përmbanin një apodyterium— një dhomë pak në brendësi të hyrjes, ku larësit depozitonin rrobat e tyre. Kjo shpesh ishte dhoma e parë që dikush që vizonte banjat do të hynte. Pastaj, larësit vijonin në tepidarium (dhoma e ngrohtë), pastaj në caldarium (dhoma e nxehtë) për një avull dhe në fund te frigidarium (dhoma e ftohtë) me depozitën e saj me ujë të ftohtë. Caldarium, i nxehur nga një furrë poshtë dyshemesë së zgavërt, përmbante enë me ujë të ftohet, që larësit mund ta përdornin për ftohje. Pas ndërmarrjes së këtij vargu djersitjeje dhe / ose banjë zhytjeje, larësit ktheheshin te tepidarium më i ftohtë për një masazh me vajra dhe kërruajtja fundore me mjete metalike të quajtura strigil. Disa banjë përmbanin edhe një laconicum (një dhomë e thatë pushimi), ku larësit përfundonin proçesin duke pushuar dhe djersitur.

Modeli i banjave romake përmbante edhe tipare të tjera që meritojnë të vërehen. Për shkak se romakët e pasur sillnin skllevërit për të ndjekur nevojat e tyre të larjes, banjot zakonisht kishin tre hyrje: një për burrat, një për gratë dhe një për skllevërit. Parapëlqimi i simetrisë në Arkitekturën Romake zakonisht nënkuptonte një façatë simetrike, megjithëse zona e grave zakonisht ishte më e vogël sesa e burrave për shkak të përdoruesve më të paktë. Zakonisht, muret solide ose vendosja përkundrejtë krahëve të ndërtesës ndante seksionet e burrave dhe të grave. Banjot romake shpesh përmbanin një oborr, ose palaestra, e cila ishte një kopësht i hapur i përdorur për stërvitje. Në disa raste, ndërtuesit e bënin palaestra një oborr të brendshëm dhe në raste të tjera, ata vendosnin përballë vetë banjës dhe e përfshinin atë në qasjen formale. Ndonjëherë palaestra përmbante një pishinë. Shumë shpesh skajet e palaestra-s theksoheshin nga një kolonadë.

parapamje|379px|Hipokausti i banjove romake të Ulpianës, Kosovë
Banjot republikane shpesh kishin shërbime të veçanta larjeje për gratë dhe burrat, por nga shekulli I i e.s. larja e përzier ishte e zakonshme dhe është një praktikë e përmendur shpesh nga Marciali dhe Juvenali, ashtu si nga Plini i Vjetri dhe Kuintiliani. Megjithatë, ndarja gjinore mund të jetë kthyer nga perandori Adrian, por ka të dhëna se jo. Për shumë moralistë romakë, banjat ilustronin se sa shumë kishte rënë Roma në kohën e saj dhe kështu do të bëhej një imazh negativ; Katoni i Vjetri e sulmonte publikishte Shipion Afrikanin për përdorimin nga ai të banjove.

Banjat romake ofronin komoditete përveç ritualit të larjes. Hapsira anësore në vetë banjot bujtnin tezga shitjeje ushqimesh dhe parfumesh, biblioteka dhe dhoma leximi. Skena ofronin performanca teatrore dhe muzikore. Stadia bashkangjitur mundësonte hapsira për stërvitje dhe garime atletike. Brenda vetë banjove, dyshemetë shtroheshin me mozaikë elegantë mermeri. Muret e stukuara shpesh paraqisnin afreske pemësh, zogjsh dhe pamjesh të tjera baritore. Brendësia e kupolave zbukurohej me imazheri bojë-qielli, yje të artë dhe imazhe qiellore. Interieri dhe eksteriori dekoroheshin me shtatore dhe shatërvane.

parapamje|majtas|389px|Banjoja romake në Bath, Angli
Romakët ndërtuan edhe në kolonitë e tyre banja, duke përfituar nga burimet natyrore termale që haseshin në Afrikën Veriore, si në Hamam Asalihinin algjerian, ashtu si në Evropë, ku ata ndërtuan banjo në Aix-en-Provence dhe Vichy, të Francës, Bath dhe Bukston në Angli, Aken, Visbaden, dhe Baden në Gjermani, dhe Aquincum në Hungari, ashtu si ato në Durrës Burtrin Ad Quintum (Bradashesh), Ulpianë si dhe në shumë vende të tjera. Këto banjash bëheshin qendra veprimtarish rekreacionale dhe shoqërore në bashkësitë romake. Bibliotekat, sallat e leximit, gimnasium dhe kopshtet formale bëheshin pjesë e disa komplekseve të banjave. Gjithashtu, romakët e përdornin ujin e nxehtë termal për të lehtësuar vuajtjet e tyre nga reumatizma, artriti dhe dhënies ndaj ushqimit dhe pijes.

Në këtë mënyrë, romakët e ngritën larjen në një art të rafinuar dhe banjot e tyre i pasqyronin fizikisht këto përparime. Banja romake, për shembull, përfshinte një ritual shumë më të ndërlikuar sesa një zhytje e thjeshtë ose proçedurë djersitjeje. Pjesët e ndryshme të ritualit të larjes (zhveshja, larja, djersitja, bërja e masazhit dhe pushimi), kërkonin dhoma të veçanta, që romakët do ti ndërtonin për ti bujtur ato funksione. Ndarja e gjinive dhe shtimet e diversioneve jo të lidhura drejtpërdrejë me larjen gjithashtu e ndikonin drejtpërdrejë formën e banjove. Rituali i rafinuar romak i larjes dhe arkitektura e saj pasuese do të shërbenin si modele për shërbimet e mëvonshme evropiane dhe amerikane të banjave. Haprsirat e kopshtit formal dhe organizimi i fuqishëm arkitekturor i barabartë me atë të romakëve do të rishfaqej në Evropë nga fundi i shekullit të XVIII. Spatë kryesore amerikane do ta ndiqnin modelin një shekull më vonë.

 Praktikat romake të larjes 
alt=A curved metal object with a handle and a dull blade used to scrape oil|parapamje|358px|Një strigil bronzi i përdorur për ë krruajtur vajin dhe djersën nga trupi i një personi
Kishe shumë veprimtari që zhvilloheshin në një kompleks romak banjash, që dallonin nga konceptimet moderne të larjes. Ishte e zakonshme për romakët të shpenzonin mjaft kohë në banja për shkak të të gjitha aspekteve të ndryshme të kompleksit, por është e paqartë nëse ishte e domosdoshme për një person të kalonte kaq shumë kohë në çdo vizitë që ata bënin në banja. Proçesi i shkuarjes në banja mund të përshkruhet si një kryqëzim midis stërvitjes në palestër, shkuarjes në spa, takimit me miqtë për veprimtari shoqërore dhe larjes.

Brenda banjave, vizitorët zakonisht ishin tërësisht të zhveshur, duke i hequr treguesit e klasës së ndryshme që zakonisht paraqiteshin te veshjet. Në kohët e Perandorisë, madje ishte e zakonshme për gratë dhe burrat të laheshin bashkë në të njëjtën kohë, megjithëse ka të dhëna të tjera se për shërbime të ndara për gratë dhe burrat.

parapamje|majtas|396px|Thermae e Ad Quintum, Bradashesh, Elbasan.
Një përbërës i rëndësishëm te banjat ishte stërvitja dhe atletizmi. Në banjot romake, shpesh kishte një palaestra, një oborr të jashtëm të rrethuar nga kolona, që larësit do ta përdornin si një një palestër moderne. Disa veprimtari që do të zhvilloheshin në palaestra përfshinin boksimin, hedhje disku, peshëngritje dhe mundje–veprimtari që janë paraqitur të gjitha në mozaikë nga banjat në Ostia. Fillimisht një praktikë e zakonshme greke, ky garim atletik në jetën e përditshme do të përhapej në të gjithë Botën Romake.

Një aspekt tjetër i rëndësishëm i një vizite në banja ishte pastrimi ritual i trupit. Ky kryehej duke përdorur vajë të fërkuar në lëkurën e një larësi, që pastaj do të krruhej me një strigil, një krruajtës apo kashaitës metalik me një presë të trashë dhe një dorezë. Ata besonin se vaji do ta përthithte papastërtinë mbi trupin e një personi dhe inkurajonte djersitjen, që do të çonte në hapjen e poreve dhe shëndet të përgjithshëm më të mirë. Në mënyrë të ngjashme, çdo djersitje nga stërvitja që ndodhte pasi ishte fërkuar vaji do të formonte një shtresë të ujshme nën vajin dhe papastërtinë e bashkangjitur me të, duke e larguar atë nga lëkura, duke rezultuar në heqjen e më shumë zgjyreje kur shtresa e vajit krruhej për tu hequr.

Si një arenë shoqërore, banjat shpesh përdoreshin për t’u takuar me ata të një statusi më të lartë shoqëror. Për shkak se të dy, romakët e pasur dhe të varfër shkonin në banja, kishte mundësi të mëdha për një cliens të fliste me një patronus ose të përpiqej të merte një ftesë për Cena.

Shqetësime shoqërore rreth praktikave të larjes 
parapamje|282px|De Medicina, një traktat mjeksor i Aul Kornelius Celsit
Ndërsa banjat shijoheshin nga pothuajse çdo romak, disa i kritikonin ato. Uji nuk rinovohej shpesh dhe mbetjet e vajit, papastërtisë ose edhe ekskremente mbaheshin të ngrohta, duke mundësuar një mjedis për bakteriet.

Perandor Mark Aureli u ankua rreth papastërtisë:
«Siç të shfaqet larja tyjë, vaji, djersa, papastërtia, uji i pistë, të gjitha gjëra të gërditshme, kështu është çdo pjesë e jetës dhe gjithçka.» cituar te 

Aul Kornelius Celsi, ndërsa lëvdonte vlerat e saj terapeutike, paralajmëronte të mos shkohej me një plagë të freskët për shkak të rriskut të gangrenës. Në fakt, mjaft gure varresh nga e gjithë perandoria pohojnë:
 ''balnea vina Venus
 corrupt corpora
 nostra se[t] Vitam faciunt
 balnea vina Venus 
 — epitaf i Tiberius Klaudius Sekundit (shekulli I) Corpus Inscriptionum Latinarum VI.15258, Romë.
 "Banjat, vera, dhe seksi
 mund të korruptojnë trupat tanë, 
 por banjat, vera dhe seksi
 e bëjnë jetën t’ia vlejë për tu jetuar"

Filosofi Seneka ankohej për zhurmën që i ndërpriste punën kur ai qëndronte sipër një banje. cituar te 

 Shiko gjithashtu 

 Balnoterapia
 Gjimnazi i lashtë
 Palestra (Greqi e lashtë)
 Banjat e lashta greke
 Llixha
 Hamami
 Historia e mjekësisë
 Banja e Madhe e Mohenxho-daros
 Paidea
 Kalokagathia
 Agoga
 Efebia
 Kopshtet e lashta greke
 Larja
 Banja
 Qendra hidrotermale
 Burimi termal
 Banjat e Dibrës
 Burimet termale në Shqipëri
 Kujdesi shëndetësor
 Veprimtaria e kujdesit shëndetësor
 Higjiena personale
 Kopshtet e lashta greke
 Veshjet në Greqinë e lashtë
 Jus
 E drejta romake
 Amicitia
 Hospitium
 Imperium
 Civitas
 Contio
 Mos maiorum
 Municipium
 Patronazhi në Romën e Lashtë
 Rogatio
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Aerarium
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Vigiles
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Cirku Romak
 Panteoni, Romë
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Domus
 Ekonomia Romake
 Equites
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Harku i Triumfit
 Horreum
 Insula (ndërtesë)
 Insula (hapsirë urbane)
 Kalendari Romak
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kolumbarium
 Konsulli Romak
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendet Romake
 Kuzhina antike romake
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Legjioni romak
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Limes Britannicus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Llaçi romak
 Ludi
 Luftërat Romako-Latine
 Lupanari
 Lustrum
 Lustratio
 Marrdhëniet Indiano-Romake
 Marrdhëniet Sino-Romake
 Marina Romake
 Martesa në Romën e lashtë
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Moda e flokëve në Romën e lashtë
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Njësitë matëse romake
 Optimates dhe populares
 Ordines
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Principati (Roma)
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Trashëgimia romake në Kosovë
 Tregtia romake me Indinë
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Urbanistika Romake
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Veshjet në Romën e lashtë
 Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
 Vila Romake
 Villa rustica
 Vivarium
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

 Citime fundore 

 Bibliografia 
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .








 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.

 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.

















Burime historiografike moderne



 Jean-Pierre Adam, L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche Editore: Longanesi, 2003.


 Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma, Utet, Torino 1976.
















 Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.









 Pierre Gros - Mario Torelli, Storia dell'urbanistica. Il mondo romano, Laterza 2007.







 Léon Homo, Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité, Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.


  (titulli origjinal i veprës 













 Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).








 Ralph M. Rosen (2006) Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia, fq. 219–238
 Roth, Jonathan. The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235). Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) 














Lidhje të jashtme


Kategoria:Cilësi e jetës
Kategoria:Higjiena personale
Kategoria:Arkitektura Romake
Kategoria:Histori e sportit
Kategoria:Kujdes shëndetësor
Kategoria:Kultura Romake
Kategoria:Histori shoqërore
Kategoria:Banja
Kategoria:Balneoterapia
Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike