Sazana Çapriqi

Sazana Çapriqi ishte studiuese, profesore në Universitetin e Prishtinës, autore dhe përkthyese e teksteve feministe si dhe aktiviste e të drejtave të grave. Ajo themeloi dhe drejtoi Shoqatën për Hulumtime dhe Botime të Gruas “Sfinga Center”,  si dhe ishte kryeredaktore e revistës kulturore për studime gjinore “Sfinga”.  Çapriqi ishte anëtare dhe aktiviste e PEN Qendrës së Kosovës që prej themelimit. Aty mbajti edhe pozitën e kryetares së Komitetit të Grave Shkrimtare.  Gjatë viteve të 1990-ta, periudhë e karakterizuar nga pasiguri, shtypje dhe tensione të mëdha politike në Kosovë, Sazana Çapriqi u veçua për angazhimin e saj të palëkundur në promovimin e të drejtave të grave. Përmes veprimtarisë studiuese dhe përkthimeve, ajo kontribuoi në afirmimin e zërit letrar femëror, duke e vendosur atë në kuadër të një diskursi feminist. Ndërroi jetë në mars të vitit 2021 pas ballafaqimit me një sëmundje të rëndë. 

 Jeta personale 

 Arsimimi dhe specializimi 
Sazana Çapriqi lindi në Prishtinë, ku kreu shkollimin fillor dhe të mesëm. Ajo studioi në Universitetin e Prishtinës, dega “Gjuhë dhe Letërsi Angleze”, e po aty diplomoi në vitin 1986. Ka fituar titullin master në vitin 2005, duke mbrojtur punimin me temën “Statusi i shkrimit femëror shqiptar në dritën e veprës së Virginia Woolf ‘Një dhomë për vete’”. Doktoroi në Prishtinë në vitin 2009, me temën “Poetika e shkrimit femëror”. Për specializim të mëtejmë ka ndjekur kurse të ndryshme, ndër të tjera për letërsi angleze në Edinburg, Skoci, në vitin 1990; kursin për letërsi skoceze, po në Edinburg, në vitin 1993; vizitën studimore në Institute for International Education Washington në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në vitin 2003; kurset për zhvillimin e kurrikulës në London School of Economics, në Londër, më 2004, dhe në Central European University, në Budapest, më 2005. 

 Karriera në mësimdhënie 
Në vitin 1986, Sazana fillon karrierën e mësimdhënies në Shkollën e Mesme të Mjekësisë, në Prishtinë. Në vitin 1991, ajo fillon punën si asistente e lëndëve të letërsisë në Fakultetin e Filologjisë, Universiteti i Prishtinës, ndërsa në vitin 2010 merr titullin profesore asistente në të njejtin fakultet. Në kuadër të angazhimit në Departamentit e Gjuhës dhe Letërsisë Angleze, Sazana ligjëroi lëndët: Letërsi moderne amerikane, Pasqyrë e letërsisë amerikane, Letërsi amerikane e shek. XX, Tregimi i shkurtër amerikan, Maskultura, Kritikë Letrare Feministe. 

Gjatë viteve 1990-ta, ajo vazhdoi ligjërimin edhe në kushtet e shtëpive-shkolla. Në një intervistë të profesoreshës Nerimane Kamberi për projektin shtepiteshkolla.org, përmendet rasti kur në vitin 1992, një ndërhyrje policore e dhunshme në Fakultetin Filozofik gjatë vitit 1992, kishte përfunduar me thyerjen e dorës së Sazanës. 

 Organizatat dhe Aktivitetet Kryesore 

 “Sfinga Center” si mjet fuqizimi dhe vetdijësimi për gratë në Kosovë 
Më 1997, Çapriqi themeloi Shoqatën për Hulumtime dhe Botime të Gruas “Sfinga Center” me qëllim emancipimin e gruas përmes artit dhe botimeve dhe të njejtin vit nisi botimin e revistës kulturore për studimet gjinore “Sfinga”, duke qenë kryeredaktore e saj. Nisma u regjistrua si shoqatë në vitin 2001 dhe vazhdoi aktivitetet për edukimin dhe aftësimin e grave në fusha të ndryshme, duke organizuar ngjarje dhe diskutime mbi pozitën e gruas në shoqëri, me synimin për të nxitur mendimin kritik dhe aktivizmin. Pasi krijimi i letërsisë nga gratë ishte ende në fazë të hershme, redaksia e revistës vendosi të rezervonte 50% të hapësirës për literaturën e përkthyer, duke e përdorur këtë hapësirë për të informuar publikun mbi vlerat dhe trendet bashkëkohore. Revista gjithashtu promovoi shkrime nga gratë dhe për gratë, duke kontribuar në krijimin e një atmosfere intelektuale që sfidonte patriarkatin dhe promovonte barazinë gjinore.

Në ditët e sotme, kontributi i Çapriqit me themelimin e organizatës "Sfinga Center" vlerësohet lart për rolin kyç gjatë viteve 1990-ta, duke kontribuar në arsimimin dhe fuqizimin e grave madje edhe në periudhën rreth luftës. Sfinga Center si dhe organizata të ngjajshme kanë luajtur një rol kyç në sigurimin e mundësive për shumë të reja, përfshirë zhvillimin e tyre personal. 

 Angazhime të tjera në jetën publike 
Krahas angazhimit të saj si profesore universitare, Sazana Çapriqi ka dhënë një kontribut të çmuar në një sërë iniciativash institucionale dhe shoqërore në Kosovë. Gjatë viteve 1995–1996, ajo ushtroi funksionin e koordinatores së Programit për Gjuhën Angleze në kuadër të Fondacionit për Shoqëri të Hapur (Fondacioni Soros). Në vitin 2002 u emërua anëtare e Bordit të Bibliotekës Kombëtare të Kosovës, e në vitin 2019 ishte edhe Kryetare e Këshillit Drejtues pranë këtij institucioni. Më tutje, në vitin 2007 ushtroi funksionin e konsulentes për çështje gjinore në Agjencinë për Barazi Gjinore, pranë Zyrës së Kryeministrit. Në vitin 2008 mori përgjegjësinë si koordinatore e programit “Master për përkthim dhe interpretim” në Fakultetin Filologjik, kurse në vitin 2012 u emërua anëtare e Bordit të Zyrës së Komisionerit për Gjuhët, po ashtu pranë Zyrës së Kryeministrit. Ajo ishte njëra nga themelueset e Qendrës Kosovare për Studime Gjinore, duke dëshmuar kështu përkushtimin e saj të vazhdueshëm ndaj avancimit të barazisë gjinore dhe shoqërisë civile . 

Sazana ishte edhe anëtare e PEN Qendrës së Kosovës dhe aktiviste e këtij asociacioni që nga themelimi i saj, ndërsa para së të ndërronte jetë ishte kryetare e Komitetit të Grave Shkrimtare, pjesë e strukturave të qendrës. Ajo ishte po ashtu anëtare e Shoqatës së Artistëve dhe Intelektualëve “Art Club”. Në vitin 2024, Universiteti i Prishtinës i ndau mirënjohjen “postmortem”, për angazhimin dhe kontributin e vlerësuar të saj në zhvillimin e kritikës letrare feministe dhe në disiplina të tjera të studimeve letrare dhe kulturore për avancimin e perspektivës gjinore në universitet. 

 Publikimet 
Bibliografia e Sazana Çapriqit përmban një mori publikimesh që trajtojnë në mënyrë të ndërlidhur tema si shkrimi femëror, përjashtimi i gruas nga kanoni letrar, perspektivat krahasuese në letërsinë e grave, si dhe roli i përkthimit në transformimin e zërit narrativ.

 Tekste autoriale: 

 Çapriqi, S. (2011). Shkrimi femëror. Prishtinë: PEN Qendra e Kosovës / Kosova PEN Center.
 Tahiri, L., & Çapriqi, S. (2020). Lost in translation: Narrative perspective silenced by the voice of the translator. Vilnius: Vilniaus Universiteto Leidykla.
 Çapriqi, S. (2009). Roli i kanonit letrar në përjashtimin e gruas shkrimtare nga historia e letërsisë shqipe. Në Historia e letërsisë shqipe: Materialet e Konferencës shkencore, 30–31 tetor 2009, Prishtinë (fq. 157–165). Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës.
 Çapriqi, S. (2006). Letërsia e grave: Perspektiva krahasuese.

Përkthime:

 “The Grass on the Window” [Bari në Dritare] (Basri Çapriqi, poezi, 1992), 
 “Zërat e shiut” [The Rain Stick] (Seamus Heaney, poezi, 1995),
 “Një dhomë për vete” [A Room of One’s Own] (Virginia Woolf, ese letrare, 1997),
  “Si të lexohet – ese angloamerikane” (publicistikë, 1997), 
 “The Street Cat”  [Macja e rrugës] (Xheraldina Vula, poezi, 1999), 
 “Manual i IDEA për hartimin e sistemeve elektorale” (publicistikë, 2002), 
 “Bizarre Fruits” [Frutat Bizare] (Basri Çapriqi, poezi, 1995)

 “Përse jemi në Kosovë?” [“Why are we in Kosovo?”] (Susan Sontag, ese politike, 1999) 
 “Marrëdhëniet letrare të dashurisë” [In Love With Writing] (Aritha Van Herk, ese letrare, 1997)
 “Madhështia” [Glory] (Alice Duer Miller, poezi)
 “Proza moderne” [Modern Prose] (Virginia Woolf, ese letrare, 1996)
 “Trashëgimia” [The Legacy] (Virginia Woolf, novelë, 1997)
 “Më e dashura” [Beloved] (Toni Morrison, novelë)
 “Pas luftës” [Stones from the River] (Ursula Hegi, novelë)
 “Përse ne nuk duam që burrat të votojnë” [Why We Oppose Votes for Men] (Alice Duer Muller, poezi)
 “Ç’do të ndodhte sikur burrat të kishin menstruacione?” [If Men Could Menstruate] (Gloria Steinem, ese satirike feministe)
 “Bukuroshja dhe bisha” [Beauty and the Beast] (Ferida Duraković, poezi)
 “Letër nga lufta” [A War Letter] (Ferida Duraković, poezi)
 “Kërkoj një grua” [I Want a Wife] (Judy Syfers, ese satirike feministe)
 “Pesë pyetje për Virginia Woolf” (Rachel Wareham)
 “Georg Trakl përsëri në fushëbetejë 1993” [Georg Trakl on the Battlefield Revisited]  (Ferida Duraković, poezi)
 “Jam fajtore” [I Am Guilty] (Radmila Lazić, poezi)  
 “Miti” [Myth] (Muriel Rukeyser, poezi)

Shtatë publikime të revistës “Sfinga”:

 Revista 1
 Revista 2
 Revista 3
 Revista 4
 Revista 5
 Revista 6
 Revista 7

 Shiko edhe 
 Letërsia në Kosovë
 Feminizmi

 Referime