Epoka e Lundrimit me Vela

Epoka e lundrimit me val është një periudhë në historinë evropiane që zgjati nga mesi i shekullit të XV, deri në mesin e shekullit të XIX, në të cilën mbizotërimi i velierave kulminoi në tregtinë ndërkombëtare dhe luftim, veçanërisht e theksuar nga futja e artilerisë navale dhe në fund shtrirjen e saj më të lartë me hyrjen e fuqisë avullore. Të mundësuara nga përparimet e lidhura me Periudhën e Lundrimit, ajo identifikohet si një element dallues i periudhës së hershme moderne dhe epoka e zbulimeve.

Periodizimi
Si shumica e periudhave historike, përcaktimi i epokës është i pasaktë dhe shërben vetëm si një përshkrim i përgjithshëm. Termi përdoret në mënyra të ndryshme për luftanijet dhe anijet tregtare.

Nga shekulli XIV artileria navale përdorej në Evropë, e dokumentuar në Betejën e Arnemuidenit (1338). Shekulli XV pa aventurat navale Iberike të zhvilluara përgjatë bregut atlantik afrikan dhe përgjatë Oqeanit Atlantik, duke nisur epokën e zbulimeve.

Për luftanijet, epoka e lundrimit me vela shtrihet pak a shumë nga Beteja e Lepantos në vitin 1571, luftimi i fundit domethënës në të cilin galerat e shtytura me rrema luajtën një rol madhor, deri në zhvillimin e luftanijeve me motor me avull.

Epoka e artë e velierave
Periudha midis mesit të shekullit të XIX deri në fillim të shekullit të XX, kur velierat arritën kulmin e tyre në madhësi dhe kompleksitet (p.sh.: kliperat dhe uindxhamerat), ndonjëherë konsiderohet si "Epoka e Artë e Velierave".

Rënia
Piroskafi i dytë i lundrimit detar ishte avullorja e parë eksperimentale e Richard Wright, një ish lager francez; ajo lundroi me avull nga Lidsi deri në Jarmuth në korrik 1813.R. Malster - Wherries & Waterways,  1971, Lavenham, faqe 61 Avullorja e parë prej hekuri që doli në det ishte Aaron Manby 116-tonëshe, e ndërtuar në vitin 1821 nga Aaron Manby në Horseley Ironworks, duke u bërë anija e parë e ndërtuar prej hekuri që u vendos në det kur ajo kapërceu Kanali i la Manshit në vitin 1822, duke mbërritur në Paris më 22 qershor. Ajo barti pasagjerë dhe ngarkesa për në Paris në vitin 1822 me një shpejtësi mesatare prej 8 nyjesh (9 milje në orë, 14 km/h).

Luftanija e parë e ndërtuar qëllimisht ishte anija franceze me 90 topa Napoléon në vitin 1850. Luftanije të shumta avullore u vunë në veprim gjatë Luftës së Krimesë, veçanërisht bombardimi i flotës aleate (Britania, Franca dhe osmanët) të Sevastopolit si pjesë e Rrethimit të tij (1854–1855). Luftanija e parë e koracuar, Gloire, u lëshua nga Marina Franceze në nëntor 1859. Në mars 1862 në Betekëm e Hampton Roads, luftanija e koracuar CSS Virginia luftoi luftanijen e koracuar USS Monitor, duke e bërë këtë luftimin e parë midis luftanijesh të koracuara.

Kanali i Suezit në Lindjen e Mesme, që u hap në vitin 1869, ishte më praktik për avulloret sesa për velierat, duke përdorur një rrugë detare shumë më të shkurtër Europë-Azia, që koinçido me avullore më efiçente në energjetike, duke nisur anijen me SS Agamemnon në vitin 1865.Largësia nga Londra deri në Fuzhu nëpërmjet Kepit të Shpresës së Mirë është , krahasuar me  nëpërmjet Kanalit të Suezit. Velierat që kalonin përreth jugut të Afrikës në mënyrë tipike duhet të lundronin mbi  pasi itineraret e tyre përshtateshin për të gjetur erëra të favorshme.

Nga viti 1873, Epoka e Velierave për luftanijet kishte përfunduar, me HMS Devastation të porositur në vitin 1871. Devastation ishte klasi i parë i luftanijeve oqeanike që nuk kishin nevojë të mbanin vela.

Velierat vijuan të ishin një mënyrë ekonomike transporti të ngarkesave masive në udhëtimet e gjata në vitet 1920 dhe 1930, megjithëse avulloret i shtynë ato shpejtë jashtë nga ky biznes gjithashtu. Velierat nuk kërkonin karburant ose motora të ndërlikuar për tu vënë në lëvizje; kështu ato prireshin të ishin më të pavarura nga bazat e dedikuara të sofistikuara mbështetjes në tokë. Megjithatë në mënyrë thelbësore, anijet me energji avulli mbanin një përparësi shpejtësie dhe rrallë pengoheshin nga erëra të kundërta, duke i çliruar anijet me fuqi avulli nga nevoja e ndjekjes së pasateve. Si pasojë, ngarkesat dhe furnizimet mund të mbërrinin në një port të huaj në një pjesë të kohës që do të merrte një velierë.

Velierat shtyheshin në zona gjithmonë e më të ngushta ekonomike dhe gradualisht u zhdukën nga tregtia. Tani, velierat të disponueshme vetëm ekonomikisht për peshkimin në shkallë të vogël bregdetar, bashkë me përdorimet rekreacionale si jahtingu dhe velierat për pasagjerët e ekskursioneve.

Në dekadat e fundit, industria e transportit tregtar po e ripërtërin interesin për anijet me shtytje ere, si një mënyrë për të ruajtur karburantin në interest të qëndrueshmërisë.

 Trashëgimia 
Një epokë e re lundrimi me vela është parashikuar nga disa ekspertë për të ndodhur nga viti 2030, e shtytur nga një revolucion në teknologjinë energjitike dhe një dëshirë për të pakësuar lëshimet e karbonit nga transporti detar përmes shtytjes nga era. Libri Trade Winds: A Voyage to a Sustainable Future for Shipping diskuton potencialin e një rikthimi të shtytjes eolike nëpërmjet përvojave të dorës së parë të Christiaan De Beukelaer, që kaloi pesë muaj në bordin e një anije transportuese në vitin 2020.

Shiko edhe
 Epoka e zbulimeve
 Lufta detare
 Peripli
 Portolanët
 Republikat Detare
 Fuqia Detare
 Thalasokracia
 Historia e detarisë së lashtë
 Marinat dhe anijet e lashta
 Historia Detare
 Lundrimi përqark botës
 Lundrimi fenikas përqark Afrikës
 Epoka e zbulimeve
 Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600
 Eksplorimet Detare Portugeze

 Referime 
Shpjegime

 Referime 

Bibliografia









Kategoria:Periudha historike
Kategoria:Aktivitete njerëzore
Kategoria:Navigim
Kategoria:Gjeografi historike
Kategoria:Gjeografi detare
Kategoria:Kultura detare
Kategoria:Transport detar
Kategoria:Histori e transportit
Kategoria:Histori detare
Kategoria:Lundrim
Kategoria:Erë
Kategoria:Tregti ndërkombëtare
Kategoria:Kolonializmi historik evropian