Valetudinarium

Valetudinarium ishte spitali në Periudhën Romake, domethënia e të cilit rrjedh nga fjala latine valetudo, domethënë "shëndet i mirë".

U ndërtuan përgjatë gjithë limes që nga koha e perandor Augustit, si spitale ushtarake në brendësi të secilës castra legjionare apo auxilia.

 Historia 
parapamje|majtas|432px|Valetudinarium në Carnuntum (në plan të parë)
Dihet pak në lidhje me mjekësinë ushtarake në Periudhën Republikane. Autorët që dëshmojnë para Augustit, si Tit Livi, tregojnë se të plagosurit në beteja çoheshin në fshatrat në afërsi të zonës së konfliktit për tu kuruar. Ishte themelore të ndërhyhej në kohë për të kuruar infeksionet e shkaktuara në përleshje me mjete dhe kura të përshtatshme, në rast të kundërt humbjet e jetëve njerëzore mund të rezultonin më të rënda.Tit Livi, Ab Urbe condita libri, IX, 32, 12.

Me reformën e ushtrisë nga Augusti do të futeshin mjekët ushtarakë, të cilët kishin, në ndryshim nga ata civilë, një formim specifik. Gjithashtu, ishte e rëndësishme për të patur një gjendje të mirë të ushtarëve, që fushimet e përhershme (castra stativa) të vendoseshin pranë rrjedhave të ujit, largë nga zona shëndetliga, si kënetat malarike apo në rajone aride, pa hije pemësh, apo me vështirësi në furnizime.Flavius Vegetius Renati, Epitoma rei militaris, III, 2.

parapamje|347px|Fortesa legjionare e Vindobonës me lartë majtas, me valetudinarium në ngjyrë të kuqe të errët.
 Struktura ushtarake 
Këto struktura ishin të pranishme si në të gjitha fortesat legjionare, ashtu dhe në fortesat auxilia me përmasa të mëdha përgjatë të gjithë limes romakë. Normalisht ishte në formë drejtëkëndore. Në qendër një oborr i gjerë dhe përgjatë katër anëve ishin pozicionuar korsitë mjekësore, të formuara nga shumë dhoma (ku rekuperoheshin të sëmurët dhe të plagosurit e luftës; në Inktuthil ndodheshin 60 me përmasa 4 x 5 metra secila,G. Webster, The roman imperial army of the first and second century A.D., Oklahoma 1998, fq. 200.), si përgjatë perimetrit të brendshëm (që shfaqej përballë oborrit të brendshëm), ashtu dhe përgjatë atij të jashtëm. Midis vargut të dhomave të brendshme dhe atyre të jashtme ndodhej një korridor i gjerë (siç është edhe sot e mundur të shikohet në fortesën legjionare të Inktuthilit). Disa nga këto dhoma përdoreshin në vijim nga personeli administrativ, mjekësor dhe infermieristik (për shembull në Novaesium dhe Castra Vetera në hyrje të valetudinarium ndodhej një dhomë e madhe që mund të ketë shërbyer si "pranuese" hospetalier).

Dhomat e të shtruarëve ishin, në disa raste, si në Novae, të pajisura me dritare për të freskuar mjedisin. Në raste të tjera valetudinariet ishin të pajisura edhe me struktura termale të brendshme me latrina (si në Castra Vetera).D. B. Campbell, Roman legionary fortresses 27 BC - AD 378, fq. 44.

parapamje|majtas|upright=1.4|Strukturë tipike e një valetudinarium ushtarak në fortesën legjionare të Novae në Mezinë e poshtme.
Përmasat e valetudinaria mund të varionin: për shembull në Inktuthil, në Britani, struktura mbulonte një sipërfaqe prej mbi 5.400 m² (91 x 59 metra), në Novaesium në Gjermaninë e Poshtme, sipërfaqja ishte e barabartë me gjysmën e principia, ndërsa në Carnuntum ishte shumë më e madhe dhe edhe më shumë në Caerleon. Përkundrazi, në fortesat auxiliarium vetëm në përmasat më të rëndësishme zvogëloheshin shumë. Dimë, në fakt, se në Housesteads ndodhej një prej më të mëdhave (18 x 27 metra). Struktura ishte e ndryshme përkundrejtë atyre të legjionarëve. Në Fendoch, për shembull, bëhej fjalë për një ndërtesë drejtëkëndore me një korridor qendror.G. Webster, The roman imperial army of the first and second century A.D., Oklahoma 1998, fq. 226.

Pozicioni i këtyre strukturave në brendësi të castra këshillohej nga Pseudo-Higini te De munitionibus castrorum,Pseudo-Higini, De munitionibus castrorum, 4. sa më largë të ishte e mundur nga vendet e punës së ushtarëve (si fabricae), për tu garantuar të sëmurëve një nivel të pranueshëm qetësie.D. B. Campbell, Roman legionary fortresses 27 BC - AD 378, fq. 43. Në shumë kampe legjonare në fakt vendoseshin ose në pjesën e mbrapme (përkundrejtë ballit që drejtohej nga armiku), ose në krahun e majtë të principia, i ndarë nga kazermat e ushtarëve, nga via principalis.G. Cascarino, L'esercito romano. Armamento e organizzazione, Vol. II - Da Augusto ai Severi, Rimini 2008, fq. 227.

parapamje|379px|Valetudinarium në Aquis Querquennis (Hispania)

 Personeli ushtarak 
Ushtria Romake kishte një interes të madh ta kuronte shëndetin e njerëzve të saj, duke zhvilluar një shërbim të sofistikuar mjekësor, të bazuar mbi njohuritë më të mira mjekësore të botës së lashtë. Ajo, ndërkohë kishte mjekë tepër të kualifikuar, në zotërim të një përvoje të madhe praktike. Edhe pse dituria e tyre ishte tërësisht empirike, jo analitike, praktikat e tyre ishin përpikmërisht të kontrolluara dhe provuara në fushat e betejës dhe kështu më efikase se ato të disponueshme për pjesën më të madhe të ushtrive deri para shekullit të XIX.Goldsworthy (2003), fq. 100.

Përgjegjësi i përgjithshëm i stafit mjekësor dhe i shërbimeve të lidhura me një legjion, ishte praefectus castrorum.Davies (1989), fq. 214. Nën këtë të fundit ishte pastaj optio valetudinarii, apo drejtori i spetalit ushtarak të fortesës legjionare, që ishte përgjegjës administrativ i stafit mjekësor.Holder (1982), fq. 78. Në çdo rast, në krye të shërbimit klinik ishte "krye-mjeku", i quajtur thjeshtë medicus.

Në fushime ishte gati gjithmonë e pranishme një infermeri e madhe,Pseudo-Higini, De munitionibus castrorum, 4 e 35; Vegeti, Epitoma rei militaris, II, 10; III, 2. mbetjet e të cilave janë gjetur në qytete të ndryshme fushimi.J. M. Junkelmann, Die legionen des Augustus, Mainz 1986. fq. 252 sgg.

Shiko gjithashtu

 Spitali ushtarak
 Galeni
 Hipokrati
 Historia e mjekësisë
 Mjekësia ushtarake
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti romak
 Arx
 Castellum
 Castra
 Cirku Romak
 Claustra Alpium Iuliarum
 Contio
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dominati (Roma)
 Domus
 Dux
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Fëmijëria në Romën e lashtë
 Filozofia e lashtë romake
 Harku i Triumfit
 Honesta missio
 Honestiores dhe humiliores
 Iliro-romakët
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Insula (ndërtesë)
 Insula (hapsirë urbane)
 Kalendari Romak
 Kleisoura (distrikt bizantin)
 Klima e Romës së Lashtë
 Kohorta (njësi ushtarake)
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kolumbarium
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Legjioni romak
 Limes
 Limes Alutanus
 Limes Britannicus
 Limes Dacicus
 Limes Danubii
 Limes Moesicus
 Limes Pannonicus
 Limes Porolissensis
 Limes Sarmatiae
 Limes Transalutanus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Lupanari
 Magjistratët romakë
 Magister militum Ilirikum
 Mansio
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Martesa në Romën e lashtë
 Mitologjia romake
 Mjeksia Romake
 Moda e flokëve në Romën e lashtë
 Mos maiorum
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Muri i Hadrianit
 Muri i Trajanit
 Notitia Dignitatum
 Novus homo
 Optimates dhe populares
 Pallatet perandorake të Romës
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Pronoia
 Principati (Roma)
 Republika Romake
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Soli (hyjni)
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura romake
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Vallum
 Veshjet në Romën e lashtë
 Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
 Vigiles
 Vila Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

 REFERENCAT 

 Bibliografia 
Burime parësore

 Tit Livi, Ab Urbe condita libri, IX.
 Pseudo-Higini, De munitionibus castrorum.
 Flavius Vegetius Renati, Epitoma rei militaris, III.

Burime historiografike moderne

 D. B. Campbell, Roman legionary fortresses 27 BC - AD 378, Oxford 2006.
 Giuseppe Cascarino, L'esercito romano. Armamento e organizzazione, Vol. II - Da Augusto ai Severi, Rimini 2008.
 P. Connolly, L'esercito romano, Milano 1976.
 P. Connolly, Greece and Rome at war, Londra 1998. ISBN 1-85367-303-X
 R. W.Davies, Service in the roman Army, Edimburgo 1989.
 N. Fields, Roman Auxiliary Cavalryman, Oxford 2006.
 Emilio Gabba, Esercito e società nella tarda Repubblica romana, Firenze 1973.
 A. K.Goldsworthy, The Roman Army at War, 100 BC-AD 200, Oxford - N.Y 1998.
 A. K.Goldsworthy, Complete Roman Army, 2003.
 A. K.Goldsworthy, Storia completa dell'esercito romano, Modena 2007. ISBN 978-88-7940-306-1
 P. Holder, The Roman Army in Britain, Londra 1982.
 G. Webster, The roman imperial army of the first and second century A.D., Oklahoma 1998.

 Lidhje të jashtme

Kategoria:Spitale ushtarake
Kategoria:Mjekësi ushtarake
Kategoria:Histori ushtarake
Kategoria:Kultura Romake
Kategoria:Ushtria Romake