Dux

Dux (në shumës: ducēs) është fjala latine për "prijës", udhëheqës (nga emri dux, ducis, "udhëheqës, gjeneral") dhe më vonë për dukë dhe variantet e formave të tij (doge, duce, etj.). Gjatë Republikës Romake dhe për shekujt e parë të Perandorisë Romake, dux mund ti referohej ndaj kujtdo që komandonte trupa, si gjeneralë romakë asht udhe udhëheqës të huaj, por nuk ishte një rang formal ushtarak.

Perandoria Romake

 Përdorimi origjinal 
Deri në shekullin e III, dux nuk ishte një shprehje formale e rangjeve brenda ushtrisë ose hierarkisë administrative romake.

Në Ushtrinë Romake, një dux duhet të ishte një gjeneral në drejtim të dy ose më shumë legjioneve. Ndërsa titulli i dux mund ti referohet një konsulli ose imperator, ai zakonisht i referohej guvernatorit të provincave romake. 

Në shkrimin e komentarëve të tij mbi luftën Gale, Jul Çezari e përdor termin vetëm për gjeneralët keltë, me një përjashtim për një komandant romak i cili nuk mbante rang zyrtar. romaku i quajtur dux është Publius Licinius Krasi, i cili ishte tepër i ri për të mbajtur një detyrë.

 Ndryshimi i përdorimit 
Nga mesi i shekullit të III të e.s., ai fitoi konotacione më të përpikta duke përkufizuar komandantin e një force ekspeditionare, zakonisht të formuar nga detashmente (d.m.th., vexillationes) nga një ose më shumë formacioni të rregullta ushtarake. Këto emërime bëheshin të përballeshin me situata specifike ushtarake, kur kërcënimi për tu përballur dukej përtej kapaciteteve të strukturës komanduese provinciale që kishte karakterizuar Ushtrinë Romake të Perandorisë së Lartë.

Nga koha e Galienit e në vijim për më shumë se një shekull ata ishin në mënyrë të pandryshueshme Viri Perfectissimi, d.m.th., anëtarë të klasës së dytë të rendit të equites. Kështu, atë do të tejkalonin komandantët e tjerë të legjioneve provinciale, që zakonisht ishin Viri Egregii – ekuestër të klasit të tretë.

Duces dallonin nga praesides, që ishin autoriteti suprem civil dhe ushtarak, brenda provincave të tyre në faktin që funksioni i të parëve ishte pastërtisht ushtarak. Megjithatë, autoriteti ushtarak i një dux nuk ishte domosdoshmërisht i kufizuar në një provincë të vetme dhe ata nuk duket se kanë qenë subjekt të autoritetit të guvernatorit të provincës në të cilën ata ndodhte të operonin. Nuk do të ishte deri në fundin e shekullit të III që termi dux do të paraqitej si një rang i rregullt ushtarak i mbajtur nga një oficer madhor i limitanei – d.m.th. trupat kufitare në dallim ata të bashkangjitur me një ushtri perandorake në fushë (comitatenses) – me një zonë të përcaktuar gjeografike përgjegjësie.

 Reformat Diokleciane 
Nën Dioklecianin, gjatë Tetrarkisë, do të krijohej një post i ri i quajtur dux me pushtet të ndarë nga roli i guvernatorit të një province. Dux ishte posti më i lartë ushtarak brenda provincës dhe komandonte legjionet, por guvernatori duhet të autorizonte përdorimin e fuqive të tij, pas të cilës dux mund të vepronte në mënyrë të pavarur dhe të drejtonte të gjitha çështjet ushtarake. Dux Belgicae secundae ("komandanti i provincës së dytë belge") është një shembull.

Gjithashtu provincat u riorganizuan në dioqeza me secilën dioqezë të administruar nga një vicarius. Si me guvernatorët, vicarius asistohej nga një dux. Ky dux ishte superior ndaj të gjithë duces të tjerë brenda dioqezës; kur vicarius thërriste legjionet e dioqezës në aksion, të gjitha legjionet ishin nën komandën e dux. Nga ana tjetër, posti i dux ishte bërë subjekt i magister militum i prefekturës së tij përkatëse pretoriane dhe mbi të ndaj perandorit. Dux per Gallias i dioqezës së Galisë është një shembull i këtij posti.

 Zhvillime të mëtejshme 
Në Periudhën Bizantine të Perandorisë Romake, pozicioni i dux do të mbijetonte (në greqishten bizantine: , duks, shumës , dukes) si një rang i barazvlefshëm me një gjeneral (strategos). Në fundin e shekullit të X dhe fillimin e shekullit të XI, një duks ose katepano ishte në drejtim të një rekrutimi të madh të përbërë nga mjaft themata më të vogla dhe të regjimenteve profesionale (tagmata) të Ushtrisë Bizantine (në dallim nga forcat gjerësisht si milici të shumicës së themata). Në Periudhën Komneniane, titulli duks do të zëvendësonte fare strategos në caktimin e oficerit ushtarak në detyrë të një teme. Në Marinën Bizantine, dukes i flotës do të shfaqej në vitet 1070, ndërsa posti i megas duks ("duka i madh") do të krijohej në vitet 1090 si kryekomandant i të gjithë Marinës Bizantine.

Titulli gjithashtu do të ngrinte emrin e një familjeje, klanin aristokrat Dukas, i cili në shekujt e IX–XI ofroi mjaft perandorë dhe gjeneralë bizantinë, ndërsa bartësit më të vonë të emrit (nga ana mëmësore të rrjedhur nga familja origjinale) do të themelonin Despotatin e Epirit.

Pas Perandoria Romake Perëndimore
Mbreti Arthur, në një nga shfaqjet më të hershme letrare, është përshkruar si dux bellorum ("dux i luftës") mes mbretërve të romako-britonëve në luftërat e tyre kundër anglo-saksonëve. Një kronikë nga manastiri i Shën Martinit në Këln pohon se manastiri ishte plaçkitur nga saksonët në vitin 778, por se u rindërtua nga një "Olgerus, dux Daniæ" (që mund të ketë qenë personi historik rreth të cilit do të formohej miti i Ogier Danit), me ndihmën e Karlit të Madh.

Dux është gjithashtu rrënja e titujve të ndryshëm fisnik feudal të rangut të parëve, të tillë si fjala shqipe dukë, fjala angleze duke, franceze dhe katalane duc, spanjolle dhe portugeze duque, fjala veneciane doge, italiane duca dhe duce, dhe greqishtja bizantine dukas ().

Diktatori fashist italian Benito Musolini përdori titullin dux (dhe në italisht duce) për të paraqitur udhëheqjen e tij. Një moto fashiste ishte "DVX MEA LVX" në latinisht me kuptimin "Duçja është drita ime" ose "Udhëheqësi është drita ime".

Në Rusinë para-revolucionare, Завод «Дукс» (fabrika Duks) ndërtonte biçikleta, vetura dhe avionë në Moskë.

 Arsim 
 Në Hong Kong, Skoci, Afrikën e Jugut, Australi dhe Zelandën e Re dux është një titull modern i dhënë për stundentët me vlerësimin më të lartë në arritjet akademike, artistike ose sportive (Dux Litterarum, Dux Artium dhe Dux Ludorum përkatësisht) në secilin vit diplomimi. Kjo mund të çoi në studime në universitete. Salutatorian mund ti jepet titulli proxime accessit (që do të thotë "ai/ajo vjen pastaj") ose semidux.
 Në universitetet portugeze Dux është më i madhi i studentëve, zakonisht në ngarkim të mbikqyrjes së praxe (rituale inicimi për rishtarët).

 Kultura popullore 
 Te RuneScape 3, "Dux" i ofrohet lojtarëve si një zgjedhje e titullit bashkë me "Duke" dhe "Duchess".
 TE Light Bringer të Red Rising Saga të Pierce Brown, "Dux" është një rang dhe titull i dhënë atyre që flasin me autoritetin e sovranit të tyre, si në personazhin e Holiday ti Nakamura.

Shiko gjithashtu

 Duka
 Kryeduka
 Duka i Brabantit
 Duka i Burgundisë
 Dukati i Builjonit
 Dukati i Jyliçit
 Dukati i Klevesit
 Duka i Parmës
 Despoti i Epirit
 Kontët dhe dukët e Gueldersit
 Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut
 Lista e kontëve dhe dukëve të Limburgut
 Lista e mbretërve dhe dukëve të Lorenës
 Jus
 E drejta romake
 Imperium
 Auctoritas
 Potestas
 Primus inter pares
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Agger
 Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
 Iliro-romakët
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Besimet e lashta mesdhetare
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Imperator
 Aedilen
 Agentes in rebus
 Censori
 Consilium principis
 Consistorium
 Frumentarii
 Tirones
 Vardariotai
 Vigiles
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Magister militum Ilirikum
 Pretori
 Cirku Romak
 Cursus honorum
 Dashuria Greke
 Drungos
 Equites
 Festivalet Romake
 Garda pretoriane
 Garda Varangiane
 Gens
 Goto-grekët
 Harku i Triumfit
 Honesta missio
 Honestiores dhe humiliores
 Kalendari Romak
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Kohorta (njësi ushtarake)
 Kolona e Fitores
 Konsulli Romak
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Larja në Romën e Lashtë
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Legjioni romak
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Marrdhëniet Indiano-Romake
 Marrdhëniet Sino-Romake
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Njësitë matëse romake
 Notitia Dignitatum
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Personalitete romake
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Prokopi i Çezaresë
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shtetësia Romake
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Tempulli Romak
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Tregtia romake me Indinë
 Triumfi Romak
 Turma (njësi ushtarake)
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vallum
 Veshjet në Romën e lashtë
 Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
 Vila Romake

 Shënime

 Citime fundore 

Bibliografia
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .




 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.













Burime historiografike moderne







 Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984, Paris: Ed. CNRS.

 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.





 de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In A Companion to the Roman Army. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.





















  (titulli origjinal i veprës 









 Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).



























Lidhje të jashtme


Kategoria:Tituj
Kategoria:Fjalë dhe shprehje latine
Kategoria:Ushtarakë romakë
Kategoria:Duka
Kategoria:Udhëheqës ushtarakë