Dekovili Vlorë-Selenicë

Dekovili Vlorë-Selenicë (Ferrovia Decauville a Valona) ishte një hekurudhë me gjatësi të hkurtër 30 kilometra në Shqipëri, e ndërtuar nga forcat e armatosura italiane në vitin 1915, e cila fillimisht u përdor për të transportuar furnizime luftarake dhe më vonë asfalt nga Selenica në portin e Vlorës (Valona) në Skelë .  

 Historia 

 Ndërtimi i Ferrovia Decauville a Valona 
majtas|parapamje| Hekurudha fushore italiane në Luftën e Parë Botërore në Luginën e Vllahinës
parapamje| Treni i mallrave rreth vitit 1915 
Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u pushtua nga forcat italiane dhe austro-hungareze . Për të furnizuar trupat e tyre, të dyja ushtritë ndërtuan hekurudha fushore . Italianët ndërtuan një linjë 30 kilometra  të gjatë nga porti i Vlorës në Selenicë direkt në Vjosë,  që formoi frontin për një kohë të gjatë. Nga kjo linjë kryesore, pas urës mbi Shushicë  (227 metra gjatësi)  një linjë në jug të Kotës  nga. Linjat e mëtejshme të degëve të çonin në Gërnec  në lindje dhe në zonën e Llakatundit  në veri të Vlorës. Përveç kësaj, ushtria italiane ndërtoi 15 teleferikë për të sjellë mallra në front.   Tuneli pranë Babicës është ndërtuar në tetor të vitit 1917.  

Asokohe u përdorën lokomotiva me avull me dy boshte nga Breda, Henschel dhe Hanomag . 
parapamje| Tren me lokomotivë Hanomag 40 kf të tipit Spunterei në Vlorë, 1915 
parapamje| Lokomotiva me avull Borsig 20 kf e furnizuar nga Decauville në Vlorë, 1916
Gjerësia e gjurmës zakonisht jepet si 600 mm.   Burime të tjera përmendin një diametër prej 950 mm dhe se pista është ndryshuar në një kohë të panjohur.  Mölter ia atribuon konfuzionin informacionit të pasaktë në dokumentet bashkëkohore dhe thekson se seksioni kryq i tunelit tregon qartë një gjerësi gjurmësh prej 600 mm.   Akademia e Shkencave e Shqipërisë përmend një gjerësi trase prej 650 mm. 

Ka të ngjarë që operatorët francezë të minierave të kishin ndërtuar tashmë një hekurudhë fushore në Selenicë para luftës, të cilën italianët mund ta përdornin për linjën kryesore.     Rruga ndoshta është përdorur edhe për qëllime jo ushtarake gjatë viteve të luftës, veçanërisht për transportin e asfaltit.

 Shoqëria Italiane e Minierave të Selenicës 
Bitumi, një lëndë e parë natyrale për asfaltin, është nxjerrë për tregti në Selenicë që nga viti 1875. Vendburimet e bitumit ndodheshin pranë bregdetit, gjë që lehtësonte eksportin. Koncesioni i kërkuar për minierat, i cili fillimisht i ishte dhënë nga osmanët një kompanie franceze të lidhur me Bankën Otomane, u transferua në vitin 1918 tek kompania italiane e sapothemeluar Società Italiana delle Miniere di Selenizza nga Leopoldo Parodi Delfino .      Koncesionarëve të minierës iu dha edhe përgjegjësia për funksionimin e hekurudhës Decauville.   Përdorimi i këtij koncesioni solli deri në 5000 tonë asfalt dhe bitum në vit. Në fillim të viteve 1920, shteti mori një tarifë fikse për licencën prej 5 frangash. për ton dhe një honorar të ndryshueshëm prej 5 % e të ardhurave. 

Me gjithë përfundimin e luftës, territori i shtetit modern shqiptar vazhdoi të pushtohej nga disa vende të tjera edhe pas vitit 1918. Në marrëveshjen e armëpushimit të 11 nëntorit 1918, u ra dakord që për Shqipërinë të ruhej status quo-ja. Pas përfundimit të luftës, u desh kohë që qeveria e krijuar në Kongresin e Lushnjës (janar 1920) të njihej ndërkombëtarisht dhe nga ana tjetër Italia nuk pranoi të tërhiqej nga zona e Vlorës. Vlora dhe pjesë të mëdha të Shqipërisë jugperëndimore mbetën të pushtuara nga Italia deri në shtator 1920. Dëbimi i italianëve nga Ballkani e vendosi Società italiana delle miniere di Selenizza në një zonë gri të ligjshme, e cila ndoshta nuk bllokoi funksionimin e saj të mëtejshëm, por të paktën zgjerimin e saj.    Qeveria shqiptare kundërshtoi minierat e burimeve minerale.  Vetëm më 10 mars 1925 Mbretëria e Italisë dhe Shqipërisë lidhën një marrëveshje tregtare dhe ekonomike, e cila rregullonte edhe koncesionin e minierave në Selenicë. Koncesionari i ri ishte Azienda Italiana Petroli Albania, një kompani e sapothemeluar e Ministrisë Italiane delle Comunicazioni dhe Ferrovie dello Stato Italiane . Miniera vazhdoi të operohej nga Società Italiana delle Miniere di Selenizza .   

Società Italiana delle Miniere di Selenizza përdori koncesionin për minierën deri në vitin 1943 dhe regjistroi një prodhim vjetor prej 20,000 ton bitum.  Sipas burimeve të tjera, ishte e mundur vetëm rritja e prodhimit nga 2,000 tonë në 1923 në pothuajse 13,000 ton në 1938.  Koncesionari ishte i detyruar të transportonte postën dhe punonjësit me hekurudhë pa pagesë.  Pas skadimit të koncesionit, miniera, hekurudha Decauville dhe objektet do të bëheshin pronë shtetërore në vitin 1960. 

 Nacionalizimi 
Gjatë Luftës së Dytë Botërore miniera u shkatërrua plotësisht.  

Pas ardhjes në pushtet të komunistëve në vitin 1944, minierat e bitumit dhe linja hekurudhore u shtetëzuan nga Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë .

Linja hekurudhore përdorej për të transportuar mallra dhe punëtorë.  Në shumicën e rasteve, makinat e thjeshta të pasagjerëve ngjiteshin në trenat e mallrave dhe ndaleshin në të gjitha vendet ku kalonin.   Për një periudhë të panjohur kohore u operua linja e degëzimit katër kilometra nga Peshkëpia në Mavrovë.   Më së voni në fillim të viteve 1980, seksioni i fundit nga Babica deri në port u mbyll ( „provisorischer Endbahnhof ‚Babicë‘“ (Gerhard Gürsch)[1]) ose përdoret shumë rrallë.[2] Sipas hartës ushtarake shqiptare nga viti 1982, linja përfundonte në një fabrikë çimentoje dy kilometra në verilindje të portit.

Në mesin e viteve 1980 ishte planifikuar zhvendosja e një pjese të madhe të linjës me diametër të ngushtë dhe shtrirja e saj në Novoselë midis Fierit dhe Vlorës.  Ashtu si Selenica, Novosela ndodhet në bregun jugor të Vjosës, rreth 17 kilometra në veriperëndim të minierave.

Në vitin 1994, linja, e cila nuk i përkiste asnjëherë kompanisë hekurudhore Hekurudha Shqiptare, u mbyll.  Në vjeshtën e vitit 1996, të gjitha binarët u çmontuan. Në atë kohë, një lokomotivë dhe mjete hekurudhore ishin parkuar në Babicë, të tjera në hekurudhën e minierës së kripës në lagunën e Nartës, në veriperëndim të Vlorës. 

Në vitin 1985, në Babicë u panë këto lokomotiva: 

 Lokomotiva me avull 03, e ndërtuar në vitin 1954 nga Lokomotivbau Karl Marx Babelsberg (Nr. 127 091)
 dy lokomotiva me naftë, të dorëzuara në 1978 nga Aktiebolaget Gävle Vagnverkstad (Nr. 456 dhe 457) 
 dy lokomotiva me naftë, të ndërtuara nga Lokomotivfabrik 23. Gusht (Nr. 458 dhe 459) 

Lokomotivat me avull, nga të cilat ishin tre, ishin në përdorim deri në mesin e viteve 1980. 

 Kursi 
parapamje| Selenica me minierën majtas, fundi i linjës
Në kohën e zgjerimit të saj më të madh, linja hekurudhore të çonte nga porti i Vlorës mbi një varg kodrash në luginën e Shushicës, e kalonte atë në Peshkëpia, ndiqte lumin në drejtim të veriut në fushën e sheshtë deri në grykëderdhjen e tij në Vjosë dhe më pas të çonte drejt lindjes përgjatë bregut të tij jugor deri në Selenicë. Miniera ndodhet në veri të qytetit.  

Në gjashtë kilometrat e parë deri në Babicë, itinerarit iu desh të fitonte rreth 100 metra lartësi, duke përmbysur kthesat e shumta.  Linja hekurudhore kalonte nën kalimin në një tunel të shkurtër samiti.  Në anën lindore të kodrave, shtegu zbret paksa poshtë deri te Ura e Shushicës, rreth tetë kilometra larg (rreth 40 m ü. A. ), të cilën ndoshta e ndante me rrugën. Nga ura në Peshkëpia, një linjë dege afërsisht katër    deri në shtatë  kilometra e gjatë thuhet se ka çuar drejt jugut deri pak përpara Mavrovës.

Depoja ndodhej në Babicë, në lindje të tunelit.  

 Hekurudha të tjera me diametër të ngushtë 
Gjatë Luftës së Parë Botërore, forcat e armatosura të Austro-Hungarisë në Shqipëri ndërtuan hekurudha fushore nga Shkodra (Scutari) në Durrës (Durazo), Lushnjë dhe Berat me linja degëzimi në Tiranë, Elbasan dhe Fier (Fier), të cilat në periudhën e pasluftës rreth vitit 1922 kishin ende shumë nevojë për rinovim. 

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, rreth portit të Vlorës u ndërtua një rrjet i vogël binarësh me gjerësi binarësh 950 mm.  

 Shih edhe 
 Hekurudhat ushtarake Austro-Hungareze në Shqipëri

 Literatura 
 Gerhard Gürsch: Mit Bus und Bahn durchs Land der Skipetaren. Bufe-Fachbuch-Verlag, Egglham 1986, S. 72 (Reisebericht von einer Besichtigung im Jahr 1985).
 R.A. Bowen: Albanische Schmalspur. In: Deutsche Gesellschaft für Eisenbahngeschichte e. V. (Hrsg.): Die Albanischen Eisenbahnen. Ein Statusbericht vom Herbst 1996 (= Eisenbahnen und Museen. Monographien der DGEG. Folge 44). Eigenverlag, Karlsruhe 1998, ISBN 3-921700-76-0, S. 29–31.
 Romano Mölter: Die vergessene Eisenbahn: Eine Reise in die Geschichte der albanischen Eisenbahnen 1916–2020. Railway-Media-Group, Wien 2020, ISBN 978-3-902894-87-8, Die erste Eisenbahn, S. 39–47.
 SIMS – Societa Italiana delle Miniere di Selenizza (englisch)

 Referime 

Kategoria:Shqipëria në Luftën e Parë Botërore
Kategoria:Linja hekurudhore në Shqipëri
Kategoria:Historia e transportit në Shqipëri
Kategoria:Themelime në Shqipëri në 1915