Fonologjia e Esperantos

Gjuha esperanto është një gjuhë ndihmëse ndërkombëtare e ndërtuar, e projektuar për të pasur një fonologji të thjeshtë. Krijuesi i gjuhës esperanto, L. L. Zamenhof, e përshkroi shqiptimin e gjuhës esperanto duke krahasuar tingujt e gjuhës esperanto me tingujt e disa gjuhëve kryesore evropiane.

Me më shumë se një shekull përdorim, gjuha esperanto ka zhvilluar një normë fonologjike, duke përfshirë detaje të pranuara të fonetikës, fonotaktikës dhe intonacionit, kështu që tani është e mundur të flitet për shqiptimin e duhur të gjuhës esperanto dhe për fjalë të formuara siç duhet, pavarësisht nga gjuhët e përdorura fillimisht për ta përshkruar atë. Kjo normë pranon vetëm ndryshime të vogla alofonike.

 Inventari 
Leksiku origjinal i esperantos përmban:

 23 bashkëtingëllore (duke përfshirë ĥ /x/, e cila është bërë e rrallë, dhe 4 afrikate )
 11 zanore (5 zanore të thjeshta dhe 6 diftongje ).

Disa tinguj të tjerë që gjenden në fjalët e huazuara, të tillë si /ou̯/, nuk janë të qëndrueshëm.

 Bashkëtingëllore 
 Labiale Alveolare Pas-alveolare Velar Glottal Nazale   Shpërthyes       Afrikate  (  )   Fërkim         Përafërsisht   Trill 

Afrikata e pazakontë /d͜z/ nuk ka një shkronjë të dallueshme në ortografi, por shkruhet me digrafin ⟨dz⟩ si në edzo ('burri'). Jo të gjithë pajtohen me Kalocsay & Waringhien që edzo dhe peco janë pothuajse një rimë, që ndryshojnë vetëm në zërin ose në statusin e /d͡z/ si një fonemë; Wennergren e konsideron atë si një sekuencë të thjeshtë të /d/ + /z/. [1] Fonema /x/ është zëvendësuar kryesisht me /k/ dhe tani gjendet kryesisht në fjalë të huazuara dhe në shumë pak fjalë të vendosura si ĉeĥo ('një çek'; krh ĉeko 'një çek'). Shkronja ŭ nganjëherë përdoret si bashkëtingëllore në onomatope dhe emra të huaj të paasimiluar, përveç elementit të dytë në diftongje, për të cilin disa argumentojnë se është bashkëtingëllore /w/ dhe jo vokalik /u̯/ (shih më poshtë).

 Zanoret 
Gjuha esperanto ka midis 5 dhe 11 zanore, varësisht nga analiza: 5 monoftongje dhe deri në 6 diftongje.
+ Monoftongë Përpara Mbrapa Mbyll   Mes   Hap  + DiftongëtPërpara Mbrapa Mbyll  Mes    Hap  
Ekzistojnë gjashtë diftongje historikisht të qëndrueshme: /ai̯/, /oi̯/, /ui̯/, /ei̯/ dhe /au̯/, /eu̯/ . Megjithatë, disa autorë si John C. Wells i konsiderojnë ato si sekuenca zanoresh – bashkëtingëlloresh – /aj/, /oj/, /uj/, /ej/, /aw/, /ew/ – ndërsa Wennergren i cilëson  /aj/, /oj/, /uj/, /ej/ si sekuenca zanoresh – bashkëtingëlloresh dhe vetëm /au̯/, /eu̯/ si diftongje, përndryshe nuk do të kishte /w/ në esperanto.

 Origjina 
Inventari dhe fonotaktika e tingujve të esperanto-s janë shumë të ngjashme me ato të jidishit, bjellorusishtes dhe polonishtes, të cilat ishin personalisht të rëndësishme për Zamenhofin, krijuesin e esperanto-s. Dallimi kryesor është mungesa e palatalizimit, megjithëse kjo ishte e pranishme në Proto-Esperanto ( nacjes, tani nacioj 'kombe'; familje, tani familio 'familje') dhe me sa duket mbijeton pak në prapashtesat e dashura -njo dhe -ĉjo, dhe në pasthirrmën tju! Përveç kësaj, inventari i bashkëtingëlloreve është identik me atë të jidishit lindor. Dallime të vogla nga bjellorusishtja janë se g shqiptohet si ndalesë, [ɡ], në vend të fërkimit, [ɣ] (në bjellorusisht, shqiptimi i ndalesës gjendet në fjalët e huazuara kohët e fundit), dhe se esperanto dallon /x/ dhe /h/, një dallim që e bën jidishja, por që bjellorusishtja (dhe polonishtja) nuk e bëjnë. Ashtu si në bjellorusisht, esperanto /v/ gjendet në fillimet e rrokjeve dhe /u̯/ në kodat rrokje; megjithatë, ndryshe nga bjellorusishtja, /v/ nuk bëhet /u̯/ nëse detyrohet në pozicionin e kodës përmes përbërjes. Sipas Kalocsay & Waringhien, nëse Esperanto /v/ shfaqet para një bashkëtingëlloreje pa zë, ajo do të ç’zërohet në /f/, si në jidish. Megjithatë, Zamenhof i shmangu situata të tilla duke shtuar një zanore epentetike : lavobaseno ('lavaman'), jo *lavbaseno ose *laŭbaseno . Inventari i zanoreve të gjuhës esperanto është në thelb ai i gjuhës bjelloruse. [ shënim 1 ] Dialekti litvish i Jidishit i Zamenhof (ai i Białystok ) ka një schwa dhe diftong oŭ shtesë, por jo uj .

 Ortografia dhe shqiptimi 
Alfabeti i gjuhës esperanto është pothuajse fonemik, përveçse nuk pasqyron asimilimin e zërave. Shkronjat, së bashku me IPA-në dhe ekuivalentin më të afërt në anglisht të alofoneve të tyre kryesore, janë:

BashkëtingëlloreZanore të thjeshtaShkronjaGjuhë AnglezeAFNShkronjaGjuhë AnglezeAFNbb (asimilohet në )aspacbits (asimilohet në )ebetĉchoose (asimilohet në )imachinedd (asimilohet në )oforkff (asimilohet në )urudeggo (asimilohet në )ĝgem (asimilohet në )hhajskyĥloch (asimilohet në )aŭnowjyoung ejgreyĵpleasure (asimilohet në )eŭhewwokk (asimilohet në )ojboyllujgooey mmnn Ŭ mund të jetë bashkëtingëllore: 

 në gjuhën Esperanto si, 
 në barbarizma, merr një shqiptim më Esperantistë si v 
 me raste imitohet, si  (waa!)

Folësit që nuk e shqiptojnë tingullin e sapo përmendur, ku shqiptohet si u e patheksuar.pp (asimilohet në )rrolled rss (asimilohet në )ŝship (asimilohet në )tt (asimilohet në )vv (asimilohet në )zz (asimilohet në )

 Çifte minimale 
Esperanto ka shumë çifte minimale midis shpërthyesve me zë dhe pa zë, bdg dhe ptk ; për shembull, pagi "paguaj" kundrejt paki "paketë", baro "bar" kundrejt paro "çift", teko "çantë" kundrejt deko "grup prej dhjetë vetash".

Nga ana tjetër, disa dallime midis bashkëtingëlloreve të esperantos mbartin ngarkesa shumë të lehta funksionale, megjithëse ato nuk janë në shpërndarje plotësuese dhe për këtë arsye nuk janë alofone . Efekti praktik i kësaj është se njerëzit që nuk i kontrollojnë këto dallime janë ende në gjendje të komunikojnë pa vështirësi. Këto dallime të vogla janë ĵ /ʒ/ vs ĝ /d͡ʒ/, të kundërta në aĵo ('gjë konkrete') kundrejt aĝo ('mosha'); k /k/ kundrejt ĥ /x/ kundrejt h /h/, krahasuar në koro ('zemër') kundrejt ĥoro ('kor') kundrejt horo ('orë'), dhe në parashtesën ek- (inkoativ) kundrejt eĥo ('jehonë'); dz /d͡z/ kundrejt z /z/, nuk vihet në kontrast në fjalorin bazë; dhe c /t͡s/ kundrejt ĉ /t͡ʃ/, që gjendet në disa çifte minimale si caro ('car'), ĉar ('sepse'); ci ('ti'), ĉi (grimcë e afërt e përdorur me deiktikë); celo ('gol'), ĉelo ('qelizë'); -eco ('-shmëri'), eĉ ('madje'); etj.

Bjellorusishtja duket se ka ofruar modelin për diftongjet e Esperantos, si dhe shpërndarjen plotësuese të v-së (e kufizuar në fillimin e një rrokjeje) dhe ŭ-së (që ndodh vetëm si një dalje vokale), megjithëse kjo u modifikua pak, me bjellorusishten oŭ që korrespondon me esperanto ov (si në bovlo . ), dhe ŭ duke u kufizuar në sekuencat aŭ, eŭ në esperanto. Edhe pse v dhe ŭ mund të shfaqen të dyja midis zanoreve, si në naŭa ('e nënta') dhe nava ('e nefave'), dallimi diftongal vlen: [ˈnau̯.a] kundrejt [ˈna.va] . (Megjithatë, Zamenhof lejoi fillimin e ŭ në fjalë onomatopeike si ŭa 'uah!'.) Gjysmëzanorja j gjithashtu nuk shfaqet pas zanores i, por është gjithashtu e kufizuar të shfaqet para i në të njëjtën morfemë, ndërsa shkronja bjelloruse i përfaqëson /ji/ . Përjashtime të mëvonshme nga këto modele, të tilla si poŭpo ('kuvertë jashtëqitjesh'), ŭato ('vat'), emra të përveçëm të Azisë Lindore që fillojnë me ⟨Ŭ⟩ dhe jida ('Jidish'), janë margjinale. [ shënimi 2 ]

Dallimi midis e dhe ej mbart një ngarkesë të lehtë funksionale, në fjalorin bazë ndoshta dallues vetëm para sonorantëve alveolarë, siç është kejlo ('kunj'), kelo ('bodrum'); mejlo ('milje'), melo ('vjedh'); Rejno ('Rhine'), reno ('veshka'). gejo i huazimit të fundit ('homoseksual') mund të jetë në kontrast me parashtesën ambiseksual ge- nëse përdoret në përbërje me një bashkëtingëllore pasuese, dhe gjithashtu krijon konfuzion të mundshëm midis geja paro ('çift homoseksual') dhe gea paro ('çift heteroseksual'), të cilat të dyja shqiptohen si [ˈɡeja ˈparo] . Eŭ është gjithashtu e pazakontë dhe shumë rrallë kontrastive: eŭro ('një euro') kundrejt ero ('pak').

 Stresi dhe prozodia 
Brenda një fjale, theksi vihet te rrokja me zanoren e parafundit, si p.sh. li në familio [famiˈli.o] ('familje'). Një përjashtim është kur -o -ja në fund të një emri hiqet, zakonisht për arsye poetike, sepse kjo nuk ndikon në vendosjen e theksit: famili [famiˈli] .

Në rastet e rralla kur theksi duhej të specifikohej, si në materialet shpjeguese ose me emrat e përveçëm, Zamenhof përdorte një theks të mprehtë. [ citim i nevojshëm ] Emri i përveçëm më i zakonshëm është ai i vetë Zamenhof-it: Zámenhof . Nëse theksi bie mbi rrokjen e fundit, është e zakonshme të përdoret një apostrof, si në elisionin poetik: Oĝalan .

Nuk ka një rregull të caktuar se cilat rrokje të tjera mund të theksohen në një fjalë shumërrokëshe, ose cilat fjalë njërrokëshe theksohen në një fjali të shkurtër. Morfologjia, ngarkesa semantike dhe ritmi luajnë të gjitha një rol. Si parazgjedhje, esperanto është trokaike ; theksi tenton të godasë rrokjet alternative: Ésperánto . Megjithatë, derivimi tenton ta lërë të pandryshuar një theks të tillë "sekondar", të paktën për shumë folës: Ésperantísto ose Espérantísto (ose për disa thjesht Esperantísto ) Në mënyrë të ngjashme, fjalët e përbëra në përgjithësi e ruajnë theksin e tyre origjinal. Ata kurrë nuk theksojnë një zanore epentetike: kështu vórto-provízo, jo *vortó-provízo .

Brenda një klauzole, ritmi luan gjithashtu një rol. Megjithatë, fjalët referuese ( fjalët leksikore dhe përemrat ) tërheqin theksin, ndërsa fjalët "lidhëse" si parafjalët kanë tendencë të mos e bëjnë këtë: dónu al mí dónu al mi ('më jep mua'), jo *dónu ál mi . Në Ĉu vi vídas la húndon kiu kúras preter la dómo? ('E sheh qenin që po vrapon pranë shtëpisë?'), fjalët funksionale nuk theksohen, madje as kiu me dy rrokje. ('cili') ose preter ('përtej'). Folja esti ('të jesh') sillet në mënyrë të ngjashme, siç mund të shihet nga përdorimi i rastësishëm i shkronjës 'e''' në poezi ose në të folur të shpejtë: Mi ne 'stas ĉi tie! ('Nuk jam këtu!') Fjalët fonologjike nuk përputhen domosdoshmërisht me fjalët ortografike. Përemrat, parafjalët, artikulli dhe fjalët e tjera funksionore monosilabike shqiptohen përgjithësisht si një njësi me fjalën vijuese: mihávas ('Unë kam'), laknábo ('djali'), delvórto ('e fjalës'), ĉetáblo ('në tavolinë'). Përjashtimet përfshijnë kaj 'dhe', e cila mund të shqiptohet më qartë kur ka një shtrirje më të gjerë se fjala ose fraza pasuese.

Brenda poezisë, sigurisht, metri përcakton stresin: Hó, mia kór', ne bátu máltrankvíle ('O zemra ime, mos rreh me shqetësim').

Theksi dhe kontrasti mund të mbizotërojnë stresin normal. Përemrat shpesh stresohen për shkak të kësaj. Në një pyetje të thjeshtë si Ĉú vi vídis? ('A e pe?'), përemri vështirë se ka nevojë të thuhet dhe është i patheksuar; krahaso Né, dónu al mí dhe ('Jo, më jep mua ' ). Brenda një fjale, një parashtesë që nuk është dëgjuar saktë mund të theksohet pas përsëritjes: Né, ne tíen! Iru máldekstren, mi diris! Né, ne tíen! Iru máldekstren, mi diris! ('Jo, jo atje! Shko majtas, i thashë!'). Meqenëse theksi nuk i dallon fjalët në esperanto, zhvendosja e tij në një rrokje të papritur e tërheq vëmendjen tek ajo rrokje, por nuk shkakton konfuzion siç mund të shkaktojë në anglisht.

Ashtu si në shumë gjuhë, inicializmat sillen në mënyrë të pazakontë. Kur janë gramatikore, ato mund të jenë të patheksuara: ktp [kotopo] ('et cetera'); kur përdoren si emra të përveçëm, ato kanë tendencë të jenë idiosinkrazike: UEA [ˈuˈeˈa], [ˈu.e.a], ose [u.eˈa], por rrallë *[u.ˈe.a] . Kjo duket të jetë një mënyrë për të treguar se termi nuk është një fjalë normale. Megjithatë, akronimet e plota kanë tendencë të kenë theks të rregullt: Tejo [ˈte.jo] .

Toni leksikor nuk është fonemik. As intonacioni klauzal nuk është, pasi grimcat pyetëse dhe ndryshimet në rendin e fjalëve shërbejnë shumë nga funksionet që kryen intonacioni në anglisht.

 Fonotaktikë 
Një rrokje në esperanto është përgjithësisht e formës (s/ŝ)(C)(C)V(C)(C). Domethënë, mund të ketë një fillim, deri në tre bashkëtingëllore; duhet të ketë një bërthamë prej një zanoreje ose diftongu të vetëm (përveç në fjalë onomatopeike si zzz! ), dhe mund të ketë një kodë nga zero deri në një (herë pas here dy) bashkëtingëllore.

Çdo bashkëtingëllore mund të shfaqet fillimisht, me përjashtim të j para i-së (megjithëse tani ekziston një fjalë që shkel këtë kufizim, jida ('Jidish') që bie ndesh me ida "e një pasardhësi").

Çdo bashkëtingëllore përveç h mund të mbyllë një rrokje, megjithëse kodat ĝ dhe ĵ janë të rralla në monomorfema (ato bien ndesh në aĝ' 'moshë' kundrejt aĵ 'gjë'). Brenda një morfeme, mund të ketë maksimumi katër bashkëtingëllore të njëpasnjëshme, si për shembull në instruas ('mëson'), dekstren ('në të djathtë'). Grumbujt e gjatë në përgjithësi përfshijnë një sibilant siç është s ose një nga lëngjet l ose r .

Bashkëtingëlloret geminate zakonisht gjenden vetëm në fjalë polimorfemike, të tilla si mal-longa ('i shkurtër'), ek-kuŝi ('të rrëzohesh'), mis-skribi ('të shkruash gabim'); në etnonime të tilla si finno ('një finlandez'), gallo ('një Gal') (tani më shpesh gaŭlo ); në emra të përveçëm si Ŝillero ('Schiller'), Buddo ('Buda', tani më shpesh Budao ); dhe në një grusht huazimesh të paqëndrueshme si matĉo ('një ndeshje sportive'). Në përbërjet e fjalëve leksikore, Zamenhof i ndau bashkëtingëlloret identike me një zanore epentetike, si në vivovespero ('mbrëmja e jetës'), kurrë *vivvespero .

Bashkëtingëlloret në fund të fjalës ndodhin, megjithëse pengesat me zë të fundit përgjithësisht refuzohen. Për shembull, ad latine ('për') u bë në gjuhën esperanto- al, dhe polake od ('se') u shndërrua në esperanto ol ('se'). Nga ana tjetër, sonorantët dhe obstruentët pa zë gjenden në shumë nga numrat: cent ('njëqind'), ok ('tetë'), sep ('shtatë'), ses ('gjashtë'), kvin ('pesë'), kvar ('katër'); gjithashtu dum ('gjatë'), eĉ ('madje'). Edhe eliminimi poetik i -o-së fundore shihet rrallë nëse do të linte një pengesë të tingëlluar fundore. Shumë pak fjalë me kufizuese të zërit të fundit gjenden, siç është sed ('por') dhe apud ('pranë'), por në raste të tilla nuk ka kontrast të çiftit minimal me një homolog pa zë (domethënë, nuk ka *set *aput për të shkaktuar konfuzion). Kjo ndodh sepse shumë njerëz, përfshirë sllavët dhe gjermanët, nuk dallojnë zërat në pengesat e fundit. Për arsye të ngjashme, sekuencat e obstruentëve me zë të përzier nuk gjenden në kompozitat zamenhofiane, përveç numrave dhe formave gramatikore, kështu që longatempe 'për një kohë të gjatë', jo *longtempe . (Vini re se /v/ është një përjashtim nga ky rregull, si në gjuhët sllave. Është praktikisht i paqartë midis fërkimit dhe përafërsisë. Përjashtimi tjetër është /kz/, e cila zakonisht trajtohet si /ɡz/ .)

Bashkëtingëlloret rrokjezore shfaqen vetëm si pasthirrma dhe onomatope : fr!, sss!, ŝŝ!, hm! fr!, sss!, ŝŝ!, hm! fr!, sss!, ŝŝ!, hm! fr!, sss!, ŝŝ!, hm! .

Të gjitha fillimet tribashkëtingëllore fillojnë me një sibilantë, s ose ŝ . Duke shpërfillur emrat e përveçëm, siç është Vladimiro, ndodhin grupet fillestare të bashkëtingëlloreve si më poshtë:

 Ndalesë + lëng – bl, br; pl, pr; dr; tr; gl, gr; kl, kr Fërkim i pazëshëm + likuid – fl, fr; sl; ŝl, ŝr Sibilantë pa zë + ndalesë pa zë (+ lëng) – sc [st͡s], sp, spl, spr; rr, rr; sk, skl, skr; ŝp, ŝpr; ŝt, ŝtr Obstruent + hundë – gn, kn, sm, sn, ŝm, ŝn Pengesa + /v/ – gv, kv, sv, ŝvDhe më pak,

Bashkëtingëllore + /j/ – (tj), ĉj, fj, vj, njEdhe pse nuk ndodh fillimisht, sekuenca ⟨dz⟩ shqiptohet si afrikate, si në edzo [ˈe.d͡zo] ('një burrë') me një rrokje të parë të hapur [e], jo si *[ed.zo] .

Përveç kësaj, fillestari ⟨pf⟩ shfaqet në pfenigo me origjinë gjermane. ('qindarkë'), ⟨kŝ⟩ në sanskritisht kŝatrio (' kshatriya '), dhe disa grupe fillestare të tjera të pazakonta shfaqen në fjalë teknike me origjinë greke, të tilla si mn-, pn-, ks-, ps-, sf-, ft-, kt-, pt-, bd-, të tilla si sfinktero ('një sfinkter' i cili ka edhe kodën ⟨nk⟩ ). Disa grumbuj të tjerë shfaqen në fjalë mjaft të paqarta, të tilla si ⟨tl⟩ në tlaspo "Thlaspi" (një gjini barishteje) dhe hyjnitë azteke si Tlaloko ('Tlaloc'). ( /l/ fonemat me sa duket janë të çzëruara në këto fjalë.)

Siç mund të sugjerojë kjo, një larmi dhe kompleksitet më i madh fonotaktik tolerohet në fjalët e mësuara sesa në ato të përditshme, pothuajse sikur fonotaktika "e vështirë" të ishte një tregues ikonik i fjalorit "të vështirë". Kodat dikonsonantike, për shembull, përgjithësisht gjenden vetëm në terma teknikë, emra të përveçëm dhe në terma gjeografikë dhe etnikë: konjunkcio ('një lidhëz'), arkta ('Arktik'), istmo ('istmus').

Megjithatë, ekziston një tendencë e fortë që termat më bazikë të shmangin grupet e kodave, megjithëse cent ('njëqind'), post ('pas'), sankta ('i shenjtë'), dhe parashtesa eks- ('ish-') (e cila mund të përdoret si pasthirrmë: Eks la reĝo! 'Poshtë mbreti!') janë përjashtime. Edhe kur grumbujt e kodave ndodhin në gjuhët burimore, ato shpesh eliminohen në Esperanto. Për shembull, shumë gjuhë evropiane kanë fjalë që lidhen me "trup" me rrënjë të fjalës korps- . Kjo rrënjë krijoi dy fjalë në esperanto, asnjëra prej të cilave nuk e mban grumbullin e plotë: korpuso ('një korpus ushtarak') (duke ruajtur u- në origjinale latine), dhe korpo ('një trup biologjik') (duke humbur s-në ).

Shumë rrënjë të zakonshme mbarojnë me dy ose tre bashkëtingëllore, siç është cikl-o ('një biçikletë'), ŝultr-o ('një shpatull'), pingl-o ('një gjilpërë'), tranĉ-i ('për të prerë'). Megjithatë, këto rrënjë normalisht nuk përfshijnë grupe kodash përveç kur pasohen nga një bashkëtingëllore tjetër në përbërje, ose me një elision poetik të -o-së fundore. Edhe atëherë, vetëm sekuencat me tingullshmëri në rënie janë të mundshme, kështu që megjithëse tranĉ' poetike ndodh, * cikl', * ŝultr', dhe * pingl' mos e bëj. (Vini re se zhargoni humoristik [[Esperanto vocabulary#Jargon|Esperant]] nuk e ndjek këtë kufizim, sepse e anashkalon prapashtesën gramatikore të të gjithë emrave, pavarësisht se sa i çuditshëm është rezultati.)

Brenda përbërjeve, shtohet një zanore epentetike për të ndarë ato që përndryshe do të ishin grumbuj të papranueshëm bashkëtingëlloresh. Kjo zanore është më së shpeshti afiksi nominal -o, pavarësisht nga numri ose rasën, si në kant-o-birdo ('një zog këngëtar') (rrënja kant-, 'të këndosh', është në thelb një folje), por mbaresa të tjera të pjesëve të ligjëratës mund të përdoren kur -o- gjykohet të jetë gramatikisht e papërshtatshme, si në mult-e-kosta ('i shtrenjtë'). Ka shumë ndryshime personale se kur përdoret një zanore epentetike.

 Variacion alofonik 
Me vetëm pesë zanore gojore dhe asnjë zanore hundore ose të gjata, esperanto lejon një sasi të konsiderueshme variacionesh alofonike, megjithëse dallimi midis /e/ dhe /ei̯/, dhe me sa duket /o/ dhe /ou̯/, është fonemik. /v/ mund të jetë një frikativ labiodental [v] ose një përafërsisht labiodentale [ʋ], përsëri në variacion të lirë; ose [w], veçanërisht në sekuencat kv dhe gv ( [kw] dhe [ɡw], si "qu" dhe "gu" në anglisht), por me [v] konsiderohet normative. Bashkëtingëlloret alveolare t, d, n, l janë në mënyrë të pranueshme ose apikale (si në anglisht) ose laminale (si në frëngjisht, të quajtura përgjithësisht por gabimisht "dental"). Veolarët postar ĉ, ĝ, ŝ, ĵ mund të jenë palato-alveolarë (gjysmë të palatalizuara ) [t̠ʃ, d̠ʒ, ʃ, ʒ] si në anglisht dhe frëngjisht, ose retroflex (jo-palatalizuar) [t̠ʂ d̠ʐ ʂ ʐ] si në polonisht, rusisht dhe kinezishten mandarine. H dhe ĥ mund të shqiptohen [ɦ, ɣ], veçanërisht midis zanoreve.

 Rotikë 
Bashkëtingëllorja r mund të realizohet në shumë mënyra, pasi ajo është përcaktuar ndryshe në çdo version gjuhësor të Fundamento de Esperanto: 

 Në frëngjishten Fundamento, përkufizohet si r . Rotika në frëngjishten standarde ndryshon nga një fërkim ose aproksimant uvular i zëshëm [ʁ] në një tingull uvular [ʀ] 
 Në Fundamento-n angleze, përkufizohet si r në rare, që është një aproksimant alveolar [ɹ] .
 Në Fundamento-n Gjermane, përkufizohet si r . Shumica e varieteteve të gjermanishtes standarde kanë një rotik uvular, tani zakonisht një fërkim ose aproksimant [ʁ], në vend të [ʀ] . Shqiptimi alveolar [r ~ ɾ] përdoret në disa variante standarde gjermane të Gjermanisë, Austrisë dhe Zvicrës.
 Në Fundamenton Polake, përkufizohet si r, që është një flap alveolar [ɾ] .
 Në Rusisht Fundamento, përkufizohet si r (cirilike р ), që është një trill alveolar [r] .

Kuptimi më i zakonshëm varet nga rajoni dhe gjuha amtare e folësit të Esperantos. Për shembull, një realizim shumë i zakonshëm në vendet anglishtfolëse është flapi alveolar [ɾ] . Në mbarë botën, realizimi më i zakonshëm është ndoshta trilli alveolar [r] . Referenca gramatikore Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko e konsideron trilin uvular [ʀ] të jetë plotësisht i pranueshëm. Në praktikë, shqiptimet e ndryshme kuptohen dhe pranohen nga folësit me përvojë të Esperantos.

 Gjatësia dhe cilësia e zanoreve 
Gjatësia e zanoreve nuk është fonemike në Esperanto. Zanoret kanë tendencë të jenë të gjata në rrokjet e theksuara hapur dhe të shkurtra në të tjerat. Rrokjet e theksuara ngjitur nuk lejohen në fjalët e përbëra, dhe kur theksi zhduket në situata të tilla, ai mund të lërë pas një mbetje të gjatësisë së zanoreve. Gjatësia e zanoreve nganjëherë paraqitet si argument për statusin fonemik të afrikatave, sepse zanoret kanë tendencë të jenë të shkurtra para shumicës së grupeve bashkëtingëllore (përveç ndalesave plus l ose r, si në shumë gjuhë evropiane), por shumë kohë para /ĉ/, /ĝ/, /c/ dhe /dz/, megjithëse përsëri kjo ndryshon në varësi të folësit, me disa folës që shqiptojnë një zanore të shkurtër para /ĝ/, /c/, /dz/ dhe një zanore të gjatë vetëm para /ĉ/.

Cilësia e zanoreve nuk ka qenë kurrë problem për /a/, /i/ dhe /u/, por është diskutuar shumë për /e/ dhe /o/. Zamenhof rekomandoi shqiptimin e zanoreve /e/ dhe /o/ si [e̞] të mesme [e̞, o̞] në çdo kohë. Kalocsay dhe Waringhien dhanë rekomandime më të ndërlikuara. Për shembull, ata rekomanduan shqiptimin e /e/ të theksuar, /o/ si të shkurtër të hapur-mes [ɛ, ɔ] në rrokje të mbyllura dhe të gjata të mbyllura në mes [eː, oː] në rrokje të hapura. Megjithatë, kjo konsiderohet gjerësisht si tepër e përpunuar, dhe rekomandimi i Zamenhof-it për përdorimin e cilësive të mesme konsiderohet normë. Megjithatë, për shumë folës, shqiptimi i /e/ dhe /o/ pasqyron detajet e gjuhës së tyre amtare.

 Epentezë 
Zamenhof vuri në dukje se rrëshqitjet epentetike mund të futen midis zanoreve të ndryshme, veçanërisht pas zanoreve të larta si në [ˈmija] për mia ('im'), [miˈjelo] për mielo ('mjaltë') dhe [ˈpluwa] për plua ('më tej'). Kjo është mjaft e zakonshme dhe nuk ka mundësi ngatërrimi, sepse /ij/ dhe /uŭ/ nuk gjenden në Esperanto (megjithëse epenteza më e përgjithshme mund të shkaktojë ngatërrim midis gea dhe geja, siç u përmend më sipër). Megjithatë, Zamenhof deklaroi se në të folurën "shumë të rregullt" një epentezë e tillë nuk do të ndodhte.

Ndarjet glotale epentetike në sekuencat e zanoreve si boao ('boa') janë detaje jofonemike, të lejuara për rehatinë e folësit. Ndalesa glotale është veçanërisht e zakonshme në sekuencat e zanoreve identike, siç është heroo [heˈroʔo] ('hero'), dhe praavo [praˈʔavo] ('stërgjyshi'). Megjithatë, folës të tjerë e shënojnë pauzën me një ndryshim të intonacionit, si p.sh. duke rritur lartësinë e zanores së theksuar: heróò, pràávo .

Ashtu si në shumë gjuhë, fërkimet mund të bëhen afrikate pas një nyje hundore, nëpërmjet një ndalese epentetike. Kështu, neologjizmi senso ('kuptim', si në pesë shqisat) mund të shqiptohet njësoj si fjala themelore senco ('kuptim, kuptim'), dhe termi më i vjetër për të parin, sentumo, mund të jetë e preferueshme.

Një zanore epentetike, më së shpeshti schwa, mund të futet për të ndarë grupet zanore që mund të jenë të vështira për t'u shqiptuar.

 Elision poetik 
Elisioni i zanoreve lejohet me prapashtesën gramatikore -o të emrave emërorë njëjës, dhe me a- në e nyjës la, megjithëse kjo ndodh rrallë jashtë poezisë: de l' kor' ('nga zemra').

Normalisht gjysmëzanoret kufizohen në jashtëshkrimet në diftongje. Megjithatë, metri poetik mund të detyrojë reduktimin e /i/ së patheksuar. dhe /u/ te gjysmëzanoret para një zanoreje të theksuar: kormilionoj [koɾmiˈli̯onoi̯] buduaro [buˈdu̯aɾo] .

 Asimilimi 

Zamenhof njohu asimilimin e vendit të hundoreve para një bashkëtingëlloreje tjetër, si p.sh. n para një velare, si në banko [ˈbaŋko] ('bankë') dhe sango [ˈsaŋɡo] ('gjak'), ose para /j/ palatal, si në panjo [ˈpaɲjo] ('mami') dhe sinjoro [siɲˈjoro] ('zotëri'). Megjithatë, ai deklaroi se të folurit "shumë të rregullt" nuk do të kishte një ndryshim të tillë nga ideali i tij i "një shkronjë, një tingull". Megjithatë, megjithëse dëshirueshmëria e një alofonie të tillë mund të debatohet, pothuajse kurrë nuk lind pyetja nëse m në emfazi duhet të mbetet bilabial ose duhet të asimilohet me f labiodental ( [eɱˈfazi] ), sepse ky asimilim është pothuajse universal në gjuhën njerëzore. Në të vërtetë, aty ku e lejon ortografia (p.sh. bombono 'bonbon'), shohim që asimilimi mund të ndodhë.

Përveç kësaj, folësit e shumë gjuhëve (përfshirë atë të Zamenhof-it, megjithëse jo gjithmonë anglishten) kanë asimilim regresiv të zërit, kur dy obstruentë (bashkëtingëllore që ndodhin në çifte me zë dhe pa zë) ndodhen pranë njëra-tjetrës. Zamenhof nuk e përmendi këtë drejtpërdrejt, por e tregoi tërthorazi, në kuptimin që ai nuk krijoi fjalë të përbëra me kufizuese ngjitur që kanë tingull të përzier. Për shembull, nga fonotaktika e të dy gjuhëve amtare të Zamenhof-it, jidish dhe (belo)rusisht, rozkolora ('ngjyrë rozë', 'rozë') do të shqiptohej njësoj si roskolora ('ngjyrë vese'), dhe kështu forma e preferuar për të parën është rozokolora . [ shënimi 3 ] Në të vërtetë, Kalocsay dhe Waringhien pohojnë se kur bashkëtingëlloret me zë dhe ato pa zë janë ngjitur, asimilimi i njërës prej tyre është "i pashmangshëm". Kështu shqiptohet okdek ('tetëdhjetë') si /oɡdek/, sikur të shkruhej " ogdek " "; ekzisti ('ekziston') si /eɡzisti/, sikur të shkruhej " egzisti " "; ekzemple ('për shembull') si /eɡzemple/, subteni ('mbështetje') si /supteni/, longtempe ('për një kohë të gjatë') si /lonktempe/, glavsonoro ('tingulli i shpatës') si /ɡlafsonoro/, etj. Një asimilim i tillë ndodh gjithashtu në fjalë që ruajnë ortografinë latine, siç është absolute ('absolutisht'), shqiptohet /apsolute/ dhe obtuza ('i trashë'), shqiptohet /optuza/, pavarësisht sekuencave sipërfaqësisht kontrastike në fjalët apsido ('apsis') dhe optiko ('optikë'). [1] [2] Në vend të kësaj, debati përqendrohet në sekuencën ortografike jo-latineze kz, e cila gjendet shpesh në fjalë latine si ekzemple dhe ekzisti më sipër. [ shënimi 4 ] Ndonjëherë pretendohet se kz shqiptohet siç duhet pikërisht siç shkruhet, me zë të përzier, [kz], pavarësisht faktit se asimilimi në [ɡz] ndodh në rusisht, anglisht (duke përfshirë fjalët 'example' dhe 'exist'), polonisht (ku shkruhet madje ⟨gz⟩ ), frëngjisht dhe shumë gjuhë të tjera. Këto dy pozicione quhen ekzismo dhe egzismo në esperanto. [ shënimi 5 ] Në praktikë, shumica e folësve të esperanto-s e asimilojnë kz me /ɡz/ dhe shqipto nk si [ŋk] kur flet rrjedhshëm.

Në fjalët leksikore të përbëra, vetë Zamenhof futi një zanore epentetike midis kufizuesve me tinguj të ndryshëm, si në rozokolora më sipër, kurrë *rozkolora dhe longatempe, kurrë *longtempe si me disa shkrimtarë të mëvonshëm; zëri i përzier ndodhte vetëm me fjalë gramatikore, për shembull me numra të përbërë dhe me parafjalët e përdorura si parashtesa, si në okdek dhe subteni më sipër. V nuk gjendet kurrë para ndonjë bashkëtingëlloreje në shkrimet e Zamenhof-it, sepse kjo do ta detyronte atë të binte në kontrast me ŭ .

Në mënyrë të ngjashme, sekuencat sibilante të përziera, si në disĵeti polimorfemike ('të shpërndash'), kanë tendencë të asimilohen në të folur të shpejtë, ndonjëherë plotësisht ( /diĵĵeti/ ).

Ashtu si zhveshja regresive e injoruar përgjithësisht me fjalë të tilla si absurda, zhzërimi progresiv tenton të kalojë pa u vënë re brenda tufëzave obstruente- sonorante, si në plua [ˈpl̥ua] ('shtesë'; bie ndesh me blua [ˈblua] 'blu') dhe knabo [ˈkn̥abo] ('djalë'; kn- është në kontrast me gn-, si në gnomo [ˈɡnomo] 'gnome'). Zhdukja e pjesshme deri e plotë e sonorantit është ndoshta normë për shumicën e folësve.

Asimilimi i shprehur i afrikateteve dhe fërkimeve para hundoreve, si në taĉmento ('një shkëputje') dhe prapashtesa -ismo ('-izëm'), është edhe më i dukshëm edhe më i lehtë për t'u shmangur nga shumica e folësve, kështu që [ˈizmo] për -ismo tolerohet më pak se [apsoˈlute] për absolute .

 Humbja e fonemikës 

Tingulli i ⟨ĥ⟩, /x/, ishte gjithmonë disi margjinal në Esperanto, dhe ka pasur një lëvizje të fortë për ta bashkuar atë me /k/, duke filluar me sugjerime nga vetë Zamenhof. [ nevojitet citim ] Fjalorët në përgjithësi bëjnë referenca të kryqëzuara ⟨ĥ⟩ dhe ⟨k⟩, por sekuenca ⟨rĥ⟩ (si në arĥitekturo 'arkitekturë') u zëvendësua nga ⟨rk⟩ ( arkitekturo ) aq plotësisht në fillim të shekullit të 20-të saqë pak fjalorë e rendisin ⟨rĥ⟩ si një opsion. [ citim i nevojshëm ] Forma e Evropës Qendrore/Lindore për 'kinez', ĥino, është zëvendësuar plotësisht me formën evropiane perëndimore, ĉino, një përjashtim unik nga modeli i përgjithshëm, ndoshta sepse fjala kino ('kinematografia') ekzistonte tashmë. Fjalë të tjera, të tilla si ĥemio ('kimi') dhe monaĥo ('murg'), ende ndryshojnë, por gjenden më shpesh me ⟨k⟩ ( kemio, monako ). Në disa raste, si p.sh. me fjalët me origjinë ruse, ⟨ĥ⟩ mund të zëvendësohet me ⟨h⟩ . Ky bashkim ka pasur vetëm disa ndërlikime. Zamenhof dha ĥoro ('kor') forma alternative koruso, sepse të dy koro ('zemër') dhe horo ('orë') u morën. Dy fjalët që ende shihen pothuajse universalisht me ⟨ĥ⟩ janë eĥo ('jehonë') dhe ĉeĥo ('një çek'). Ek- dhe ĉeko ('kontroll') ekzistojnë tashmë, megjithëse ekoo për eĥo time shihet herë pas here.

 Emrat e përveçëm dhe huazimet 
Një burim i zakonshëm i variacionit alofonik janë fjalët e huazuara, veçanërisht emrat e përveçëm, kur mbeten mbetje jo të esperantizuara të ortografisë së gjuhës burimore, ose kur krijohen sekuenca të reja për të shmangur dyfishimin e rrënjëve ekzistuese. Për shembull, është e dyshimtë që shumë njerëz e shqiptojnë plotësisht g-në në Vaŝingtono ('Uashington') si /ɡ/ /k/, ose shqiptoni ⟨h⟩ në Budho ('Buda') fare. Situata të tilla janë të paqëndrueshme dhe në shumë raste fjalorët pranojnë se disa drejtshkrime (dhe për rrjedhojë shqiptime) nuk janë të këshillueshme. Për shembull, njësia fizike "vat" u huazua për herë të parë si ŭato, për ta dalluar atë nga vato ('pambuk-lesh'), dhe kjo është e vetmja formë që gjendet në fjalorë në vitin 1930. Megjithatë, fillestari ⟨ŭ⟩ shkel fonotaktikën e esperanto-s, dhe deri në vitin 1970 ekzistonte një drejtshkrim alternativ, vatto . Megjithatë, kjo nuk ishte e kënaqshme për shkak të geminatit ⟨t⟩, dhe deri në vitin 2000 përpjekja ishte lënë pas dore, me ⟨vato⟩ tani drejtshkrimi i këshilluar si për 'watt' ashtu edhe për 'cotton-wool'. Disa fjalorë të kohëve të fundit as nuk e rendisin shkronjën fillestare ⟨ŭ⟩ në indeksin e tyre. Po kështu, disa fjalorë tani rendisin drejtshkrimet ⟨Vaŝintono⟩ për 'Washington' dhe ⟨Budao⟩ për 'Buda'.

 Shkeljet 
Përpara se fonotaktika e esperantos të konsolidohej, fjalët e huaja u përvetësuan me drejtshkrime që shkelnin qëllimet e dukshme të Zamenhof-it dhe normat që do të zhvilloheshin më vonë, siç është poŭpo [ shënimi 6 ] (' kuvertë jashtëqitjesh '), ŭato [ shënimi 7 ] (' vat '), dhe matĉo [ shënimi 8 ] (' ndeshje sportive '). Shumë nga këto monedha kanë rezultuar të jenë të paqëndrueshme dhe ose kanë dalë nga përdorimi ose janë zëvendësuar me shqiptime që janë më në përputhje me normat në zhvillim, siç është pobo për poŭpo, vato për ŭato, dhe maĉo për matĉo . Nga ana tjetër, jida [ shënimi 9 ] (' jidish ') u kritikua ndonjëherë edhe për arsye fonotaktike, por u përdor nga Zamenhof pas prezantimit të saj në Plena Vortaro si zëvendësim për novjuda dhe judermana'' dhe është e vendosur mirë.

 Shih edhe 

 Ortografia e Esperantos

 Referime 

 Shënime 
Kategoria:Esperanto
Kategoria:Artikuj nga CEE Spring 2025