Provocatio ad populum

Provocatio ad populum (një latinisht për apelim te populli) ishte një institut i të drejtës penale romake, e futur nga Lex Valeria de provocatione në vitin 509 p.e.s. (rogatuar nga konsulli Publius Valerius Publikola) dhe e zbatuar veçanërisht gjatë Periudhës Republikane.[[[Tit Livi]], Ab Urbe condita libri, II.8.

Norma parashikonte mundësinë që dënimi kapital i një të dënuari me vdekje të mund të ndryshohej në një tjetër dënimi, nëse kështu vendosej nga një vendim popullor.

Periudha Mbretërore

Është kundërthënëse ekzistenca e një provocatio ad populum apo institute të ngjashme në Periudhën Mbretërore, kur mbreti kishte tërësinë e pushteteve gjyqësore, por ku ishte e mundur që për krimet më të rënda të mblidhej asambleja (e përbërë vetëm nga patricë).

Mendimi mbizotërues i shkrimtarëve në Periudhën Republikane, ishte se një institut i tillë ekzistonte edhe në Periudhën Mbretërore:

«Librat e pontifeksëve thonë se provocatio zbatohej edhe nën mbretërit dhe e thonë edhe shkrimet e augurëve» — Ciceroni, De re publica

Kundërthënës është pasazhi i Tit Livit mbi Horacin e mbijetuar, vrasës i motrës së tij. Do të apelonte te provocatio, dhe kështu jeta do ti kursehej nëpërmjet faljes popullore.

Instituti i provocatio futi një të drejtë të të dënuarit me vdekje për të kërkuar që dënimi që i ishte dhënë të rivlerësohej nga nja asamble qytetare vetëm pas miratimit të Lex Valeria në vitin 509 p.e.s.: për periudhën pararendëse tradita flet vetëm për një të drejtë të rex në rasten në të cilat, sipas diskrecionit të tij, i dukej më e përshtatshme ta dërgonte një vendim në një asamble qytetare.

Periudha Republikane

Tradita nënvizon se një nga masat e para nën regjimin republikan qe ajo e krijimit të provocatio ad populum, e lidhur me emrin e Publius Valerius Publikolës, i zgjedhur në vitin 509 p.e.s., në rinovimin e parë të detyrave konsullore.Një pjesë e historianëve pohon se leges e ndryshme (Valeria, Valeria Horatia) duhet të ishin një sajim i analistëve dhe se një e drejtë e vërtetë për provocatio të paktën për plebejtë, nuk do të ekzistonte para vitit 300 p.e.s.. Të shikohet 

Në vijim të marjes së një vije politike me natyrë autoritare – nëpërmjet organit të decemviratit legjislativ (të krijuar në vitin 451 p.e.s. dhe me qëllim identifikimin e një kompleksi normash themelore të afta për të disiplinuar në vija të përgjithshme sektorët e të drejtës publike dhe private) - instituti i provocatio ad populum do të pezullohej. 

Në vitin 449 p.e.s. do të nxirej, nga konsujt Lucius Valerius dhe Mark Horacius, lex Valeria Horatia de provocatione, që do të rikthente de facto provocatio ad populum dhe sanksiononte ndalimin e krijimit të magjistraturave që – në ushtrim të ius coercitionis – do të ishin jashtë kufirjve të provocatio.

Në një fazë të parë, populli shprehte nëpërmjet Comitia Curiata, pastaj në vijim të Ligjit të XII Tabelave provocatio ad populum do zhvillohej përpara Comitia Centuriata. Do të bintë në mospërdorim edhe për shkak të kufizimeve hap pas hapi të sjella nga legjislatorë të ndryshëm, mbi të gjitha në Periudhën e Vonë Republikane. Instituti do të zhdukej përfundimisht gjatë Periudhës së Principatit.

«Magjistratët Romakë kishin një pushtet fillimisht të pakufizuar dhe pa apelim, i zbutur vetëm nga zgjatja e kufizuar kohore e mandatit. Prandaj përballë rrezikut të abuzimeve në dhënien e dënimit kapital, sipas interpretimit tradicional që nga Mommseni, provocatio do të ishte një mënyrë për të pranuar një apel të jashtëzakonshëm përballë gjithë popullit. Ky interpretim është kundërshtuar nga studjues të tjerë, si Bernardo Santalucia, për të cilin «është e gabuar ta cilësosh provocatio si "apel te populli", pasi apeli nënkupton gjykimin paraprirës të një magjistrati, gjykim që këtu mungon»: në atë fazë të të drejtës romake, populli është në fakt tashmë titullar i një juridiksioni të tij, funksioni i iudicatio, që bashkëjeton bashkë me coercitio të mbretit. Në këtë interpretim, në këtë mënyrë, sigurisht provocatio ka funksion të "kufizoi" teprimet e mundshme të imperium, i cili nga mbreti u kalohet magjistratëve, por roli i asamblesë së cives nuk është ai i apelit, por gjykim i mirëfilltë, përderisa akti i magjistratit «është një akt administrimi, jo një akt jurisdiksioni».

Masa në një fazë të parë qe e aplikueshme vetëm për të dënuarit me vdekje të klasës patrice. Vijimisht do të pranoheshin edhe plebejtë. Nga ana tjetër përbërja e Comitia Centuriata që shikonte një shpërpjesëtim censuar të atribuimeve të centurie midis pesë klasave dhe sistemit të votimit, që shikonte të thirrura në votim centurie duke nisur nga klasa e parë, e kthente provocatio ad populum një intstrument në dorën e klasave të privilegjuara.Luigi Amirante dyshon që para vitit 300 p.e.s. kishte efektivisht një provocatio ad popolum dhe se vetëm më pas pati një barazpeshim efektiv midis patricëve dhe plebejve. Megjithatë vlen vëzhgimi se jo ndaj një asambeje plebeje (scita plebis), por ndaj Comitia Centuriata, me shumicë të paracaktuar, i ishte besuar detyra e ndërhyrjes në vijim të një provocatio. – 

Si shenjë e jashtme e provocatio ad populum liktorët që i paraprinin magjistratëve, kur ishin në qytetin e Romës, bartnin fasces lictorae pa sëpata, për të treguar se magjistrati ishte pa pushtetin për të dhënë dënime kapitale. Jashtë Romës, siç ndodhte në rastin e fushatave ushtarake, pushteti ishte në përgjithësi i plotë, dhe liktorët ndërkohë fasces me sëpatë.

Ciceroni, gjatë Komplotit të Katilinës, dënoi me vdekje në burgun Tullianum qytetarë romakë bashkëpunëtorë të Katilinës pa u lejuar provocatio. Publius Klodius Pulkeri, kundërshtari i tij politik, kaloi atëherë për votim me një plebishit një ligj që caktonte dënimin me ekzil atij që kishte dhënë një dënim me vdekje pa i lejuar provocatio.

Periudha Perandorake

Në Periudhën Perandorake provocatio dëshmohet akoma, por tashmë populus është zëvendësuar me imperator. Por një figurë e re imponohet: qytetari romak duke brohoritur fjalët "Caesarem appello", duke i ikur jurisdiksionit të magjistratit provincial dhe çështja transferohej për një Romë. Shën Pali, pikërisht për këtë, i iku për dy vjetë dënimit dhe do të sillej në Romë. Juristi Julius Paoli konfirmon se në kohën e tij e drejta e apelit te populli ishte shndërruar në apel te perandori:

«Sipas Lex Iulia de vi publica dënohet ai që, i veshur me një lloj pushteti, ka vrarë apo ka urdhëruar të vritet një qytetar romak që kishte apeluar, dikur te populli, sot te perandori.»— Julius Pauli, Sententiae receptae, V, 26, 1.

Kronologjia e ligjeve
Sipas datave tradicionale, kronologjia e ligjeve mbi provocatio ad populum është si në vijim:
 509 p.e.s. – Lex Valeria, magjistratët nuk mund tia nënshtronin fshikullimit ose dënimit me vdekje qytetarit romak që kishte ushtruar provocatio ad populum;
 454 p.e.s. –Lex Aternia Tarpeia de multis, kufiri i gjobave për qytetarët romakë, të cilin e tejkalonte ishte e mund të thirrej provocatio ishte ngulitur në 3.020 ase, barabartë me vlerën e 30 qeve plus dy dele;
 452 p.e.s. – Lex Menenia Sestia de multa et sacramento;
 450 p.e.s. – Leges XII Tabulae, dënimi me vdekje i qytetarit duhet të vendosej nga Comitia Centuriata;
 449 p.e.s. – Lex Valeria Horatia, nuk mund të vendoseshin magjistratura të reja që përjashtoheshin nga respektimi i provocatio;
 300 p.e.s. – Lex Valeria atribuar konsullit M. Valerius Korbi, i cili deklaronte se "meritonte qortim" akti i magjistratit që kishte bërë të fshikullohej dhe vritej një qytetar në mungesë të provocatio;
 199 p.e.s. – Lex Porcia I, e quajtur Lex Porcia de capite civium. E shtrin të drejtën për provocatio përtej 1000 hapave nga Roma, kështu në favor të qytetarëve rezidentë në provinca dhe të ushtarëve përkundrejtë komandantit të tyre;
 195 p.e.s. – Lex Porcia II, e quajtur Lex Porcia de tergo civium. Do ta shtrinte të drejtën e provocatio ad populum kundër fshikullimit;
 184 p.e.s. – Lex Porcia III, parashikonte një sanksion shumë të ashpër (ndoshta dënimin kapital) për magjistratin që nuk mundësonte provocatio.

Shiko gjithashtu

 Demokracia e drejtpërdrejtë
 Ankesa
 Prezumimi i pafajësisë
 Dënimi me vdekje
 Falja
 Abuzimi i pushtetit
 Arrestimi dhe ndalimi arbitrar
 Llogaridhënia
 Magna Carta
 Habeas corpus
 E drejta e votës
 Referendumi
 Kushtetuta e Mbretërisë Romake
 Kushtetuta e Republikës Romake
 Dymbëdhjetë Tabelat
 Kushtetuta e Perandorisë Romake
 Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake
 Abusus
 Fructus
 Iurisdictio
 Possessio
 Usucapio
 Usus
 Jus
 Ius civile
 Jus trium liberorum
 Ager publicus
 Justitia
 Dymbëdhjetë Tabelat
 E drejta romake
 Kodeksi i Justinianit
 Kodeksi i Theodosit
 Amicitia
 Auctoritas
 Hospitium
 Imperium
 Civitas
 Civitas libera
 Civitas foederata
 Civitas sine suffragio
 Civitas stipendaria
 Cliens
 Colonus (person)
 Contio
 Dediticii
 Mos maiorum
 Municipium
 Patronus
 Peregrinus
 Patronazhi në Romën e Lashtë
 Potestas
 Primus inter pares
 Rogatio
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Të Drejtat Latine
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Besimet e lashta mesdhetare
 Imperator
 Agentes in rebus
 Consilium principis
 Consistorium
 Frumentarii
 Diktatori romak
 Tirones
 Vigiles
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Dux
 Cirku Romak
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dominati (Roma)
 Equites
 Ergastulum
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Gens
 Harku i Triumfit
 Historia e Kushtetutës romake
 Honesta missio
 Honestiores dhe humiliores
 Instrumentum regni
 Kalendari Romak
 Këshilli i Plebejve
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendi i Centurionëve
 Kuvendi i Kuriatit
 Kuvendet Romake
 Kuvendi Tribal
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Legjioni romak
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Letrat e Ciceronit
 Lidhja Latine
 Ligjëratat e Ciceronit
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Ludi
 Luftërat Romako-Latine
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Monarkia romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Njësitë matëse romake
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 O tempora, o mores!
 Panem et circenses
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Principati (Roma)
 Republika Romake
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vicesima hereditatium
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Citime fundore

 Bibliografia 
 Burime parësore 

  Versioni anglisht këtu .

 {{Cite book|author = Mark Tulius Ciceroni|author-link = Ciceroni|editor = George Long|year = 1855|url =https://books.google.al/books?id=B9cLAAAAYAAJ&pg=PA380|title = M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary|volume = II|chapter = De lege agraria contra P. Servilium Rullum II.|publisher = George Bell, Whitaker and co.|language = en|pages =380-403, 416-463}}

 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.




 Taciti, Annals

Burime historiografike moderne










 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.



 Filippo Coarelli, Roma, Laterza 2008.



 de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In A Companion to the Roman Army. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.












  (titulli origjinal i veprës 



 Lomas, Kathryn, and Tim Cornell, eds. 2003. "Bread and Circuses": Euergetism and Municipal Patronage in Roman Italy. London: Routledge.






 Renato Peroni, Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro, in Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008.









Lidhje të jashtme


Kategoria:Ligji romak
Kategoria:Qeveria e Romës së lashtë
Kategoria:Terminologji juridike latine
Kategoria:E drejta penale
Kategoria:Të drejtat e njeriut