Kul Gali

Kul Gali (turqishtja e Vollgës: قل علی; tatarisht: Кол Гали, Qol Ğali; bashkirisht: Ҡол Ғәли, e romanizuar: Qul Ğəliy; çuvashisht: Кул Али, e romanizuar: Kul Ali; rreth viteve 1183 – 1236) ishte një poet i njohur mysliman nga Bullgaria e Vollgës. Poema e tij më e famshme është Qissa-i Yusuf (قصه یوسف; Tregimi i Jusufit), e shkruar në gjuhën turqisht e Vollgës, e cila është e kuptueshme reciprokisht me gjuhët e sotme tatarisht, bashkirisht dhe çuvashisht.

 Biografia 
Sipas historianit Ravil Bukharaev, Qul Ghali ka të ngjarë të ketë lindur në një familje klerikësh në Bullgarinë e Vollgës. Ai studioi në një medrese të Khwarezm-it. Ghali gjithashtu ka banuar ose ka studiuar në zona të ndryshme rreth Bullgarisë së Vollgës dhe ndoshta ka udhëtuar në Iran, Siri dhe pjesë të tjera të Lindjes së Mesme.  Poemën e tij të pavdekshme e shkroi në vitin 1233. Mendohet se vitet e fundit të jetës i kaloi në qytetin e Biliarit.  Ai besohet se u vra në vitin 1236 gjatë pushtimit mongol të Bullgarisë së Vollgës. 

 Vepra 
Qissa-i Yusuf (قصه یوسف, gjithashtu e transliteruar si Qïssa-yï Yusuf), e njohur edhe si Yosïfnamä, u frymëzua nga tregimet kuranore mbi jetën e Jusufit. Poema i kushtohet luftës kundër së keqes dhe përpjekjes për lumturinë njerëzore. Ajo luajti një rol të rëndësishëm në kulturën myslimane të Bullgarisë së Vollgës dhe më pas në kulturat bashkire dhe tatare. Janë gjetur mbi 200 dorëshkrime të saj ndër bashkirët dhe tatarët. Bukharaev, Ravil; Matthews, David John (2000). Historical Anthology of Kazan Tatar Verse: Voices of Eternity. Psychology Press. pp. 6–8. ISBN 978-0-7007-1077-5. Sipas analizës tekstuale, poema përmban shumë fjalë të huazuara nga persishtja dhe arabishtja. Teksti tregon njohje me zakonet egjiptiane dhe të Lindjes së Mesme, por gjithashtu përfshin përshkrime të hollësishme të kulturës dhe zakoneve të banorëve të Bullgarisë së Vollgës. 

 Trashëgimia 
Poezitë e tij vlerësohen nga bashkirët, tatarët dhe çuvashët. 

Qissa-i Yusuf është përdorur shpesh për shekuj me radhë si tekst mësimor për të mësuar ose përmirësuar aftësitë e leximit te fëmijët dhe të rriturit. Poema ka pasur ndikim të madh te poetët e mëvonshëm të rajonit. Bukharaev, Ravil; Matthews, David John (2000). Historical Anthology of Kazan Tatar Verse: Voices of Eternity. Psychology Press. pp. 6–8. ISBN 978-0-7007-1077-5. Sipas Agnès Kefeli, “nga publikimi i saj deri në fund të shekullit XIX, kjo epikë mbeti një ‘bestseller’ përgjatë Rrugës së Mëndafshit nga Rusia deri në Kinë”; ndër gratë myslimane tatare të shekullit XIX, “kur një vajzë martohej, zakoni ishte që libri i Jusufit nga Qul ‘Ali të mbështillej me një peshqir të qëndisur dhe të vendosej në fund të arkës së pajës.” Agnès Kefeli, 'The Tale of Joseph and Zulaykha on the Volga Frontier: The Struggle for Gender, Religious, and National Identity in Imperial and Postrevolutionary Russia', Slavic Review, 70 (2011), 373–98. . Poema u përgatit për botim për herë të parë nga poeti Utız İmäni dhe u shtyp në vitin 1839 nga Räxmätulla Ämirxanov. Që atëherë, është ribotuar 80 herë dhe është përkthyer në gjuhën angleze. Kol Gali, The Story of Joseph/Kissa'i Yusuf, trans. by Fred Beake and Ravil Bukharaev (Folkestone: Global Oriental, 2010/Boston: Brill, 2010), , , , .

 Çmimi Kul Gali 
Çmimi Ndërkombëtar Kul Gali mban emrin e Kul Galit. Ai jepet për të njohur përsosmërinë në letërsi dhe poezi. Çmimi u krijua në vitin 1992. 

 Referime 

Kategoria:Artikuj nga CEE Spring 2025
Kategoria:Poetë tatarë