Miniatura e lashtë

Miniatura e lashtë merrej me dekorimin e dorëshkrimeve gjatë periudhës së lashtë, përkuese me Qytetërimin e e Lashtë Grek dhe Romak. E aplikuar fillimisht mbi dorëshkrimet prej papirusi, këto dekorime zbukuronin progresivisht dorëshkrimet mbi pergamena (kodikët) që do të sendërtoheshin gjatë shekullit të I. Nga këta dorëshkrime ruhen vetëm pak shembuj të rrallë të kësaj periudhe dhe nuk japin një ide shteruese mbi larminë e prodhimtarisë së kësaj periudhe. Punishte të rëndësishme në Antikitetin e Vonë, gjendeshin veçanërisht në Siri dhe Itali.

 Historia 

 Dekorimi i papirusëve 

Dekorimi i veprave në dorëshkrim është më i hershëm sesa krijimi i kodikëve mbi pergamenë: rrotullat e papirusit, të lindura në Egjipt dhe të përhapura përgjatë pellgut mesdhetar që nga Pushtimet e Aleksandrit, tashmë përfshinin ilustrime. Ilustirmet më të vjetra të të mbijetuara janë rrotullat egjiptiane prej papirusi të Librit të të Vdekurve, të cilat përdoreshin për ta ndarë tekstin në kolona pas zhvillimit të shkrimit hieratik. Rrotulla të tilla vec[anërisht të shumta janë ato të të vdekurve që i përkasin Mbretërisë së Re (Rreth viteve 1550-1080 p.e.s.). Rrotullat e pikturuara, megjithatë nuk llogariten saktësisht si libra të iluminuar në kuptimin e ngushtë.

parapamje|majtas|432px|Papirusi i Romancës, dorëshkrim grek i shek. II, Bibliothèque nationale de France
Gjatë kohës së Plinit të Vjetrit, për shembull, ekzistonte një prodhimtari e madhe i teksteve të ilustruara që ishte e përhapur gjerësisht përgjatë Perandorisë Romake. Këto shkrime ishin si teksteve letrare ashtu dhe shkenca natyrore, që paraqisnin për shembull herbariume. Shumë pak nga këta papirusë mbijetojnë akoma. Një nga më të vjetrit është fragmenti i një romance greke të paidentifikuar nga shekulli II, i ruajtur në Bibliothèque nationale de France (BNF, Supp. Grec 1294) ose një poemë mbi Heraklesin e shekullit të III e ruajtur po në BNF. Ilustrimi i këtyre rrotullave përbëhet nga skena të vogla të përpikta të lidhura bashkë për të inkurajuar leximin e pjesës tjetër të tekstit. Megjithatë, dorëshkrimet prej papirusi nuk lejojnë shtresa të trasha boje ose të paraqesin shumë detaje.

Kalimi te librat e iluminuar të mirëfilltë do të ndodhte gjatë shekujve të II dhe të IV, me zëvendësimin e papirusit, i cili nuk ishte shumë rezistent, me pergamenën më të duruese.

 Dorëshkrime në papirus

 Kodikët e parë të iluminuar 

parapamje|327px|Portreti i Virgjilit te Vergilius Romanus, shekulli V
Shfaqja në shekullin e I të kodikut, shkrimi me format libri me faqe që shfletohen, të bërë prej pergamene, konsituonin sipas disa specialistëve, një revolucion në mënyrë të ngjashme me shpikjen e shtypshkronjës. Miniatura e lashtë pastaj u bë Epoka e parë e Artë e librave të iluminuar. Ndërsa disa kodikë shkruheshin në papirus, siç është fragmenti i karrocierit, mjeti i pergamenës bëri të mundur përdorimin më të arrirë të teknikave të pikturës dhe do të frymëzoheshin nga modelet e arteve të tjera, si mozaikët, piktura mbi dru apo piktura murale (afresket), deri në arritjen e rangut të një arti madhor në shekullin e IV. Iluminimet mund të përdornin ilustrime autonome të tekstit, në formën e miniaturave, të dekoruara me shtresa të shumta ngjyrimi. Me shfaqjen e Krishtërimit, do të dilnin dorëshkrimet e para biblike, gjatë shekullit të IV, më shpesh duke përdorur teknikat e dorëshkrimeve profane pa i ndryshuar tërësisht ata.

parapamje|majtas|456px|Skenë nga dorëshkrimi i Iliadës Ambrosiane, shekulli V
Një temë e rëndësishme e dorëshkrimeve të iluminuara të vona romake ishte imazhi i sundimtarit. Në miniaturën romake, imazhi do të bëhej gjithmonë e më i pavarur nga teksti nga kornizat dekorative, por detyra e teksteve të iluminuara mbetej. Stilistikisht, miniaturat orientoheshin fortësisht nga pikturat murale. Ngjyrat vendoseshin mbi zona të mëdha pa i përzier ato bashkë. Miniatorët zakonisht përdornin shtampa, të cilat çuan në zhvillimin e formave të standardizuara.

Para se të shuhej, të paktën në territorin e Perandorisë Perëndimore Romake, në fund të lashtësisë, ose të kalonte në Artin e Hershëm Mesjetar, trashëgimia e lashtë me shumë gjasa u ruajt në scriptioria-t e manastireve të Italisë Veriore.

parapamje|318px|7 mjekë dhe botanistë të botës klasike: Kironi, Makaoni, Herakliti, Sekstius Nigeri, Pamfilosi, Ksenokrati; De materia medica, dorëshkrim i Pedanius Dioskoridesit
Në Perandorinë Lindore Romake, nga ana tjetër, miniatura e Antikitetit të Vonë do të vijonte drejtpërdrejtë në Artin e Hershëm Bizantin. Në shekullin e VI, Zanafilla prej Pambuku, e ilustruar pasurisht, e ruajtur vetëm pjesërisht, me gjasa e krijuar në Bibliotekën e famshme të Aleksandrisë. Me gjasa në Kostandinopojë, në fund të shekullit të V do të sendërtohej Iliada Ambrosiana, në fillim të shekullit të VI Dioskuridi Vjenez, Zanafilla Vjeneze dhe dy kodikë të purpurtë dhe Fragmenti Sinopens.

 Karakteristika 

 Larmia e burimeve të frymëzimit 
parapamje|majtas|412px|Zanafilla e Vjenës, fundi i shek. të V, fill. i shek. të VI
Dorëshkrimet e iluminuara më të lashta mund të krahasohen lehtësisht me arte të tjera të periudhës. Kështu, një nga më të lashtit që njihet është, por që ruhen vetë kopje të shekullit të XVII, të nxjera nga ana tjetër nga një kopje karolinge, është Kronografia e vitit 354, që daton nga shekulli IV. Një nga miniaturat, që paraqet perandorin Konstanci II, është frymëzuar nga pjata argjendi bashkëkohëse. Miniaturat që paraqesin personifikime të metropoleve. janë të ngjashme me motive të afreskeve. Në fund, punët e muajve gjenden shpesh në mozaikë të Perandorisë së Vonë. 

 Llojet e teksteve të iluminuara 
Të gjitha llojet e teksteve iluminoheshin në fundin e lashtësisë: ashtu si tekstet shkencore, letrare, praktike apo fetare. 

parapamje|321px|Portreti i autorit me figurën alegorike të Epinioa-s (fuqia e mendimit), De materia medica, Pedanius Dioskuridesi,  512
 herbariumët apo traktatet e shkencave natyrore, me paraqitje shumë të arrira dhe realiste të bimëve dhe kafshëve, si në Dioskoridesin e Vjenës.
 Poemat epike si Iliada, që haset në Iliadën Ambrosiane apo me Eneidën në Vergilius Vaticanus ose Vergilius Romanus: larmia e madhe e ikonografisë dhe motiveve tregojnë një traditë të madhe dhe të gjerë tashmë në iluminimet e këtij lloji në tekstet letrare të shekullit të V.
 Asnjë dorëshkrim dramash nuk ka mbijetuar e plotë deri në kohën e tanishme, por dorëshkrimi karoling i komedive të Terencit (Cod. IVA. Lat. 3868) jep një ide mjaft të përpiktë të formës që duhet të adoptonin në dorëshkrimet e lashta: sipas traditës së portretit të autorit, një miniaturë paraqet maskat e aktorëve në një mënyrë mjaft të përpiktë, pas ilustimeve të skenave të veçanta të shpërndara përgjatë tekstit pa u ndarë nga ai, si papirusët e lashtë. Kjo paraqitje haset si në dramat latine ashtu dhe te autorët grekë si Euripidi ose Menandrosi.
 Tekstet e para të krishtera rimarin motivet, teknikat dhe stilin e librave klasikë. Dorëshkrimet biblike me miniatura mjaft të ngjashme me atë që hasen në ciklet homerike të Iliadës dhe të Odisesë, si në rastin e dorëshkrimit të Italas së Kuedlinburgut apo të Zanafillës prej Pambuku. 

 Dorëshkrime letrare

 Dorëshkrime shkencore

 Dorëshkrime biblike

Shiko gjithashtu 

 Papirusi
 Rrotulla e shkrimit
 Papiruset magjike greke
 Papiruset Herculaneum
 Papirusi 45
 Papirusi Rylands 458
 Rrotullat e Detit të Vdekur
 Pergamena
 Kodiku
 Kodiku i Beratit
 Kodikët e Beratit
 Kodikët e Shqipërisë
 Kodiku i Markalianus
 Paleografia
 Iniciali
 Miniatura
 Miniatura Merovinge
 Miniatura Perse
 Miniatura Arabe
 Miniatura Karolinge
 Miniatura Judeje
 Historia e miniaturës
 Dorëshkrimi i iluminuar
 Arti Mesjetar
 Arti dhe Arkitektura Visigote
 Arti paleokristian
 Arti i Dyndjeve Barbare
 Arkitektura Paleokristiane
 Arti Romanik
 Monumentet paleokristiane të Ravenës
 Arti Ravenas
 Arti Gotik
 Arti Bizantin
 Arkitektura Mesjetare Skandinave
 Arti dhe arkitektura mozarabe
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
 Bizhuteritë e lashta romake
 Arkitektura Mesjetare
 Argjendaria Karolinge
 Periudhat në historinë e artit perëndimor
 Arti Anglo-Sakson
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
 Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Visigote
 Arti dhe Arkitektura e Repoblación
 Arti Longobard
 Arkitektura Longobarde
 Skulptura Longobarde
 Piktura Longobarde
 Argjendaria Longobarde
 Romaniku i Parë
 Arti mesjetar në Shqipëri
 Miniatura Paleokristiane
 Miniatura Bizantine
 Arti romak
 Miniatura Insulare
 Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme
 Arti dhe Arkitektura Merovinge
 Miniatura Otoniane
 Miniatura e Rilindjes
 Miniatura Romanike
 Miniatura Gotike
 Miniatura Osmane
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Shtëpia Romake
 Ura romake
 Urbanistika Romake
 Portretizimi Romak
 Arti Karoling
 Arkitektura Karolinge
 Arkitektura Romake
 Rilindja Karolinge
 Romanizimi (kulturor)
 Arti Otonian
 Arkitektura Otoniane
 Romanitas
 Rilindjet Mesjetare
 Luftërat Avaro-Bizantine
 Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
 Bota Greko-Romake
 Llaçi romak
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Skulptura Romake
 Tempulli Romak

 Citimet fundfaqëshe 

 Bibliografia 





























































































 Nauta, Ruurd R. 2002. Poetry for Patrons: Literary Communication in the Age of Domitian. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill.






























































Kategoria:Historia e arteve pamore
Kategoria:Histori e artit
Kategoria:Miniatura
Kategoria:Lashtësia klasike
Kategoria:Dorëshkrime sipas llojit
Kategoria:Arte dekorative
Kategoria:Historia e lashtë