Urbanistika e lashtë greke

Urbanistika e lashtë greke ka si objekt kryesor një model strukturimi urban të zbatuar në Greqinë e Lashtë gatë evoluimit kompleks kulturor dhe në veçanti në shekullin e V p.e.s.; përfaqëson një nga përvojat e para të planifikimit urban dhe të zbatimit të një skeme planimetrike drejtëkëndore të shtrirë në të gjithë qytetin dhe pati shumë rëndësi në evoluimin pasues të modeleve urbanistike. Më gjerësisht urbanistika e lashtë greke mund të konsiderohet bashkësia e shndërrimeve strukturore urbane në lidhje me qytetërimin grek në fazat e ndryshme. 

Para Hipodamit
parapamje|majtas|318px|Struktura urbanistike e qytetit të Miletit
Megjithëse burimet letrare ia atribuojnë Hipodamit të Miletit përpunimin e skemës planimetrike të përbërë nga rrugët kryesore () dhe rrugët dytësore (), që e ndajnë hapsirën në zona katërkëndore të rregullta ose, më shpesh, në strigae shumë të zgjatura, strukturim që i paraprin teorizimit të zbatuar nga Hipodami, aktiv në shekullin e V p.e.s..

Kjo metodë urbanistike ishte zbatuar tashmë në mënyrë empirike më parë në botën greke dhe në lindje, edhe pse në mënyrë jo tërësisht organike për një realitet të tërë urban.

Kontrolli gjeometrik e organizimit të një qyteti në fakt u përdor nga grekëq që nga shekulli VII p.e.s. dhe shekulli VI p.e.s., në rastet e rindërtimit ose themelimit të një qendre të re urbane. Mund të përmenden qytetet e reja në bregdetin egje si Smirna (shekulli VII p.e.s.), në Magna Graecia si Metaponto apo në Siçili si Megara Iblea (shekulli VI p.e.s.), që dallohen nga kolonitë e tjera për rregullsinë e zonave dhe për drejtëkëndoritetin e disa akseve të ndryshme.

Akset drejtëkëndore të përshtatura me natyrën orografike të vendeve gjenden në shumë koloni të tjera si Sirakuza, Tarenti, Lokri, Selinunte, Solunti, Poseidonia.

Në ktë lloj organizimi, duke i munguar shpesh një qendër e integruar në rrjetin drejtëkëndor, zonat e veçanta dhe lagjet kishin të gjitha të njëjtën rëndësi. Ndërsa qendra simbolike dhe funksionale e qytetit ishte gati gjithmonë në pozicion të shqendërzuar, tradicionalisht e pozicionuar në lartësi (akropoli) dhe me një strukturë të vetën urbanistike.

parapamje|308px|Planimetria e Pellës së Lashtë
Skema hipodamike
Hipodami i Miletit me gjasa teorizoi dhe e bëri sistematike, në planifikimin e qyteteve të reja, zbatimin e skemës drejtëkëndore. Pjesa më e madhe e të dhënave mbi urbanistin grek na vijnë nëpërmjet Aristotelit,Aristoteli, Politica, II, 1267 b-1269 a; VII, 1330 b. që përveç se i atribuon konceptimin e strukturës rrjet, me rrugët që priten në kënd të drejtë, duke e përcaktuar organizimin e zonave rezidenciale në formë katërkëndore, tregon edhe aspektin politik të mendimit të Hipodamit, që paracaktonte jo vetëm organizimin urbanistik, por edhe organizimin shoqëror të një lloj qyteti ideal, i cili do të duhet të bujtëte e shumta 10.000 banorë, të ndarë në tre klasa: ajo e artizanëve, ajo e bujqëve dhe ajo e luftëtarëve, mbrojtësit e atdheut.

Skema hipodamike, e teorizuar në këtë mënyrë, mendohet e zbatuar për herë të parë, me disa dyshime, në rindërtimin e Miletit, në vijim të shkatërrimit nga persët, qytet nga i cili ishte Hipodami. Një tjetër shembull i përmendur shpesh është qyteti portual i Pireu, i vendosur nga Themistokliu. Megjithatë realizimi i parë ekzemplar i rrjetit drejtëkëndor me module katrore i projektuar nga Hipodami mund të jetë qyteti i Magna Graecia, Thurii, pranë Sibarit, qytet me themelim dhe koloni panhelenike i ndërtuar në vitin 444 p.e.s. me nismë të Perikliut dhe të shumë qyteteve të atdheut, që përfaqësonin synimin për ta përkthyer një projekt politik në arkitekturën urbane: midis "etërve" të tij themelues, përveç Perikliut, mund të jenë sofisti Protagora dhe projektuesi, Hipodami i Miletit,, duke e bërë të konsiderohej nga disa studjues modeli i vërtetë i organizimit drejtëkëndor dhe rrjetor "hipodamik".

Qytetet helenistike
Zbatime të tjera u realizuar në Periudhën helenistike (Pella, Priena), kur modeli do të modifikohej duke përcaktuar një qendër urbane të vendosur në qendrën gjeometrike të qytetit.

 Plane qytetesh të ndryshme të lashta greke

Shiko gjithashtu

 Urbanistika Romake
 Arkitektura e lashtë greke
 Kopshtet e lashta greke
 Polisi
 Akropoli
 Historia e Durrësit
 Apolonia
 Butrinti
 Athina klasike
 Korinthi i lashtë
 Delfi
 Rendet arkitekturorë
 Magna Graecia
 Arkitektura Minoike
 Arkitektura Mikenase
 Arkitektura Klasike Greke
 Arkitektura Arkaike Greke
 Arkitektura Helenistike
 Tempulli Grek
 Arti i lashtë grek
 Historia e planifikimit urban
 Planifikimi urban në Egjiptin e lashtë
 Planifikimi urban i Kinës së lashtë
 Njësitë e lashta matëse greke
 Statio
 Njësitë matëse romake
 Njësitë e lashta matëse egjiptiane
 Njësitë e lashta matëse mesopotamike
 Njësitë matëse perse
 Aerarium
 Amfiteatri Romak
 Arti romak
 Besimet e lashta mesdhetare
 Cannaba
 Castra
 Civitas
 Dashuria Greke
 Domus
 Drungos
 Feja e lashtë greke
 Folklori i lashtë grek
 Forumet Romake
 Genius loci
 Gens
 Gotthograikia
 Harku i Triumfit
 Horreum
 Horreum (Epir)
 Hospitium
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Insula (hapsirë urbane)
 Itinerari
 Kalendari i Metonit
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Lapis manalis
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Lupanari
 Mansio
 Mare Nostrum
 Miliarium
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Nikopoli i Epirit
 Orcus
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Perandoria Romake
 Peripli
 Pomerium
 Provinca romake e Epirit
 Roma quadrata
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtëpia Romake
 Skulptura Romake
 Tabula Peutingeriane
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Ura romake
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vallum
 Vardariotai
 Veshjet në Greqinë e lashtë
 Vicus
 Vila Romake
 Villa rustica
 Vivarium

Citime fundore

 Bibliografia 

 Aristoteli, Politika, II; VII.





Kategoria:Planifikim urban
Kategoria:Qytete të lashta
Kategoria:Qytete në Greqinë e lashtë
Kategoria:Historia e qyteteve
Kategoria:Greqia e Lashtë
Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Historia e Mesdheut