Pallatet perandorake të Romës

Pallatet perandorake të Romës zinin kryesisht Kodrën Palatine, që është e drejtuar nga pjesën veriore e Forumit Romak dhe drejtë jugut të Circut Maksim. Është një kompleks imponues ndërtesash që shpreh në mënyrë të dukshme fuqinë dhe pasurinë e perandorëve romakë nga Augusti (nga i cili është akoma e dukshme rezidenca, ndër më mirë të ruajturat) deri te Kostandini, kur Kostandinopoja do të bëhej kryeqyteti perandorak, edhe pse akoma në kohën e Teodorikut (siç tregojn zgjerimet e kryera nga ky i fundit) kjo zonë ishte e caktuar për të bujtur selin e pushtetit politik. Pallatet perandorake përbëhen nga dy struktura, ajo publike (Domus Flavia, e ndërtuar në pjesën më të madhe nga Domiciani), i hapur ndaj qytetarëve dhe të huajve, ku shfaqej luksi dhe fuqia e perandorit dhe ajo private (Domus Augustana), ku banonte perandori dhe oborri i tij. Në periudhën e Septim Severit kësaj iu shtua një seksion shtesë (një pallat i vërtet i ri i identifikuar nga studjuesit modernë si Domus Severiana) me harqe të bëshme mbajtëse që dalin nga shpati i kodrës.

I gjithë kompleksi, ndërtimi i të cili zuri të gjithë shekullin e I, në lashtësi tregohej si Domus Augustana, domethënë "rezidenca e perandorit", pastaj u njoh me emrin Palatium (në kohën e Tacitit tashmë ky term ishte konsoliduar),Taciti, De vita et moribus Iulii Agricolae, 40, 4: noctu in Palatium sa që përdorimi i këtij termi do të evoluonte nga toponimi në çdo ndërtesë me njëfarë rëndësie, duke hyrë në përdorimin e përgjithshëm si pallat.

Historia
parapamje|majtas|654px|Panoramë e kompleksit të pallateve perandorake nga Cirku Maksim. Vërehen në veçanti përmasat e Domus Augustana në të majtë (në krahun perëndimor) dhe të Domus Severiana në të djathtë (krahu lindor).
Bërthama e parë e pallatit perandorak u formua nga kompleksi i ndërtesave që i përkisnin personaliteteve të shquara të Res Publica (midis banorëve ishin Mark Tullius Ciceroni, Kuint Hortensi dhe poeti Gaius Valerius Katuli), një prej shembujve, Casa dei Grifi, mund të admirarohet akoma, që kishin seli në të gjithë zonën e ndërtueshme të kodrës. Por themeluesi i vërtetë i madh i kompleksit palatin dhe i pari që ndërtoi grupe shtëpish private që krijonte rezidencën e një njeriu të vetëm triumviri i atëherëshëm Oktavian Augusti. Ai më parë kishte banuar në një shtëpi afër Forumit, mbi "scale degli orefici", që i përkiste oratorit Gaius Licinius Kalvit, siç tregon Svetoni,Svetoni, De vita Caesarum, Vita divi Augusti, 72 pas të cilës do të kalonte në rezidencën e Hortensius Hortalit, jo shumë e rëndësishme nga përmasat dhe luksi.

parapamje|majtas|273px|Portret marmeri i Augustit  14 të e.s.; princeps i parë që bashkoi rezidencat e ndryshme të veçuara mbi koddër, duke i kthyer në një kompleks unik.
Ndërtesat mbi Palatin me gjasa do të bliheshin nga Augusti pas fitores së Mark Vipsanius Agripës mbi Sekst Pompeun në vitin 36 p.e.s. (Beteja e Naulokut), sipas asaj që pohon Vellej Paterkuli,Vellej Paterkuli, Historiae Romanae ad M. Vinicium consulem libri duo, II, 81. burim që përkon me interpretimin sipas vlerësimit të periudhës së afreskeve që i përkasin vitit 30 p.e.s. në brendësi të Domus Liviae (gruaja e Oktavianit), e lidh shtesën e disa mjediseve të saj dhe kështu edhe të domus-eve përkrahë, pikërisht me këtë periudhë. Augusti nuk shpenzoi në zgjerime të tepërta dhe në zbukurime të jashtëzakonshme, duke dashur të jepte për veten atë imazh të primus inter pares, themeli i programit të tij politik. Sipas Svetonit, Augusti fjeti për dyzet vjetë në të njëjtën dhomë (me gjasa, por është vetëm një hipotezë, ajo e "e maskave", e zbukuruar me maska teatrale) dhe pati një studio të tijën private (e quajtur "Siracusa"), që bënë pjesë në kthinat e zbuluara nga gërmimet e vitit 1961.

parapamje|273px|Busti i Domicianit, ai që e rimodeloi rezidencën palatine, duke i dhënë facies që do ti mbante përgjatë shekujve të ardhshëm.
Blerjet e rëndësishme i mundësuan ti tejkalonte rezidencat e Publius Klodiusit, edhe ato fryt i grupime shtëpishë të mëparshme (që i përkisnin Mark Emilius Skaurit, Kuint Lutacius Katulit dhe Ciceronit) të lidhura midis tyre mbi kodër, të rivalizueshme fillimisht vetëm me atë të triumvirit. Në një kohë të parë strukturat e Palatinit paraqiteshin të shkëputura midis ndërtesave autonome (nga kjo mund të rrjedh edhe dallimi midis Domus Tiberiana dhe Domus Augustana); në vijim, do të zgjeroheshin gradualisht nga familje të ndryshme që ngjiteshin në pushtetin perandorak deri në formimin e një kompleksi të vetëm të madh.Flavio Josefi, Antiquitates Iudaicae, 19, 117 Me termin Domus Augustana tregohej, duke nisur nga ndërhyrja e Domicianit, i gjithë kompleksi palatin (nga emri i themeluesit), që përfshinte pjesën private (që sot parapëlqete të identifikohet me emrin Domus Augustana) dhe asaj të paracaktuar për përdorimin zyrtar, Domus Flavia, e ndërtuar nga perandorët flavë. Domus Flavia përkundrazi është rezultat i mbivendosjes së pallatit të ri domicianik ndaj krahut të vjetër publik të Doumus Augustana, të zgjeruara në lindje të Tempullit të Apolloni. Vetë tempulli i Apolonit ishte pjesë e publike si rezidenca augustiane, sa shërbeu për tu zhvendosur Librat Sibilinë nga vendosja e mëparshme në Tempullin e Jupiter Optimus Maximus dhe nga këndvështrimi që zhvilloheshin edhe seanca të Senatit.

Tiberit i atribuohet projekti i zgjerimit të rezidencës perandorake në krahun perëndimor të kodrës, të vendosur midis Tepullit të Kibelës dhe shpatit ngjitur me forumin. Krahu perëndimor i ndërtesës përkon me zonën që zihej nga një domus republikan, ndoshta që i përkiste të atit, Tiberius Klaudius Neronit, pretor në vitin 42 p.e.s., e njëjta shtëpi do të lindëte perandorin e ardhshëm. E gjithë kjo zonë e pallateve do të kthehej në përfundimtare vetëm gjatë Neronit, për të pësuar pastaj ndërhyrje të tjera nën Domicianin, Adrianin dhe Septim Severin. Dikotomia midis Domus Tiberiana dhe Domus Augustana u ruajt nga ajo kohë e në vazhdim e pandryshuar, duke përuruar zakonin sipas të cilit në rezidencën e parë trasferoheshin trashëgimtarët e fronit, si pasues të Augustit (siç bënë Mark Aureli dhe Lucius Veri kur u birësuan nga Antonin Piu), ndërsa në tjetrën jetonin perandorët në fuqi. I gjithë domusi, vetëm pjesërisht u zbulua nga gërmimet (të kryera paranë skajeve të ndërtesës), e rrënuar, për tu zënë pastaj në vitin 1550 nga Orti Farnesiani, të ndërtuar nga kardinali Alessandro Farnese, nipi i Palit të III, i cili pasi e bleu pjesën veriore të kodrës, vendosi të ndërtonte një rezidencë verore dhe ta rrethonte me kopshte madhështore, të vizitueshëm edhe sot.

parapamje|majtas|273px|Busti i Septim Severit, krijuesit të apendiksit jugor të Domus Augustana.
Një vullnet i parë për ti lidhur grupet e pallateve të Kodrës Palatine me ata të Kapitolit i përket, sipas Svetonit, Kaligulës, i cili zgjeroi pallatet e ndërtuara tashmë nga Tiberi.<ref>Svetoni, De vita Caesarum, Vita Gai, 22, 4</ref> Por përpjekja më e guximshme për ti shndërruar këto rezidenca të veçuara në një kompleks unitar i përket periudhës së Neronit, falë edhe shkatërrimeve të shkaktuara nga Zjarri i vitit 64. Neroni e mbuloi tërësisht Shtëpinë e Augustit, duke e kthyer në themel për një shenjtërore momunentale (Aedes Caesarum in Palatio) e caktuar për kultin perandorak, që përfshinte një tempull dhe shtatore kolosale. Projekti neronian kulminoi në ndërtimin e Domus Aurea (që shtrihej në pjesën më të madhe mbi Kodrat Keliani dhe Eskuiline), nivelet e themelimit të të cilit mbeten të dukshme mbi Kodrën Opiane. Por ai që u mor më shumë për ta kthyer Palatinin në një rezidencë të vetme të madhe për të bujtur selin e pushtetit perandorak qe Domiciani, i cili urdhëroi arkitektin Rabirius të ndërtonte nga themelet të gjithë kompleksin rezidencial publik (Domus Flavia) duke nisur nga krahu i vjetër zyrtar i rezidencës augustiane dhe të hidhte themelet për një pallat të ri të madh më në jug (Domus Augustana), që përfshinte edhe një hipodrom privat, shtëpinë e pazhëve (Paedagogium) dhe banja. Dallimi kryesor me ndërtesat e mëparshme dhe me Domus aurea, që ishte as më shumë as më pak se një vilë urbane, qëndron në karakteristikën e saj prej "pallati", seli e pushtetit perandorak, e dallueshme nga funksioni i saj prej ndërtese me funsksion publik, ku do të ushtroheshin funksionet e qeverisë dhe rezidence private, dallim që po afermohej që nga me Augustin, por që nuk mund të shfaqej në këtë kohë me qartëse të njëllojtë, e konsideruar natyra e inter pares e pushtetit të princepsit.

Pallati (që atëherë e në vijim i njohur si Domus Augustana, apo rezidenca e perandorëve), i përfunduar në vitin 92 (përveç stadiumit që u desh të përfundohej më vonë), do të mbetej kështu i pandryshuar në strukturën e tij të përgjithshme, megjithë ndërhyrjet dhe zgjerimet e pësuara më pas, deri në fund të perandorisë, kohë në të cilën e gjithë zonë palatine rezultonte tërësisht e zënë nga sipërfaqet e pallateve perandorake. Ata përfaqësonin në tërësi një rezidencë të vetme caktuar perandorëve dhe i tillë qe dallimi përkundrejtë periudhës para Domicianit, që kishte parë vetëm rezidenca të veçuara dhe pak homogjene. Midis ndërhyrjeve kryesore të kryera nga perandorët pasues veçohen disa rinovime në zonën veriore pranë Domus Tiberiana, më parë e Trajanit, pastaj e Adrianit, që do ta zgjeronte atë deri te Via Nova del Foro dhe kreu restaurime të ndryshme dhe në fund nga ana e Septim Severit, më i dukshmi, që përkon me një zgjerim imponues të pjesës Augustana (që ndodhej përtej kodrës, tashmë tërësisht e zënë) dhe me ndërtimin e një prospekti të ri (Septizonium) në krahun jug-lindor të kodrës. Seksioni i dytë i pallateve, që përgjithësisht emërtohet Domus Augustana, duhet të ishte pjesë e pallatit ku kishin selinë jo vetëm apartamentet e perandorit, por edhe ato të shërbëtorëve dhe të oborrit dhe ku zhvilloheshin arcana imperii (sekretet e pushtetit): këtu vendoseshin çështjet e rëndësishme të qeverisjes së perandorisë, jo vetëm me nismë të perandorëve, por shpesh kishte një rol edhe vetë oborri. Një shembull qenë manovrat e pallatit që vërtiteshin rre pasimeve, ndonjëherë brutale, nga një perandor te tjetri, kur për herë të parë, pikërisht vrasja e Domicianit, e ndodhur në këtë krahë të Palatium, do të çonte në emërimin e Nervës.

Përshkrimi
«[...] menjëherë më pas, përpara shkallareve të Palatinit do ti shpallte një turme ushtarësh që hiqte dorë nga perandoria, që kishte marë kundër dëshirës, por duke qenë se të gjithë protestonin nëpërmjet britamave, e shtyu vendimin dhe la të kalonte nata; me të aguar dita, i veshur mjerueshëm, zbriti drejtë rostrëve dhe, duke qarë bëri të njëjtën deklaratë, por duke e lexuar. [...] atëherë mori kurajo dhe duke përfituar nga fakti që Sabini dhe partizanët e tjerë të Flavëve tashmë ishin pa dyshime, papritur i sulmoi dhe i detyroi të izoloheshin në Kapitol, ku u kapën në flagrancë duke i vënë zjarrin Tempullit të Jupiterit Kapitolin (Optiums Maksimus); ai vetë, nga shtëpia e Tiberit, sodiste si luftimin, ashtu dhe zjarrin, ndërsa hante vaktin e tij.» — Svetoni, Vita Vitellii, 15Svetoni, De vita Caesarum libri VIII, Vita Vitellii 15.

parapamje|upright=1.5|Planimetria e pallateve perandorake mbi Palatinin e Romës, të Forumit Romak dhe të forumet perandorakë.
Duke u ngjitur nga forumi, duke përshkuar rrugicën që është përbri shpendarisë Farnese ngjitesh nëpër kodër, haset, duke vijuar për në zonën veriore, Domus Tiberiana, në pjesën më të madhe akoma e mbuluar nën tokë, e zonë në shekullin e XVI nga rezidenca farnesiane; duke vijuar më në jug Domus Liviae, e zbukuruar me piktura murale me vlera të mëdha; në vijim, përkrahë Tempullit të Apollonit, Domus Augustea, domethënë ajo që mbetet nga mjediset destinuar përdorimit privat të princeps. Nga Kopshtet Farnese mund të mere, pak pas varrit të Giacomo Boni-t, një hyrje nëntokësore në Kriptoportikun e Neronit në fund të të cilit është e mundur të rizbresësh në forum. Kriptoportiku ishte një kalim hipogje që lidhte midis tyre fillimisht Domus Aurea me ndërtesat perandorake të mëparshme (Domus Transitoria) mbi Palatin, pastaj i zgjeruar nga Domiciani për të çuar te pallati i tij i ri (në vijim do të hapej një tjetër krahë që shërbente si korridor midis Domus Flavia dhe Domus Tiberiana).

parapamje|majtas|upright=1.5|Pallatet në një gravurë të vitit 1820.
Me planimetrinë tepër të gjerë në majë të kodrës, pastaj, në mes të të cilës ngrihet ish konventi i Santa Francesca Romana, tani seli e Antiquarium-it të Palatinit, shtrihej Domus Flavia, domethënë pallati i perandorëve Flavë, Vespasiani, Titi, Domiciani.  Ndërtesa do të zgjerohej nga Domiciani, i cili ngarkoi arkitektin Rabirius ti riparonte dy majat e kodrës, atë perëndimore të Germalus, të mbuluar nga shtëpi dhe tempuj, dhe atë lindore të Palatium-it, duke përdorur dhe të bartur për të niveluar disnivelet, për të ndërtuar ndërtesat madhështore me funksione publike të perandorit (pikërisht Domus Flavia) dhe të zgjeronte ato të rezervuara për familjen perandorake, të bashkuara me atë që sot është e njohur si Domus Augustana, me strukturë më të ndërlikuar përkundrejtë pallatit të flavëve.

Kudo në kompleks gjenden gjurmë mozaikësh dhe dekorimesh të çmuara mermeri. Shumë pjesë me vlera historike dhe artistike janë grumbulluar në Antiquariumin e Palatinit, të ndërtuar në tetëqintën në një pjesë të Domus Flavia. Ai tregon edhe fazat e ndryshme të historisë së Kodrën Palatine, duke nisur nga dëshmitë më të lashta të banimit njerëzor.

Në lashtësi hyrja e vërtetë e pallateve perandorakë duhet të gjendej në fund të shpatit Palatin (rruga e shtruar, që nga Harku i Titit çon te pallatet), në mes të krahut perëndimor: ajo ishte monumentale dhe paraprihej nga shkallare. Hapjet duhet të ishin tre, siç kanë konstantuar gërmimet, apo pesë, që është numri i përmendur nga burimet (Pentapylum, të cilin e përmendin Notitia urbis Romae). Këtu afër, mbetjet e një harku të përiudhës domiciane ndoshta përbënin hyrjen për te pallatet perandorake, por nuk është e sigurtë. Harku dhe ndërtimet e afërta bëjnë të mendosh për një kompleks kopshtesh (të paraqitur te Forma Urbis severiane se Adonaea) që duhet të ketë qenë e lidhur me Tempullin e Elagabalit, ku sot ndodhet Kisha e San Sebastiano al Palatino.

Domus Liviae
Zona në lindje të Tempullit të Kibelës, e zënë nga një zonë shtëpish republikane të vona, shfaq praninë e një ndërtese të mesme të njohur si Domus Liviae (atribuimi i shtëpisë "Livia Drusilës" bazohet vetëm mbi gjurmën e emrit të përgjithshëm në një galerie prej plumbi sillte ujë në shtëpi dhe nga elemente rrethanore si afërsia me Domus Augustea), e gërmuar në vitin 1869 nga Pietro Rosa, i ngarkuar nga Napoleoni III.

Hyrja nëpërmjet një korridori të pjerrët të mbuluar me mozaikë dy-ngjyrësh origjinalë, ajo hapet me një oborr të gjerë të mbajtur nga shtylla katrore. Ndërsa atriumi gjendet në pjesën e kundërt, ku ndodhej hyrja origjinale dhe përreth të cilit ndodhen një seri dhomash (cubicola). Një mjedis (i quajtur C), që përkon me tablinum, e lidh oborrin me atriumin në pjesën lindore. Kjo, bashkë me dy mjediset anësore, ruan akoma dekorime në stilin e dytë, të datueshëm në vitin 30 p.e.s. Faqet e murit ishin më të vjetra, siç ka treguar prania e kalimeve murore: ato janë në opera reticolata, jo shumë të rregullta dhe mund ti atribuohen viteve 75–50 p.e.s.

parapamje|379px|"Dhoma e maskave" në brendësi të Domus Augustea, me gjasa stuioja e princeps.
Domus Augustea
Pikërisht ngjitur me Domus Liviae, një peristil i mbivendosur mbi një dysheme me mozaik i fundit të shekullit të II–fillimit të shekullit të I p.e.s., duke se tregon praninë e një banese të vonë republikane drejtë scalae Caci, ndoshta ajo e Kuint Lutatius Katulit (siç duket se tregojnë mozaikët dhe pikturat në stilin e dytë, që bëjnë të mendosh për një datim afër ose pas vitit 111 p.e.s., vit në të cilin në një zjarr që do të godiste zonën e Palatinit), në pjesën më të madhe të saj, pastaj do të ndërtohej Doumus Augustea.

Rezidenca duket e ndarë në dy pjesë: e para në perëndim, me dhoma më të vogla, është ajo e caktuar për përdorim privat të princeps, ndërsa e dyta, e vendosur më në perëndim, në jug të Tempullit të Apollonit (e cila bënë pjesë gjithashtu në këtë seksion) dhe e formuar nga dhoma më të bollshme, duket e rezervuar më shumë për funksionet zyrtare. Pjesa publike e rezidencës, që duhet të shtyhej më në lindje të tempullit, do të përfshihej pjesërisht në pallatin pasues domician. Në krahun privat të rezidencës janë ruajtur pikturat origjinale në stilin e dytë të maturuar, midis të cilave shfaqen treguese atë në dy dhoma të afërta, një e dekoruar me maska të frymëzuara nga skenografia teatrale, tjetra me motivi floreale dhe festonë pisheje.

Domus Tiberiana
parapamje|majtas|345px|Frontoni i Domus Tiberiana nga Forumi Romak.
Tiberit i atribuohet vepra e zgjerimit të rezidencës perandorake në krahun perëndimor të Palatinit, të përfshirë midis Tempullit të Magna Mater dhe shpatit të kodrës, ngjitur me Atrium Vestae dhe të Tempullit të Dioskurëve. Krahu perëndimor i ndërtesës përkon me zonën më të parë të zënë nga një domus republikan, e njëjta ku me gjasa do të lindëte vetë Tiberi dhe që pastaj u zgjerua nga Kaligula. I gjithë domusi ka dalë në dritë vetëm pjesërisht, në mënyrë të kufizuar në skajet perimetralë të ndërtesës.

Rezidenca duhet të parashikonte praninë e një biblioteke, që zëvendësoi atë të Tempullit të Augustit (ndoshta Santa Maria Antiqua), e shkatërruar nga zjarri në vitin 80 të e.s., ngjarje që dëmtoi në mënyrë të rëndësishme edhe domusin dhe që pas të cilit Domiciani dp të rindërtonte façatët në drejtim të forumit, duke e zbukuruar me një lozhë të gjatë. Pietro Rosa, në gërmimet e viteve 1861–1862, nxori në dritë një peristil të madh qendror, nga i cili degëzohet një korridor që përfundonte me gjasa pranë mjediseve të gërmuara pranë tempullit të Magna Mater dhe korridore të tjerë që duhet të dilnin në kriptoportikun e Domus Transitoria neroniane, ku shihen disa kalime. Në jug mjedise të ndryshme në kushte të përshtatshme duket se i përkasin kohës së Neronit, duke paraqitur afreske të shekullit të III.

Krahu verior në drejtim të forumit është ai më i gjeri midis të gjithë atyre të gërmuar, i pozicionuar përgjatë një rruge të përpjetë, dikur e identifikuar gabimisht me Clivus Victoriae. Këtu disa mjedise janë më të vjetra, të kohës së Domicianit dhe mbi ta mbështeten struktura të tjera të kohës së Adrianit, që mbivendosen në rrugën e lashtë me harkada, që e zgjeruan rezidencën deri te Via Nova del Foro. Zbulimi i graffiti llogarish ka bërë të mendohet se ndodhej selia e fiskut perandorak.

parapamje|347px|Harkadat mbresëlënëse në latericius, të larta 20 metra, rezultat i zgjerimit të domusit deri te Via Nova, i dashur nga Adriani.
I rënë në rrënoja në mesjetën e hershme, pasi u adaptua në shekullin e VIII si rezidencë e papa Xhovani VII, në vijim të zhveshjeve të shumta, u mbulua gjatë periudhën rilindase nga Kopshtet Farnesiane, të ndërtuar nga gran cardinale Alessandro Farnese.

Domus Transitoria dhe Domus Aurea
parapamje|majtas|379px|Shtrirja e Domus Aurea midis Palatinit, Eskuilinit dhe Kelianit
Domus Transitoria ishte më e vjetra e rezidencave perandorake të Neronit, e shkatërruar nga zjarri i madh e Romës në vitin 64 dhe e zëvendësuar në vijim nga Domus Aurea më madhështor dhe luksoz. Ndërtesa gjendej në pjesën qendrore të kodrës dhe janë gjetur gjurmë të ndryshme nën Domus Flavia të Periudhës Domiciane. Sot një kënd i nimfeut është rindërtuar. Për më tepër bënte pjesë në kompleks kriptoportiku i Neronit, që lidhte banesën me Domus Tiberiana të afërt. Neroni, në kohënë që ishte perandor, që duket se kishte asistuar në shkatërrimin e një kulle të Kopshteve të Mecenatit,Svetoni, De vita Caesarum libri VIII, Vita Neronis 38.2. d.m.th. në skajin lindor të Domus Transitoria, vendosi të ndërtonte një rezidencë të re të denjë për madhështinë e tij. Rezidenca e perandorit arriti të përfshinte një pjesë të Palatinit, luginën e Amfiteatrit Flavian, deri në shpatet e Eskuilinit, me një shtrirje prej rreth 219 hektarësh (23 në Palatinin, 149 në Esluilin dhe 47 midis Via Sacra, lugut të Koloseut dhe një pjese të Kelianit) sipas përllogaritjes së Andrea Carandini-t. Nga kjo rezidencë e pamasë perandorake, që kishte pamjen e një Vile Detare, mbetet akoma dhe sot vetëm një sektor mbi Kodrën Opiane (e gjatë rreth 300 metre dhe e gjerë 190 metra). Bëhet fjalë për një nga ato pavijone të futura në themelet e Termave pasuese të Trajanit.

Pas vdekjes së Neronit, terreni i Domus Aurea iu «kthye popullit romak» nga perandorët pasues, megjithëse jo menjëherë, për shkak të mungesës së popullaritetit dhe të ideologjisë që e kishte frymëzuar. Në fakt, Gaius Svetonius Trankuili përmend se vetëm Otoni e vijoi përfundimin e ndërtimit të Domus Aurea, duke shpenzuar sasi të mëdha parash me një vlerë prej 50 miljonë sestercash.Vitelliusi e kritikoi duke e përkufizuar si të shëmtuar dhe spartane, megjithëse pastaj do të shkonte të banonte vetë, vetëm pasi u sëmurë. Duke nisur që nga Vespasiani u nis proçesi i shkatërrimit të Domus Aurea. Në rreth një dekadë banesa neroniane do të zhvishej nga mbulimet e saj të çmuara: Vespasiani përdori hapsirën ku ishte gërmuar liqeni artificial, duke i drenazhuar ujërat dhe duke e tharë, përveç shkatërrimit të ndërtesave që lidhnin vestibulum-n me stagnum-in, duke e rrafshuar dhe duke e mbushur me rrënoja për ta ngritur terrenin për të ndërtuar Amfiteatrin Flavian.

Pallati i Domicianit
Pallati i Domicianit ishte kompleksi kryesor perandorak në Kodrën Palatine. Përbëhej nga tre sektore: Domus Flavia, e caktuar për funksionet publike (për ritet zyrtare, salutatio matutina, për të pritur përfaqësues të huaj dhe të zhvillonte mbledhje të consilium principis), Stadiumi Palatin, zona ndoshta e përshtatur si kopësh, seli e spektaklit privat apo pista për kuaj dhe Domus Augustana, rezidenca private e perandorit. Punimet për ndërtimin e tij u drejtuan nga arkitekti Rabirius, të nisura pak pas vitit 81 të e.s. (viti i ngjitjes në pushtet të Domicianit) dhe të përfunduara në vitin 92 të e.s.. Në shekujt pasues nuk u zëvendësua kurrë, duke qëndruar banesa par ekselancë e augustëve, që kufizoheshin vetëm ta restauronin dhe ti bënin ndonjë shtesë.

parapamje|345px|Planimetria e Domus Flavia, pjesa publike e Pallatit të Domicianit.
Domus Flavia
«[...] Agricola hyri në qytet natën, duke i shmangur gëzimet e miqve dhe që me natë shkoi në pallat, siç i ishte urdhëruar. Këtu u prit me një puthje të ftohtë dhe, pa asnjë fjalë, u la të rrëfehej me turmën e oborrtarëve.» — Taciti, AgricolaTaciti, 98 e.s. De vita et moribus Iulii Agricolae, 40, 4

Sipërfaqja e stërmadhe e sheshtë në majë të kodrës mbizotërohet në qendër nga një peristil i madh drejtëkëndor i zënë nga një krua i madh tetëkëndor, që përfaqësonte qendrën e të gjithë Domus Flavia, të projektuar dhe realizuar nga Rabiriusi, i ngarkuar nga perandor Domiciani. Në tre krahë të kuadriportikut të peristilit hapeshin tre vargje mjedisesh. Në krahun verior gjendej Aula regia e madhe e absiduar (në qendër), domethënë salla e fronit (i vendosu në brendësi të absidës, rezervuar perandorit dominus et deus Domician) e pasuruar me shtatore bazalti të zi të bujtura në po aq kamare, bazilika ose auditorium (në të majtë), ndoshta e ndarë në tre navata, ku perandori ushtronte drejtësinë dhe merte vendime e qeverisë (bashkë me bashkëpunëtorët e ngushtë, të bashkuar në consilium principis), Lararium (në të djathtë) ku në lashtësi mendohej se ruheshin hyjnitë tutelare apo me më shumë gjasa kishte selinë Garda pretoriane (duke parë afërsinë me hyrjen kryesore të rezidencës). Një sallë tetëkëndore përgjatë gjithë krahut perëndimor të kuadriportikut.

parapamje|majtas|389px|Peristili qendror i Domus Flavia me në qendër kroin tetëkëndor.
Këtyre zonave, duke vijuar nga Clivus Palatinus, futeshe nëpërmjet një hyrjeje monumentale të kryesuar nga një arkitra (një lloj fastigium, me fronton, si ai dhuruar Çezarit në vitin 44 p.e.s. pas emërimit si pontifex maximus). Salla kryesore e ngrënies përcaktuar për simboziumet (e quajtur edhe Cenatio Iovis) gjendej në krahun e kundërt përkundrejtë Aula regia dhe ishte e zbukuruar nga një absidë pak e thellë, në krahët e të cilës ndodheshin dy hyrje në mjediset vijuese, si biblioteka e Tempullit të Apollonit. Cenatio Iovis ishte ndërtuar mbi një hipokaust, një dysheme e dyfishtë që mundësonte ngrohjen e mjedisit, e ndërtuar në periudhën e Adrianit dhe e restauruar gjatë Maksentit. Ajo kishte përngjitur një krua oval (në të djathtë), e dukshme nga dritare të mëdha që hapeshin nga triclinium (nga salla e ngrënies) në këtë krahë. Të gjithë këto mjedise kishin një funksion themelor publik, duke shërbyer për të zhvilluar jo vetëm salutatio matutina të perandorit (në veçanti tre që hasen pas hyrjes kryesore), por edhe pritjet publike, me qëllim që të befasonin vizitorin me vargun e strukturave të njëpasnjëshme tepër të pasura dhe me zbukurime. Këtyre duhet shtuar ndoshta edhe mjediset e pjesës veriore të Domus Augustana, duke parë se nuk ekziston një kufi i qartë midis dy rezidencave.

parapamje|372px|Mbetje të Aula regia të Domus Flavia; nga krahu i hapjes një podium i ngritur mundësonte të mbizotërojeZonën Palatine.
Këto mjedise ishin ndërtuar mbi struktura të mëparshme që shkojnë nga priudha republikane në atë flavie. Në veçanti nën Cenatio Iovis dhe kroi të djathtë gjenden dy [[nimfejë me në qendër "Banjot e Livias", mbetje të dy sallave, nga të cilat njëra në formë rrethore, e identifikueshme ndoshta me cenatio rotunda vërtitëse e Neronit e përshkruar nga Svetoni.Svetoni, De vita Caesarum libri VIII, Vita Neronis, 21 Nën Lararium gjendej shembulli më i rëndësishëm i një shtëpie republikane, Casa dei Grifi, nga e cila mbeten pjesë të dyshemesë në mozaik të katit të parë dhe të dekorimit piktorik, të datueshme nga fundi i shekulli II p.e.s. apo fillimi i shekullit të I p.e.s. Ndërsa poshtë bazilikës gjenden mbetjet e një eksedre të Domus aurea dhe Aula Isiaca, një mjedis i një shtëpie republikane të dekoruar me piktura augustiane në stilin e dytë të avancuar (që i përkasin vitit 25 p.e.s.). Ndërsa nën Aula regia gjenden strukturat e rezidencës neroniane, të cilës i mbivendosen themelet e një salle të mëparshme të periudhës së Vespasianit.

Paedagogium
parapamje|291px|Grafit i Aleksamenit, e gjendur në Paedagogium-in e Pallatit të Domicianit. Vizatimi paraqet një njeri me kokë gomari, të vendosur në një kryq dhe një tjetër njeri që duket se i bënë homazh në këmbët e tij. Shkrimi në greqisht poshtë shkruan "Aleksameni adhuron zotin [e tij]".
Një ndërtesë më e vogël e vendosur në perëndim të eksedrës së façatës së Domus Augustana, i përket ndërhyrjes domiciane, është identifikuar si Paedagogium, një lloj kolegji, i destinuar në veçanti për formimin e sklevërve perandorak apo më me shumë gjasa një ndërtesë e caktuar si rezidencë e tyre. Ndërtimi përbënë një aneks të jashtëm, gati në shpatin e kodrës, apo një dépendance e Pallatit të Domicianit.

Identifikimi i ndërtesës bazohet në gjetjen e mbishkrimeve të gërvishtura në latinisht që përmbajnë frazën exit de Paedagogio. Një graffit i vitit 200 (por disa e datojnë më pas), në veçanti, ka nxitur kërshërinë sepse paraqet një gomar të kryqëzuar, me gjasa një parodi e Kryqëzimit të Jezusit.Në të lexohet  (Aleksamenos sebete theon), domethënë "Aleksameni adhuron zotin e tij" Njihet vetëm një pjesë e strukturës, e artikuluar mbi dy nivele, secili me një radhë mjedisesh të veçuara nga një portik. Në veri gjendej një eksedër e madhe e lidhur me mjedise të tjera të afërta, ku janë gjetur afreske dhe mozaikë severianë.

Stadiumi Palatin
parapamje|majtas|372px|Stadiumi Palatin, nga krahu verior. Në fund vërehet rrethimi i antikitetit të vonë dhe në të majtë podiumi perandorak.
Pak më i vonë se rezidenca domiciane, e përfunduar në vitin 92 të e.s., është stadiumi apo hipodromi, një hapsirë e madhe në formë të zgjatur me një krahë më të vogël të lakuar (që përkujton formën e cirkut), e identifikueshme me Hippodromus Palatii të kujtuar te Veprat e Martirëve (apo me Viridarium, një hapsirë e gjelbër private), që shtrihet përgjatë gjithë krahut lindor të Domus Augustana. Pista, e përkufizuar rrotull nga një portik me dy kate (i ristrukturuar në kohën e Adrianit) në lashtësi i veshur me mermer, ishte i ndarë më dysh nga një "spina" nga e cila mbeten vetëm pjesët fundore të anëve të kundërta (nga disa e konsideruar, të paktën ajo në krahun e shkurtër në veri, krua).

parapamje|379px|Pamje e Domus Augustana nga Cirku Maksim.
Në qendër të strukturës, në krahun lindor, ngrihej një tribunë e madhe me një eksedër (e rindërtuar gjatë sundimit të Septim Severit), ku me gjasa perandorët mund të asistonin në spektakle. Stadiumi, më shumë se për shfaqjen e spektakleve të garave, kishte me më shumë gjasa funksionin e stërvitjes me kuaj apo të kopshtit privat, të sugjeruar nga gjetja e shtatoreve, me të cilat duhet të ketë qenë dekoruar në mënyrë të pasur. Një rrethim në formë ovale në pjesën jugore të pistës i përket periudhës së Teodorikut (shekulli VI), ndoshta i përdorur për garat në këmbë.

Domus Augustana
parapamje|majtas|upright=0.8|Koka e Hermesit e zbuluar pranë Domus Augustana, mermer pentelik, kopje romake nga origjinali greke i shkollës së Polilletit (gjysma e dytë e shek. V p.e.s.).
Pak më tej nga Domus Flavia ndodhet Domus Augustana, apo rezidenca e perandorit e përdorur deri në Perandorinë e Vonë Romake dhe Bizantine. Zhvillohet në dy kate (nga të cilët i pari duket 12 metra më poshtë) duke ndjekur ecurinë e kodrës dhe shfaqet drejtë Cirkut Maksim. Karakteri i rezidencës private mund të mos i referohet të gjithë ndërtesës Augustiane, që duhet të kufizohej vetën në pjesën pranë Cirkut Maksim, duke parë se pjesa veriore e domusit nuk duket lehtësisht e dallueshme nga Domus Flavia. Pjesa veriore, bashkangjitur me Domus Flavia, artikulohej, sipas asaj që mund të përfytyrohet nga rrënojat e pakta, përreth një peristili të madh, në veri të të cilit duhet të ndodhej një peristil i tretë, me gjasa vestibul, nga i cili kishte edhe hyjren për në domus. Në qendër të peristilit me kolona jugor, por qendror përkundrejtë domusit, ishte vendosur një pasqyrë ujore, në pellgun e të cilës ishte vendosur një tempullth mbi një podium të lartë, me gjasa kushtuar Minervës. Në anët e peristilit gërmimet kanë identifikuar mjedise të ndryshme me planimetri mistilinea midis të cilave një sallë e madhe me dy absida.

Më në jug të peristilit qendror, në katin e poshtëm, gjendet një oborr katror, fillimisht i rrethuar nga portikë në dy kate. Në qendër të tij gjendet një krua e madh i dekoruar me një motiv me katër pelte (mburoja trake në formë eliptike ose gjysmë-hëne, që përngjason formën e katër mburojave me dy zgavra). Qoftë në veri ashtu dhe në perëndim hapen disa mjedise, ndërsa drejtë jugut hapet eksedra e madhe, pjesa e jashtme e të cilës shërben si façatë e pallatit drejtë Cirkut Maksim dhe nga e cila perandorët mund të ndiqnin drejtpërdrejtë garat. Nga oborri, duke parë drejtë veriut hapen tre salla të gjera, ajo qendrore me dy absida, ndërsa ato anësore kanë planimetri tetëkëndore me kupola klaustror. Në krahun perëndimor të oborrit, dy shkallare çojnë në katin e dytë, sallat e të cilit duken veçanërisht të gjera dhe paraqesin një planimetri mjaft të ndërlikuar: këtu ka mundësi që jetonte perandori, mendim që duket se konfermohet nga pasuria e fragmenteve dekorative të zbuluara.

Domus Severiana
parapamje|389px|Mbetjet e Domus Severiana nga krahu i Cirkut Maksim. Ato që shihen janë mbajtëse mbi të cilat ngrihej pallati i mirëfilltë.Domus Severiana përfaqëson një zgjerim të fundit të shekullit të II, i dashur nga perandor Septim Severi në kuadrin e ristrukturimit urbanistik dhe të programit të zbukurimit të kryeqytetit. Gabimisht i përkufizuar si domus, sepse përfaqëson një zgjatim jug-lindor të Domus Augustana, ndërtesa e përbërë nga një varg mbështetjesh, që shërbenin për ta zgjatur rezidencën përtej zonën se kodrës, duke e mbajtur në të njëjtin nivel me pjesën tjetër të kompleksit. Mbi mbështetëset ngrihej pallati i mirëfilltë, nga i cili mbeten pak gjëra. Midis ndërtesës dhe eksedrës së stadiumit domician janë të dukshme gjurmë të termave, me gjasa të dashura që nga vetë Domiciani dhe të restauruara nga Maksenti. Këto terma furnizoheshin nga zgjatim i kohës së Neronit të Aqua Claudia, akuedoti i ndërtuar nga Klaudi.

Septizodium
Në krahun e Palatinit përballë Via Appia (drejtë krahut jug-lindor) ngrihej, deri në fund të shekullit të XVI (kur u shkatërrua nga Siksti V), prospekti mbi këtë zonë të pallatit të Severit, Septizodium. Sipas burimeve, perandori donte ta zbukuronte këtë karahë të kodrës, por mbi të gjitha të befasonte ata që arrinin në Romë nga jugu, duke përshkuar Via Appia, në veçanti bashkëpatriotët e tij të Afrikës.

Domus Praeconum
Në jug të Paedagogium, midis këtij të fundit dhe Cirkut Maksim, ngrihej një tjetër ndërtesë, e përbërë nga një oborr i vogël drejtëkëndor me një portik në katër anët, përbënë të ashtuquajturën Domus Praeconum, të zbuluar në vitin 1888. Në krahun verior gjenden tre mjedise të mbuluara me kupola, një qendror me i madh dhe dy anësorë, që me gjasa mbështesnin një kat të dytë. Ndërtesa, e periudhës severiane, edhe pse nuk është pjesë e pallatit të Severit, paraqet një dekorim të jashtëzakonshëm piktorik dhe mozaikor. Një mozaik në veçanti paraqet një proçesion heraldësh, gjë që bën të mendosh se në kompleks e kishin selinë e tyre lajmëtarët e cirkut (nuntii circii, siç janë përcaktuar në një epigraf), që paraprinin kortezhin circensis, që zhvillohej para garave që kryheshin në cirk pak më vonë.

Shiko gjithashtu

 Pallati Presidencial “Quirinale”
 Tempulli i Apollonit Palatin
 Palazzo Vecchio
 Castel Sant'Angelo
 Mauzoleumi i Augustit
 Koloseumi
 Pallati i Dioklecianit
 Kolumbarium
 Arcana imperii
 Kopshtet romake
 Selitë perandorake romake
 Pallati Apostolik
 Domus Sanctae Marthae
 Palazzo Capranica
 Palazzo Skanderbeg
 Pallati i Fontainebleau
 Qyteti i Ndaluar
 Rogatio
 Consilum principis
 Clivus Palatinus
 Primus inter pares
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Aqua Appia
 Via Appia
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti romak
 Arx
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Ciceroni
 Cirku Romak
 Civitas
 Civitas libera
 Civitas foederata
 Civitas sine suffragio
 Civitas stipendaria
 Claustra Alpium Iuliarum
 Colonus (person)
 Contio
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dediticii
 Dominati (Roma)
 Domus
 Dux
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Gens
 Harku i Triumfit
 Honesta missio
 Honestiores dhe humiliores
 Horreum
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Insula (ndërtesë)
 Insula (hapsirë urbane)
 Itinerari
 Kalendari Romak
 Kalendat
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Kleisoura (distrikt bizantin)
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Legjioni romak
 Limes Britannicus
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Ludi
 Lupanari
 Lustrum
 Lustratio
 Magjistratët romakë
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Mitologjia romake
 Mjekësia Romake
 Moda e flokëve në Romën e lashtë
 Mos maiorum
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plebejtë
 Principati (Roma)
 Provinca romake e Epirit
 Republika Romake
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Soli (hyjni)
 Spektaklet Romake
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teodoriku i Madh
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ura romake
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vallum
 Veshjet në Romën e lashtë
 Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
 Vigiles
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Shënimet

Bibliografia
Burime të lashta 

 Flavio Josefi, [Iudaicae] Vellej Paterkuli, Historiae Romanae ad M. Vinicium consulem libri duo.
 Gaius Plinius Cecilius Secondi, Panegyricus (teksti latin) 15px.
 Svetoni, De vita Caesarum libri VIII (teksti latin) 15px.
 Taciti, 98 e.s. De vita et moribus Iulii Agricolae.

Burime moderne

 Andrea Carandini, Le case del potere nell'antica Roma, Laterza, Roma-Bari 2010, ISBN 978-88-420-9422-7.
 Andrea Carandini, Atlante di Roma antica'', Mondadori Electa, Milano 2012, ISBN 978-88-370-8510-0.




 Lidhje të jashtme 


Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike
Kategoria:Ndërtesa dhe struktura të mëparshme në Evropë
Kategoria:Site Romake
Kategoria:Pallatet e Romës