Ekspedita romake në burimet e Nilit

Ekspedita romake në burimet e Nilit do të promovohej nga Neroni për të zbuluar se nga e kishte origjinën lumi i madh afrikan. Do të zhvillohej midis viteve 62 dhe 67 të e.s. nga disa centurionë që iu ngjitën Nilit drejtë Afrikës Qendrore. Ajo bënte pjesë në një numër ekspeditash, të zhvilluara midis viteve 19 p.e.s. dhe 86 të e.s., me qëllim eksplorimin dhe marjen e kontrollit të rrugëve të karvanëve përmes Saharasë, që garantonin tregëtinë midis bregdetit mesdhetar dhe Afrikës Nënsahariane; midis tyre veçohet Ekspedita romake drejtë liqenit Çad dhe lumit Niger. Depërtimi romak në Afrikën Nën-Sahariane u tejkalua vetëm nga ekspansioni islamik, midis shekullit të VIII dhe të XVI, dhe pastaj nga ajo e fuqive evropiane midis shekujve të XV dhe të XIX.

 Karakteristikat 
Sipas shumicës së studjuesve, ekspedita pati karakter eksplorues. Rreth vitit 62 të e.s., Seneka shkruante se Neroni kishte dërguar disa legjionarë drejtë qytetit të Meroe, kryeqyteti i Mbretërisë së Kushit (Nubia), me qëllim të eksploronte të gjithë Nilin në jug të atij kryeqyteti. Kjo ekspeditë u porosit nga perandori romak për të marrë informacione mbi Afrikën Ekuatoriale dhe mbi pasuritë e saj të mundshme.

Një tjetër ekspeditë, e rregjistruar nga Plini i Vjetri në vitin 67 të e.s., me gjasa kishte qëllim të mblidhte informacione për një pushtim të mundshëm të Mbretërisë së Kushit nga ana e Neronit. Gjithësesi, sipas pjesës më të madhe të studjuesve, ekziston mundësia konkrete që dy ekspeditat në të vërtetë të jenë e njëjta. Kjo ekspeditë qe e para në histori duke nisur nga Evropa drejtë Afrikës Ekuatoriale. Me gjasa zgjti disa muaj, duke e tejkaluar fillimisht kënetat sudaneze, të quajtura Sudd, gjatë stinës së thatë, dhe pastaj duke arritur zonën e veriut të Ugandës.

 Referenca historike 
Qoftë Seneka ashtu dhe Plini cektin në veprat e tyre, ekspedita të dërguara nga Neroni në Etiopi, emër me të cilin romakët identifikonin të gjitha tokat në jug të Egjiptit përgjatë rrjedhës së Nilit. Seneka, në veçanti, flet për një mision eksplorues me qëllim arritjen e burimit të lumit.

 Seneka 
parapamje|majtas|379px|Harta e Afrikës së Ptolemeut botuar në shek. XVI
Te Naturales quaestiones (rreth vitit 65 të e.s.), Seneka i kushton një traktat përshkrimit të rrjedhës dhe variacioneve të prurjeve të Nilit, De Nili incremento, në librin e katërt. Është megjithatë në traktatin mbi tërmetet, De terrae motu, i pranishëm në librin e gjashtë, që cek një ekspeditë që Neroni kishte dërguar në vitin 61 të erës sonë.  për të eksploruar burimet e Nilit (ad investigandum caput Nili). Seneka sjellë dëshminë e dy centurionëve që morën pjesë në ekspeditë, që arriti një zonë me këneta të gjera me pjesë të padepërtueshme, të përshkuar nga një lum me përmasa të konsiderueshme, nga ata të identifikuar me Nilin, që buronte midis shkëmbinjve. Seneka nuk duket se i interesonte nëse ekspedita e kishte identifikuar apo jo burimin e vërtetë të lumit, por e përdor dëshminë e bërë nga dy ushtarët vetëm për të konfirmuar ekzistencën e ujërave nëntokësore, që i konsideronte si një nga shkaqet e mundshme të tërmeteve. Në fakt pohon se lumi i përshkruar nuk mund veçse të burojë nga një liqen e stërmadh nëntokësor.

Seneka për më tepër ofron një detaj të dytë: ekspedita mori ndihmën e një mbreti të Etiopisë dhe, nëpërmjet atij, nga mbretërit e vendeve fqinje (cum a rege Aethiopiae instructi auxilio commendatique proximis regibus penetrassent ad ulteriorem).

Në një artikull të vitit 1996 të publikuar në të përmuajshmen Nigrizia, Giovanni Vantini, studjues që i përket urdhërit të Misionarëve Kambonianë të Zemrës së Jezusit, ka identifikuar në Meroe qytetin në të cilin romakët takuan mbretin e Etiopisë, dhe e ka interpretuar përshkrimin e kënetës të bërë nga centurionët si një referim të qartë të Liqenit No, të formuar nga bashkimi i lumit Bahr el-Ghazal me Nilin e Bardhë.

Për Vantinin, për më tepër, nuk është për tu përjashtuar që ekspedita të ketë arritur edhe në territorin ugandez, duke interpretuar si një referim ndaj Kaskadës Murçison, të njohura në të kaluarën si Kabalega, pazazhin në vijim të sjellë nga Seneka: "Ibi, inquit, vidimus duas petras, ex quibus ingens vis fluminis excidebat" ("Pamë dy shkëmbinj, nga të cilët forca e lumit dilte me vrull"). Kaskada, me një zbritje prej rreth 50 metrash, gjendet në afërsi të Liqenit Albert dhe formohen nga një degë e Nilit të Bardhë, i dalë nga Liqeni Viktoria. Hamendjet e Vantinit janë rimarrë nga Gianpaolo Romanato në biografinë e tij mbi Daniele Comboni-n.

parapamje|358px|Ujëvara Murçison në Uganda, me gjasa e arritur nga legjionarët romakë në kohën e Neronit.
 Plini i Vjetri 
Pas disa vitesh, në vitin 70 të e.s.., Plini i Vjetri shkroi për një ekspeditë të Neronit në afrim të një lufte pushtuese në Etiopi, duke përmendur një ekspeditë të mëparshme të dërguar nga Publius Petroniusi, prefekti i Egjiptit gjatë sundimit të Augustit, me synim pushtimin e qytetit të Meroes (200 km në veri të Hartumit të tanishëm). Plini e përshkruan relativisht me përpikmëri itinerarin e ekspeditës, paraprirjet, qytetet e zaptuara dhe largësitë e përshkuara, duke mundësuar të krahasohet ekspedita neroniane me atë augustiane. Në veçanti, disa informacione të dhëna nga Seneka gjejnë konfirmim nga vepra e Plinit.

 Udhëtimi pasues i Diogjenit 
Përmbledhja e ekspeditës ishte me siguri e njëhur për tregtarët grekë dhe romakë që qëndronin në Egjipt, sa që Diogjeni, një tregtar greko-romak që jetoi midis viteve 70 dhe 130 të e.s., duke u kthyer nga një nga udhëtimet e tij, lundroi përgjatë Sinus Arabicus (Deti i Kuq) dhe, pasi preku Adulisin dhe Raptan, udhëtoi drejtë brendësisë së kontinentit, deri në dy liqenë të mëdhenj, mbi të cilët ngriheshin male me borë, nga ku mendoi se buronte Nili. Ai i quajti përkatësisht "Malet e Hënës" majat me borë të maleve Meru dhe Kilimanxharo, "Liqenet e Hënës" Liqenin Viktoria, Liqenin Ejasi dhe Liqenin Natron, dhe "Rrafshnaltat e Hënës" atë të territreve që përkojnë me Parkun Kombëtar të Serengetit.

Edhe Marini i Tirit tregon historinë e udhëtimit të Diogjenit, Ashtu si Klaud Ptolomeu, i cili dëshmoi se në qendër të kontinentit afrikan ndodheshin me siguri ata liqene të mëdhenj të ushqyer nga "Malet e Hënës", nga të cilët dilte Nili.

Geographia e Ptolemeut u përkthye në latinisht për herë të parë në periudhën humanistike nga Iacopo d'Angelo da Scarperia.

Shiko gjithashtu

 Eksplorimi
 Neroni
 Nubia
 Ptolemeu
 Afrika Qendrore
 Lumi Niger
 Nili
 Lundrimi fenikas përqark Afrikës
 Peripli
 Periplusi i Pseudo-Skylaksit
 Historia e detarisë së lashtë
 Marinat dhe anijet e lashta
 Ekspansioni islamik
 Eksplorimi Evropian i Afrikës
 Gjeografia e Etiopisë
 Eksplorimet detare portugeze
 Kristofor Kolombi
 Marko Polo
 Vasco da Gama
 Udhëtimi përqark botës
 Epoka e Lundrimit me Vela
 Republikat Detare
 Portolanët
 Epoka e zbulimeve
 Ekspedita e Magelanit
 David Livingstone
 Liqeni Viktoria
 Jus
 Amicitia
 Hospitium
 Civitas
 Colonus (person)
 Dediticii
 Municipium
 Peregrinus
 Patronazhi në Romën e Lashtë
 Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Dux
 Cirku Romak
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Ekonomia Romake
 Equites
 Festivalet Romake
 Forumet Romake
 Gens
 Gjeografia e Strabonit
 Harku i Triumfit
 Horacët dhe Kuriacët
 Instrumentum regni
 Itinerari
 Itinerarium Antonin Augusti
 Itinerarium Burdigalensis - Hierosolymitanum
 Kalendari Romak
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Legjioni romak
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Njësitë matëse romake
 Optimates dhe populares
 Pallatet perandorake të Romës
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Peripli
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Principati (Roma)
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Lucius Annaeus Seneca
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 Tabula Peutingeriane
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Varronis De re rustica
 Proçesionet fallike
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

 Citimet fundore 

Bibliografia
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .

 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.









Burime historiografike moderne





 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.










  (titulli origjinal i veprës 













 Gianpaolo Romanato, L'Africa nera fra cristianesimo e Islam. L'esperienza di Daniele Comboni (1831-1881), Corbaccio, Milano, 2003.





 Vantini, Giovanni: Nigrizia, 1996.


Kategoria:Perandoria Romake
Kategoria:Gjeografi historike
Kategoria:Eksplorim
Kategoria:Ngjarje shekulli I p.e.s.
Kategoria:Ngjarje shekulli I
Kategoria:Ngjarje shekulli II
Kategoria:Gjeografia e Afrikës
Kategoria:Historia e lashtë