Filozofia perëndimore

Filozofia perëndimore i referohet mendimit filozofik, traditave dhe veprave të botës perëndimore . Historikisht, termi i referohet të menduarit filozofik të kulturës perëndimore, duke filluar me filozofinë e lashtë greke të para-Sokratëve . Vetë fjala filozofi e ka origjinën nga greqishtja e lashtë  (φιλοσοφία), fjalë për fjalë, "dashuria e mençurisë" greqisht:   , "të duash" dhe σοφία sophía, "urtësi".

 Historia 
Filozofia perëndimore është tradita filozofike që u zhvillua kryesisht në Evropë, duke filluar nga filozofët e lashtë grekë deri në kohët moderne. Ajo ka evoluar përmes periudhave të ndryshme dhe ka ndikuar thellësisht në shkencë, politikë, etikë dhe mendimin shoqëror.

 Filozofia e lashtë greke 
Filozofia perëndimore ka fillesën e saj në Greqinë e lashtë, rreth shekullit VI p.e.s., me filozofët para-sokratikë si Thalesi, Anaksimandri, Anaksimeni, Parmenidi, Herakliti dhe Demokriti. Ata u përpoqën të shpjegonin realitetin duke u larguar nga interpretimet mitologjike dhe duke kërkuar parime natyrore (arkhé) që përbëjnë botën.

 Sokrati, Platoni dhe Aristoteli 

 Sokrati (469–399 p.e.s.) theksoi rëndësinë e etikës dhe të njohjes së vetvetes. Ai përdorte metodën dialektike për të sfiduar bindjet e njerëzve dhe për të nxitur të menduarit kritik.
 Platoni (427–347 p.e.s.) ishte nxënësi i Sokratit dhe zhvilloi teorinë e ideve (ose formave), duke argumentuar se bota materiale është një reflektim i një realiteti më të lartë dhe të pandryshueshëm.
 Aristoteli (384–322 p.e.s.) ishte nxënësi i Platonit dhe një nga mendimtarët më të rëndësishëm të të gjitha kohërave. Ai zhvilloi logjikën formale, metafizikën, etikën dhe teorinë e qeverisjes, duke argumentuar për një qasje më empirike ndaj dijes.

 Filozofia helenistike dhe romake 
Pas Aristotelit, filozofia greke u zhvillua në disa drejtime kryesore:

 Stoicizmi (Seneka, Epikteti, Mark Aureli) theksoi jetën sipas arsyes dhe pranimin e fatit.
 Epikurianizmi (Epikuri) promovoi kënaqësinë dhe shmangien e dhimbjes si rrugë drejt lumturisë.
 Skepticizmi (Pirroni) kundërshtoi mundësinë e njohjes absolute.
 Neoplatonizmi (Plotini) përqendroi mendimin rreth konceptit të "Njëshmërise" si burimi i gjithçkaje.

 Mesjeta dhe filozofia skolastike 
Gjatë Mesjetës, filozofia u ndikua nga mendimi fetar, veçanërisht nga kristianizmi. Shën Agustini (354–430) ndërthurte platonizmin me teologjinë e krishterë, ndërsa Shën Thomai i Akuinit (1225–1274) zhvilloi skolastikën, një metodë filozofike që bashkonte mendimin aristotelian me doktrinën e krishterë.

 Filozofia moderne 
Nga shekulli XVII e tutje, filozofia u orientua drejt racionalizmit dhe empirizmit:

 Racionalizmi (Dekarti, Spinoza, Leibnizi) mbështetej në fuqinë e arsyes për të arritur dijen.
 Empirizmi (Lok, Barkli, Hjum) argumentonte se njohja buron nga përvoja shqisore.
 Iluminizmi (Kanti, Ruso, Voltairi) theksoi arsyen, lirinë dhe të drejtat e njeriut.

 Filozofia bashkëkohore 
Në shekullin XIX dhe XX, filozofia mori drejtime të reja si:

 Idealizmi gjerman (Hegeli, Fihte, Sheling) që theksoi rolin e ideve në formësimin e realitetit.
 Egzistencializmi (Kierkegardi, Hajdegeri, Sartri) që analizoi lirinë, ankthin dhe qenien.
 Pragmatizmi (Pirs, Xhejms, Djuji) që vlerësonte idetë sipas efektit të tyre praktik.
 Postmodernizmi (Derrida, Fuko, Lakan) që kritikoi metanarrativat dhe konceptet absolute.

 Trashëgimia 
Filozofia perëndimore ka ndikuar thellësisht në shkencë, politikë, art dhe kulturë, duke formësuar mendimin kritik dhe strukturën e shoqërive moderne. 

 Literatura 


Copleston, Frederick (1946–1975). A History of Philosophy, 11 vols. Continuum.
Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1996) [1892 Kegan Paul]. Haldane, Elizabeth Sanderson, ed. Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie [Hegel's Lectures on the History of Philosophy, 3 vols.]. Humanities Press International.
Kenny, Anthony (2010). A New History of Western Philosophy. Oxford University Press.
Russell, Bertrand (1945). A History of Western Philosophy. Simon & Schuster.

 Referime 

Kategoria:Gabime mungese shënjestrimi me stampat Harv dhe SFN
Kategoria:Filozofia evropiane
Kategoria:Kultura perëndimore