Patronazhi në Romën e Lashtë

Patronazhi (clientela) ishte një marrëdhënie e veçantë në Shoqërinë Romake midis patronus dhe cliens të tij. Përveç marrëdhënies padron-klient midis individëve, kishte edhe mbretëri dhe fise kliente, sunduesit e të cilëve ishin në një marrëdhënie vasaliteti me Shtetit Romak.

Marrëdhënja ishte hierarkike, por detyrimet ishin të ndërsjellta. Patronus ishte mbrojtësi, sponsorizuesi dhe bamirësi i klientit; termi teknik për të këtë mbrojtje ishte patrocinium. Megjithëse në mënyrë tipike klienti ishte i një klase shoqërore inferiore, një padron dhe klient mundnin madje të mbanin edhe të njëjtin rang shoqëror, por i pari duhet të zotëronte pasuri, pushtet ose prestigj më të madh, që ti mundësonte atij ta ndihmonte ose ti bënte ndere klientit. 

Nga perandori në krye, deri te të zakonshmit në fund, lidhjet midis këtyre grupeve gjenin shprehje formale në përcaktimin ligjor të përgjegjësive të patronus ndaj cliens. Marrëdhëniet e patronazhit nuk ishin përjashtimisht midis dy popujve, por ekzistonin edhe midis një gjenerali dhe ushtarëve të tij, një themeluesi dhe kolonëve, si dhe një pushtuesi dhe një bashkësie etë huaj në varësi.

Natyra e clientela
parapamje|majtas|372px|Mecenati duke paraqitur Artet Liberale, 1743, nga Giovanni Battista Tiepolo, që pikturon Augustin në një vendndodhje të përfytyruar si një patronus, të cilit i kërkohet mbështetje
Përfitimet e dhëna një klienti mund të përfhsinin përfaqësimin ligjor në gjykata, hua parash, ndikimin e marrëveshjeve sipërmarrëse ose martesat dhe mbështetjen e kaditaturës së një klienti për një detyrë politike ose si prift. Duke organizuar martesat për bijat e tyre, klientët ishin shpesh të aftë të siguronin padronë të rinjë dhe të zgjeronin ndikimin e tyre në fushën politike.

Në shkëmbim për këto shërbime, klientët pritej ti ofronin shërbimet e tyre padronit sipas nevojave. Shërbimi i një klienti ndaj padronit përfshinte shoqërimin e padronit në Romë ose kur ai shkonte në luftë, garantimin e lirimitë të tij nëse mbahej rob, dhe mbështetjen e tij gjatë fushatave politike. 

Kërkesat zakonisht bëheshin nga clientela në pritjet e përditshme të mëngjesit (salutatio matutina) në shtëpinë e padronit. Padroni do ta priste klientin e tij në mëngjes në atrium dhe tablinum, pas të cilit klientët do ta shoqëronin padronin në forum. Numri i klientëve që shoqëronin padronin e tyre shihej si simbol i prestigjit të padronit. Klienti konsiderohej si një anëtarë minor i gens të padronit të tyre, me të drejtën për të asistuar në sacra gentilicia dhe detyrohej të kontribuonte në koston e tyre. Klienti ishte subjekt i juridiksionit dhe disiplinës së gens, dhe ishte gëzonte të drejtën e varrimit në varrazet e përgjithshme të tij.

parapamje|264px|Një stelë për një Kasius, skllavi i liruar i Kuintit, mbishkrimi mbishkrimi shkruan: Cassio/ Q(uinti) l(iberto)/ Chresimo/ patronus / f(aciendum) c(uravit), Novae e lashtë, Svishtov, Bullgari
Një nga sferat kryesore të veprimtarisë brenda marrëdhënies patronus-cliens ishte gjykatat romake, por clientela në vetëvete nuk ishte një kontratë ligjore, megjithëse mbështetej nga ligji që nga Periudha e Hershme Romake.Dymbëdhjetë Tabelat 8.10;  Trysnia e dikujt për të përballuar detyrimet ishte së pari morale, e mbështetur te zakonet e lashta, dhe në cilësitë e mirëbesimit nga ana e padronit dhe besnikërisë nga ana e klientit.; 

Marrëdhënia e patronazhit nuk ishte e rezrevuar në privatësi, por një rrjet shoqëror, pasi një patronus mund të ishte vetë i detyruar ndaj dikujt të një statusi më të lartë ose pasurie më të madhe. Një cliens mund të kishte më shumë se një patronus, interesat e të cilëve mund të viheshin në përplasje. Ndërsa familia romake ('familje', pr më gjerësisht "shtëpia" bashkë me shërbyesit dhe klientët) ishte bllok ndërtimi i shoqërisë, duke ndërlidhur rrjete patronazhi të krijuara nëpërmjet lidhjeve të ndërlikuara shoqërore.

parapamje|majtas|281px|Stelë mortore e një ish skllave të quajtur Fledimella, ku shkruhet Salviae - Fledimellae - Sex(tus) Salvius - patronus pie, nga Fectio, Rijksmuseum van Oudheden
Etika e reciprocitetit luante një rol të rëndësishëm në sistemin patronus-cliens. Favoret ebëra nga padroni për klientin dhe nga klienti për padronin nuk e fshinin njëri-tjetrin; por duke bërë ndere dhe kundër-ndere ishte simbolika e marrëdhënies ndërpersonale midis padronit dhe klientit. Si rrjedhojë, akti i kthimit të një nderi bëhej më shumë nga një ndjenjë shpërblimi dhe më pak për shkak se duhej kthyher nderi.

Rregullimi i marrëdhënieve të patronazhit besohej nga historianët grekë Dionisi dhe Plutarku se ishin një nga shqetësimet e hershme të Romulit. Në këtë mënyrë, ajo datohet që me Themelimin e Romës. Në periudhat më të hershme, patricët duhet të kenë shërbyer si patronus. Të gjithë termat , patric dhe patronus janë të lidhur me fjalën latine , atë, baba, në këtë kuptim simbolikisht, duke përfshirë natyrën e shoqërisë patriarkale romake. Megjithëse shoqëritë e tjera kishin gjithashtu sisteme të ngjashme, marrëdhënia patronus–cliens ishte "posaçërisht origjinale" e politikës romake dhe kuptimi i familia në Republikën Romake. Një person i rëndësishëm e tregonte prestigjin e tij ose  nëpërmjet numrit të cliens që ai kishte.

Patronus dhe libertus
Kur një skllav lirohej, pronari i mëparshëm bëhej patronus i tij. Liberti (, skllavi i liruar) kishte detyrime shoqërore ndaj patronusit të tij, të cilat mund të përfshinin bërjen fushatë në emër të padronit të tij për tu zgjedhur, duke kryer punët e kërkuara ose duke kryer porosi ose dërguar lajmërime, ose duke vijuar një marrëdhënie seksuale që kishte filluar gjatë skllavërisë. Në shkëmbim, patronus pritej të siguronte njëfarë shkalle sigurie materiale për klientin e tij. Duke e lejuar klientin e dikujt të bëhej nevojtar ekstrem ose të ngatërrohej në proçedime të padrejta ligjore do të pasqyrohej te padroni, duke i zvogëluar prestigjin.

Ndryshimi i natyrës së patronazhit
parapamje|396px|Mbishkrim latin nga vitet 158–159, ku një funksionar përshkruhet si patronus coloniae, Timgad (Thamugadi i lashtë), Algjeri
Marrëdhëniet e ndërlikuara të patronazhit ndryshuan me trysnitë shoqërore përgjatë Republikës së Vonë, kur terma si patronus, cliens dhe  përdoreshin në një kuptim më të kufizuar se amicitia, 'miqësia', duke përfshirë ato politike dhe aleancat, ose hospitium, lidhja reciproke "mik–mikpritës" midis familjeve. Mund të jetë e vështirë për të dalluar midis  ose , amicitia dhe hospitium, pasi përfitimet dhe detyrimet e tyre mbivendosen.; ; 

Clientela tradicionale filloi ta humbiste rëndësinë si një institucion shoqëror gjatë shekullit të II p.e.s.;, që citon gjithashtu  Fergus Millar dyshon se ajo ishte forca mbizotëruese në zgjedhjet romake, që janë parë shpesh si të tilla.

Përgjatë evoluimit nga Republika në Perandorinë Romake u pa një larmi e madhe padronësh. Patronus nga të gjitha pozicionet e pushtetit kërkonin të ndërtonin pushtetin e tyre nëpërmjet kontrollit të klientelave dhe burimeve. Gjithmonë e më shumë patronazhi u shtri mbi tërë bashkësitë e tjera, që mbështetur në dekretet politike, mernin dashamirësinë e një individi që bëhej patronus i bashkësisë, ose nëpërmjet adoptimit formal nga bashkësia të një patronus. 

Të dyja krahët kishin pritshmëri nga njëri-tjetri. Bashkësia priste mbrojtje nga forcat e jashtme, ndërsa patronusi priste një ndjekje besnike për gjëra si fushatat politike dhe fuqinë punëtore nëse nevoja e kërkonte. Zgjerimi i marrëdhënieve të klientit të një personi shpesh merrej në konsideratë, kur shikohej për shprehjen e fuqis së tyre potenciale politike.

Patronazhi në gjatë Perandorisë së Vonë ndryshonte nga patronazhi gjatë Republikës. Patronus i mbronte clientes individualë nga taksa-mbledhësit dhe detyrimet e tjera publike. Në shkëmbim, clientes i jepnin atij para ose shërbime. Disa clientes madje i dorëzonin pronësinë mbi tokat e tyre patronusit të tyre. Perandorët ishin të paaftë për të penguar këtë lloj patronazhi në mënyrë efektive. Domethënia e clientela ndryshoi bashkë me rendin shoqëror gjatë antikitetit të vonë. Gjatë shekullit të X, clientela donte të thoshte një kontigjent i armatosur të gatshëm për ta shtrënguar vullnetin e zotit të tyre. Një djalë i ri që shërbente në një funksion ushtarak, ndarazi nga shpura që përbënte familia e fisnikut ose shtëpia, në dokumente mund të quhej vavasor.

Patronazhi komunitar
parapamje|majtas|372px|Një hartë që tregon kolonitë romake në mesin e shek. II
Mjaft romakë me ndikim, si Çezari dhe Augusti, krijuan marrëdhënie cliens–patronus në rajonet e pushtuara. Kjo mund të shihet te marrëdhënia e Çezarit me aedui të Galisë, ku ai qe i aftë të rikthente ndikimin e tyre mbi fiset e tjera gale, që dikur ishin klientët e tij. Në vijim atij iu kërkua në disa raste të kryente detyrat e një patronusi nga aedui dhe kështu konsiderohej nga shumë në Romë, si patroni i aedui. 

Augusti themeloi koloni në të gjitha pjesët e perandorisë gjatë pushtimeve të tij, që e shtrinë ndikimin e tij deri në territoret më të largëta. Ai bëri gjithashtu shumë akte dashamirësie ndaj të gjithë Romës si të tërë, duke përfshirë dhënie ushqimesh dhe parash, ashtu si dhe vendosjen e ushtarëve në kolonitë e reja, që ai sponsorizoi, që vunë në borxh  shumë njerëz ndaj tij. Përmes këtyre shembujve, Augusti ndryshoi formën e patronazhit për dikë që i përshtaste ambicjet e tij për pushtet, duke inkurajuar akte në përfitim të shoqërisë romake mbi interesat egoiste. Megjithëse e rrallë, ishte e mund që edhe gratë të bëheshin patronae.

Patronazhi dhe format e tij të shumta lejuan një formë minimale administrimi të lidhur nga marrëdhëniet personale midis palëve dhe kështu në Republikën e Vonë patronazhi shërbente si një model për sundimin. Pushtuesit ose guvernatorët romakë jashtë vendosnin lidhje personale si patronae të bashkësive të tëra, lidhje që pastaj mund të vijoheshin si një detyrim familjar. Një shembull i tillë ishte patronazhi i Marcelit ndaj siçilianëve, pasi Mark Klaudius Marceli kishte pushtuar Sirakuzën dhe Siçilinë. 

Duke i shtrirë Të Drejtat Latine ose shtetësinë te municipiae ose familjet provinciale ishte një mënyrë për të shtuar numrin e klientëve të dikujt për qëllime politike, siç bëri Gne Pompeius Straboni midis transpadanes. Kjo formë patronazhi kontribuoi në rolin e ri të krijuar nga Augusti si sundues i vetëm pas rënies së Republikës, kur ai kultivoi një imazh si padron i perandorisë si të tërë.

Korporata të ndryshme profesionale dhe të tjera lloje, si collegia dhe sodalitates, jepnin tituj statutor si patronus ose pater patratus ndaj mirëbërësve.

Shiko gjithashtu

 Lidhja shoqërore
 Nepotizmi
 Rrjeti shoqëror
 Grupi shoqëror
 Vasali
 Proçesionet fallike
 Jus
 Ius civile
 Jus trium liberorum
 E drejta romake
 Ager publicus
 Albanët (latinë)
 Iliro-romakët
 Amfiteatri Romak
 Amicitia
 Anijet Romake
 Antiquitatum Romanarum
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Auctoritas
 Besimet e lashta mesdhetare
 Aedilen
 Agentes in rebus
 Auguri
 Censori
 Consilium principis
 Consistorium
 Frumentarii
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Imperator
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Magister militum Ilirikum
 Pretori
 Cirku Romak
 Civitas
 Civitas libera
 Civitas foederata
 Civitas sine suffragio
 Civitas stipendaria
 Cliens
 Colonus (person)
 Contio
 Curia Calabra
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dediticii
 Domus
 Dux
 Ekonomia Romake
 Equites
 Ergastulum
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Fëmijëria në Romën e lashtë
 Filozofia e lashtë romake
 Fiset Italike
 Folklori Romak
 Forumet Romake
 Gens
 Gotthograikia
 Harku i Triumfit
 Historia e Kushtetutës romake
 Honesta missio
 Honestiores dhe humiliores
 Hospitium
 Imperium
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Kalendari Romak
 Këshilli i Plebejve
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendet Romake
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Martesa në Romën e lashtë
 Misteret greko-romake
 Mitologjia romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Municipium
 Muri i Antoninit
 Njësitë matëse romake
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 Pallatet perandorake të Romës
 Panem et circenses
 Patricët romakë
 Patronus
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Personalitete romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Potestas
 Primus inter pares
 Provocatio ad populum
 Republika Romake
 Rogatio
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Sabinët
 Samnitët
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Të Drejtat Latine
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
 Ushtria Romake
 Vardariotai
 Veshjet në Romën e lashtë
 Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
 Vila Romake
 Villa rustica
 Zgjedhjet në Republikë Romake

Citime fundore

Bibliografia
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .





 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.










Burime historiografike moderne



 Badian, Ernst. 1958. Foreign Clientelae (264–70 B.C.). Oxford: Clarendon.



 Bowditch, Phebe Lowell. 2001. Horace and the Gift Economy of Patronage. Berkeley and Los Angeles: University of Carolina Press.
 Busch, Anja, John Nicols, and Francesco Zanella. 2015. "Patronage". Reallexikon für Antike und Christentum, 26:1109–1138.


 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.



 Filippo Coarelli, Roma, Laterza 2008.


 Damon, Cynthia. 1997. The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage. Ann Arbor: University of Michigan Press.
 de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In A Companion to the Roman Army. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.


 Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.






 Gold, Barbara K. 1987. Literary Patronage in Greece and Rome. Chapel Hill and London: University of North Carolina Press.
 Goldbeck, Fabian. 2010. Salutationes. Die Morgenbegrüßungen in Rom in der Republik und der frühen Kaiserzeit [Salutationes. The morning greetings in Rome during the Republic and the early Imperial period]. Klio Beihefte, vol. N. F. 16. Berlin: Akademie Verlag, .



 Léon Homo, Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité, Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.

  (titulli origjinal i veprës 
 Konstan, David. 2005. "Friendship and Patronage". In A Companion to Latin Literature. Edited by Stephen Harrison, 345–359. Oxford: Wiley-Blackwell.


 Lomas, Kathryn, and Tim Cornell, eds. 2003. "Bread and Circuses": Euergetism and Municipal Patronage in Roman Italy. London: Routledge.








 Nauta, Ruurd R. 2002. Poetry for Patrons: Literary Communication in the Age of Domitian. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill.













 Saller, Richard P. 1982. Personal Patronage Under the Early Empire. Cambridge, UK: Cambridge University Press.





 Verboven, Koenraad. 2002. The Economy of Friends: Economic Aspects of Amicitia and Patronage in the late Roman Republic. Brussels: Latomus.

 Wallace-Hadrill, Andrew, ed. 1989. Patronage in Ancient Society. London: Routledge.


Lidhje të jashtme

  The Roman Client (Smith's Dictionary, 1875) at LacusCurtius.

Kategoria:Kultura Romake
Kategoria:Histori shoqërore
Kategoria:Nepotizëm
Kategoria:Marrëveshje shoqërore
Kategoria:Grupe shoqërore
Kategoria:Histori kulturore