Relievi i Mirditës

RELIEVI KARSTIK NË TERRITORIN E MIRDITËS 

 Format e relievit karstik janë të shumëllojshme, duke filluar nga më të 

 thjeshtat e deri tek më të ndërlikuarat si: Lapiezet, hinkat karstike, dolinat, 

 fushat karstike, kanionet, puset karstike dhe shpellat. Sipas vendit të 

 formimit të tyre i ndajmë në sipërfaqësore, nëntokësore dhe ndërmjetëse. 

 1- LAPIEZET 

 Lapiezet(të thelluarat), janë format më të dendura sipërfaqësore dhe 

 gjenden kudo. Lapiezet janë të çara që shkojnë nga disa centimetra deri 

 në 1,5 metra. Dendësinë më të madhe lapiezat e kanë në zonat ku mungon 

 bimësia dhe veçanërisht në sektorët ku dalin gëlqerorët e Kretës së 

 Sipërme. 

 2- HINKAT KARSTIKE 

 Hinkat karstike janë format sipërfaqësore më të përhapura ku diametri 

 shkon nga disa metra deri në dhjetëra metra dhe thellësia nga 5 metra deri 

 në 10 metra. Dendësia e hinkave karstike luhatet nga asnjë hinkë për km2 

 në territoret e çvezhura nga pyjet e deri në 45 hinka për km2 në territoret 

 ku ka pyje të larta. Kjo dendësi e madhe vihet re në pjesën verilindore të 

 pllajës së Valmori e Didhes dhe bjeshkët e Oroshit e Munellë. Janë vërejtur 

 edhe hinka të formuara nga shembja e formave nëntokësore dhe tipik 

 është liqeni i Konajve(me origjinë tektoniko-karstike). Hinkat në këto 

 zona(bjeshkët) shfrytëzohen për ujë të pijshëm nga bagëtitë. 

 3- DOLINAT 

 Dolinat kanë thellësi 5-8 metra dhe shpate të buta. Kanë formë të 

 përzgjatur dhe në fund të tyre ka material të patretshëm dhe sasi të 

 konsiderueshme humusi. Sipërfaqja e dolinave shkon nga 100-200 m2             

 deri në 300-400 m2, si ajo e livadhit të gjatë në Mullin e Selitës. Dolina 

 tipike takojmë në Munellë, Valmor, Didhe, Lajthizë, bjeshkët e Oroshit, etj. 

 Në vjeshtë dhe pranverë, nga shirat dhe shkrirja e shpejtë e borës, fundi 

 i dolinave mbulohet me ujë. Dolinat në këto territore shfrytëzohen nga 

 bujqit dhe blektorët. 

 4- FUSHAT KARSTIKE 

 Fushat karstike formohen nga bashkimi i disa dolinave karstike. 

 Fusha karstike e Mullit të Selitës 

 Sipërfaqja e saj është 2,5 km2. Përfaqëson një sipërfaqe të hapur nga 

 pjesa jugperëndimore, ndërsa pjesa veriore dhe verilindore është nga 

 shpatet e hinkave dhe dolinave. Ajo ndahet në dy pjesë nga një prag i vogël, 

 i cili është i mbuluar nga mbeturina të patretëshme. Pjesa jugperëndimore 

 quhet Livadhi i Madh, ndërsa pjesa verilindore quhet Arat e Buta. 

 Fusha karstike e Lugjeve 

 Shtrihet në pjesën veriore të Bjeshkëve të Oroshit. Banorët e quajnë 

 Fushat e Lugjeve. Ajo ndërpritet nga disa pragje të vegjël, mbeturina të 

 dolinave nga e cila është formuar. Ajo ndahet në tri pjesë. Ka sipërfaqe 

 rreth 2,7 km2 dhe është e rrethuar me shpate, me pjerrësi të vogël. Pjesa 

 verilindore është më e ulët se pjesa jugperëndimore prandaj prandaj në 

 kohën e pranverës, nga shkrirja e dëborës mbushet me ujë dhe në muajt 

 korrik-gusht thahet, një pjesë humbet në poret thihtëse, në shpatet veriore 

 e perëndimore të saj. 

 Fusha karstike e Frashit 

 Kjo fushë shtrihet në pjesën lindore të Bjeshkëve të Oroshit dhe 

 sipërfaqja e saj 1 km2. Fundi i saj është i rrafshtë, me pjerrësi të vogël në 

 drejtim të lindjes. Fusha është e thatë pasi shirat dhe uji nga shkrirja e 

 dëborës rrëshqasin në fushën e Krejës. 

 Fusha karstike e Shorgëzit 

 Fusha karstike e Shorgëzit është e ngjashme me Fushat e Lugjeve, por 

 ka një sipërfaqe më të vogël. Ka forma të rregullta dhe bimësi të dendur. 

 Fusha me origjinë të dyfishtë tektoniko-karstike, ku përveç 

 tretjes(karstit) në formimin e tyre ka ndikuar edhe tektonika shkëputëse, 

 përmendim fushat tektonike-karstike të Nënshejtit, Krej-Lurës dhe 

 Mërkurthit. 

 Fusha tektonike-karstike e Nënshejtit 

 Kjo fushë ka origjinë tektoniko-karstike dhe sipërfaqe 2 km2. Shtrihet 

 në veriperëndim të malit të Shejtit. Thyerja tektonike e Fanit të Vogël ka 

 Gjeografia e Mirditës 

 bërë që të shkëputet një bllok i madh gëlqeror nga mali i Shejtit dhe të ulet 

 200 metra në raport me të. Ka disa pragje të vegjël mbeturina të dolinave. 

 Në këtë fushë shtrihet fshati Nënshejt. Ka burime të shumta karstike. 

 Fusha tektoniko-karstike e Mërkurthit 

 Kjo fushë shtrihet në jugperëndim të fushës së Krejë-Lurës, ku bëhet 

 takimi i shkëputjes tektonike Mallë-Lurë-Urakë me Mërkurth-Kumbull. 

 Fusha ka formë të rrumbullakët fund të sheshtë dhe shpate të pjerrëta. 

 Sipërfaqja e fushës së Mërkurthit është 1 km2, është 40 metra më e ulët se 

 fusha e Krejë-Lurës dhe përshkohet nga përroi i Kumbullës. 

 5- KANIONET 

 Formimi i kanioneve bëhet vetëm kur gëlqerorët që ai pret janë mjaft 

 të trashë në mënyrë që të dalin si në shpate, ashtu edhe në fundin e tyre, 

 duke bërë që lartësia e shpateve të rritet me thellimin e shtratit të tyre. 

 Kanionet mund të kenë edhe meandre të zhytura, veçanërisht ato me 

 rrjedhje të përhershme ose gjarpërime të theksuara si Kanioni i Shehut të 

 Keq në Selitë. 

 Relievi karstik nëntokësor 

 Shpellat karstike, me përmasa, forma dhe drejtime të ndryshme, krahas 

 puseve, oxhaqeve dhe zgavrimeve të dendura, janë treguesit e drejtpërdrejtë 

 të karstit nëntokësor në territorin e rrethit të Mirditës. 

 1- SHPELLAT KARSTIKE 

 Ato janë të shumta në territorin e Mirditës. 

 Në zonën e Selitës: Shpella Kusia e Ndue Gjonit(monument i 

 trashigimisë natyrore, 2002), shpella e Doçit, shpella e Dajçit, shpella e 

 Fatmirave, shpella e Borës, shpella e Gurit Gjon, shpella e Korbit, shpella 

 Erës, shpella e Keç Rajdës, shpella e Shutrejës, shpella Lugut Shpellës, 

 shpella e Gurit të Kuq, shpella e Gurit Burg, shpella e Stërçokëve, shpella e 

 Deles, shpella Stan etj. 

 Në zonën Kthellë: shpella e Valit, shpella e Pllumbave. 

 Në zonën Fan: shpella e Batos (Domgjon), shpella e Hoxhollit 

 (Shëngjin), shpella e Akullit (Guri Nuses), shpella e Butenit(sipër livadheve 

 të Shëngjinit), etj. 

 Në zonën Orosh: shpella Mçikit, shpella me Dy gjrykë (grykë), e 

 Pashës, shpella e Blinishtit etj. 

 Në zonën Rubik: shpella tek Kalaja e Judejve. 

 Shpella e Doçit 

 Shtrihet në luginën e Urakës, në lindje të pragut të Mërkurthit. Shpella 

 karstike e Doçit ka disa degëzime, korridore dhe paraqet pamje të bukur. 

 Shpella është e thellë, me tavan të lartë dhe e mbushur me stalaktite, 

 stalagmite dhe kollona. Në thellësinë 200 metra ka burime uji, që zhduken 

 duke depërtuar në të çarat e shkëmbinjëve. 

 Shpella e Dajçit 

 Shpella karstike e Dajçit shtrihet në verilindje të pllajës Valmorit dhe 

 është me kate. Ajo përbëhet nga tre kate, që kanë një shkallëzim nga njëritjetri 

 2-3 metra nga verilindja. Hyrja në shpellë është vertikale me rreth 

 4-5 metra diametri, pasi ulesh 2-3 metra poshtë, ajo degëzohet, njëra 

 degë e saj hyn në katin e sipërm dhe tjetra zbret në katin më poshtë, këtu 

 vazhdon një degë tjetër që zbret në katin më të ulët. Kati i parë është i 

 ekspozuar nga era në dimër, mbushet me borë dhe shërben si rregullator 

 i lagështirës për dy katet e tjera. Uji në dy katet e tjera është i rrjedhshëm, 

 i ngrirë dhe temperatura është nën zero gradë. Shpella në thellësinë e saj 

 është e mbushur me stalaktite dhe stalagmite. Ajo shfrytëzohet për ujë të 

 pijshëm, veçanërisht nga barinjtë. 

 Shpella e Fatmirave 

 Shpella karstike e Fatmirave ndodhet në veriperëndim të pllajës 

 së Valmorit. Ka hyrje vertikale rreth 15 metra, dysheme 50 metra dhe 

 lartësia e tavanit 10 metra. Shpella ndahet në tre degëzime, dy nga këto 

 ulen vertikalisht dhe pastaj ndahen në degëzime më të vogla. Dega 

 kryesore ngrihet 10 metra me pjerrësi 15o, e pastaj shtrihet horizontalisht. 

 Shpella ka lagështi dhe herë pas here ndodhin shembje. Është e pasur me 

 stalaktite dhe stalagmite. Në stinën e vjeshtës, shfrytëzohet nga barinjtë 

 për qëndrimin e bagëtive. 

 Shpella e Valit 

 Shpella karstike e Valit ndodhet në lindje të fshatit Perlat. Si njësi 

 natyrore është pjesë e sistemit të bjeshkëve të Selitës: Mulli-Didhe-Valmor, 

 të cilin e çan mespërmes lugina e Urakës. Në pjesën perëndimore të luginës 

 së Urakës, ndodhet vargu kodrinor që zë fill me bjeshkën e Mullit në veri, 

 vijon me Qaf-Kishën, me pllajën e Bozhiqit, maja e Ngallit në Lufaj dhe 

 mbyllet në jug me shkëmbin e Valit nga ku kalohet në Qafën e Valit që lidh 

 zonën e Perlatit me atë të Laç-Bruçit (rrethi Mat). 

 Gjeografia e Mirditës 

 Në jug të këtij vargu kodrinor ndodhet shpella e Valit. Formacioni i kësaj 

 shpelle zotërohet nga shkëmbinj gëlqeror që i përkasin erës Mesozoike. 

 Morfologjia e formacioneve të kësaj shpelle në formimin gjeologjik të 

 saj, i është nënshtruar një sërë sinklinalesh e antiklinalesh(lëvizje të 

 brendshme), që është shfaqur si një sistem kodrinor i një linje të copëtuar 

 në formën e valëve të pandërprera fundi i të cilave mbyllet në shpellën 

 e Valit. Në veri dhe verilindje shpella kufizohet me fshatin Lufaj, në jug 

 e jugperëndim kufizohet me fshatrat Kodër-Laç e Bruç të rrethit Mat. 

 Shpella ngrihet në brinjë të fushës me të njëjtin emër dhe ka pamjen e 

 një kështjelle natyrore me blloqe shumë të mëdha gëlqerorësh. Fillimi në 

 hyrje nga verilindja në jug, që është shtrirja e shpellës arrin në afro 100 

 metra dhe përfundon në jug me një dalje tjetër por më të ngushtë se hyrja 

 e cila mendohet të ketë një lidhje me shpellën e Nezirit të Bruçit nëpërmjet 

 labirintheve nëntokësore. Gjerësia nga lindja në perëndim varion nga 50- 

 60 metra. Në afërsi të qendrës shpella ka një oxhak hink në tavanin e saj 

 me një diametër afërsisht 15 metra, me lartësi nga dyshemeja 25-30 metra 

 dhe që e bën të ndriçueshme mjaftueshëm shpellën. Në shpellë është 

 mjaft i zhvilluar fenomeni i karstit, dëshmi janë stalaktitet dhe stalagmitet 

 e formave dhe madhësive të ndryshme duke krijuar një peisazh natyror 

 shumë tërheqës. 

 Studime për shpellën 

 Interesimi i parë nis në gjysmën e dytë të shekullit XX-të, kur profesori 

 gjeolog Anatoli Agustjeviç Zvjeruga – rus me origjinë izrealite dhe 

 Shpella karstike e Valit 

 inxhinierja Sonja Nikollajeva bënë objekt studimi dy shpella: Mërkurthit 

 dhe Valit. Ekspeditat speleologjike në Mirditë janë të shumta, por nuk mund 

 të lëmë pa përmendur atë të 11 qershorit 1963 kur në Mërkurth mbërrin 

 një grup speleologësh bullgarë të cilët zbresin në thellësitë e shpellës 

 Mërkurthit(Doçit) dhe të Valit. Zbulim tepër të rëndësishëm, që hyri edhe në 

 enciklopeditë europiane, bëri Prof. Dr. Peter Beroni(Bullgari), në fushën e 

 biospeleologjisë, ai në shpellën e Doçit zbuloi specjen Albanorechus Beroni. 

 Ky zbulim shumë i rrallë është publikuar në buletinët më prestigjioze të 

 Europës. Nga eksplorimi i shpellave prej arkeologëve Myzafer Korkurti dhe 

 Neritan Ceka kanë hedhur idenë se janë vënë re shenja të jetës njerëzore 

 afër 6000 vite më parë. 

 2- PUSET KARSTIKE 

 Janë të shumtë në territoret e rrethit. Puset janë thellime vertikale me 

 diametër më shumë se 1 metër dhe thellësi 15-40 metra. Puse karstike 

 gjenden në luginën e Urakës, Malin e Shejtit, pllajën e Didhes, etj. 

 I veçantë është pusi karstik i Shutrijës, në luginën e Urakës në verilindje 

 të qytetit Kurbnesh. Pusi i Shutrijës ka një oxhak me diametër 5-6 metra, në 

 pamje të parë të krijon idenë e një lumi. Thellësia e pusit të Shutrijës është 

 37 metra, me diametër në fundin e mbushur me ujë, 5-6 metra. Para vitit 

 1990 kanë qenë të vendosura dy pompa për vaditjen e tokave bujqësore 

 me kapacitet 150 litra në sekondë. Në vitin 1921, për herë të parë pusi 

 është eksploruar në thellësi nga persona që kanë zbritur deri në fundin e 

 tij. Në pjesën lindore të Mullit Selitës ndodhet një pus karstik me drejtim 

 vertikal dhe diametër të grykës së oxhakut deri në 4 metra. Po në Mullin e 

 Selitës, në pjesën veriperëndimore gjendet pusi Fushnenës. Pusi ka drejtim 

 vertikal, diametër 5 metra dhe thellësi 15 metra. 

 QENDRAT E MIRDITËS SI KRAHINË, 

 NËNPREFEKTURË DHE RRETH 

 Qendra e krahinës së Mirditës në mesjetën e vonë ka qenë Oroshi. 

 Ndarja e parë e plotë administrative-territoriale në Shqipëri është 

 bërë pas shpalljes së Pavarësisë dhe pikërisht në vitin 1921. 

 Bajrakët Orosh, Spaç, Kushnen, Fan dhe Dibërr formuan nënprefekturën 

 e Mirditës me qendër në Reps, por në fakt ajo zyrtarisht qëndronte në 

 Orosh, si njësi përbërëse e prefekturës së Shkodrës. 

 Bajrakët e Selitës, Kthellës dhe Rranzës kaluan me nënprefekturën e 

 Matit si njësi e prefekturës së Dibrës. 

 Ndërsa Kryezezi, Vela, Bulgri dhe Manatia ishin në vartësi të 

 nënprefekturës së Lezhës, e cila ishte pjesë e prefekturës së Shkodrës. 

 Qendra e nënprefekturës së Mirditës në janarin e vitit 1922 vendoset 

 në Vaun e Dejës. 

 Me 11 nëntor 1922 qendra e nënprefekturës shpërngulet në Ungrej. 

 Parlamenti shqiptar me 28 prill 1926 vendosi transferimin e 

 nënprefekturës nga Ungrej në Shpal, qendër e vjetër e Mirditës e dëshmuar 

 që në shekullin e XII-të. 

 Nënprefektura e Mirditës në vitin 1927 përbëhej nga pesë krahinari.