Kopshtet e lashta greke

Kopshtet e lashta greke u krijuan në Greqinë e Lashtë, ashtu si dhe kopshtet helenistike u krijuan në kohët e vona klasike nën ndikimin e kulturës së lashtë greke. Relativisht është njohur pak rreth këtyre dy llojeve të kopshteve të lashta.

Kopshtet Minoike

Para mbërritjes së proto-grekëve në zonën e Egjeut, kultura minoike pikturonte kopshte, në formën e mjediseve lehtësisht të kultivuar nga njeriu, me pamje të egër. Këto kopshte paraqiteshin në afreske, në mënyrë të shquar në një mjedis të stilizuar, floreal, të shenjtë me disa veçori egjiptianizuese; ky mjedis paraqitej në fragmentet e një afresku të Mesëm Minoik në Amnisos, në veri-perëndim të Knosos. Në krahun lindor të pallatit në Faistos, dikur mund të jenë bërë të çara dhe vrima të hapura me vegla. Në botën post-minoike, Arti Mikenas përqëndrohej në ndërveprimet njerëzore, ndërsa bota natyrore pati një rol të pakët; duke pasuar kolapsin e kulturës së pallateve mikenase dhe humbjen e ndërlidhur të shkrimit, kopshtet e kënaqësisë me gjasa nuk ishin një veçori e Periudhës së Errët Greke.

Literatura
Në shekullin e VIII p.e.s., veprat e Homerit përfshijnë një referencë për kopshtet—vendi imagjinar i Alkinout, në Feakian mitologjike. Ky rajon ishte qa larg nga bota e dëgjuesve të Homerit sa ishte bota heroike e akejve që ai krijoi, me shpengim domethënës poetik: ekzaminon botën e krijuar kulturore të traditës epike, që Finley nuk e shikon as si autentike mikenase, as si një reflektim të përpiktë të shekullit të VIII p.e.s. të Homerit. "Ne jetojmë largë", tha Nausika, "të rrethuar nga deti i stuhishëm, më të largëtit e njerëzve dhe asnjë vdekatar tjetër nuk ka kontaktuar me ne."

«Tani, ti do të gjesh një korije të shkëlqyer përgjatë rrugës—
plepa, të shenjtë ndaj Athinasë—
Një burim gurgullues brenda lëndinave shtrihen përreth tij.
Aty gjenden tokat e tim eti, edhe kopshti i tij i lulëzuar,
që larg nga qyteza sa thirrja e një njeriu mund të arrijë.» — Homeri, Odisea, VI, 291-296.

Kopshtet mitike të pallatit të zotëronin një lulëzim surreal; ato ishin të vendosura në kopshtin e rrethuar jashtë oborrit, përkundrejtë portave të larta:
«Këtu pemët e harlisura janë gjithmonë në lulëzim
shegët dhe dardhët, dhe mollët kuqëlojnë,
Fiqtë e lëngshëm dhe ullinjtë e fryrë e të lëmuar e të zinj.
Dhe prodhimi i të gjitha këtyre pemëve nuk do të dobësohet ose shterë kurrë,
as një dimër as një verë, në prodhim në gjithë vitin.» — Homeri, Odisea, VII, 113-118.

Ky përshkrim është popullor me shkrimtarët e kopshtarisë, qofshin realë apo imagjinarë. 

Përshkrimet poetike të peizazheve dhe florës greke janë të mirënjohura nga tregimet e lashta: 

 Narcisi
 Shndërrimi i Dafnes në një dafinë
 Lisat e banuara nga driada dhe burimet me nimfa
 Persefona duke ngrënë kokërrza shege.

Gjithësesi, do të ishte vetëm gjatë Periudhës Helenistike që kopështarët do të shkruanin për herë të parë traktatet e tyre në veprat e tyre, të quajtura kepourika.

Bashkëkohësit e Homerit nuk ishin familjarë me kopshte të tilla, sipas arkeologëve, ose me pallate si ai i Alkinout (me dyer bronzi). Kopshtet në Mitologjinë Greke ishin të papritur, të rregullt në stil për shkak se rendi (themis) konsiderohej një parim natyror. Një shembull ishte Kopshti i Hesperideve.

Greqia Klasike
Arkeologët nuk kanë identifikuar oborre bimësh në pallatet nga Kultura Mikenase ose në shtëpitë greke nga Periudha Klasike. Kur një simpozium mbi Kopshtet romake përmendëte pararendësit e pritshëm grekë, një pjesëmarrës vërejti:Norman Neuerburg. 'Journal of the Society of Architectural Historians', volume 42, issue 2, maj 1983, fq. 200: Për këtë kritikë edhe pararendësit grekë e shpjegojnë në mënyrë të dobët zhvillimin pasues romak të artit të kopshteve dekorative. "Për të gjithë qëllimet praktike duket se nuk ka pasur kopshte të ndonjë lloji në shtëpitë e qyteteve greke, përveç ndoshta pak vazove me bimë." Përveç parcelave me perime dhe pemëtore, ka disa dëshmi literature dhe arkeologjike për kopshte publike ose gjysmë-publike të lidhur me faltore (temenos). Në Athinën e shekullit të V dhe të IV p.e.s., disa vende publike ishin të të mbjella me pemë;Pemët që ishin simbole vendore të përmendura në mbishkrime janë vërejtur shkurtimisht nga  siç sugjeron Platoni te Ligjet, "Krojet me ujë, qoftë të lumenjve ose burimet, duhet të zbukurohen me bimë dhe ndërtime për zbukurim".

parapamje|379px|Tempulli i Hefestit, Athinë, i rimbjellë me mersina dhe shegë në gropat e mbjelljes së shek. III
Në vitin 1936, zona përreth Tempullit të Hefestit në Athinë u gërmua deri në shkëmb. Në këtë shkëmbu identifikuan grapa drejtëkëndore mbjelljeje; këto gropa shtriheshin përreth tre anëve të tempullit (por jo ballina) dhe ishin të rreshtuara me kolonat e tempullit. Në bazat e kolonave ndodheshin mbetjet e prishura vazosh me lule në të cilat kërcejtë e përpajtë që ishin mbjellë më parë. Megjithatë, monedhëzimi i lidhur tregon se më e hershmja nga këto mbjellje nuk u bë deri në shekullin e III p.e.s... Mbjelljet u restauruan me mersina dhe shegë. Në atë kohë në Greqinë kontinentale dhe Joni, ndikimi i Persisë Akemenide mbizotëronte në kopshtet e kultivuara nga njeriu. Në shekullin e mëparshëm, në dallim, Plutarku bënte vëzhgimin vijues rreth Aleksandrit të Madh:Plutarku, Moralia, 342b, vërejtur nga  si një djalosh, ai do ti pyeste vizitorët persë për oborrin e babait të tij në Maqedoni rreth rrugëve perse dhe organizimit ushtarak—por kurrë rreth Kopshteve të Varura të Babilonisë. Herodoti, i cili me gjasa e vizitoi Babiloninë në mesin e shekullit të V p.e.s., nuk i përmend këta kopshte të varura. Ksenofoni, nën ndikimin akemenid pers,Te Anabasis i tij, Ksenofoni fut në greqisht termin e persishtes së vjetër për një park të mbyllur mbretëror gjuetie, paradeisos. mbolli një pemishte kur u kthye në Athinë. Ka një mit, të vendosur në Maqedoni, të Silenit të gjetur të dehur nga Mida; ky mit mund të datohet në Periudhën Helenistike nga ambjentimi i tij, një kopësht trëndafilash.

Në Athinë, kopshtet e para private të kënaqësisë shfaqen në burimet e literaturës nga shekulli IV., vëren Akademinë, Kopshtet e Teofrastit dhe të Epikurit. Akademia e Platonit ishte e vendosur në një pemishte rrepesh, që ishin të shenjta ndaj një heroi arkaik, Akademosit. Korijet e shenjta nuk mbilleshin kurrë në mënyrë aktive, por kishin ekzistuar që nga e kaluara e largët dhe konsideroheshin si të shenjta. Këto korije nuk figurojnë në historinë e kopshtarisë, përveç si mbështetje e soditjes ose diskutimit intelektual. Në dallim, ullinjt në akademi konsideroheshin të mbjellë si të rrëshkitur nga ulliri i shenjtë në Erekteoni. Terrenet e akademisë ishin të kufizuara me mure për arsye rituale, si do të ishin kopshtet e kënaqësisë për arsye praktike. Brenda kufijve të akademisë ndodheshin ndërtesa të shumta: tempuj të vegjël, faltore dhe varre (duke përfshirë atë të Akademosit). 

Në vitin 322 p.e.s., Teofrasti—"ati i botanikës"—trashëgoi kopshtin e Aristotelit, nxënësit dhe bibliotekën. Pak dihet rreth kopshtit të tij, përveç se ai përmbante një shëtitore dhe që Teofrasti aty mbante ligjërata; ai mund të ketë qenë pjesërisht një kopësht botanik, me një qëllim shkencor në vend të rekreacional. Kur ai u kthye në Athinë në vitin 306 p.e.s., filosof Epikuri themeloi Kopshtin, një shkollë e emërtuar sipas kopshtit të tij, që gjendej midis Stoas dhe Akademisë së Platonit, që shërbente si vendtakimi i akademisë. Pak dihet rreth kopshtit të Epikurit, megjithëse në historinë e mëvonshme kulturore ai u rrit në reputacion: rreth kopshtit të tij Les Délices në Gjeneva, Voltaire tha me entuziazëm "Ai është pallati i një filozofi me kopshtet e Epikurit—është një vendpushim i kënaqshëm".Voltaire, letra e 23 janarit 1755, cituar nga  

Kopshtet e Adonisit, nën ndikimin sirian, ishin mbjellje të thjeshta fara bimësh të rritura në vazo dhe enë. Kur këto fidanë vyshkeshin gjatë nxehtësisë së verës, ishte një sinjal për aderentet femra të kultit të Adonisit për të filluar ritualet e vajtimit. Këto nuk ishin kopshte në kuadrin klasik.

Kopshtet Helenistike
Harpalos, pasuesi i Aleksandrit në Babiloni, rriti disa bimë greke në pallatin mbretëror dhe shëtitore; por Greqia kontinentale nuk ishte themeluesja e Kopshtarisë Evropiane. Kopshti më i madh helenistik u krijua nga Dinastia Ptolemaike në Aleksandri: një peizazh edenik madhështor me mure, i cili përfshinte Bibliotekën e Aleksandrisë, pjesë të Muzeionit. Në kopshtet helenistike paraqiteshin automata me shtytje uji dhe organo uji, lodra të sajuara nga teknikë si Heroni i Aleksandrisë. (Në mënyrë domethënëse, Heroni gjithashtu projektoi makineri për teatrot.) Në kohët klasike, forma e peristilit mbizotëronte në shtëpitë e mëdha private. Një peristil ishte oborri i shtruar i rrethuar nga një kolonadë e mbuluar; ky oborr në vijim përmbante bimë vazosh, një risi perse dhe egjiptiane. Peristili përdorej për pallatet dhe gimnasia.

Kopshtaria dekorative romake u shfaq fillimisht pasi romakët u njohën me traditat e kopshtarisë në Lindjen e Afërt Helenistike.

Shiko gjithashtu

 Kopshtaria
 Kopshti botanik
 Kopshti i Edenit
 Kopshtet e varura të Babilonisë
 Kopshtet në shishe
 Lulishtja
 Pemëtaria
 Botanika
 Korijet e shenjta
 Akademia e Platonit
 Teofrasti
 Kopshtet Mogule
 Kopshtet Boboli
 Arboretumi i Craonne
 Kopshti botanik i Metzit
 Njësitë e lashta matëse greke
 Statio
 Njësitë matëse romake
 Njësitë e lashta matëse egjiptiane
 Njësitë e lashta matëse mesopotamike
 Njësitë matëse perse
 Arti i lashtë grek
 Historia e planifikimit urban
 Arkitektura Helenistike
 Arkitektura Arkaike Greke
 Arkitektura Klasike Greke
 Arkitektura Mikenase
 Arkitektura Minoike
 Arkitektura e lashtë greke
 Aerarium
 Amfiteatri Romak
 Amicitia
 Arkitektura Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Cannaba
 Castra
 Civitas
 Dashuria Greke
 Domus
 Drungos
 Feja e lashtë greke
 Folklori i lashtë grek
 Forumet Romake
 Genius loci
 Gotthograikia
 Harku i Triumfit
 Hospitium
 Insula (hapsirë urbane)
 Itinerari
 Kalendari i Metonit
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Lapis manalis
 Latinët e Lashtë
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Llaçi romak
 Mansio
 Miliarium
 Miliarium Aureum
 Misteret greko-romake
 Mundus Cereris
 Municipium
 Muret mbrojtëse romake
 Orcus
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Peripli
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Roma quadrata
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtëpia Romake
 Skulptura Romake
 Tabula Peutingeriane
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Vardariotai
 Veshjet në Greqinë e lashtë
 Vicus
 Vila Romake
 Villa rustica
 Vivarium

Shënime

Citime fundore

Bibliografia

 Birge, Darice Elizabeth (1982). Sacred Groves in the Ancient Greek World. PhD diss., Univ. of California at Berkeley.
 Bonnechere, Pierre. (2007). "The Place of the Sacred Grove (Alsos) in the Mantic Rituals of Greece: The Example of the Alsos of Trophonios at Lebadeia (Boeotia)." In Sacred Gardens and Landscapes: Ritual and Agency. Edited by Michel Conan, 17–41. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
 Bowe, Patrick. (2010). "The Evolution of the Ancient Greek Garden." Studies in the History of Gardens and Designed Landscapes 30.3: 208–223.
 Calame, Claude. (2007). "Gardens of Love and Meadows of the Beyond: Ritual Encounters with the Gods and Poetical Performances in Ancient Greece." In Sacred Gardens and Landscapes: Ritual and Agency. Edited by Michel Conan, 43–54. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
 Carroll-Spillecke, Maureen. (1992). "The Gardens of Greece from Homeric to Roman Times." Journal of Garden History 12.2: 84–101.

 Giesecke, Annette L. (2007). The Epic City: Urbanism, Utopia, and the Garden in Ancient Greece and Rome. Washington, DC: Center for Hellenic Studies, Trustees for Harvard Univ.
 Gleason, Kathryn L. (2013). A Cultural History of Gardens in Antiquity. London: Bloomsbury.


 Norman Neuerburg, Journal of the Society of Architectural Historians, volume 42, issue 2, maj 1983, fq. 200
 Osborne, Robin. (1992). "Classical Greek Gardens: Between Farm and Paradise." In Garden History: Issues, Approaches, Methods. Edited by John Dixon Hunt, 373–391. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.

 Plutarku, Moralia.
 Porter, Ray. (2000). "The Flora of the Theran Wall Paintings: Living Plants and Motifs—Sea Lily, Crocus, Iris and Ivy." In The Wall Paintings of Thera. Vol. 2. Redaktuar nga Susan Sherratt, fq. 603–630. Athinë, Greqi: Thera Foundation.






Lidhje të jashtme
 Gardens and landscapes in Classical Greece

Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Kopshtari
Kategoria:Histori kulturore
Kategoria:Lashtësia klasike
Kategoria:Rekreacion në natyrë
Kategoria:Greqia e Lashtë