Kalendat

Kalendat ( ose . në latinishten arkaike: kălendāī -āsōm; në latinishten klasike: kălendae -ārum, ose călendae ) është dita e parë e çdo muaji në Kalendarin Romak. Fjala e shumë përdorur në mjaft gjuhë "kalendar" ka rrjedhur nga kjo fjalë.

 Përdorimi 
Romakët e quanin ditën e parë të çdo muaji kalenda, që donte të thoshte fillimi i një faze të re hënore. Në këtë ditë, pontifeksët do të shpallnin numrin e ditëve deri në muajin tjetër në Curia Calabra; gjithashtu, borxhlinjtë duhet të paguanin borxhet e tyre në këtë ditë. Këto borxhe ishin shkruar në kalendaria, praktikisht një libër llogarish. 

parapamje|majtas|372px|Kalendar romak guri, sipër paraqiten zotat që sundojnë ditët e javës, duke filluar nga e shtuna. Në mes është zodiaku dhe në të majtë dhe të djathtë janë numrat e muajve; shek. III-IV
Kalendarët modernë e llogarisin numrin e ditëve pas të parës së secilit muaj; në dallim, Kalendari Romak e llogariste numrin e ditëve deri në njëfarë date të ardhshme (si kalendat, nones ose ides). Dita para kalendave quhej pridie kalendas, por dita para saj llogarites si "dita e tretë", pas romakët përdornin llogaritje përfshirëse. 

Për të llogaritur ditën e kalendave të muajit pasues, është e nevojshme të llogaritej numri i ditëve që mbeteshin në muajin në fuqi, sesa ti shtoheshin dy atij numri. Për shembull, 22 prilli është dita e dhjetë para kalendave të majit (ante diem decimum Kalendas Maias/Maii), pasi prillit i kanë mbetur tetë ditë kanë dhe të dy datat e përfundimit janë përfshirë në total."Calends", Cyclopaedia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728), Vol. 1, fq. 143

Çdo muaj, kalendat i kushtoheshin Junonës, si Idet i kushtoheshin Jupiterit. Kalendat e janarit quheshin Saturnalia, që romakët i kremtonin në fund të dhjetorit. Matronalet (në latinisht Mātrōnālĭa, -ĭum) ishin festat e kremtuara për kalendat e marsit nga fisniket romake, ndërsa Fabarie (në latinisht Fabariae Kalendae) ishin kalendat e qershorit, ku u ofroheshin perëndive bathët e reja.

parapamje|389px|Ilustues kalendarik romak në mozaik, me genius-it e stinëve dhe muajve dhe skena të veprimtarive mujore, shek. III Thysdrus, El Jem, Tunizi
 Llogaritja 
Vargjet poetike në vijim ndihmojnë llogaritjet në lidhje me ditën e muajit nga kalendat:

:
;

Dita e parë e secilit muaj quhet kanlenda
Gjashtë [ditë më pas janë] nones të majit, tetorit, korrikut dhe marsit
Katër [ditë më pas] për [muajt] e mbetur; dhe ides janë gjithmonë tetë [ditë më pas].

Kjo nënkupton se dita e parë quhet kalenda; gjashtë ditë pas kalendave janë nones të majit, tetorit, korrikut dhe marsit, ndërsa nones vijnë vetëm katër ditë më vonë për muajt e tjerë; ides vijnë tetë ditë pas nones.

Për të ndëruar hyjninë Mars dhe mbi të gjitha për ta bërë kalendarin hënor të përkonte me ciklin diellor, në fund të viti shtoheshin Kalendat e Marsit, dhjetë ditë festive. Kjo zgjatje në vijim u reduktua në tetë ditë (cikli nundinal).

 Etimologjia dhe shprehjet 
Termi arkaik rrjedh nga gjuha etruske, kjo mund të shpjegoi ruajtjen e gërmës k-ë në shkrimin e datave, gërmë që te romakët gjithësesi u eliminua shpejtë në favor të gërmës c-ë (disa terma të rrallë latinë me k-ë në fakt shpesh janë me prejardhje të huaj).

Një shpjegim tjetër i jep një prejardhje tërësisht latine: duhet të ketë rrjedhur nga latinishtja calenda (ajo që duhet të thirret) nga folja latine calare (të thirrësh).

Kalendari modern rrjedh nga mbiemri calendarium, që tregonte një rregjistër të llogarive (që verifikohej në ditën e parë të muajve; calendarium ishte pikërisht rregjistri i afateve) dhe, ndërkohë, kalendari fillimisht ishte rregjistri mbi të cilin shënoheshin ngjarjet e lidhura me një datë të caktuar të muajit.

Kalendat ishin një veçori e Kalendarit Romak, por ato nuk përfshiheshin në Kalendarin Grek. Për rrjedhojë, për ta shtyrë diçka ad Kalendas Graecas ("deri në kalendat greke") ishte një shprehje bisedimore për shtyrjen e diçkaje në përjetësi. Kjo frazë mbijetoi për shumë shekuj në greqisht () dhe në gjuhët romance (; ; ; ; ; etj.).

Termi latin tradicionalisht shkruhet me nistorien K: kjo është një mbetje e ortografisë tradicionale latine, e cila përdorte gërmën K-ë (në vend të C-së ose Q-së) para zanores A. Më vonë, shumica e fjalëve latine adoptuan gërmën C-ë, në vend të saj. Ndonjëherë është pohuar se kalendat përdoreshin shpesh në kontekste formale ose të rregjistrit të lartë dhe se prandaj ajo e ruajti gërmëzimin e saj tradicional, por nuk duket se ka të dhëna për këtë gjë.

+ Ditët e muajit në Kalendarin Romak  Ditët në muaj  31d  31d  30d  29d  28d Muajt para Reformës Juliane         Muajt pas Reformës Juliane           Emri i ditës shqip Emri i ditës latinisht Shkurtim        Në kalendaKalendis Kal.  1  1  1  1  1Dita pas kalendave postridie kalendas 2222 2 Dita e 6-të para noneve ante diem sextum nonas a.d. VI Non. 2            Dita e 5-të para noneve ante diem quintum nonas a.d. V Non.  3            Dita e 4-rt para noneve ante diem quartum nonas a.d. IV Non.  4  2  2  2  2Dita e 3-të para noneve ante diem tertium nonas a.d. III Non.  5  3  3  3  3Dita para noneve Pridie nonas Prid. Non.  6  4  4  4  4Në nona Nonis Non.  7  5  5  5  5Dita pas noneve postridie nonas 8666 6 Dita e 8-të para ideve ante diem octavum idus a.d. VIII Eid.  8  6  6  6  6Dita e 7-të para ideve ante diem septimum idus a.d. VII Eid.  9  7  7  7  7Dita e 6-të para ideveante diem sextum idus a.d. VI Eid.  10  8  8  8  8Dita e 5-të para ideve ante diem quintum idus a.d. V Eid.  11  9  9  9  9Dita e 4-rt para ideve ante diem quartum idus a.d. IV Eid.  12  10  10  10  10Dita e 3-të para ideve ante diem tertium idus a.d. III Eid.  13  11  11  11  11Në ditën para ideve Pridie Idus Prid. Eid.  14  12  12  12  12Në ide Idibus Eid.  15  13  13  13  13Dita pas ideve postridie idus 16141414 14 Dita e 19-të para kalendave ante diem undevicesimum kalendas  a.d. XIX Kal.     14         Dita e 18-të para kalendaveante diem duodevicesimum kalendas  a.d. XVIII Kal.     15  14      Dita e 17-të para kalendave ante diem septimum decimum kalendas  a.d. XVII Kal.  16  16  15  14   Dita e 16-të para kalendave ante diem sextum decimum kalendas a.d. XVI Kal.  17  17  16  15  14Dita e 15-të para kalendave ante diem quintum decimum kalendas a.d. XV Kal.  18  18  17  16  15Dita e 14-të para kalendave ante diem quartum decimum kalendas a.d. XIV Kal.  19  19  18  17  16Dita e 13-të para kalendave ante diem tertium decimum kalendas a.d. XIII Kal.  20  20  19  18  17Dita e 12-të para kalendave ante diem duodecimum kalendas a.d. XII Kal.  21  21  20  19  18Dita e 11-të para kalendave ante diem undecimum kalendas a.d. XI Kal.  22  22  21  20  19Dita e 10-të para kalendave ante diem decimum kalendas a.d. X Kal.  23  23  22  21  20Dita e 9-të para kalendave ante diem nonum kalendas a.d. IX Kal.  24  24  23  22  21Dita e 8-të para kalendave ante diem octavum kalendas a.d. VIII Kal.  25  25  24  23  22Dita e 7-të para kalendave ante diem septimum kalendas a.d. VII Kal.  26  26  25  24  23Dita e 6-të para kalendave ante diem sextum kalendas a.d. VI Kal.  27  27  26  25  24Dita e 5-të para kalendave ante diem quintum kalendas a.d. V Kal.  28  28  27  26  25Dita e 4-rt para kalendave ante diem quartum kalendas a.d. IV Kal.  29  29  28  27  26Dita e 3-të para kalendave ante diem tertium kalendas a.d. III Kal.  30  30  29  28  27Dita para kalendave  Pridie kalendas Prid. Kal.  31  31  30  29  28

Shiko gjithashtu

 Anno Domini
 Fasti Ostienses
 Curia Calabra
 Kalendari Romak
 Feja romake
 Historia e kalendarëve
 Kalendari i Prishtinës
 Kalendari i Metonit
 Lunisolari
 Kalendari zoroastrian
 Kalendari maja
 Kalendari hixhri
 Kalendari julian
 Kalendari gregorian
 Viti i brishtë
 Kalendari rumi
 Albaniana (fortesë romake)
 Romanitas
 Mos maiorum
 Aedilen
 Agentes in rebus
 Alba Longa
 Albanët (latinë)
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti romak
 Auguri
 Bovillae
 Braccae
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Castra
 Censori
 Di Manes
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Eneida
 Filozofia e lashtë romake
 Frumentarii
 Jus trium liberorum
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuzhina antike romake
 Labici
 Latinët në Itali
 Ludi
 Lustrum
 Lustratio
 Martesa në Romën e lashtë
 Mitologjia romake
 Monti Albani
 Notitia Dignitatum
 Novus homo
 Panem et circenses
 Pretori
 Punët dhe ditët
 Remi dhe Romuli
 Roma e lashtë
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Spektaklet Romake
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Të Drejtat Latine
 Themelimi i Romës
 Veshjet në Romën e lashtë
 Virgjili

Shënime

 Referime 

 Bibliografia 


 "Calends", Cyclopaedia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728), Vol. 1, fq. 143

 T. P. Wiseman, "The Kalends of April," in Idem, Unwritten Rome. Exeter, University of Exeter Press, 2008.

Lidhje të jashtme




Kategoria:Fjalë dhe shprehje latine
Kategoria:Kalendarë
Kategoria:Ditë (shumës)
Kategoria:Afat kohor
Kategoria:Kultura Romake
Kategoria:Kalendari romak