Pano Xhixho

Pano Koço Xhixho (29 gusht 1916 – 26 janar 1946) ishte një komandant i shquar partizan gjatë Luftës II Botërore dhe Dëshmor i Atdheut. Ai ishte një ndër të parët luftëtarë të Lëvizjes Antifashiste Nacionalçlirimtare (LANÇ) dhe ndër komandantët e parë të luftës së armatosur në Qarkun e Gjirokastrës dhe Zonën e I-rë Operative Vlorë-Gjirokastër-Mallakastër. Me formimin e Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare (UNÇSH), ai shërbeu si komandant i disa njësive e formacioneve partizane, përfshirë batalionin “Misto Mame” dhe batalionin e III të Brigadës VIII Sulmuese.

Lindur në Suhë të krahinës së Lunxhërisë, Gjirokastër, Xhixho u rrit në një familje me tradita të hershme patriotike. Në fillimet e Lëvizjes Nacionalçlirimtare (LNÇ), bashkë me vëllanë e tij Thoma Xhixho, dha një kontribut të rëndësishëm në frymëzimin, mobilizimin, përshkallëzimin dhe komandimin e luftës së armatosur kundër forcave okupatore të Italisë Fashiste dhe Gjermanisë Naziste në Zonën e I-rë Operative Vlorë-Gjirokastër-Mallakastër e më gjerë. Pas Çlirimit të Shqipërisë, Pano Xhixho shërbeu në komandë të formacioneve të Brigadës së VIII Sulmuese gjatë operacionit të Divizionit VI Sulmues në Jugosllavi, kundër forcave të Vermahtit në mbështetje të partizanëve jugosllavë.   

 Jeta e hershme dhe aktiviteti 
Pano Xhixho u lind në një familje shqiptare në Suhë, Lunxhëri, Qarku Gjirokastër, Shqipëri. Në rininë e tij të hershme, si pasojë e shëndetit të dobët, ai filloi punë si ndihmës në një punishte robaqepësie në qytetin e Gjirokastrës. Në fillimet e Lëvizjes Nacionalçlirimtare, ai punoi me disa nga figurat kryesore të saj si Bedri Spahiu, Vasil Kati, Myzafer Asqeriu etj. Në dhjetor 1940, vëllezërit e Xhixhos morën pjesë në sulmin e organizuar nga banorët e Suhës, ndaj depove të municionit dhe armatimit të ushtrisë okupatore italiane, të vendosura në rrugën midis Gjirokastrës dhe Zagorisë, në afërsi të Suhës. Ky sulm rezultoi në shkatërrimin e depos. Një nga vëllezërit e tij, më pas u arrestua nga forcat okupatore në lidhje me këtë sulm dhe u dënua me vdekje nga një gjykatë ushtarake e autoriteteve fashiste.Xhixho, Th. (1965). Kujtime. Tiranë: Unpublished.

Gjatë Luftës Italo-Greke, Pano Xhixho u rreshtua fillimisht, midis të rinjve të tjerë në moshë për ushtri, në batalionin shqiptar 'Tomorri'. Ushtria okupatore italiane u përpoq të poziciononte dhe përdorte formacione të Ushtrisë Shqiptare në frontin e luftës kundër vullnetit të tyre. Xhixho e konsideronte luftën e popullit grek të drejtë dhe bashkë me shumë bashkëluftëtarë të tjerë mori pjesë në dezertimin në masë të ushtarakëve shqiptarë nga fronti. Ai më pas u arrestua nga forcat e sigurisë së ASFALI-së greke dhe bashkë me ushtarakë të tjerë shqiptarë u dërgua në një kamp internimi në Kretë, Greqi ku ai propagandoi në mënyrë aktive për të ngritur moralin e ushtarëve shqiptarë të zënë rob dhe për të mbajtur gjallë shpirtin e tyre patriotik.Godo, E. Kujtime nga njohja e parë me dëshmorin Pano Xhixho. Unpublished.

 LIIB dhe Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare 
Pas lirimit nga kampet e interrnimit dhe kthimit në Shqipëri, në fillim të vitit 1942, Pano Xhixho bëhet anëtar i Lëvizjes Antifashiste Nacionalçlirimtare (LANÇ) dhe si anëtar i njësiteve guerile territoriale, ai mori pjesë në aksionet e para të luftës së armatosur, si në Kakavijë, Libohovë etj. Në pranverën e vitit 1942, ai mori pjesë në aksionet e para të njësiteve guerile për prodhimin dhe shpërndarjen e materialeve propagandistike të LNÇ për luftë të armatosur kundër forcave pushtuese, në disa krahina të Qarkut të Gjirokastrës. Ai luajti një rol aktiv në krijimin e Këshillave Nacionalçlirimtarë të Rinisë Antifashiste dhe u bë komandant i disa çetave e njësiteve guerile në krahinë.

Në pranverën e vitit 1943, shtabi e Zonës së I-rë Operative dhe udhëheqja e PK për Gjirokastrën e ngarkoi Panon për formimin e çetës “Rinia”, një njësi guerile e armatosur e përbërë nga të rinj e të reja nga krahinat e Libohovës, Lunxhërisë, Kurveleshit, Delvinës dhe zona të tjera të Labërisë. Pano Xhixho e udhëhoqi këtë njësi me sukses në të gjitha betejat e saj. Më pas, ai mori detyrën e komisarit të çetës “Prokop Meksi”, një njësi guerile partizane, e cila u bë pjesë e batalionit “Misto Mame”.

Në gjysmën e dytë të vitit 1943, pas formimit të batalionit “Misto Mame”, Xhixho u bë komisari i këtij formacioni. Në komandë të këtij batalioni, tashmë pjesë e Grupit IV Partizan “Çamëria” të UNÇSH, aftësitë e tij komanduese u dalluan në mbrojtjen gjatë Operacionit Blindschleiche (Gjarpri i Verbër), veçanërisht në vijën e mbrojtjes Dhivër-Navaricë kundër forcave të Korparmatës XXII Malore të Vermahtit. Aftësitë e tij drejtuese e komanduese u dalluan gjithashtu në sulmin ndaj garnizonit armik në Libohovë në gusht 1943, në sulmin ndaj garnizonit armik në Konispol në mars 1944, etj.

Më 25 prill 1944, me formimin e Brigadës VIII Sulmuese, ai u zgjodh komisari i batalionit III. Në maj 1944, batalioni III nën komandën e Pano Xhixho, së bashku me njësi të tjera të Brigadës VIII Sulmuese, marrin detyrën për sigurimin dhe mbrojtjen e Kongresit të Përmetit.

Në fillim të qershorit 1944, në komandë të këtij batalioni, Pano Xhixho mori pjesë në luftimet kundër forcave të Divizionit të I-rë Malor dhe Divizionit 104 'Gjuajtës' gjatë Operacionit Gemsbock (Kaprolli i egër) organizuar nga Vermahti gjerman.

Në fund të qershorit 1944, në komandë të batalionit III, Pano Xhixho merr pjesë në luftimet e ashpra që u zhvilluan gjatë Operacionit Úhu (Kukuvajka), kundër forcave të Divizionit të I-rë Malor, Regjimentit 99 'Gjuajtës' dhe Regjimentit 27 'Gjuajtës' të Vermahtit. Ky operacion përbënte një ofensivë të re nga komanda gjermane me qëllim asgjësimin e forcave të UNÇ që ende vepronin në rajonin malor midis lumit Vjosa dhe lumit Drino ku dhe gjendej Brigada e VIII Sulmuese në këtë kohë, si dhe për të kapur apo asgjësuar shtabin e Zonës së I-rë Operative bashkë me oficerët e SAS e SOE pjesë e misionit britanik atashuar pranë shtabit të ZIOp, i cili ishte vendosur në këtë rajon. Në krye të formacioneve luftarake të Brigadës VIII Sulmuese, Pano Xhixho luftoi heroikisht dhe u dallua në disa prej luftimeve vendimtare në thyerjen e perpjekjes gjermane për të rrethuar dhe asgjësuar Brigadën dhe në thyerjen e vijave të armikut nga forcat partizane per t’iu shmangur rrethimit bashkë me popullatën civile të bashkangjitur. Ai u dallua veçanërisht në betejën e Grykës së Këlcyrës, ku 250 burra të batalionit të III nën komandën e tij, kryen me suskes një sulm të befasishëm mbi forcat rrethuese gjermane, duke i shkaktuar humbje të rënda armikut. Ky aksion kishte si qëllim të ngadalësonte përparimin e forcave gjermane të rrethimit dhe të mashtronte armikun mbi qëllimet e Brigadës VIII Sulmuese. Gjatë luftimeve ndeshëse në afërsi të fshatit Skore, ai udhëhoqi me sukses batalionin e tij në përleshje ndaj armikut me epërsi numerike dhe logjistike, duke penguar përparimin gjerman në krahun jugor të Luginës së Zagorisë. Gjatë manovrave të Brigadës për të çarë rrethimin, Pano Xhixho udhëhoqi luftimet ndaj një pozicioni armik të mirëfortifikuar në fshatin Sopik.

Në nëntor 1944, në udhëheqje të batalionit III të Brigadës VIII Sulmuese, komisar Pano Xhixho mori pjesë në Operacionin për Çlirimin e Tiranës, kryeqytetit të Shqipërisë. Batalioni i tij, bashkë me batalionin IV të Brigadës, sulmuan qytetin nga drejtimi jugperëndimor, duke marrë pozicionin e fortifikuar të armikut në kazermat “Shkumbini”, duke mësyrë në veri e duke marrë lagjen që sot njihet si Tirana e Re, për të mbërritur në “Rrugën e Kavajës” dhe për t’u lidhur me krahun e djathtë të Brigadës I Sulmuese e cila sulmonte nga ana veriore e qytetit. Me çlirimin e kryeqytetit, në vlerësim të veprimeve, aftësive dhe talentit të tij në luftime, Pano Xhixho do t’i jepej komanda e Brigadës VIII Sulmuese per të vazhduar marrshimin drejt veriut në ndjekje të armikut. Megjithatë, si rezultat i mosmarrëveshjeve të mprehta brenda udhëheqjes së UNÇSH, si përfundim atij nuk iu dha komanda, por vazhdoi të qëndrojë një ndër udhëheqësit më të shquar të këtij formacioni, simbol i shpirtit të saj luftarak dhe anëtar i shtabit komandues të Brigadës VIII Sulmuese si dhe të Divizionit VI Sulmues të UNÇSH.

Në shkurt 1944, Pano Xhixho ishte në komandë të batalionit III gjatë Betejës për Çlirimin e Vishegradit në Jugosllavi (sot në Bosnje-Hercegovinë), ku Divizioni VI Sulmues i Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare luftonte, si pjesë e misionit të tij, në mbështetje të partizanëve jugosllavë me qëllim prishjen e tërheqjes së Vermahtit në drejtim të veriut dhe çlirimin e territoreve të pushtuara. Gjatë këtij operacioni, Xhixho udhëhoqi personalisht një grup partizanësh të batalionit të tij në një sulm mbi një pozicion të fortifikuar mitrolozësh të rëndë, i cili pengonte përparimin e partizanëve brenda qytetit. Gjatë mësymjes brenda pozicionit ku armiku qëndronte i mbyllur, Xhixho plagoset rëndë në kokë nga plasja e një mine, duke humbur kështu syrin e djathtë dhe më vonë ndërron jetë si rezultat i komplikacioneve mjekësore nga kjo plagë.Në krye të formacioneve partizane, komandant Pano Xhixho mori pjesë në operacionet për çlirimin e qyteve Gjirokastër, Tiranë, Podgoricë, Vishegrad etj.

 Trashëgimia 
Një udhëheqës i dashur dhe i respektuar në popull, dhe një komandant karizmatik me popullaritet të gjerë në rradhët e ushtrisë partizane, të udhëheqjes së LANÇ dhe ZIOp, Pano Xhixho konsiderohej nga shumë bashkëluftëtarë të tij, pjesëtarë të UNÇSH dhe bashkëkohës, si një figurë revolucionare.Kështu që pas vdekjes së tij, njërës ndër kooperativat bujqësore kryesore në Qarkun e Gjirokastrës iu dha emri i tij. Një rruge në qytetin e Gjirokastrës si dhe një shkolle 8-vjeçare në këtë qark iu dha gjithashtu emri i tij në nderim të kujtimit të tij. Në përkujtim të jetës e veprës së tij janë shkruar disa këngë folkorike, si dhe shkrime në poezi e prozë.  Edhe pse jeta dhe karriera premtuese e Xhixhos u ndërpre në menyrë të papritur nga vdekja e tij e parakohshme në moshë të re, ai kujtohet dhe nderohet sot si një ndër komandantët më popullorë e më të talentuar të UNÇSH dhe luftës së armatosur në Shqipëri gjatë LIIB.

Në nëntor 2022, u botua libri me titull “Gjeneral Thoma Xhixho I Pari Komandant i Akademisë Ushtarake Shqiptare”. Një kapitull më vete me një përmbledhje mbi jetën dhe veprën e komandant Pano Xhixho është gjithashtu i përfshirë në këtë botim.  Pano Xhixho është dekoruar me urdhra e medalje nga Republika e Shqipërisë dhe Republika e Jugosllavisë. Ai është Dëshmor i Atdheut dhe prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Kombit të Qytetit të Gjirokastrës.

 Dekorata akorduar Pano Xhixho: 

 Medalja e Çlirimit (Shqipëri)

 Medalja e Kujtimit (Shqipëri)

 Medalja e Trimërisë (Shqipëri)

 Medalja e Popullit për Meritë Klasi II (Jugosllavi)

 Shikoni dhe 










 Referime 

Kategoria:Ushtarakë shqiptarë
Kategoria:Lindje 1916
Kategoria:Vdekje 1946