Plaçkitja Vandale e Romës

Plaçkitja Vandale e Romës në vitin 455 u krye nga vandalët e drejtuar nga mbreti i tyre, Gaiseriku.

Një traktat i vitit 442 midis Perandorisë Romake Perëndimore dhe Mbretërisë Vandale përfshinte një martesë shtetërore midis vajzës së perandorit romak Valentiniani III dhe djalit të Gaiserikut. Pasuesi i Valentinianit, Petronius Maksimi e shkeli traktatin duke martuar djalin e tij me vajzën e Valentinianit, prandaj Gaiseriku u hakmorr me një pushtim të Italisë. Maksimi nuk organizoi një mbrojtje të Romës dhe u linçua nga një turmë e dhunshme romake, ndërsa po përpiqej t’ia mbathte nga qyteti. Papa Leoni I e bindi Gaiserikun ta shmangte përdorimin e dhunës kundër banorëve të qytetit. Vandalët e plaçkitën Romën për dy javë, duke shkaktuar shkatërrime të mëdha në qytet, duke e zhveshur nga shumica e objekteve të saj të çmuara dhe duke marë disa banorë si skllevër. Pasuesi i Maksimit, Aviti, pati pak mbështetje që çoi në shpërthimin e Luftës Civile Romake të vitit 456.

Plaçkitja e Romës në vitin 455 dhe Plaçkitja Visigote e vitit 410 e shokuan Botën Romake, duke simbolizuar dobësimin dhe Rënien e Perandorisë Romake Perëndimore, duke shënuar një pikë kthese në Historinë Evropiane.

Sfondi
parapamje|majtas|389px|Harta e shteteve gjatë kohës së plaçkitjes vandale
Që nga themelimi i saj në vitin 395 të e.s., Perandoria Romake Perëndimore ishte një gjendje të zgjatur dobësimi. Një nga problemet e saj kryesore ishte një dyndje masive e popujve gjermanikë dhe të tjerë jo romakë, të njohura si Dyndjet Barbare. Kjo do të çonte në plaçkitjen e Romës në vitin 410 visigotët gjermanikë nën drejtimin e Alarikut. Do të ishte hera e parë që qyteti binte që nga viti 387 p.e.s..

Një traktat paqeje u nënshkrua midis romakëve dhe vandalëve në vitin 442, në të cilin vandalët mernin Africa Proconsularis, Bizacenën, Numidinë Lindore dhe Tripolitaninë Perëndimore, ndërsa romakët mbanin Mauretania Caesariensis, Mauretania Sitifensis dhe Numidinë Perëndimore. Do të organizohej gjithashtu një aleancë nëpërmjet një martese politike midis Hunerikut dhe Eudokias, vajzës së perandorit Valentiniani III.

parapamje|347px|Papa Leoni I bind Genserikun mbretin e vandalëve të kursehet në plaçkitjen e Romës, ilustrim i Maïtre François  1478-1480
Petronius Maksimi dëshmohet se kishte ndikuar Valentinianin e III për të vrarë Flavius Etiusin më 21 shtator 454. Maksimi pastaj do të komplotonte për të vrarë Valentinianin e III më 16 mars 455 dhe Maksimi do të ngjitej si perandor më 17 mars. Maksimi, në mënyrë që të legjitimonte sundimin e tij, u martua me Licinia Eudoksian, të venë e Valentinianit të III dhe e martoi Eudokian me djalin e tij, Paladius. Licinia Eudoksia, gjithësesi, si hakmarrje për vrasjen e burrit të saj dhe e detyruar për tu martuar, komplotoi me vandalët kundër Maksimit. Gaiseriku deklaroi se fejesa e prishur midis Hunerikut dhe Eudokies e çverësonte traktatin e paqes dhe e shfrytëzoi situatën si një casus belli për të pushtuar Romën, duke mbledhur një forcë të madhe dhe duke lundruar nga Kartagjena.

Roma kishte pushuar së qeni kryeqyteti i perandorisë që nga fillimi i shekullit të IV dhe disa qytete do të shërbenin si kryeqytete të Perandorisë Perëndimore. Teodosi I është perandori i vetëm që njihet se e vizitoi Romën midis viteve 363 dhe 395. Valentiniani III e zhvendosi oborrin për në Romë në vitin 450 dhe qëndroi aty për pjesën e mbetur të jetës së tij. Popullsia e qytetit kishte rënë nga rreth 700,000-1,000,000 në fund të shekullit të IV, në 300,000-500,000 rreth vitit 455.

Plaçkitja
parapamje|majtas|309px|Solid i Petronius Maksimit, shkaktuesi i luftës me vandalët
Vandalët zbarkuan në Ostia, e vendosur në grykëderdhjen e Tiberit, vetëm pak milje në jug-perëndim të Romës. Maksimi u përpoq të largohej nga Roma, por u dallua nga një turë e egërsuar dhe u godit për vdekje me gurë para se të hidhej në Tiber. Përpara afrimit, vandalët do të rrëzonin ujësjellësat që furnizonin qytetin me ujë. Papa Leoni I mundi ta bindëte Gaiserikun ti kursente ata që nuk rezistonin, të mbronte ndërtesat nga zjarri dhe të mos ti torturonte robërit. Ndërsa Gaiseriku e mbajti premtimin e tij për të mos e djegur dhe vrarë, ai i barti disa banorë si skllevër dhe gjithashtu arriti të kapte Eudoksian dhe vajzat e saj, Eudokia dhe Placidia pasi ato u përpoqën për t’ia mbathur.

parapamje|183px|Përfytyrim i luftëtarit vandal, shek. XVI
Vandalët e plaçkitën qytetin për dy javë para se të tërhiqeshin për në Afrikë, gjtë të cilës qeveria perandorake e Perandoria Romake Perëndimore qe efektivisht e paralizuar. Ata do të marshonin në jug drejtë Kampanias, duke e shkatërruar rajonin dhe duke u përpjekur të plaçkisnin Neapolisin, por dështuan pasi qyteti kishte mbrojtje më të mira.

Pasojat
Gaiseriku dhe ushtria e tij plaçkitën sasi të mëdha thesari nga Roma. Ata "hoqën gjysmën e çatisë" të Tempullit të Jupiter Optimus Maximus duke e zhveshur nga pllakat e saj prej bronxi të praruar, prej nga do të krijohej termi modern valndalizëm. Plaçkitja dy javore vandale e vitit 455 përgjithësisht konsiderohet më shkatërrimtare sesa plackitja 3 ditore visigote e vitit 410. Viktor Vitensi rregjistron se mjaft ngarkesa anijesh me skllevër mbërritën në Afrikë nga Roma, që pastaj do të ndaheshin midis vandalëve. Deogratias, peshkopi i Kartagjenës, do të blinte lirinë e disa prej romakëve duke shitur të gjitha gjërat e çmuara nga kisha e tij. Deogratias i bujti dhe i ushqeu atë në kishat më të mëdha në Kartagjenë deri sa ata mundën të riatdhesoheshin prapë në për në Romë.

parapamje|majtas|432px|Genseriku në Afrikë, ilustrim nga Hermann Knackfuß, 1871
Aviti, që kishte mbështetjen ushtarake dhe financiare të mbretit Teodoriku II, do të shpallej perandor nga ushtria e tij në Arles më 9-10 korrik, që do të njihej më vonë nga Senati Romak. Ai më vonë do të përmbysej nga Majoriani dhe Rikimeri pas një Lufte Civile Romake në vitin 456. Aviti i lejoi visigotët të hynin në Hispanian e kontrolluar nga suebët në shkëmbim të mbështetjes për Teodorikun. Aviti ishte popullor me elitat gjermanike, por ai fatkeqësisht ishte jo popullor me aristokracinë romake dhe u përpoq të fitonte kontrollin e qeverisjes.

Vlerësimi i plaçkitjes 
Megjitha imazhin popullor të vandalëve si shkatërrues, ashpërsia e plaçkitjes është e debatueshme, me pretendime se ajo shkaktoi pak vrasje, dhunë, ose zjarrëvënie. Ky interpretim duket se buron nga pohimi i Prosperit për premtimit e mëshirës, që papa Leoni I do të merte nga Gaiseriku. Historiani bizantin Prokopi i Çezaresë raportoi djegien e një kishe. Disa historianë modernë si John Henry Haaren pretendojnë se tempujt, ndërtesat publike, shtëpitë private dhe madje pallati i perandorit u plaçkitën.Genseric the Vandal King from 427–477 AD. Vandalët morën gjithashtu sasi të pamata ari, argjendi, xhevahire dhe orendi, shkatërruan vepra arti dhe vranë disa qytetarë.

Shiko gjithashtu

 Eudokia
 Casus belli
 Plaçkitja
 Historia e Evropës
 Lista e fiseve të hershme gjermanike
 Lista e mbretërve frankë
 Vandalët
 Gotët
 Teutonët
 Visigotët
 Ostrogotët
 Lufta kimbrike
 Historia e Romës
 Beteja e Pyllit Teutoburg
 Invazionet barbare
 Jus
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Agger
 Perandoria Romake Perëndimore
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arx
 Besimet e lashta mesdhetare
 Beteja e Kanaesë
 Beteja e Dyrrahut
 Beteja e Kynoskephalai-t
 Beteja e Tigranocertës
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Imperator
 Agentes in rebus
 Frumentarii
 Tirones
 Vigiles
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Magister militum Ilirikum
 Dux
 Cirku Romak
 Claustra Alpium Iuliarum
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dominati (Roma)
 Equites
 Festivalet Romake
 Forumet Romake
 Gens
 Harku i Triumfit
 Horacët dhe Kuriacët
 Kalendari Romak
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kohorta (njësi ushtarake)
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Larja në Romën e Lashtë
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Legjioni romak
 Lidhja Latine
 Limes Alutanus
 Limes Britannicus
 Limes Dacicus
 Limes Danubii
 Limes Moesicus
 Limes Pannonicus
 Limes Porolissensis
 Limes Sarmatiae
 Limes Transalutanus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Luftërat dalmato-romake
 Lufta e Dytë Punike
 Luftërat e hebrenjve
 Lufta e parë judeo-romake
 Luftërat iliro-romake
 Luftërat judeo-romake
 Lufta jugurtine
 Luftërat romako-greke
 Luftërat Romako-Latine
 Luftërat romako-maqedonase
 Lufta e Parë Romako-Maqedonase
 Lufta e dytë romako-maqedonase
 Lufta e tretë romako-maqedonase
 Luftërat romako-parthiane
 Luftërat romako-perse
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Njësitë matëse romake
 Optimates dhe populares
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Prokopi i Çezaresë
 Roma e Lashtë
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 Tempulli Romak
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Turma (njësi ushtarake)
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Proçesionet fallike
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vallum
 Veshjet në Romën e lashtë
 Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Citime fundore

Bibliografia





 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.









 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.









  (titulli origjinal i veprës 







 Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990) –  for Prosper's hagiographic portrayal of Leo.



 Prokopi i Çezaresë, "The Vandalic War" in The History of the Wars, Books III & IV, trans. H. B. Dewing (Cambridge; Mass. 1916).
 M. Quercioli, Le mura e le porte di Roma, Newton Compton, Roma, 1982.









 Viktor Vitensi, History of the Vandal Persecution, trans. J. Moorhead (Liverpool, 1992).

Kategoria:Ngjarje në 455
Kategoria:Roma e Lashtë
Kategoria:Italia romake
Kategoria:Luftëra që përfshijnë Perandorinë Romake
Kategoria:Luftëra ku përfshihen fise gjermanike
Kategoria:Luftëra të lashtësisë
Kategoria:Shekulli V në Perandorinë Romake
Kategoria:Plaçkitje
Kategoria:Luftëra në Evropë