Limes Sarmatiae

Limes Sarmatiae (latinisht për "Kufiri Sarmat"), i njohur edhe si Digat e Dreqit (hungarisht: Ördög árok, ose Csörsz árka), janë disa vargje fortifikimesh romake të ndërtuara kryesisht gjatë sundimit të Kostandinit të Madh ( 306–337), që shtrihen midis Hungarisë, Rumanisë dhe Serbisë së tanishme. Limesi u ndërtua gjatë gjysmës së parë të shekullit të IV, pasi Dakia ishte braktisur përfundimisht nën sundimin e perandor Aurelianit rreth vitit 271.

Historia
Fortifikimet përbëheshin nga një varg pengesash dhe hendeqesh dheu që rrethonin luginën e Lumit Tisia (Lumi Tisa). Ishte një sistem Vallum-esh paralele që shtriheshin nga fortesa legjionare e Aquincum (Panonia e Poshtme, në Budapestit modern) në drejtim të lindjes përgjatë vijës veriore të Maleve Karpate në afërsi të Debrecenit dhe pastaj në drejtim të jugut deri në Viminacium (Mezinë e Sipërme, afër Stari Kostolacit modern) Devil's Dykes essays with photos (në hungarisht)  për rreth 700 kilometra (1.260 km nëse konsiderohet se ishin në tre linja të ndryshme) dhe që u realizua në disa faza. Hendeku origjinal në disa pjesë të tij arrinte 5-8 metra gjerësi dhe 2-3 metra thellësi.

Duket se Kostandini I, pas sukseseve të arritura në Ultësirën e lumit Tibiscus midis viteve 322 dhe 334, në veri-lindje të Danubit të mesëm, kundër popullsive sarmate të Iazigëve, do të niste ndërtimin (megjithëse nisja origjinale ndodhi gjatë Luftërave Markomanike të Mark Aurelit) të një vallum që mund ta mbronte perandorinë. Tashmë territori i iazigëve, një fis sarmat që banonte Luginën e Tisas që ishte pranuar në perandori dhe të kthyer në aleatë dhe klientë të përandorisë nga Kostandini,Amian Marcelini, Rerum gestarum libri, XVII, 12 15. duke e mbrojtura tashmë nga inkursionet lindore të gotëve dhe gepidëve përreth.The Penguin Historical Atlas of the Ancient Rome, Penguin, 1995. fq. 87

parapamje|majtas|354px|"Limes Sarmatiae", "Diga e Dreqit" ose "Hendeku i Djallit" në Ultësirën Panonike, një varg fortifikimesh romake të bëra nga Kostandini I
Disa elemente të fortifikimeve, megjithatë, datojnë nga shekulli II i e.s. dhe me gjasa përbënin një vijë të mëparshme mbrojtëse të ndërtuar nën sundimin e perandor Mark Aurelit ( 161–180) në kohën e Luftërave Markoanike, rasti i parë që Lugina e Tisas u pushtua nga romakët.

 synonte të zgjeronte limesin dhe u ndërtua në të njëjtën kohë me Murin e Kostandinit]] në Vllahi (i lidhur me Limes Moesicus). Ai gjithësesi, u shkatërrua pas disa vitesh, në fund të shekullit të IV.

Në fak, në vitin 374, kuadët, një fis gjermanik në atë që tani është Moravia dhe Sllovakia, të shqetësuar nga ngritja e fortesave romake të "Limes Sarmaticus" në veri dhe lindje të Danubit, në atë që ata e konsideronin si territorin e tyre dhe të mërzitur akoma më tepër nga vrasja e pabesë e mbretit të tyre, Gabinius, kapërcyen lumin dhe rrënuan provincën e Panonisë.

Valentiniani urdhëroi ndërtimin e burgi (fshatra të fortifikuara) të shumtë përgjatë Danubit, veçanërisht në zonën që kufizohej me kuadët në veri dhe iazigët në lindje rreth viteve 371-372. Jo rastësisht vetë Amian Marcelini thotë se përforcoi praninë ushtarake në territorin e kuadëve në pikën që ai duket se gjendej nën sundimin romak.Amian Marcelini, Rerum gestarum libri, XXIX, 6.1-2. Kësaj periudhe i përkasin disa fortifikime romake në Hatvan-Gombospuszta (600 km në veri të Aquincum) dhe në Felsőgöd (Contra Constantia e lashtë) përgjatë Hendekut të Dreqit, funksioni i të cilës është dukshëm ai i ndarjes së dy popullsive aleate të kuadëve dhe iazigëve nga kryerja e përbashkët e inkurisioneve të reja në territorin romak. Në fakt pak më vonë (duke nusur tashmë nga fundi i vitit 373 dhe fillimi i vitit 374) një inkursion i ri i këtyre popullsive do të çonte në rrënimin e Panonisë dhe Mezisë superiore, saqë Valentiniani I u detyrua të ndërmerrte një fushatë ushtarake ndëshkimore në territorin e kuadëve në fund të verës së vitit 375.Amian Marcelini, Rerum gestarum libri, XXX, 5-6. Në vitin 375, perandori Valentiniani I e rimori Panoninë me mjaft legjione. Pas një fushate të shkurtër, ai i mundi me shpejtësi kuadët, duke riparuar fortifikimet e "Limes Sarmaticus".

Sidoqoftë, gjatë një audience me një përfaqësues nga kuadët në Brigetio përgjatë Lumit Danub (tani Szőny në Hungari), sjellja e të dërguarëve e zemëroi aq shumë Valentiniani sa ai pësoi një apopleksi cerebrale, ndërsa u bërtiste i zemëruar atyre, që çoi në vdekjen e tij më 17 nëntor.

Duke pasuar vdekjen e tij, luftërat e brendshme dhe mungesa e udhëheqjes së mirë në Perandorinë Romake çoi në tejkalimin dhe shkatërrimin e "Limes Sarmatiae".

Legjendat dhe letërsia
Legjenda popullore hungareze, e cila u përhap kryesisht në Jászság, e lidh ndërtimin e tij me longobardët dhe një mbret të quajtur Rád, dhe emrin e saj nga emri i mbretit avar Csörsz, i cili sipas legjendës, u godit për vdekje nga rrufeja afër hendekut të ndërtuar për të. Legjenda të ngjashme ekzistojnë në Transilvani për mbetjet e njohura si Rruga e Rapsonné-s, Rruga e Zanave, Hendeku i Djallit etj.

Sipas një versioni tjetër, princi Csörsz – në versionin e tanishëm një zot bohem ose tjetër zot – e ndërtoi hendekun, pasi nusja e tij do të martohej me të vetëm me kushtin që ai mund të vinte nëpërmjet ujit ose me anije përmjes tokës. Gërmimi i hendekut mori disa dekada. Një djalë, babai i të cilit kishte punuar largë shtëpisë që kur ishte i vogël, e njohu babain e tij nga disa shenja. Ai do ta vriste zotërinë tiran, që ndërtoi hendekun.

Gjurmët e fortifikimeve dhe hendeqet kufitare para pushtimit hungarez shpesh janë quajtur Hendekët e Dreqit dhe Digat e Csörsz-it në zonën hungareze. Sllavët e Basenit të Karpateve janë gjithashtu famijar me emrin chertovski-yarek (Mbrojtja e Djallit).

Poema e Mihály Tompas Csörsz árka bazohet në legjendën popullore, ku Csörsz-i kërkon dorën e vajzës së mbretit longobard Rád Mirage, por ai vendos si kusht se Csörsz-i duhet të ndërtonte një kanal.

Në veprën e József Gvadányi-t, Egy falusi nótáriusnak budai utazása, protagonisti bie në Hendekun e Csörsz-it gjatë rrugës së tij nga Nagy-Peleske në Buda gjatë një stuhie para Jászberény-t. Sipas komentit të vetë Gvadányi-t: nga Füredtől-i e në vijim, një hendek i gjerë përgjatë gjithë Jászaság-ut dhe sipas një tradite fshatare njëfarë mbreti Csősz – disa e quajnë atë mbret të Bohemisë – donte ta sillte Tisën në Danub nëpërmjet tij.

Gjithashtu Csörsz Király shfaqet në veprën e Imre Seress Magyar mondavilág, 12 költői beszély (1887, Budapest, Pfeifer Ferdinand; Legjenda Hungareze, 12 Rrëfime Poetike)

 Shiko gjithashtu 

 Kostandini i Madh
 Valentiniani I
 Mark Aureli
 Amian Marcelini
 Panonia
 Fusha e Panonisë
 Iliriku
 Prefektura e Ilirikut
 Dioqeza e Ilirikut
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Mëzia
 Mëzia e Epërme
 Dakia
 Trakia
 Invazionet barbare
 Migrimet sllave në Ballkan
 Agger
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arsimi në Romën e lashtë
 Arti romak
 Arx
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Burgus
 Castellum
 Castra
 Cirku Romak
 Claustra Alpium Iuliarum
 Contio
 Cursus honorum
 Çitadela
 Domus
 Dux
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Filozofia e lashtë romake
 Forumet Romake
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Harku i Triumfit
 Honestiores dhe humiliores
 Horreum
 Iliro-romakët
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Kalendari Romak
 Kështjella e Beogradit
 Kleisoura (distrikt bizantin)
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Legjioni romak
 Limes
 Limes Alutanus
 Limes Britannicus
 Limes Dacicus
 Limes Danubii
 Limes Moesicus
 Limes Pannonicus
 Limes Porolissensis
 Limes Sarmatiae
 Limes Transalutanus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Lista e fiseve të hershme gjermanike
 Llaçi romak
 Lupanari
 Magjistratët romakë
 Magister militum Ilirikum
 Mansio
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Mitologjia romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Muret e lashta të Durrësit
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Muri i Hadrianit
 Muri i Trajanit
 Optimates dhe populares
 Pallatet perandorake të Romës
 Pax Romana
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Republika Romake
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Soli (hyjni)
 Spektaklet Romake
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Trashëgimia romake në Kosovë
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ura romake
 Ushtria Romake
 Valetudinarium
 Vallum
 Veshjet në Romën e lashtë
 Vila Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

 Referime 

Bibliografia

 Éva Garam, Patay Pál, Sándor Soproni: Sarmatischen Wallsystem im Karpatenbecken, Régészeti Füzetek Ser. II. No. 23., Magyar Nemzeti Múzeum, Budapest, 1983, 2003.

 Eszter Istvanovits, Valéria Kulcsár: The history and perspectives of the research of the Csörsz Ditch. XVIIIth International Congress of Roman Frontier Studies. Aman, 2000.

 E. Luttwak, La grande strategia dell’Impero romano, Milano, 1981.
 Amian Marcelini, Rerum gestarum libri.
 András Mócsy, Pannonia and Upper Moesia, Londër, 1974

 Patay Pál: Neuere Ergebnisse in der topographischen Untersuchung der Erdwalle in der Tiefebene, Móra Ferenc Múzeum Évkönyve, Szeged, 1969/2
 The Penguin Historical Atlas of the Ancient Rome, Penguin, 1995.

 Sándor Soproni: Limes sarmatiae''. Archeológia Értesítő 96., Budapest, 1996 fq. 43–52.
 J. R. Whittaker, Le frontiere imperiali, te Storia dei Greci e dei Romani, volume 18, La Roma tardo-antica, per una preistoria dell’idea di Europa, Milano, 2008.

Lidhje të jashtme



Kategoria:Iliriku
Kategoria:Fortifikime
Kategoria:Kufij
Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike
Kategoria:Historia antike e Ballkanit
Kategoria:Ndërtesa dhe struktura të mëparshme në Evropë
Kategoria:Monumente në Serbi
Kategoria:Monumente në Rumani
Kategoria:Sllovaki
Kategoria:Historia e Hungarisë
Kategoria:Site Romake