Peripli

Peripli ose periplusi është një dokument dorëshkrimor që liston portet dhe vendreferimet bregdetare, në renditje dhe me largësi të përafërta të ndërmjetëve, që kapiteni i një anijeje mund të presë të gjejë përgjatë brigjeve. Në këtë kuptim, peripli ishte një llojë rregjistri që kryente të njëjtin qëllim si itinerarium-i i mëvonshëm romak i ndalesave rrugore. Megjithatë, lundërtarët grekë i shtonin shënime të shumëllojta, që, nëse ishin gjeografë profesionistë, siç shumë ishin, bëheshin pjesë e shtesave në gjeografinë greke.

Forma e periplit është të paktën aq e vjetër sa historiani më i hershëm grek, joniani Hekateu i Miletit. Veprat e Herodotit dhe Tukididit përmbajnë pasazhe që duket se janë mbështetur në periple.

Një peripël ishte gjithashtu një udhëzues i lashtë naval për manovrimin gjatë sulmit të triremat do ti dilnin nga krahët ose rrethonin mbrojtësit për ti sulmuar ata nga mbrapa.

Periplus është forma e latinizuar e fjalës greke  (periplous, nga kontraktimi i  – periploos), që do të thotë "të lundrosh përqark". Të dyja pjesët, peri- dhe -plous, ishin prodhimtare në mënyrë të pavarur: folësit e greqishtes e kuptonin termin fjalë për fjalë; megjithatë, ai zhvilloi pak kuptime të veçanta, një nga të cilët u bë termi standard në lundrimin e lashtë të fenikasve, grekëve dhe romakëve.

Peripël të njohur
Studiuesit njohin mjaft shembuj periplësh:

 Fenikas 
 "'Lundrimi Fenikas Përqark Afrikës nën patronazhin e faraonit egjiptian Neko II, diku midis viteve 610 dhe 594 p.e.s.. Thuhet se ata e kryen lundrimin në tre vjet, duke lundruar nga Deti i Kuq përqark Afrikës duke u kthyer në grykëderdhjen e Nilit. Në këtë mënyrë ata mund të kenë qenë të parët që përshkuan Rrugën e Kepit. Këtë lundrim e raporton edhe Herodoti, ndërsa Straboni, Polibi dhe Ptolemeu e vënë në dyshim. Kjo lidhet me veprimtarinë e ngjeshur të faraonit Neko II për të rritur fuqinë detare të Egjiptit, duke rekrutuar greko-jonianë të zhvendosur, për ti futur në marinën e tij që vepronte si në Mesdhe, ashtu dhe në Detin e Kuq. Thuhet se Neko II kishte nisur punimet për ndërtimin e një kanali që të lidhte Nilin me Detin e Kuq, që do të përfundohej vetëm nën sundimin e mbretit pers Dari i Madh (522-486 p.e.s.), duke u bërë pararendësi i Kanalit modern të Suezit. Sipas historianëve modernë, hollësitë e rrëfimit të Herodotit konfirmojnë të vërtetën e raportimit fenikas, madje sugjerojnë mundësinë se fenikasit e njihnin modelin rruzullor të Tokës. Megjithatë, asgjë e sigurtë rreth njohurive të tyre gjeografike dhe lundrimtare nuk ka mbijetuar, pavarësisht se dihet se atë bënë përparime të rëndësishme në këtë fushë.
 Peripli i Himilko Lundrimtarit, pjesë të cilat janë ruajtur te Plini Plaku dhe Avienusi.
 Peripli i Hano Lundrimtarit, kolonist dhe eksplorator kartagjenas që eksploroi brigjet e Afrikës nga Maroku i tanishëm drejtuar në jug deri në Senegal në shekullin e VI ose të V p.e.s..

 Grekë 
 Peripli i Skylaksit të Kariandës, në Karia, që thuhet se lundroi përgjatë Lumit Ind dhe pastaj në Suez me nismën e Darit të Madh. Ky udhëtim përmendet nga Herodoti dhe peripli i tij citohet nga Hekateu i Miletit, Aristoteli, Straboni dhe Avienusi.
 Peripli Masaliot, një përshkrim i rrugëve tregtare përgjatë brigjeve të Atlantikut Evropian, nga lundërtarë anonimë grekë nga Masalia (tani Marseja në Francë), me gjasa daton nga shekulli VI p.e.s., i ruajtur gjithashtu te Avienusi.
 Pitea i Masilies, (shekulli IV p.e.s.) Mbi Oqeanin (), nuk ka mbijetuar; kanë mbetur vetëm disa pjesë të tij, të cituara ose perifrazuara nga autorët e mëvonshëm, duke përshfirë Strabonin, Diodor Sikuli, Plini Plaku dhe te Ora maritima e Avienusit.
 Përshkrimi nga Euthimenesi i Afrikës Perëndimore (rreth çerekut të tretë të shekullit të VI p.e.s.). Rrëfimet e tij të publikuara nuk kanë mbijetuar, por duket se kanë qenë të njohura, të paktën si dokument i dorës së dytë nga Plutarku.
 Periplusi i Pseudo-Skylaksit (, Periplus tes thallases tes eikumenes Europes kai Azias kai Libyes) i shkruar nga një autor i quajtur Pseudo Skylaks. Këtij peripli përgjithësisht i atribuohet një datë midis shekullit të IV dhe të III p.e.s..
 Peripli i Nearkut shqyrton zonën midis Indusit dhe Gjirit Persik nën urdhërat e Aleksandrit të Madh. Ai qe burim për Strabonin dhe Arrianin, mes të tjerëve.
Mbi Detin e Kuq nga Agatharkidi. Fragmente të ruajtura te Diodor Sikuli dhe Foti I.
 Peripli i Skymnit të Hiosit që daton rreth vitit 110 p.e.s., nga i cili kanë mbijetuar vetëm disa fragmente.
 Peripli Detit Eritreas ose Detit të Kuq (, Períplous tē̂s Erythrâs Thalássēs) është shkruar nga një aleksandrin i helenizuar/romanizuar i shekullit të I të e.s.. Ai jep një itinerar bregdetar të Detit Eritreas (të Kuq), duke filluar nga porti i Berenice Trogloditikas. Përtej Detit të Kuq, dorëshkrimi përshkruan brigjet e Indisë deri në Lumin Gang si dhe brigjet e Afrikës (të quajtur Azania). Autori i panjohur i Periplit të Detit Eritreas pohon se Hipalosi, një marinar, njihte "erërat musonike" që e shkurtonin udhëtimin nga India në Detin e Kuq. Gjithashtu sipas dorëshkrimit, Briri i Afrikës quhej "Aromaton akron (, Kepi i Erëzave") apo Aromaton emporion (, Empori i Erëzave), ndërsa Jemeni modern ishte i njohur si "Vendi i Temjanit".
 Peripli i Detit Euksin (, Períplous toû Euxeínou Póntou, ), një përshkrim i rrugëve detare përgjatë brigjeve të Detit të Zi, i shkruar nga Arriani (, ) në fillim të shekullit të II-të të e.s..
  () i shkruar nga një autor anonim rreth gjysmës së dytë të shekullit të III.
 Peripli i Detit të Jashtëm () i Marcianit të Heraklesë (, Markianòs Hērakleṓtēs; ) i cili përmend vende që nga Oqeani Atlantik deri në Kinë.
 Peripli i Detit të Brendshëm ((, Periplūs tēs entos thalassēs) i Menipit të Pergamit () që ka mbijetuar falë përfshirjes së një Epitomi të Periplit të Menipit nga Marciani i Heraklesë rreth vitit 400.
 Topografia e Krishterë (, ) e Kozma Indikopleustit (, që në shqip përkthehet Kozmai që lundroi në Indi) që në shekullin e VI, gjatë sundimit të Justinianit të I bëri disa udhëtime në Indi, të cilat i shkroi rreth vitit 550 në një manastir të Sinait.

Rahnāmag-ët persë
Lundërtarët persë kishin prej kohësh udhëzuesit e tyre lundrues, të quajtur rahnāmag  në persishten e mesme (nga lʾs (rāh, “rrugë”) + nʾmk' (nāmag, “libër”). Prej kësaj rrjedh termi  (rāhnāmaj),  (rahnāmaj), një huazim nga persishtja pahlavi, dhe  rahnāmeh). Ata listonin portet, vendreferimet bregdetare dhe largësitë përgjatë brigjeve.

Këta udhëzues lundrimi të shumë-cituar, tëë humbur datojnë të paktën nga shekulli XII. Disa prej tyre e përshkruanin Oqeanin Indian si "një det i vështir për tu përshkruar" dhe paralajmëronin se "rënia përqark e detit" e bënte të pamundur rikthimin.

Shiko edhe
 Tabula Peutingeriane
 Itinerarium
 Hartografia Nautike
 Portolanët
 Historia e detarisë së lashtë
 Marinat dhe anijet e lashta
 Historia Detare
 Lundrimi Përqark Botës
 Studimet Detare

 Referime 

Bibliografia










































Lidhje të jashtme


Kategoria:Hartografi
Kategoria:Navigim
Kategoria:Transport detar
Kategoria:Kultura detare
Kategoria:Lundrim
Kategoria:Profesione detare
Kategoria:Letërsi e lashtë
Kategoria:Histori detare
Kategoria:Gjeografi historike
Kategoria:Histori e teknologjisë
Kategoria:Dorëshkrime
Kategoria:Gjeografi detare