Monumentet paleokristiane të Ravenës

Monumentet Paleokristiane të Ravenës janë një varg sites të futura nga UNESCO-ja në listën e vendeve të trashëgimisë botërore nga 7 dhjetori 1996. Grupi përbëhet nga tetë monumente që i përkasin shekullit të V dhe të VI: Mauzoleu i Gala Placidias, Pagëzimorja Neoniane, Pagëzimorja e Arianëve, Kapela Arkipeshkvnore, Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo, Mauzoleu i Teodorikut, Bazilika e San Vitales dhe Bazilika e Sant'Apollinare in Classe.

Futja e këtyre tetë monumenteve mes vendeve të trashëgimisë botërore i detyrohet katër vlerësimeve: cilësia e mozaikëve në ta (kriterii I), dëshmia që këtë ofrojnë për raportet artistike dhe fetare midis shekullit të V dhe të VI midis perëndimit dhe lindjes (kriteri II), prania e mozaikëve të karakterizuar nga një përzjerje e stileve të traditës greko-romake dhe të ikonografisë së krishterë (kriteri III) dhe duke qenë se përbëjnë një kompleks artistik dhe arkitekturor fetar dhe mortor emblematik të shekullit të VI (kriteri IV).

 Historia 

Midis shekullit të II dhe të III porti i Ravenës, ndërtimi i të cili i detyrohet perandorit Oktavian August, do të bëhej një bazë e rëndësishme ushtarake që i mundësoi qytetit ta ngrinte progresivisht statusin e tij. Për ti ikur kërcënimeve të sovranit visigot Alariku I në vitin 402 perandori Honorius e zhvendosi kryeqitin e Perandorisë Perëndimore nga Mediolanum në Ravena, që nëpërmjet rëndësisë së saj do të pasurohej nga vepra të shumta monumentale, në fakt gjysmës së parë të shekullit të V i përkasin Mausoleu i Gala Placidias dhe Pagëzimorja Neoniane, por megjithë këtë, Ravena do të shkatërrohej nga luftërat e vazhdueshme për pushtet që do ta çonin në një varfërim të përgjithshëm progresiv. Përveç luftërave të brendshme, qytetit iu desh të përballonte edhe fenomenin natyror të fundosjes që do të shkaktonte uljen e lagunës, duke e kthyer zonën kënetore dhe portin e Klases të papërdoreshëm. 

Ravena mbeti kryeqytet i Perandorisë Perëndimore deri në vitin 476 kur mbreti i herulëve, Odoakri rrëzoi perandorin e ri Romul Augustulin, për ta mbajtur pushtetin deri në vitin 493, kur do të mbërrinte mbreti i ostrogotëve, Teodoriku i Madh. Duke u bërë kryeqyteti i Mbretërisë Ostrogote, Ravena do të njihte një periudhë zhvillimi të fortë, do të zgjeroheshin muret, do të bonifikoheshin kënetat, do të ristrukturohej infrastruktura e periudhës romake dhe do të ndërtoheshin shumë ndërtesa kulti, midis të cilave Pagëzimorja e Arianëve, Kapela Arkipeshkvnore, Basilika e Sant'Apollinare Nuovo dhe Mauzoleu i Teodorikut.

parapamje|312px|Mozaikë të kupolës me simbolet e katër ungjilltarëve, dhe lunetave me apostujt
Me shpërthimin e Luftës Bizantino-Gotike në vitin 540 gjenerali bizantin Belisari për llogari të perandorit Justiniani I do ta pushtonte Ravenën duke bërë menjëherë kryeqytet të Ekzarkatit të Italisë. Qyteti do të bëhej në këtë mënyrë një qendër e rëndësishme shkëmbimesh midis kulturës perëndimore dhe asaj lindore dhe, megjithë fundosjen e tokës dhe ç'rregullimet e rënda hidrogjeologjike të gjeneruara, porti i tij i vjetër do të mbahej në funksion.

Justiniani do të vendoste në selinë arkipeshkvnore (i pari në histori) Maksimianin, njeri besnik i tij që përgjatë mandatit të tij u shqetësua të bënte qytetin një qendër të rëndësishme kulturore kishtara njëlloj me Romën dhe Bizantin, duke përuruar ndërtesa madhështore si Bazilika e San Vitales dhe Bazilika e Sant'Apollinare in Classe. Rëndësia në rritje dhe zgjerimi i Arkidioqezës së Ravenës, tashmë autoqefale dhe e dyta vetëm ndaj Dioqezës së Romës, do ta bindëte në vitin 666 perandor Konstancin e II të nxirte një privilegj që i garantonte arkipeshkvisë juridiksionin e plotë mbi Emilia-Romanjën. Pavarësia dhe fuqia e Arkidioqezës së Ravenës do të ishin disa herë objekt përplasjeje me papatin, sa që në vitin 680 arkipeshkvi Teodor do të vendoste ta braktiste autoqefalinë duke shkaktuar një varg rrebelishem dhe një dobësim progresiv të pushtetit arkipeshkvnor, që pastaj do të pushohej nga rënia e Ekzarkatit të Italisë në vitin 751 dhe mbërritjes së mbretit longobard Astulf.

 Monumentet 
 Mauzoleu i Gala Placidias 
parapamje|majtas|381px|Mauzoleu i Gala Placidias
Mauzoleu u porosit në gjysmën e parë të shekullit të V nga Gala Placidia, motra e perandorit Honorius dhe regjente për llogari të birit të Valentinianit. Ndërtesa, më parë e lidhur me Kishën e Santa Croce-s, me gjasa ishte një shenjtërore (sacellum) kushtuar Shën Lorencit që edhe pse e ndërtuar me funksionin e mauzoleut nuk do ti bujtëte kurrë mbetjet fundore të perandoreshës, pasi ajo do të vdiste dhe varrosej në Romë. Plani i ndërtesës ishte sipas kryqit latin në qendër të të cilit është e pranishme një kupolë e mbajtur nga katër penakë dhe e përfshirë në një kulëz katërkëndore.

Edhe këtu si në monumentet e tjera ravenase, fundosja e ka ulur shumë strukturën origjinale, që sot shfaqet me tavanin e krahëve më pak se dy metra nga toka, por më parë ishin mjaft të larta. Brendësia është e dekoruar pasurisht nga një cikël mozaikësh që, megjithëse të restuaruar periodikisht shekull pas shekulli, tani gjendet i plotë.

parapamje|389px|Mozaikë të lunetës së drerëve, Mauzoleu i Gala Placidias
Kupola qendrore e mbizotëron ndërtesën, dhe ka anash katër luneta, ndërsa tre luneta të tjera gjenden në skajin e krahëve, ndërsa voltat barrelë të krahëve janë mbuluar nga një tapet i stilizuar në sfond të kaltër me ndikim iraniko-sasanid.

Në qendër të kupolës gjendet kryqi në një tapet yjesh në sfond të kaltër, ndërsa në katër këndet gjenden simbolet e ungjilltarëve. Lunetat e kupolës paraqesin çifte shenjtorësh dhe apostujsh, me krahët të ngritur në adhurim drejtë qendrës ideale të ndërtesës, kryqit.

parapamje|majtas|389px|Mozaiku i Bariut të Mirë, Mauzoleu i Gala Placidias
Te krahët spikasin lunetat e viriut dhe të jugut, me Shën Lorencin dhe me të famshmin Bari të Mirë, do me thënë Krishtin, të paraqitur pa mjekërr, i ulur mbi një shkëmb dhe i rrethuar nga dhëntë që drejtohen nga ai. Luneta perëndimore është dekoruar nga drerë midis degë pemësh që krijojnë një krua (të mbështetura në një pasazh të Psalmeve ashtu si një dre kërkon ujë, ashtu dhe shpirti kërkon Zotin).

Paraqitja, e pasur me ngjyra, tregon përsëri aftësinë për të krijuar volume dhe organizimin realist në hapsirë të trupave, me figura në plan të parë dhe të dytë, sipas një stili akoma të lidhur me artin e lashtë. Nuk mungojnë referimet ndaj simboleve kristiane, si pëllumbat që pinë në burim (simbol i shpirtrave të krishtera që pijnë nga hiri hyjnor) dhe drerë.

parapamje|321px|Pamje e Pagëzimores Neoniane, me burimin pagëzues përpara
 Pagëzimorja Neoniane 
E vendosur pranw Katedrales sw Ravenws dhe pak a a shumë bashkwkohëse me Mauzoleun e Gala Placidias, Pagëzimorja Neoniane ia detyron emrin e saj peshkopit Neon, që rreth vitit 458 do ta dekoronte me mozaikë) apo Pagëzimorja e Ortodoksëve dhe Pagëzimorja e San Giovanni in Fonte (për ta dalluar nga Pagëzimorja pasuese e Arianëve).

parapamje|majtas|291px|Pagëzorimorja Neoniane
Nëpërmjet fundosjes tipike të Ravenës sot është groposur me rreth 2 metra; në planimetri paraqet formë tetëkëndore, së jashtmi ka një veshje të thjeshtë në tulla me lezena dhe harkada të verbëra që i përkasin ndërtimit origjinal dhe do të rimereshin nga modele veriore (p.sh.: Bazilika Palatine e Kostandinit në Trir apo Bazilika e San Simpliciano-s në Milano), çatia me një kupolë është tërësisht e dekoruar me mozaikë sipas tre unazave. Unaza e jashtme paraqet një varg arkitekturash fiktive me tre pjesë në qendër të të cilave gjenden tetë altarë, nga të cilët katër me ungjijë të hapur, fasha e dytë paraqet dymbëdhjetë apostujt në sfond të kaltër me toga dhe pallium, në fund në rrethin qendror, mbi sfond të artë gjendet skena e pagëzimit të Jezusit me Gjon Pagëzorin në aktin e dhënies së sakramentit Krishtit të futur në Jordan deri në mes. Edhe faqet e mureve të pagëzimores paraqesin një dekorim të pasur me stuko, afreske, mozaikë dhe mermerë polikromikë.

Çatia, fillimisht e sheshtë, do të zëvendësohej me një kupolë (e lehtësuar nga tuba balte) rreth vitit 458 nga peshkopi Neon, i cili do të mundësonte edhe dekorimin me mozaikë. Në veçanti në tavan, midis tre unazash paraqiten subjekte të ndryshme: Unaza e jashtme, me sfond të kaltër, paraqet një vargë arkitekturash fiktive tripjesëshe, që krijojnë një efekt alternues midis të lugtave dhe të mystave; në qendër të kamareve gjenden tetë altare, nga të cilët katër me ungjijë të hapur të ungjilltarëve të alternuar me katër frone me simbole të Krishtit (hetomasia).

parapamje|468px|Pamje e brendshme e kupolës së Pagëzimores Neoniane
Unaza e dytë është më interesantja dhe paraqet dymbëdhjetë apostujt në sfond të kaltër, me veshje (toga dhe pallium) të alternuara në ngjyra të bardha dhe të arta. Dhjetë apostuj kanë një kurorë mes duarve, ndërsa Pjetri çelësat dhe Pali rrotullën e ligjit. Imazhet paraqesin gjithësesi një konsistencë plastike dhe një ndjesi lëvizjeje, që dëshmojnë raportet e pandërprera me mjedisin romak; njëkohësisht tregues i raporteve me botën bizantine janë polikromia e gjallë, monumentaliteti dhe hieracitetit i figurave. Apostujt nuk paraqesin brerore dhe ndahen nga intervale shandanësh, që simbolizojnë Pasionin e Krishtit.

parapamje|majtas|273px|Mozaiku qendror i kupolës së Pagëzimores Neoniane
Në rrethin qendror, në sfond të artë, gjendet skena e Pagëzimit të Jezusit me Shën Gjon Pagëzorin në aktin e dhënies së sakramentit Krishtit të zhytur deri në mes në Jordan; nga lumi shfaqet edhe një personifikim në të djathtë, i nëvizuar nga shkrimi Iordañ, ndërsa mbi Krishtin qëndron pëllumbi i Shpirtit të Shenjtë. Fytyrat e Jezusit dhe të Pagëzorit do të rimodeloheshin në shekullin e XVIII nga restauratori roman Felice Kibel, prandaj pjesa qendrore e skenës, me konture të dukshme, nuk është më ajo origjinale. Në veçanti pagëzimi kryhej nëpërmjet zhytjes siç mund të vërehet në Pagëzimoren e Arianëve.

Edhe faqet e mureve të pagëzimores paraqesin një dekorim të pasur me stuko, afreske, mozaikë dhe mermerë polikromikë, që ka referime të tjera krahasuese në monumentet ravenase të Artit Paleokristian.

parapamje|upright=1.35|Pagëzimorja e Arianëve, mozaiku i kupolës
 Pagëzimorja e Arianëve 
Teodoriku i Madh, edhe pse vetë ishte me besim arian, vendosi ti bënte të bashkëjetonin paqësisht gotët (pikërisht të besimit arian) dhe latinët ("ortodoksë", në kuptimin që ishin ndjekës doktrinës kanonike), por duke i mbajtur dy etnitë të ndara. Kjo zgjedhje do të bënte që të krijoheshin lagje të veçuara dhe ndërtesa të dyfishta kulti në qytet. Pallati i Regio Caesaris do të zgjerohej dhe do të ndërtohej një bazilikë për arianët (Kisha e tanishme e Santo Spiritos), dhe një pagëzimore, tani e quajtur Pagëzimorja e Arianëve, për ta dalluar nga Pagëzimorja Neoniane.

parapamje|majtas|372px|Pamje e jashtme e Pagëzimores së Arianëve
E ndërtuar në gjysmën e parë të shekullit të VI. Me ardhjen e bizantinëve pagëzimorja do të shndërrohej në kultin kanonik në vitin 561, duke u kthyer në orator kushtuar Virgjëreshës, megjithëse i ruajti të paprekura dekorimet dhe simbologjinë ariane. 

Edhe ajo ka plan tetëkëndor por me sipërfaqje më të vogël përkundrejtë mozaikëve të pagëzimores tjetër, prandaj unazët koncentrike janë vetëm dy, me një dekorim të ngjashëm me tjetrën. Në unazën e jashtme paraqiten dymbëdhjetë apostujt në aktin e ofrimit të kurorave dhe rrobave të ndarë nga palma në vend të shandanëve, froni i zbrazur i hetimasisë. Ndërsa në qendër paraqitet Pagëzimi i Krishtit me Shën Gjon Pagëzorin, personifikimin e Jordanit dhe pëllumbi i Shpirtit të Shenjtë) por e thjeshtëzuar, me figura më statike dhe përsëritëse në pamje, me veshje më të thjeshta (vetëm toga të bardha), volume të sheshta dhe kaligrafike (palosjet duken vetëm të vizatuara).

parapamje|273px|Mozaiku qendror i kupolës së Pagëzimores së Arianëve
Spikat gjithashtu pohimi tashmë mbizotërues i fundit të artë, që po imponohej në të gjithë botën mesdhetare, si mjet për të paraqitje më abstrakte dhe simbolike, të përmbytur nga një dritë të botës së përtejme, në përputhje me konceptimin filozofik të Plotinit, sipas të cilit bukuria estetike duhet ta ngrinte në shpirtin intelektual, që i tejkalon format e përmasave mondane duke i zbutur kontrastet, duke nxitur soditjen asketike të Njëshit.

 Kapela Arkipeshkvnore 
Kapela e Pallatit Arkipeshkvnor të Ravenës është një kapelë e vendosur në katin e parë të Pallatit Arkipeshkvnor (tashmë seli e Museo Arcivescovile di Ravenna).

parapamje|majtas|422px|Mozaiku i Krishtit Luftëtar të Kapelës Arkipeshkvnore
Kapela është futur që nga viti 1996 në listën e vendeve italiane të trashëgimisë botërore nga UNESCO, në brendësi të vargut të vendeve të quajtura "Monumentet paleokristiane të Ravenës". 

Monumenti i vetëm me natyrë ortodokse që u ndërtua gjatë mbretërimit të Teodorikut, Kapela Arkipeshkvore, e njohur edhe si Cappella di Sant'Andrea, është oratori i lashtë i peshkopit ravenas, e urdhëruar nga peshkopi Pjetri II dhe kushtuar Shën Pjetër Fjalartit, arkipeshkvi i Ravenës nga viti 433 deri në vitin 450. Kapela do të përurohej në vitin 495.

Kapela Arkipeshkvnore vezake paraqitet me një plan në formë kryqi, të pajisur me një vestibul tërësisht prej mermeri në pjesën e poshtme dhe të pasur me mozaikë me veçori të jashtëzakonshme në atë të sipërme. 

parapamje|309px|Mozaik i voltës me katër kryeengjëjt dhe simbolet e ungjilltarëve, në Kapelën Arkipeshkvnore
Shumë i dukshëm është mesazhi anti-arian i përmbajtur në punimin në mozaik të atriumit, që paraqet Jezusin Luftëtar, me kryqin në sup, në aktin e dëbimit të bishave të herezisë, akt shpagimi ideologjik kundër mbizotërimit të qeverisë së atëhershme ariane të Teodorikut.

Në voltën me vela imazhet e katër kryeengjëjve të traditës biblike më të vjetër – Mihaili, Gabrieli, Rafaeli dhe Urieli – që mbajnë një klipe me monogramën kristologjike, të zhytur në degnaja të banuara (do me thënë të populluara nga kafshë, në këtë rast zogj të vegjël, simbol i kontekstit parajsor), ndërsa në hapsira rezultuese futen simbolet e katër ungjilltarëve, të përfaqësuar nga librat e tyre përkatës të ungjijve, për të nënvizuar që besimi autentik i krishter është ai i krishtërimit kryesor zyrtar.

Në fund, nën harqe paraqitet busti i Krishtit, i gjashtë shenjtëve (djathtas) dhe gjashtë shenjtoreve (majtas) të kohës së martirëve, mesazh i mëtejshëm që thekson natyrën ortodokse të këtij monumenti, kaq domethënës për Artin Ravenas të Periudhës Teodorikiane.

 Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo 
parapamje|majtas|389px|Navata e Bazilikës së Sant'Apollinare, Ravenë
Afër pallatit do të ndërtohej Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo (fillimi i shekullit të VI), e përdorur me gjasa si kishë palatine. Bazilika ka tre navata me plan gjatësor dhe me dritare si në kleristor ashtu dhe në katin përdhe, sipas tipologjisë së zakonshme ravenase. Dymbëdhjetë kolonat që ndajnë navatat, janë prej mermeri prokones dhe me kapitele korintike të skalitur në Bizant, të kryesuara nga pulvinë. Dekorimi me mozaikë është i pasur dhe megjithëse kanë humbur në absidë, janë të ruajtura mirë tre fashat gjatësore që shtrihen mbi harkadat që ndajnë navatat, edhe pse vetëm ato të sipërmet dhe një pjesë e atyre të poshtme i përkasin Periudhës së Teodorikut (pjesa tjetër do të zëvendësohej një shekull më vonë nga të dërguarit e Justinianit).

parapamje|379px|Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo
Fasha më e lartë dekorohet nga një varg kuadresh më intervale me motive alegorike të një pavijoni me dy pëllumba. Kuadret paraqesin skena nga jeta e Krishtit dhe janë veçanërisht të përpiktë në hollësi, edhe pse në lashtësi gjendeshin akoma më lartë (për shkak të fundosjes) dhe kështu leximi i tyre ishte përgjithësisht i kufizuar.

Disa skena lejojnë të dallohen disa evoluime të artit të mozaikut në Periudhën e Teodorikut: skena e Krishtit që ndan dhëntë nga dhitë përngjason me atë të Bariut të Mirë të Mauzoleut të Gala Placidias, por dallimet janë të konsiderueshme (ka kaluar pak më pak se një shekull): figurat nuk janë më të organizuara në një hapsirë në thellësi, por paraqiten të shtypura njëra mbi tjetrën, me shumë thjeshtëzime (disa kafshë nuk kanë as këmbët). Paraqitja e ngurtë ballore dhe humbja e volumit te Krishti dhe te engjëllit mbreson një ndjenjë të panohueshme hiratike. Në skenën e Darkës së Fundit Krishti dhe apostujt janë paraqitur ngjashmërisht me paraqitjet romake paleokristiane, dhe përmasat hierarkike (Krishti më i madh se figurat e tjera) duke hyrë në stilin e Artit të Antikitetit të Vonë "provincial" dhe "plebe".

parapamje|majtas|422px|Reliev i altarit kryesor të Bazilikës së Sant’Apollinare Nuovo
Themelorë mbeten mozaikët që zbukurojnë navatën kryesore. Dekorimi është i ndarë në të dy krahët, në tre radhë: lartë, me intervale kamaresh të kryesuara nga pëllumba dhe kurora, janë paraqitur në panele drejtkëndore, skena të Pasionit dhe me Mrekulli dhe Parabola të Krishttit; në pjesën qendrore, midis dritareve ka figura profetësh; në atë të poshtme, djathtas, një varg i gjatë shenjtësh martirë, të drejtuar nga Shën Martini dhe që drejtohet nga Krishti i ulur në fron midis katër engjëjsh; majtas, një varg analog shenjtoresh virgjëresha. Fasha më e ulët, më e madhja, është edhe ajo e modifikuar më tepër nga bizantinët, pasuesit e Teodorikut.

parapamje|upright=1.5|Palatium i Teodorikut, Sant'Apollinare Nuovo
Me gjasa përmbante skena të lidhura me kultin arian që do të fshiheshin tërësisht nga restauratorët e orodoksisë. Megjithatë, nga periudha e parë mbeten skenat e famshme të paraqitjes së Portit të Klases dhe të Palatium teodorikian në Ravena, të vendosura në pjesën më të afër hyrjes së kishës në mënyrë pasqyrore në të dy anët (e para majtas, e dyta djathtas duke parë nga altari). Në të parën vërehet një këndvështrim i pazakontë "në fluturim zogu", për të theksuar gjerësinë që paraqet një stilizim të shquar, edhe në shtëpitë e qytetit të dalin nga muret; edhe e dyta shfaq një paraqitje jo natyrorore, pa interes në paraqitjen realiste të pamjes së ndërtesës.

Në të dyja paraqitjet do të fshiheshin për njëfarë damnatio memoriae të gjitha figurat njerëzore (me shumë gjasa vetë Teodoriku dhe anëtarët e oborrit të tij): vërehen pjesë të mëdha ngjyrash letësisht të ndryshme (si provë e një rindërtimi të ndodhur në një kohë të dytë) qoftë në muret e Klase, qoftë në harkadat e pallatit, ku tashmë shfaqen tenda. Për më tepër mbi kolonat e bardha të pallatit kanë mbetur gjurmë të shumta të pakundërshtueshme të duarve që dalin aty këtu.

Për sa i përket Bazilikës së Sant'Apollinare Nuovo, peshkopi Agnello do ta ridekoronte rreth viteve 560-570 duke e pajtuar me kultin e krishtërimit zyrtar, duke i pastruar imazhet apo duke e rindërtuar nga e para. Qe në këtë periudhë që do të fshiheshin personazhet në fashën e poshtme të kishës (në Palatium dhe në portin e Klases) dhe që do të shtoheshin vargjet e famshme të Shenjtoreve Virgjëresha dhe Shenjtët Martirë: të parat gjenden në të majtë duke parë drejtë altarit dhe janë të drejtuara nga Mbretërit Magë drejtë Shën Mërisë me Fëmijën; të dytët, në të djathtë, ecin drejtë Krishtit në fron të udhëhequr nga engjëjt.

Stili i mozaikëve do të evoluonte më tej drejtë një solemniteti më të madh dhe statike hieratike, në të njëjtën mënyrë me artin bashkohës bizantinë, me përsëritjen e motiveve (të dekorimit dhe të vetë figurave) në një fund verbues të praruar. Veshjet janë të pasura por të gjitha njëlloj, të konturuara në fund.

parapamje|347px|Mauzoleu i Teodorikut
 Mauzoleu i Teodorikut 

Jashtë qytetit, pranë nekropolit rezervuar gotëve, Teodoriku do të ndërtonte rreth vitit 520 mauzoleun e vetë, që gjendet e dhe sot i izoluar në afërsi të qendrës së Ravenës. Mbi të gjitha dallonte nga të gjitha ndërtesat e tjera të Ravenës për faktin se nuk është ndërtuar me tulla, por me blloqe gurësh të Istrisë. Ka plan qendror, duke rimarë tipologjinë e mauzoleve të tjerë romakë, dhe karakterizohet nga dy rende: i pari është së jashtmi dekagonal me kamare për secilën faqe, të mbuluara nga harqe solide të plota, ndërsa në brendësi është kryqiformë; i dyti është i vogël dhe më parë ishte i rrethuar nga një deambulator, nga i cili kanë mbetur vetëm gjurmë në bashkangjitjen e harqeve me faqet dhe ka formë decagonale së jashtmi dhe rrethor së brendshmi, ku ishte vendosur sarkofagu me mbetjet e Teodorikut.

Karakteristikat më mbresëlënëse të ndërtesës përbëhen nga çatia, ku ndodhet një monolit i vetëm në formë kapuçi, i bartur nëpërmjet detit dhe i vendosur mbi ndërtesë me dymbëdhjetë doreza, dhe ku gjendet një fashë dekorative me një motiv "në formë dare", dëshmia e vetme në Ravena i një dekorimi të huazuar nga argjendaria barbare më shumë se nga repertori romako/bizantin.

parapamje|318px|Pamje e brendshme e Bazilikës së San Vitales, Ravena
 Bazilika e San Vitales 
Por kantieri më i rëndësishëm i Periudhës Bizantine do të ishte Bazilika e San Vitales, e realizuar duke nisur që kur Teodoriku ishte akoma në jetë, midis viteve 522 dhe 547, në zonën veri-lindore të qytetit, afër kompleksit monumental që përfshinte edhe Mauzoleun e Gala Placidias.

parapamje|majtas|347px|Bazilika e San Vitales
E nisur ndoshta në periudhën e peshkop Eklesios, do të përfundohej nga Maksimiani, falë dhurimit të madh të bankierit Giuliano l'Argentario që do ti ofronte 26.000 soldë (për kët do të paraqitej në një mozaik pranë perandorit Justinian).

Kisha shënoi një shkëputje nga bazilikat tipike gjatësore të Ravenës dhe, në planin me bazë qendror (në këtë rast tetëkëndor), përgjanson Kishën e Shenjtëve Shirgj dhe Bak në Kostandinopojë, prej pak vitesh më e hershme, apo martirionë të tjerë bashkëkohës.

Brendësia e kishës paraqet një deambulator që vërtitet përreth një bërthame qendrore me plan rrethor, me shtylla dhe kolona mbi dy rende (në katin përdhes dhe në matroneum). Kupola me tamburin është me ngritje më të madhe nga kishat e ngjashme lindore.

parapamje|358px|Mozaikë të tavanit të Bazilikës së San Vitales
Brendësia është e famshme për mozaikët e shquar, por është i çmuar edhe dekorimi me mermerë polikromikë dhe stuko, kapitelet e skalitur në Bizant me një dekorim të pasur çpime dhe të pajisura me pulvin me figura zoomorfe dhe kryq. Balaustrat e matroneut janë të çpuara në mënyrë të rafinuar. Luksi i theksuar nga plani i posaçëm që ka nevojë të përshkohet për të përjetuar pamjet e panumërta, krijon një efekt shkëlqimi që duket se e zhduk peshën e ndërtimit në një përmasë të mbinatyrshme. Kjo qe tipike e oborrit perandorak bizantin, ndërsa elemente të tjera, si kupola e lehtësuar nga tuba balte, janë fryt i përvojës italiane, për të cilën mendohet se në bazilikë do të punonin mjeshtri vendore bashkë me ato të ardhura nga bizanti.

parapamje|majtas|345px|Dekorim i kapiteleve të Bazilikës së San Vitales
Pika qendrore është vendosur në absidë, ku dy engjëj në mozaikë mbajnë simbolin e kryqit. Mozaikët më të famshëm janë të vendosur në krahët e altarit dhe paraqesin dy panele të shquara në pozicion pasqyror të perandorit Justinian dhe të Teodorës të rrethuar nga oboreth përkatëse në gjithë luksin që kërkonte statusi i tyre politik dhe fetar. Figurat janë paraqitur ballas, sipas një hierarkie të ngurtë të oborrit, me në qendër augustët, të rrethuar nga dinjitarë dhe nga roje. Pranë Justinianit është i pranishëm arkipeshkvi i parë i Ravenës, Maksimiani, i vetmi i etiketuar me mbishkrim, prandaj mund të ketë qenë edhe mbikëqyrësi i punimeve. Ngurtësia hieratike e Justinianit dhe Teodorës pasqyron çezaropapizmin bizantin.

parapamje|354px|Derkorime të kapiteleve të Bazilikës së San Vitales
Trupat janë absolutisht dypërmasorë dhe të stereotipuar, megjithëse vetëm në dy fytyrat mbretërore vërehet një pasuri drejtë realizmit, pavarësisht rolit të idealizuar gjysmë-hyjnor të theksuar nga breroret. Nuk ekziston prespektiva hapsinore, sa që personazhet e ndryshme janë në një plan të vetëm, kanë cepat e veshjeve të sheshta dhe duket se shkelin këmbët e njëri-tjetrit.

Dy panele të tjera, më lartë, me Flijimin e Abrahamit dhe peshkop Eklesion që dhuron një model të bazilikës në fakt i përkasin akoma Periudhës Ostrogote dhe paraqesin njëfarë vetëdije hapsinore.

 Bazilika e Sant'Apollinare in Classe 
parapamje|majtas|345px|Pamje nga jashtë e absidës së Bazilikës së Sant'Apollinare in Classe
Po peshkopi Maksimian do të shenjtëronte në vitin 547 një bazilikë afër portit të afërt të Klases, të quajtur Sant'Apollinare in Classe. Plani është tipik i bazilikave gjatësore paleokristiane, dhe të dekorimit të pasur me mozaikë ka shpëtuar vetëm këndi absidal.

parapamje|318px|Mozaiku i dhënies së privilegjeve, Justiniani II ose Konstansi II i jep autoqefalinë arkipeshkvit Mauro të Ravenës, Basilika e San Apollinare in Classe, shek. VII
Në këta mozaikë, që paraqesin stadin e fundit të Artit Ravenas, shihet se si simboli tashmë  ka marrë mbizotërimin mbi paraqitjen natyrore realiste në trajtimin e temës ungjillore të Shndërrimit në Malin Tabor. Në qendër gjendet Sanctus Apolenaris, i veshur në mënyrë madhështore me palliumin peshkoal dhe stolën, i mban krahët ngritur drejtë kryqit gjigant të të çmuar që mbizotëron brendësinë e një rrethi në një fushë të kaltër të spërkatur me yje. Dymbëdhjetë delet, saktësisht të njëjta dhe të sheshta përfaqësojnë besimtarët e dioqezës ravenase dhe mbushin fashën më të ulët. Në një lëndinë të pasur me bimë dhe minerale në stil kaligrafik dhe pa ndonjë zvogëlim perspektive, gjenden tre dele të tjera (njëra majtas dhe dy djathtas) që shohin nga kryqi, ndërsa në qiell shfaqen nga retë Moisiu dhe Elia, përveç dorës hyjnore në krye.

parapamje|majtas|379px|Pamje e brendshme e Bazilikës së Sant'Apollinare in Classe
Zgjedhja e temës është ngushtësisht e lidhur me luftën kundër arianizmit, pasi ripohon natyrën njerëzore dhe hyjnore të Jezu Krishtit, kjo e fundit e mohuar nga arianët. Për më tepër paraqitja e Apollinarit midis figurave të apostujve ishte një legjitimim për Maksimianin si arkipeshkv i parë i një dioqeze drejtpërdrejtë e lidhur me ndjekësit e Krishtit, duke qenë Apollinari, sipas legjendës, dishepull i Shën Pjetrit.

Restaurimet kanë mundësuar të zbulohet një sinopia nën mozaikë, duke zbuluar si tema dekorative, tashmë me lule, fruta dhe cupa me zogj, do të ndryshohej tërësisht pikërisht nga nevoja për të kremtuar arritjen e rangut të arkidioqezës.

 Shiko gjithashtu 

 Arti Ravenas
 Provinca e Ravenës
 Emilia-Romanja
 Arti paleokristian
 Arkitektura Paleokristiane
 Arbëria nën Perandorinë Bizantine
 Arkitektura bizantine në Shqipëri
 Shkëputja nga Bizanti dhe ekspansioni serb në trevat shqiptare
 Arti dhe Arkitektura Visigote
 Arti i Dyndjeve Barbare
 Arkitektura Mesjetare Skandinave
 Periudhat në historinë e artit perëndimor
 Dyndjet Barbare
 Mbretëritë Barbare
 Bizhuteritë e lashta romake
 Arti Mesjetar
 Arkitektura Mesjetare
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
 Arti Anglo-Sakson
 Arkitektura Anglo-Saksone
 Arti dhe Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Para-Romanike
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
 Arkitektura Visigote
 Arti dhe arkitektura mozarabe
 Arti dhe Arkitektura e Repoblación
 Arkitektura Asturiane
 Arti Karoling
 Arkitektura Karolinge
 Rilindja Karolinge
 Arti Viking
 Arti Otonian
 Arkitektura Otoniane
 Rilindja Otoniane
 Rilindja e shekullit të XI
 Rilindja e shekullit të XII
 Rilindjet Mesjetare
 Arti Longobard
 Arkitektura Longobarde
 Skulptura Longobarde
 Piktura Longobarde
 Argjendaria Longobarde
 Varangianët
 Kleisoura (distrikt bizantin)
 Anijet Mesjetare
 Luftërat Avaro-Bizantine
 Romaniku i Parë
 Arti Romanik
 Arti gotik
 Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
 Bota Greko-Romake
 Arti mesjetar në Shqipëri
 Thema e Durrësit
 Thema e Nikopojës
 Thema e Delmacisë
 Lista e mbretërve frankë
 Gotët
 Visigotët
 Ostrogotët
 Vandalët
 Teutonët
 Skithët
 Arti romak
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Arkitektura Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Beteja e Pyllit Teutoburg
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Vardariotai
 Domus
 Goto-grekët
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Llaçi romak
 Masakra e Latinëve
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Portretizimi Romak
 Prokopi i Çezaresë
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Shtëpia Romake
 Skulptura Romake
 Tempulli Romak
 Ura romake
 Urbanistika Romake

 Shënime 

 Citime fundore 

Bibliografia












































































































 Lidhje të jashtme 



Kategoria:Trashëgimi botërore në Itali
Kategoria:Perandoria Bizantine
Kategoria:Mesjeta e hershme
Kategoria:Arti mesjetar
Kategoria:Historia e Italisë
Kategoria:Historia e arteve pamore
Kategoria:Histori e artit