Ndarja kontinentale

Ndarja kontinentale është një ndarje kullimi në një kontinent, në mënyrë që pellgu i kullimit në njërën anë të ndarjes të ushqehet me një oqean ose det, dhe pellgu në anën tjetër ose të ushqehet me një oqean ose det tjetër, ose përndryshe është endorheik, jo i lidhur me detin e hapur. Çdo kontinent në Tokë përveç Antarktidës (e cila nuk ka lumenj sipërfaqësorë të njohur të rëndësishëm dhe të përcaktueshëm me rrjedhje të lirë) ka të paktën një ndarje kontinentale kullimi; ishujt, madje edhe ata të vegjël si Ishulli Killiniq në Detin Labrador në Kanada, gjithashtu mund të kenë një pjesë të një ndarjeje kontinentale ose të kenë ndarjen e tyre që përfshin ishullin. Pikat fundore të një ndarjeje kontinentale mund të jenë vijat bregdetare të gjireve, deteve ose oqeaneve, kufiri i një pellgu endorheik ose një ndarje tjetër kontinentale. Një rast, Ndarja e Madhe e Pellgut, është një lak i mbyllur rreth një pellgu endorheik . Pikat fundore ku një ndarje kontinentale takon bregdetin nuk janë gjithmonë të përcaktuara, pasi kufiri i saktë midis trupave ngjitur të ujit zakonisht nuk përcaktohet qartë. Publikimi i Organizatës Ndërkombëtare Hidrografike, “Limitet e Oqeaneve dhe Deteve”, përcakton kufijtë e saktë të oqeaneve, por ky publikim nuk njihet universalisht. Kur një ndarje kontinentale takohet me një pellg endoheik, siç është Pellgu i Divide të Madhe të Wyomingut, ndarja kontinentale ndahet dhe rrethon pellgun. Kur dy ndarje kryqëzohen, ato formojnë një ndarje të trefishtë, ose një trepikë, një kryqëzim ku takohen tre pellgje ujëmbledhëse.

Nëse një ndarje konsiderohet si një ndarje kontinentale e dallueshme nga ndarjet e tjera dytësore të kullimit mund të varet nëse gjiret, detet ose oqeanet e lidhura konsiderohen të ndara. Për shembull, Gjiri i Meksikës konsiderohet i ndarë nga Oqeani Atlantik, kështu që Ndarja Kontinentale Lindore ndan pellgjet e tyre përkatëse ujëmbledhëse. Por Deti i Kortezit zakonisht nuk konsiderohet i ndarë nga Oqeani Paqësor, kështu që ndarja midis pellgut ujëmbledhës të Lumit Kolorado, i cili derdhet në Detin e Kortezit, dhe pellgut ujëmbledhës të Lumit Kolumbia, i cili derdhet në Oqeanin Paqësor, nuk konsiderohet të jetë një ndarje kontinentale.

Së bashku, ndarjet kontinentale përcaktojnë një sërë pellgjesh kulluese ose ujëmbledhësish, secili prej të cilëve derdhet në një oqean, det ose gji specifik, siç është ujëmbledhësi bregdetar i Atlantikut të Amerikës së Veriut, i cili është i kufizuar nga Ndarja Kontinentale Lindore dhe Ndarja e Liqeneve të Mëdha-Shën Lorencit.

 Ndarjet sipas kontinenteve 
Shënim: Një 'kontinent' për qëllime të ndarjeve ujore mund të mos korrespondojë me një kontinent gjeopolitik ose gjeofizik.

 Afrikë 
Në Afrikë, ndarja më e rëndësishme kontinentale është Ndarja Kongo-Nil midis pellgjeve ujëmbledhëse të Nilit dhe Kongos, duke kaluar nëpër zonën e Liqeneve të Mëdha Afrikane . Midis Kongos dhe Saharasë, një zonë e gjerë derdhet në liqenin endorheik Çad, duke shpuar ndarjen Atlantik - Mesdhe . Ndarja Mesdhe- Oqean Indian shpohet në Afrikën Lindore nga sistemet endorheike të Riftit të Afrikës Lindore ; në jug të kontinentit, ndarja midis oqeaneve Atlantik dhe Indian gjarpëron midis pellgjeve ujëmbledhëse të lumenjve Kongos, Zambezit, Limpopos dhe Portokallit, me Okavango që përfundon në shkretëtirën Kalahari .

 Antarktida 
Antarktida në përgjithësi nuk konsiderohet të ketë një ndarje kontinentale. Pjesa e brendshme e Antarktidës merr shumë pak reshje, dhe ato në formën e borës, dhe kontinenti është i rrethuar nga Oqeani Jugor . Malet Transantarktike ndajnë rrjedhat e akullit që derdhen në Antarktidën Perëndimore në Shelfin Akullor Ronne, drejt Oqeanit Paqësor dhe në Shelfin Akullor Ross, nga ato që derdhen në Antarktidën Lindore drejt oqeaneve Atlantik dhe Indian.

 Australi 
Në Australi, Vargmali i Madh Ndarës, ose Ndarja e Madhe, ndan kryesisht ato lumenj që rrjedhin në bregdetin lindor dhe Oqeanin Paqësor nga ato që rrjedhin në perëndim në Pellgun Murray-Darling dhe në Oqeanin Jugor ose në Gjirin e Carpentaria ose në Pellgun e Liqenit Eyre. Dy trepika të rëndësishme ndarëse kontinentale të kullimit gjenden përgjatë Ndarjes së Madhe. Nyja Kennedy  shënon kulmin hidrologjik të ujërave që rrjedhin në Oqeanin Paqësor, nëpërmjet Pellgut Fitzroy, Oqeanit Jugor, nëpërmjet Pellgut Murray Darling dhe Pellgut të Liqenit Eyre. Vetëm pak në veri, Nyja Mitchell shënon kulmin hidrologjik të ujërave që rrjedhin në Oqeanin Indian (nëpërmjet Gjirit të Carpentaria dhe Rrjedhës Indoneziane ), Oqeanin Paqësor nëpërmjet Pellgut Burdekin dhe Pellgut të Liqenit Eyre. Shumë nga lumenjtë e brendshëm të kontinenteve derdhen në Pellgun endoheik të Liqenit Eyre, i cili gjatë Epokave të Akullnajave të mëparshme ishte një det shumë më i madh.

 Euroazi 
Euroazia ka ndarje të ndryshme, varësisht nga përkufizimi i "oqeanit" (për shembull, Deti Mesdhe dhe lobet e tij të ndryshme, Oqeani Atlantik, Oqeani Arktik, Deti Baltik, Deti i Zi dhe Deti i Veriut ). Shembujt përfshijnë:

 Azi
 Himachal Pradesh (Sutlej–Indus): Deti Arabik
 Liqeni Baikal (Yenisei–Lena): Deti Kara, Deti Laptev
 Krai i Permit / Uralet (Vollga-Pechora/Ob): Deti Kaspik, Deti Arktik
 Rrafshnalta Tibetiane ( Himalajet ): Oqeani Indian, Oqeani Paqësor
 Uttarakhand (Yamuna-Gangu): Gjiri i Bengalit

 Evropë
 Pellgu ujëmbledhës evropian me ndarjen e trefishtë të Detit të Veriut ( Rhein ), Detit të Zi ( Danub ) dhe Detit Mesdhetar Adriatik ( Po ) në Qafën Lunghin në Alpet Qendrore -Lindore.

 Evropë-Azi
 Don-Vollga: Deti i Zi, Deti Kaspik

 Ishujt Britanikë 

 Pellgu ujëmbledhës Skocez 

 Amerika e Veriut 
djathtas|parapamje|250x250px|Ndarjet kryesore hidrologjike të Amerikës së Veriut .

 Divizioni Arktik ose Divizioni Verior në Kanadanë veriore dhe perëndimore, ndan pellgun ujëmbledhës të Oqeanit Arktik nga pellgu ujëmbledhës i Gjirit Hudson . Divizioni Arktik shtrihet nga Mali Snow Dome, në buzë të Fushës së Akullit të Kolumbisë në Parkun Kombëtar Jasper në kufirin lindor të Kolumbisë Britanike, në verilindje përmes Albertës, Saskatchewan, Territoreve Veriperëndimore dhe Nunavut deri në Ishullin Baffin verior, pastaj shtrihet në juglindje përgjatë shtyllës kurrizore të ishullit deri në majë të Gadishullit Meta Incognita .  Fshati Kimmirut në veriperëndim në Ngushticën Hudson është vendi më i afërt i banuar. Ky ndarje ishte një pengesë për transportin derisa u zbulua Methye Portage në Saskatchewan veriperëndimor në vitin 1778, i cili hapi lumenjtë Arktik për tregtarët e gëzofëve dhe u bë pjesë e një rruge tregtare transkontinentale nga Atlantiku në Paqësor. Ishte me rëndësi në historinë kanadeze sepse shënoi kufirin verior të Tokës së Rupertit, zona monopole tregtare e Kompanisë së Gjirit Hudson . 
 Ndarja Kontinentale e Amerikave, e quajtur edhe Ndarja e Madhe, dhe, veçanërisht në Alaska, Ndarja Paqësor-Arktik, ndan pellgjet ujëmbledhëse të Oqeanit Paqësor nga ato të Oqeaneve Atlantik dhe Arktik . Ai shtrihet nga maja perëndimore e Gadishullit Seward në Alaska, përmes Kanadasë perëndimore përgjatë kreshtës së Maleve Shkëmbore, duke përfshirë Parkun Kombëtar të Akullnajave, Parkun Kombëtar të Yellowstone dhe Parkun Kombëtar të Maleve Shkëmbore, deri në Meksikën e Re . Prej andej, ai ndjek kreshtën e Sierra Madre Occidental të Meksikës dhe shtrihet deri në majë të Amerikës së Jugut . Ai përshkohet nga Kanali i Panamasë në Liqenin Gatun, nga dy daljet e Liqenit Isa në Parkun Kombëtar të Yellowstone dhe nga Dy Përrenjtë e Oqeanit në Ndarjen e Ujërave .
 Ndarja Kontinentale Lindore në lindje të Shteteve të Bashkuara ndan pellgun ujëmbledhës të Gjirit të Meksikës nga pellgu ujëmbledhës i Bregdetit Atlantik . Ai shtrihet nga afër mesit të kufirit verior të Pensilvanisë në jugperëndim përgjatë Maleve Appalachian deri në qytetin e Atlantës, Xhorxhia, pastaj në juglindje përmes pllajës së Xhorxhias dhe ultësirave kënetore të Floridës deri në pellgun e kullimit të Liqenit Okeechobee në Floridën qendrore.
 Ndarja e Pellgut të Madh në Shtetet e Bashkuara perëndimore është një qark i mbyllur që ndan pellgun ujëmbledhës të Pellgut të Madh nga pellgu ujëmbledhës i Oqeanit Paqësor. Rajoni kufizohet nga Malet Wasatch në lindje, Vargmalet Sierra Nevada dhe Cascade në perëndim, dhe Pellgu i Lumit Snake në veri. Në jug, ndarja shtrihet deri në kufirin e pellgut ujëmbledhës Laguna Salada në Shkretëtirën Sonoran të Gadishullit Baja .
 Ndarja Laurentiane ndan pellgun ujëmbledhës të Oqeanit Atlantik nga ai i Gjirit të Hudsonit . Pjesa perëndimore e saj nga Parku Kombëtar i Akullnajave në Malet Shkëmbore deri në pellgun ujëmbledhës të Liqeneve të Mëdha shënonte kufirin verior të Blerjes së Luizianës dhe ishte kufiri midis Shteteve të Bashkuara dhe Amerikës së Veriut Britanike derisa u zëvendësua nga paraleli i 49-të në traktatin e vitit 1818. Në Kanada, historikisht shënonte kufirin jugor të zonës monopole të tregtisë së gëzofit të Kompanisë së Gjirit të Hudsonit, dhe pjesa më lindore ende shënon një pjesë të kufirit midis Kebekut dhe Labradorit . Ndarja përshkon një terren shumë të sheshtë, veçanërisht në Dakotën e Veriut, duke bërë që shumë udhëtarë të besojnë se tabela që shënon ndarjen është një shaka. 
 Ndarja e Lumit Saint Lawrence ndan Pellgun e Liqeneve të Mëdha-Shën Lawrence nga pjesa tjetër e pellgut ujëmbledhës të Oqeanit Atlantik. Dy kanale kalojnë ndarjen: Kanali Sanitar dhe i Anijeve të Çikagos kalon Portage të Çikagos dhe lidh Liqenin Michigan me pellgun ujëmbledhës të lumit Misisipi, dhe Kanali Erie lidh Liqenin Erie me pellgun ujëmbledhës të lumit Hudson . Historikisht ka pasur kanale shtesë, p.sh., Kanali i Ohajos dhe i Erie-t, por shumica e këtyre nuk janë më në funksion.

Nëse Gjiri i Kalifornisë ose Deti i Kortezit konsiderohet i ndarë nga Oqeani Paqësor, ekziston një ndarje që ndan pellgun e Oqeanit Paqësor nga pellgu që derdhet në atë gji/det, d.m.th. pellgu i Lumit Kolorado:

 Ndarja e Lumit Kolorado (jo një emër zyrtar) ndan pellgun e Lumit Kolorado, i cili derdhet në Gjirin e Kalifornisë nga pellgu i Oqeanit Paqësor. Ai rrjedh midis Ndarjes Kontinentale dhe Ndarjes së Pellgut të Madh në Wyoming. Ai kryqëzon ndarjet në pikat përkatëse trefishe: Mali Tre Ujëra (Kolorado, Kolumbia, Misisipi në 43°23′13″ N, 109°46′58″ P) dhe Ndarja Trefishe e Kreshtës Komisari (Kolorado, Kolumbia, Pellgu i Madh në 42°35′18″ N, 110°44′9″ P). Ndarja është shumë e shkurtër, vetëm rreth 90 milje e gjatë.

 Amerika e Jugut 
Në Amerikën e Jugut, Ndarja Kontinentale e Amerikave shtrihet përgjatë Andeve . Në Kilin Qendror dhe zonat e afërta të Argjentinës , Kordilera Kryesore përbën ndarjen kontinentale.  Kjo ndarje formon pjesën më të madhe të kufirit Argjentinë-Kili . Në Miocen, ndarja kontinentale në Kordilerën Kryesore ishte rreth 20 km në perëndim të ndarjes moderne të ujit.  Prerja pasuese e lumit e zhvendosi ndarjen në lindje.  Kompresimi dhe ngritja në këtë pjesë të Andeve ka vazhduar deri në ditët e sotme. 

Nga Liqeni Lácar dhe në jug ka liqene të shumta në shpatet lindore që derdhen në Paqësor, duke kaluar vijën e majave më të larta. Këta liqene në Patagoni janë përrenj të diguar me morena, të cilët dikur derdheshin në Atlantik, në vend të Paqësorit, përpara akullnajave të Pleistocenit .

 Shih edhe 
 Ndarja trefishe
 Suka e Dërmanit
 Ujëndarësi evropian

 Referime 

Kategoria:Ekologji malore