Dukati i Jyliçit

Dukati i Jyliçit (; ; ) përbënte një feud shtetëror brenda Perandorisë Gjermaniko-Romake nga shekulli XI (1003) deri në shekullin e XVIII (1794). Dukati gjendej në perëndim të Lumit Rin dhe kufizohej me Elektoratin e Këlnit në lindje dhe me Dukatin e Limburgut në perëndim. Ai kishte territore në të dy anët e lumit Rur, përreth kryeqytetit të tij, Jyliçit – provinca e mëparshme Romake  – në Rinlandin e Poshtëm. Dukati u bashkua me Kontenë e Bergut përtej Rinit në vitin 1423 dhe nga atëherë e në vazhdim u bë i njohur si Jyliç-Bergu. Më vonë ai u bë pjesë e Dukateve të Bashkuara të Jyliç-Kleves-Bergut.

Territori i tij gjendet në Gjermaninë e tanishme (pjesë e Rinit Verior-Vestfalisë dhe Rainland-Palatinate) dhe në Holandën e tanishme (pjesë e provincës së Limburgut), me popullsinë e tij që ndanë të njëjtin dialekt limburg.

Historia
Kontea
parapamje|majtas|372px|Kështjella e Nidegenit
Në shekullin e IX njëfarë Matfrid ishte kont i Jyliçit (). Përmendja e parë e një konti në gaun e Jyliçit në Lorenën e Poshtme, është Gerhardi I, në vitin 1003; nipi i tij, Gerhardi III filloi ta quante veten kont i Jyliçit në vitin 1081.

Vilhelmi IV, i cili u bë kont në vitin 1219, e zgjeroi në mënyrë domethënëse territorin dhe në vitin 1234 i dha Jyliçit privilegjet qytetare. Nga viti 1240, zgjerimi i tij territorial krijoi konflikte në anën lindore të territorit të tij me arkipeshkvin e Këlnit, Konrad von Hokshtaden, trupat e të cilit, pesë vjetë më vonë do të kryenin shkatërrime në qytet. 

Djali i Vilhelmit të IV, Valramit (kont nga viti 1278, deri në vitin 1297) mbeti një kundërshtar i ashpër i peshkopatës, duke mbështetur Johanin e I, dukën e Brabantit në Betejën e Uorringenit në vitin 1288 kundër arkipeshkvit Sigfridi II i Vesterburgut. Valrami u pasua nga vëllai i tij më i vogël, kont Gerhardi V, i cili u bë me mbretin gjerman Adolfi i Nasaut, kundër rivalit të tij, Albertit të I të Habsburgut.Gerhardi arriti ti mbante territoret pasi Adolfi i Nasaut e humbi Betejën e Golhajmit në vitin 1298 dhe në vitin 1314 mbështeti kurorëzimin e Ludvigut të IV të Vitelsbahut në qytetin e afërt të Akenin, edhe një herë kundër vullnetit të peshkopit të Këlnit.

parapamje|372px|Harta e Dukatit Jyliç-Berg, nga Theater of the World, or a New Atlas of Maps and Representations of All Regions, redakuar nga Willem dhe Joan Blaeu, 1645
Dukati
Gerhardi vdiq në vitin 1328. Djali i tij i madh e pasoi atë si konti Vilhelmi V. Djali i më i vogël i Gerhardit, Valrami u bë arkipeshkëv i Këlnit në vitin 1332. Në vitin 1336, kont Vilhelmi mori titullin e margravit nga perandori Ludvigu IV, ndërsa në vitin 1356, perandori Karli IV i Luksemburgut e ngriti Vilhelmin e V në rangun e dukës. Djali i tij, dukë Vilhelmi II, megjithatë, u ngatërrua në një luftë të ashpër hakmarrëse me gjysmë-vëllain e perandorit, Venceslaun e Luksemburgut, dukë i Brabantit, të cilin ai e mundi në Betejën e Baesvajlerit në vitin 1371.

Në vazhdim, historia e Jyliçit u ndërlidh ngushtësisht me atë të fqinjëve të tij: Dukatet e Klevesit dhe Bergut, ashtu si dhe të Gueldersit dhe Kontenë e Markut: Dukë Vilhelmi II ishte martuar me Marien, bijën e dukë Reginaldit të II të Gueldersit dhe vetë dukeshë pas vdekjes së gjysmë-vëllait të saj, Reginaldit të III të Gueldersit në vitin 1371. Vilhelmi II e zgjidhi konfliktin me Derën perandorake të Luksemburgut dhe djali i tij, Uilliami III i trashëgoi të dy dukatet, në vijim duke u bërë Vilhelmi I i Gueldersit dhe Jyliçit. 

parapamje|majtas|345px|Harta e dukateve të Jyliçit, Bergut dhe Klevesit, si dhe Kontesë së Markës, 1648
Në vitin 1402, dukë Vilhelmi I i Gueldersit dhe Jyliçit vdiq pa një fëmijë të ligjshëm. Ai u pasua nga vëllai i tij më i vogël, Reinaldi IV, dukë i Gueldersit dhe Jyliçit, i cili vdiq gjithashtu pa trashëgimtarë në vitin 1423. Zotërimet e Gueldersit zgjodhën Arnoldin e Egmondit si dukë, ndërsa Jyliçi u bashkua me Bergun, duke i kaluar Adolfit, dukës së Jyliç-Bergut, i cili i përkiste një dege më të re dhe i cili e mori Bergun nëpërmjet martesës me një nga pasardhëset e tij.

Në vitin 1511, dukë Johani III i Klevesit e trashëgoi Jyliçin dhe Bergun nëpërmjet martesës me Marian e Jyliç-Bergut, vajzës së dukës së fundit, Vilhelmit të IV. Ajo trashëgoi zotërimet e të atit: Jyliçin dhe Bergun me Kontenë e Ravensbergut. Nga viti 1521, Jyliç-Bergu dhe Klevesi formuan Dukatet e Bashkuara të Jyliç-Kleves-Bergut në një bashkim personal nën dukë Johanin e III.

Kur duka i fundit i Jyliç-Kleves-Bergut vdiq pa trashëgimtarë të drejtpërdrejtë, në vitin 1609, shpërtheu Lufta e Pasimit të Jyliçit. Ajo do të përfundonte Traktatin e vitit 1614 të Ksantenit, i cili i ndau dukatet midis Palatinat-Nojburgut dhe Margraviatit të Brandenburgut. Jyliçi dhe Bergu i kaluan kontit palatin Volfgang Vilhelmit të Nojburgut dhe pas dukës së fundit të Palatinat-Nojburgut (gjithashtu elektor i Palatinatit nga viti 1685) Karli III Filipi vdiq pa fëmijë në vitin 1742, kont Karl Theodori i Palatinat-Sulzbahut (pas vitit 1777 gjithashtu dukë i Bavarisë) do të trashëgonte Jyliçin dhe Bergun.

Në vitin 1794, Franca Revolucionare do ta pushtonte Dukatin e Jyliçit (), i cili u bë pjesë e Departamenti Francez i Roerit. Traktati i Lunevilit në vitin 1801, do ta njihte zyrtarisht dhënien e Jyliçit Francës. Në vitin 1815, duke pasuar mundjen e Napoleonit, dukati u bë pjesë e provincës prusiane të Jyliç-Kleves-Bergut (pas vitit 1822, pjesë e provincës prusiane të Rinit), përveç qyteteve të Sittard-it dhe Tegelenit, të cilat u bënë pjesë e Mbretërisë së Bashkuar të Holandës.

parapamje|246px|Stema e Kontesë së Jyliçit,  1300
Sunduesit

Kontët e Jyliçit
 1003–1029: Gerhardi I, kont në Jylishgau
 1029–1081: Gerhardi II
 1081–1128: Gerhardi III, kont i Jyliçit
 1128–1142: Gerhardi IV
 1142–1176: Vilhelmi I
 1176–1207: Vilhelmi II
 1207–1219: Vilhelmi III
 1219–1278: Vilhelmi IV
 1278–1297: Valrami
 1297–1328: Gerhardi V
 1328–1356: Vilhelmi V, margrav që nga viti 1336, dukë që nga viti 1356, si Vilhelmi I

Dukët
— 1393–1423 në bashkim me Gueldersin, që nga viti 1423 me Bergun, që nga viti 1437, me Ravensbergun —

 1356–1361: Vilhelmi I (më parë konti i Jyliçit)
 1362–1393: Vilhelmi II
 1393–1402: Vilhelmi III, gjithashtu dukë i Guelderssit që nga viti 1377
 1402–1423: Reginaldi
 1423–1437: Adolfi
 1437–1475: Gerhardi
 1475–1511: Vilhelmi IV

 Dera La Mark, dukët 
— Që nga viti 1521, pjesë e Dukateve të Bashkuara të Jyliç-Kleves-Bergut —
 1511–1539: Johani
 1539–1592: Vilhelmi V
 1592–1609: Johan Vilhelmi I

 Dera e Vitelsbahut, dukët 
— Në bashkim me Bergun dhe Palatinat-Nojburgut, pas vitit 1690 gjithashtu me Elektoratin e Palatinatit, nga viti 1777 gjithashtu me Bavarinë —
 1614–1653: Volfgang Vilhelmi
 1653–1679: Filip Vilhelmi
 1679–1716: Johan Vilhelmi II
 1716–1742: Karli III Filipi
 1742–1794: Karl Theodori

parapamje|156px|Ana e Klevesit
 Qytetet 
Dukatit të Jyliçit i përkisnin mjaft qytete dhe bashki: —
Jylici; Dyreni; Mynsterajfeli; Euskirsheni; Nidegeni; Berghajmi; Kasteri; Grevenbroishi; Mynshengladbahu; Dahleni; Dylkeni; Linishi; Randerathi; Brygeni; Syktelni; Aldenhoveni; Hajmbahu; Monshau; Vasenbergu; Hajnsbergu; Gangelti; Gajlenkirsheni; Valdfeukti; Sitardi; Sustereni; Sinzigu;Tegeleni; Remageni.

 Njerëz të shquar nga Dukati i Jyliçit 
 Rabini Isaac ben Meir i Durenit, rabin, autor i Shaarei Dura (shekulli XIII)
 Carl Joseph Begas, piktor, i ati i skulptorit gjerman Reinhold Begas (1794–1854)
 Gottfried Ludolf Camphausen, bankier dhe politikan, kryeministër i Prisisë (1803–1890)
 Ana e Klevesit, fisnike, mbretëreshë bashkëshorte e Anglisë, gruaja e katërt e Henrit të VIII (1515–1557)

156px|parapamje|Hendrick Goltzius
 Peter Gustav Lejeune Dirichlet, matematikan (1805–1859)
 Statius von Düren, skulptor terrakote (1520–1570)
 Hendrick Goltzius, stampues, vizatues dhe piktor (1558–1617)
 Hermann Heinrich Gossen, ekonomist (1810–1858)
 Herman op den Graeff, udhëheqës i bashkësisë Menonite (1585–1642)
 Friedrich Joseph Haass, fizikan, "doktori i shenjtë i Moskës" (1780–1853)
 Arnold fon Harf, udhëtar dhe shkrimtar (1471–1505), autor i fjalorthit të famshëm, 1496, një nga dokumentet më të vjetra të shqipes
 Karl Heinzen, autor revolucionar (1809–1880)
 Henriette Jügel, piktore (1778–1850)
 Maria e Jyliç-Bergut, fisnike, dukeshë e Jyliç-Bergut, e ëma e Sibilës, Anës dhe Amalias (1491–1543)

156px|parapamje|Gerardus Mercator
 Hermann Löher, shkrimtar (1595–1678)
 Nikolaus von Maillot de la Treille, ushtarak që mbante rangun e gjeneral lejtnantit, ministër i Luftës së Mbretërisë së Bavarisë (1774–1834) 
 Heinrich von der Mark, ushtarak me rangun e gjeneral lejtnantit, ministër i Luftës së Mbretërisë së Bavarisë (1782–1865) 
 Jacob Masen, prift jezuit, historian, dramatist dhe teolog (1606–1681)
 Gerardus Mercator, gjeograf, kozmograf dhe hartograf, prindërit e të cilit ishin me origjinë nga Gangelti në Dukatin e Jyliçit (1512–1594)
 Jean-François Oeben, kabinete-bërës, një nga ebanistët më të shquar, autor i Bureau du Roi'' dhe gjyshi nga mamaja i Eugène Delacroix
 Goschwin Nickel, prift jezuit, gjenerali-superior i dhjetë i Shoqërisë së Jezuit (1582–1664)
 Shën Irmgarda]], shenjtore (1000–1065 ose 1082/1089)

156px|parapamje|Johann von Werth
 Johann Wilhelm Schirmer, piktor (1807–1863)
 Carl Caspar von Siebold, anatomist, kirurg, obstetë dhe profesor, i konsideruar si themeluesi i kirurgjisë akademike moderne (1736–1807)
 Friedrich Spee, prift jezuit, profesor dhe poet (1591–1635)
 Peter Stumpp, fermer dhe, sipas dëshmive, serial killer i akuzuar si njeri-ujk ( 1535–1589)
 Chrétien Urhan, violinist, violist, organist dhe kompozitor (1790–1845)
 Johann von Werth, gjeneral i kalorësisë në Luftën Tridhjetë Vjeçare (1591–1652)
 Johann Weyer, mjek dhe okultist (1515–1588)
 Vilhelmi I i Gueldersit dhe Jyliçit, dukë i Gueldersit dhe Jyliçit, i njohur për veprimtaritë e tij ushtarake dhe sjelljen luftarake (1364–1402)

Shiko edhe

 Rini Verior dhe Vestfalia
 Rainland-Palatinate
 Gjuha ripuariane
 Lista e kontëve dhe dukëve të Limburgut
 Limburgu (Holandë)
 Gjuha limburge
 Prusia
 Dukati i Klevesit
 Kontët dhe dukët e Gueldersit
 Duka i Burgundisë
 Duka i Brabantit
 Dukati i Builjonit
 Duka i Parmës
 Lista e bashkëshorteve dukale të Parmës
 Lista e kontëve të Burgundisë
 Lista e peshkopëve dhe princ-peshkopëve të Liezhit
 Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Utrehtit
 Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Kambrait
 Kontët e Lovenit
 Landgraviati i Brabantit
 Kontea e Loonit
 Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
 Luftërat e Grepit dhe Merlucit
 Holanda Burgunde
 Holanda Habsburge
 Shtatëmbëdhjetë Provincat
 Mbretëria e Bashkuar e Holandës
 Historia e Holandës
 Lista e fiseve të hershme gjermanike
 Lista e mbretërve frankë
 Lista e udhëheqësve të Frizisë
 Prijësit mesjetarë të Frizisë Lindore
 Lista e kontëve dhe princave të Frizisë Lindore
 Lista e sunduesve të Saksonisë
 Lista e kontëve dhe margravëve të Namurit
 Lista e monarkëve të Luksemburgut
 Lista e mbretërve dhe dukëve të Lorenës
 Lista e monarkëve të Holandës
 Lista e piktorëve të hershëm holandikë
 Lista e stadtholderve në Vendet e Ulta
 Lista e pensionarëve të mëdhenj
 Lista e monarkëve në Vendet e Ulta
 Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit
 Konti i Artois
 Konti i Flandrës
 Lista e monarkëve të Belgjikës
 Zotërit dhe margravët e Bergen op Zoom
 Lista e kontëve të Berghut
 Lista e zotërve të Builjonit
 Konti i Hollandës
 Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut
 Konti i Hainautit
 Lista e kryeministrave të Holandës
 Konti i Zutfenit
 Abacia Princërore e Stavelot-Malmedisë
 Perandoria Gjermaniko-Romake

 Referime 

Bibliografia






Lidhje të jashtme

  Edicts of Jülich, Cleves, Berg, Grand Duchy Berg, 1475–1815 (Coll. Scotti) online
Settlement of Dortmund between Brandenburg and Palatinate-Neuburg and the conflict of succession in Jülich, full text
 Map of the Duchy of Jülich in 1789
 Genealogie-Mittelalter Family of the Counts of Jülich

Kategoria:Fisnikë gjermanë
Kategoria:Monarki të mëparshme të Evropës
Kategoria:Konte të mëparshme në Evropë
Kategoria:Dukate të mëparshme në Evropë
Kategoria:Dukate të mëparshme në Gjermani
Kategoria:Themelime në 1003
Kategoria:Themelime shekulli XI në Evropë
Kategoria:Themelime në 1356
Kategoria:Themelime shekulli XIV në Evropë
Kategoria:Shpërbërje në 1794
Kategoria:Shpërbërje shekulli XVIII në Evropë
Kategoria:Evropa gjatë mesjetës së vonë
Kategoria:Evropa në periudhën e hershme moderne
Kategoria:Historia e gjermanëve
Kategoria:Historia e Vendeve të Ulta
Kategoria:Tituj fisnikë
Kategoria:Fisnikëria në Evropë
Kategoria:Fisnikë holandezë
Kategoria:Historia e Gjermanisë
Kategoria:Perandoria Gjermaniko-Romake