Shkenca dhe teknologjia në Evropë

Shkenca dhe teknologjia në Evropë kanë një histori të gjatë dhe ndikim të thellë në zhvillimin global të dijes dhe inovacionit. Që nga antikiteti greko-romak, Evropa ka qenë qendër e rëndësishme e zhvillimeve shkencore, filozofike dhe teknologjike. Kontributet e filozofëve natyrorë të Greqisë së lashtë, përparimet inxhinierike të Romës, rilindja shkencore e shekujve XV–XVII dhe revolucioni industrial i shekujve XVIII–XIX kanë ndihmuar në formësimin e paradigmave moderne të shkencës dhe teknologjisë. Shumë nga disiplinat bashkëkohore shkencore, si fizika, matematika, astronomia dhe biologjia, kanë themelet e tyre në zbulimet dhe metodat që u zhvilluan në Evropë gjatë këtyre periudhave historike. 

Arritjet e Evropës në shkencë dhe teknologji kanë qenë të rëndësishme dhe përpjekjet për kërkim dhe zhvillim formojnë një pjesë integrale të ekonomisë evropiane. Evropa ka qenë shtëpia e disa prej studiuesve më të shquar në disiplina të ndryshme shkencore, veçanërisht në fizikë, matematikë, kimi dhe inxhinieri . Kërkimi shkencor në Evropë mbështetet nga industria, nga universitetet evropiane dhe nga disa institucione shkencore. I gjithë produkti i papërpunuar i kërkimit shkencor nga Evropa renditet vazhdimisht ndër më të mirët në botë.

 Përmbledhje historike 
Matematika lulëzoi në botën greke nga viti 600 para Krishtit deri në vitin 300 pas Krishtit. Megjithatë, studimi i matematikës nuk u theksua kur Perandoria Romake ishte në pushtet dhe u bë edhe më pak i rëndësishëm pas rënies së Romës . 

Evropianët mesjetarë ishin të interesuar në matematikë për arsye të ndryshme nga ato të matematikanëve modernë; përkatësisht, ata e studionin matematikën sepse mendonin se ishte baza për të kuptuar rendin e krijuar të natyrës, siç shpjegohet në veprën me titull "Timaeus" shkruar nga Platoni dhe Libri i Urtësisë . 

Gjatë shekullit të 16-të, Evropa (dhe si rrjedhojë kolonitë e saj) iu nënshtruan Revolucionit Shkencor, pasi filozofët natyrorë filluan të merrnin matje të sakta dhe t'i bazonin teoritë e tyre në eksperimente dhe vëzhgime.   Gjatë kësaj epoke, matematika dhe astronomia ishin degët e shkencës që udhëhoqën Revolucionin Shkencor, dhe oborret mbretërore ishin një burim patronazhi për shkencat.  Filozofët natyrorë të kësaj kohe u përpoqën të kuptonin ligjet e natyrës si një mënyrë për të kuptuar mendjen e Zotit, dhe megjithëse jezuitët e mirëpritën lulëzimin e shkencës, disa autoritete të krishtera iu përgjigjën kësaj duke i akuzuar filozofët natyrorë për herezi. 

Edhe pse Bashkimi Evropian u themelua vetëm në vitin 1993, tradita e kërkimit shkencor në Evropë është shumë më e vjetër dhe mund të gjurmohet që nga Revolucioni Shkencor . Evropa është shtëpia e disa prej universiteteve më të vjetra në botë, siç është Universiteti i Bolonjës, megjithëse universitetet më të vjetra evropiane, në kohën e themelimit të tyre, ishin më të përqendruara në filozofi, teologji dhe ligj sesa në shkencë .

Që nga Lufta e Dytë Botërore, shkenca dhe teknologjia kanë luajtur role gjithnjë e më të rëndësishme në jetën e evropianëve. 

Ndërmarrjet e BE-së përqafuan teknologjinë moderne dixhitale dhe, në vitet e fundit, ato kanë ngushtuar një deficit prej 11 pikësh me Shtetet e Bashkuara në përdorimin e këtyre teknologjive.  Që nga viti 2023, 70% e ndërmarrjeve të BE-së përdorin teknologji dixhitale inovative, duke zvogëluar hendekun me SHBA-në. 

1. Ndikimi shoqëror dhe kulturor i shkencës në Evropë

Shkenca dhe teknologjia në Evropë nuk kanë ndikuar vetëm në zhvillimin ekonomik dhe industrial, por edhe në formësimin e identitetit kulturor dhe politik të kontinentit. Që nga Iluminizmi e deri te Revolucioni Industrial dhe epoka digjitale, zhvillimet shkencore kanë qenë të lidhura ngushtë me përparimet në arsim, filozofi, etikë dhe demokraci. Për shembull, idealet e racionalitetit, skepticizmit metodologjik dhe provës empirike – të konsoliduara nga figura si Galileo, Newton dhe Descartes – kanë formuar një kulturë evropiane të bazuar në mendimin kritik dhe debatin publik. Kjo ndërlidhje ka bërë që qeveritë evropiane të investojnë jo vetëm në kërkime, por edhe në edukimin shkencor dhe në përfshirjen e publikut në vendimmarrje të ndërlidhura me teknologjinë.

2. Sfidat bashkëkohore dhe drejtimi i ardhshëm

Pavarësisht arritjeve të shumta, Evropa përballet me një sërë sfidash në fushën e shkencës dhe teknologjisë. Ndër më kryesoret janë ruajtja e konkurrueshmërisë globale ndaj fuqive si SHBA dhe Kina, ndarja e barabartë e burimeve midis vendeve anëtare, si dhe etika e përdorimit të teknologjive të reja si inteligjenca artificiale, bioteknologjia dhe mbikëqyrja digjitale. Për të adresuar këto sfida, Bashkimi Evropian ka filluar të promovojë një qasje më të koordinuar dhe ndërdisiplinore përmes programeve si Horizon Europe, si dhe përmes rregulloreve që synojnë të vendosin standarde globale në përdorimin e teknologjisë në mënyrë etike dhe të qëndrueshme. Në këtë mënyrë, Evropa synon të ruajë rolin e saj si një nga qendrat udhëheqëse të inovacionit me bazë demokratike.

 Institucionet 

 Bashkimi Evropian dhe Euroatomi 

 Drejtoria e Përgjithshme për Kërkime
 Agjencitë, organet e pavarura dhe ndërmarrjet e përbashkëta të Bashkimit Evropian dhe Euroatomit
 Këshilli Evropian i Kërkimit
 Instituti Evropian i Inovacionit dhe Teknologjisë
 Qendra e Përbashkët e Kërkimeve
 Instituti për Materiale dhe Matje Referuese (IRMM)
 Instituti për Elementet Transuranium (ITU)
 Instituti për Mbrojtjen dhe Sigurinë e Qytetarit (IPSC)
 Instituti për Mjedisin dhe Qëndrueshmërinë (IES)
 Instituti për Shëndetësinë dhe Mbrojtjen e Konsumatorit (IHCP)
 Instituti për Energji (IE)
 Instituti për Studime Teknologjike të Perspektivës (IPTS)
 Ndërmarrje të përbashkëta
 të Bashkimit Evropian
 Industritë e bazuara në bio
 Qielli i Pastër
 Komponentët dhe Sistemet Elektronike
 Qelizat e karburantit dhe hidrogjeni
 Informatikë me Performancë të Lartë
 Iniciativa për Barna Inovative
 Hulumtimi i Menaxhimit të Trafikut Ajror të Qiellit të Vetëm Evropian
 Shift-2-Rail
 të Euroatomit
 Bashkimi për Energji
 Torusi i Përbashkët Evropian
 Instituti i Universitetit Evropian
 Konsorciumet e Infrastrukturës Evropiane të Kërkimit

 Organizata të tjera ndërqeveritare evropiane të kërkimit 

 Organizata Evropiane për Kërkime Bërthamore (CERN)
 Instituti Evropian i Pyjeve
 Laboratori Evropian i Biologjisë Molekulare (EMBL)
 Instituti Evropian i Bioinformatikës
 Observatori Jugor Evropian (ESO)
 Agjencia Evropiane e Hapësirës (ESA)
 Qendra Ndërkombëtare për Fizikë Teorike
 Këshilli Ndërkombëtar për Eksplorimin e Detit
 Laboratori Ndërkombëtar Iberik i Nanoteknologjisë
 Instituti Ndërkombëtar i Biologjisë Molekulare dhe Qelizore (IIMCB) në Varshavë
 ITER
 Instituti i Përbashkët për Kërkime Bërthamore

 Fushat shkencore 

 Fizikë 

 Kimi 
Kimia është një degë e shkencës që merret me studimin e materies, vetitë e saj, përbërjen dhe ndryshimet që ajo pëson. Ai eksploron ndërveprimet dhe transformimet e atomeve dhe molekulave, duke ofruar njohuri mbi parimet themelore që qeverisin botën fizike dhe kimike përreth nesh.

Kimia ndahet në nëndisiplina të ndryshme, duke përfshirë kiminë organike, kiminë inorganike, kiminë fizike, kiminë analitike dhe biokiminë. Kimia organike përqendrohet në studimin e komponimeve të karbonit, ndërsa kimia inorganike shqyrton vetitë dhe sjelljen e substancave inorganike. Kimia fizike thellohet në parimet dhe teoritë që shpjegojnë sjelljen e materies dhe ndryshimet e energjisë që lidhen me reaksionet kimike. Kimia analitike përfshin identifikimin dhe përcaktimin sasior të substancave dhe vetive të tyre. Biokimia shqyrton proceset kimike që ndodhin brenda organizmave të gjallë.

Kimia luan një rol jetësor në shumë aspekte të jetës sonë të përditshme. Është thelbësore për të kuptuar përbërjen dhe sjelljen e materialeve, për të zhvilluar ilaçe të reja, për të hartuar dhe optimizuar proceset industriale, për të adresuar çështjet mjedisore dhe shumë më tepër. Zbulimet dhe përparimet në kimi kanë revolucionarizuar fusha të ndryshme, duke përfshirë mjekësinë, bujqësinë, energjinë, shkencën e materialeve dhe teknologjinë, duke e bërë atë një shkencë qendrore që ndikon thellë në botën tonë.

 Matematikë 
Matematika lulëzoi në botën greke nga viti 600 para Krishtit deri në vitin 300 pas Krishtit, por filozofia matematikore nuk u theksua më shumë sesa metodat praktike gjatë ngritjes së Perandorisë Romake . Pas rënies së Romës, shumë vepra të lashta matematikore u humbën ose u shkatërruan, dhe roli i matematikës u zvogëlua më tej nga fragmentimi politik i Evropës. 

Ideja e numrave hindu-arabë erdhi në Evropë , por nuk u bë menjëherë popullore për shkak të përdorimit të numrave të vjetër romakë .  Sistemi i numrave arabë u popullarizua nga matematikani italian Leonardo de Pisa (i njohur më mirë si Fibonacci),  dhe më në fund u bë popullor midis tregtarëve në Itali, Francë, Gjermani dhe Britani për kontabilitetin deri në vitin 1400, dhe në përdorim nga shumica e teksteve shkollore deri në mesin e shekullit të 15-të. 

Gjatë gjysmës së parë të shekullit të 16-të, Scipione del Ferro dhe Niccolò Fontana Tartaglia zbuluan se si të zgjidhnin ekuacionet kubike . Në vitin 1545, Gerolamo Cardano i botoi ato në librin e tij <i id="mw0Q">Ars Magna</i>, së bashku me një metodë për të zgjidhur ekuacionet kuartike të zbuluara nga Lodovico Ferrari . 

Notacionet tona aktuale për mbledhjen, zbritjen, shumëzimin dhe pjesëtimin, si dhe ekuacionet, u shpikën gjithashtu në Evropë. Shenjat + dhe – u përdorën për herë të parë në depo, pastaj u shfaqën në shtyp në vitin 1526 në një libër gjerman të matematikës.  Simbolet për shumëzimin dhe pjesëtimin erdhën më vonë.  Shenja e barazimit u përdor për herë të parë në Angli në vitin 1557.  Matematikanët i paraqitën sasitë e panjohura në ekuacione me shkronja deri në vitin 1600. 

Trajtimi i parë sistematik i notacionit dhjetor, De Thiende (një libër nga Simon Stevin ), u botua në vitin 1585. 

Edhe pse matematika kishte një rol dytësor në mesin e shekullit të 16-të, ajo u konsiderua si mjeti më i fuqishëm i kërkimit shkencor deri në shekullin e 18-të, ndërsa ndodhi një matematikizim i përgjithshëm i jetës civile. 

 Shkencat biologjike dhe të tokës 

 Psikologji 

 Shih edhe 
 Horizon Europe
 Arsimi në Evropë
 Strategjia e Lisbonës
 Hapësira hulumtuese evropiane
 Programet Kornizë për Kërkim dhe Zhvillim Teknologjik

 Lidhje të jashtme 

 Figurat kryesore të shkencës, teknologjisë dhe inovacionit
 Arkivi i shkencës, teknologjisë dhe inovacionit në Evropë

 Referime 

Kategoria:Shkenca dhe teknologjia në Evropë