Gramatika e Esperantos

Gjuha e ndërtuar më e përdorur gjerësisht për komunikim ndërkombëtar ; është hartuar me rregulla gramatikore shumë të rregullta dhe për këtë arsye konsiderohet e lehtë për t’u mësuar.

Çdo pjesë e ligjëratës ka një mbaresë karakteristike: emrat mbarojnë me -o ; mbiemrat me -a ; foljet dëftore të kohës së tashme me -as e kështu me radhë. Një sistem i gjerë parashtesash dhe prapashtesash mund të kombinohet lirisht me rrënjët për të gjeneruar fjalor, në mënyrë që të jetë e mundur të komunikohet në mënyrë efektive me një fjalor prej 400 deri në 500 fjalësh rrënjë. Fjalori origjinal i gjuhës esperanto kishte rreth 900 fjalë rrënjësore, por u zgjerua shpejt.

 Përmbledhje gramatikore 
Esperanto ka një morfologji aglutinative, nuk ka gjini gramatikore dhe ka lakime të thjeshta foljore dhe nominale . Prapashtesat foljore tregojnë nëse një folje është në infinitiv, në formë pjesore (aktive ose pësore në tre kohë) apo në njërën nga tre mënyrat e jetesës (dëftore, kushtore ose volitive; nga të cilat dëftorja ka tre kohë ), dhe rrjedhin për disa aspekte, por nuk përputhen me vetën gramatikore ose numrin e kryefjalëve të tyre. Emrat dhe mbiemrat kanë dy rasa, emërore / të zhdrejtë dhe kallëzore / allativë, dhe dy numra, njëjës dhe shumës ; forma mbiemërore e përemrave vetorë sillet si një rasë gjenitive . Mbiemrat në përgjithësi përputhen me emrat në rasë dhe numër. Përveç tregimit të kundrinorëve të drejtpërdrejtë, rasa kallëzore/allative përdoret me emra, mbiemra dhe ndajfolje për të treguar destinacionin e një lëvizjeje, ose për të zëvendësuar parafjalët e caktuara; rasa emërore/e zhdrejtë përdoret në të gjitha situatat e tjera. Sistemi i shkronjave dhe racave lejon një rend fjalësh fleksibël që pasqyron rrjedhën e informacionit dhe shqetësime të tjera pragmatike, si në rusisht, greqisht dhe latinisht .

 Shkrimi dhe shqiptimi 
Esperanto përdor një alfabet latin me 28 shkronja që përmban gjashtë shkronjat shtesë ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ dhe ŭ, por nuk përdor shkronjat q, w, x ose y . Shenjat diakritike shtesë janë rrethprerësi dhe breve . Herë pas here, një theks i mprehtë (ose një apostrof) përdoret për të treguar theks të parregullt në një emër të përveçëm.

Zamenhof sugjeroi italishten si model për shqiptimin esperanto . [ nevojitet citim ]

 Artikulli 
Esperanto ka një artikull të vetëm përcaktues, la, i cili është i pandryshueshëm. Është e ngjashme me "the" në anglisht.

La përdoret:

Për objekte individuale, ekzistenca e të cilave është përmendur ose nënkuptuar më parë:

Mi trovis botelon kaj deprenis la fermilon.

"Gjeta një shishe dhe e hoqa kapakun."

Për klasa ose lloje të tëra:

La gepardo estas la plej rapida el la bestoj. "Gepardi është më i shpejti nga kafshët."

La abeloj havas harojn, sed ili ne taŭgas por karesi.

"Bletët kanë qime, por nuk janë të mira për t'i përkëdhelur."

Për mbiemrat e përdorur si emra të përcaktuar, siç janë mbiemrat etnikë të përdorur si emra gjuhësh:

bluja "ai blu"

la angla

"Anglisht" (domethënë "gjuha angleze")

Mbiemri mund të jetë forma mbiemërore e një përemri vetor, i cili funksionon si përemër pronor :

Bluja ime, rruga e drejtë. "E imja është blu, e jotja është e kuqe".

Artikulli mund të përdoret gjithashtu për posedimin e patjetërsueshëm të pjesëve të trupit dhe termat e të afërmve, ku anglishtja do të përdorte një mbiemër pronor :

Ose kalova manonën. (Ose: Ili tranĉis sian manon. )

"Ata i prenë duart." (nga një dorë secili)

Artikulli la, ashtu si mbiemri dëftor tiu (kjo, ajo), ndodhet në fillim të frazës emërore .

Nuk ka një artikull të pacaktuar gramatikisht të detyrueshëm: homo do të thotë ose "qenie njerëzore" ose "një qenie njerëzore", varësisht nga konteksti, dhe në mënyrë të ngjashme shumësi homoj do të thotë "qenie njerëzore" ose "disa qenie njerëzore". Fjalët iu dhe unu (ose shumësi iuj dhe unuj ) mund të përdoren disi si artikuj të pacaktuar, por ato kanë më shumë kuptim me "some" dhe "a certain" sesa me "a" në anglisht. Ky përdorim i unu-së korrespondon me "a"-në në anglisht kur "a"-ja tregon një individ specifik. Për shembull, përdoret për të prezantuar pjesëmarrës të rinj ( Unu viro ekvenis al mi kaj diris ... 'Një burrë erdhi tek unë dhe tha ...').

 Pjesë të ligjëratës 
Prapashtesat -o, -a, -e dhe -i tregojnë që një fjalë është përkatësisht emër, mbiemër, ndajfolje dhe folje në infinitiv . Shumë fjalë të reja mund të rrjedhin thjesht duke ndryshuar këto prapashtesa. Rrjedhin nga fjala vidi (të shohësh) janë vida (vizual), vide (vizualisht) dhe vido (vizion).

Çdo fjalë rrënjë ka një pjesë të natyrshme të ligjëratës : emërore, mbiemërore, foljore ose ndajfoljore. Këto duhet të mësohen përmendsh në mënyrë të qartë dhe ndikojnë në përdorimin e prapashtesave të pjesëve të ligjëratës. Me një rrënjë mbiemërore ose foljore, prapashtesa nominale -o tregon një abstraksion: parolo (një akt i të folurit, fjala e dikujt) nga rrënja foljore paroli (të flasësh); belo (bukuri) nga rrënja mbiemërore bela (e bukur); ndërsa me një emër, prapashtesa nominale tregon thjesht emrin. Rrënjët nominale ose foljore mund të modifikohen gjithashtu me prapashtesën mbiemërore -a : reĝa (mbretërore), nga rrënja nominale reĝo (mbret); parola (e folur). Mbaresat e ndryshme foljore nënkuptojnë të jesh [__] kur i shtohen një rrënje mbiemërore: beli (të jesh i bukur); dhe me një rrënjë nominale ato nënkuptojnë "të veprosh si" emri, "të përdorësh" emrin, etj., varësisht nga semantika e rrënjës: reĝi (të mbretërosh). Ka relativisht pak rrënjë ndajfoljore, kështu që shumica e fjalëve që mbarojnë me -e rrjedhin: bele (bukur). Shpesh me një rrënjë nominale ose foljore, ekuivalenti në anglisht është një frazë parafjalore : parole (me të folur, me gojë); vide (me shikim, vizualisht); reĝe (si një mbret, mbretërisht).

Kuptimet e ndajshtesave të pjesëve të ligjëratës varen nga pjesa e natyrshme e ligjëratës së rrënjës së cilës i aplikohen. Për shembull, brosi (të krehesh) bazohet në një rrënjë nominale (dhe për këtë arsye është e listuar në fjalorët modernë nën zërin bros o ), ndërsa kombi (të krehësh) bazohet në një rrënjë foljore (dhe për këtë arsye është e listuar nën komb i ). Ndrysho prapashtesën në -o, dhe kuptimet e ngjashme të brosi dhe kombi ndryshojnë: broso është një furçë, emri i një instrumenti, ndërsa kombo është një krehje, emri i një veprimi. Domethënë, ndryshimi i fjalës foljore kombi (në krehër) në emër thjesht krijon emrin e veprimit; për emrin e mjetit, përdoret prapashtesa -ilo, e cila i nxjerr fjalët për instrumente nga rrënjët foljore: kombilo (një krehër). Nga ana tjetër, ndryshimi i rrënjës nominale broso (një furçë) në një folje jep veprimin e lidhur me atë emër, brosi (të furçosh). Për emrin e veprimit, prapashtesa -ado do ta ndryshojë një folje të prejardhur përsëri në një emër: brosado (një furçim). Në mënyrë të ngjashme, një abstraksion i një rrënje nominale (duke e ndryshuar atë në mbiemër dhe pastaj përsëri në emër) kërkon prapashtesën -eco, si në infaneco (fëmijëri), por një abstraksion i një rrënje mbiemërore ose foljore kërkon thjesht prapashtesën nominale -o: belo (bukuri). Megjithatë, format e bashkangjitura tepër, të tilla si beleco, janë të pranueshme dhe përdoren gjerësisht.

Një numër i kufizuar ndajfoljesh themelore nuk mbarojnë me -e, por me një mbaresë të papërcaktuar të pjesës së ligjëratës -aŭ . Jo të gjitha fjalët që mbarojnë me -aŭ janë ndajfolje dhe shumica e ndajfoljeve që mbarojnë me -aŭ kanë funksione të tjera, si hodiaŭ "sot" [emër ose ndajfolje] ose ankoraŭ "ende, ende" [lidhëz ose ndajfolje]. Rreth një duzinë ndajfoljesh të tjera janë rrënjë të zhveshura, të tilla si nun "now", tro "shumë, shumë", pa llogaritur ndajfoljet midis korelativëve . (Shih ndajfoljet e veçanta të esperanto-s .)

Mbaresat e pjesëve të ligjëratës mund të dyfishohen. Përveç prapashtesës -aŭ, ku shtimi i një mbarese të dytë të një pjese të ligjëratës është pothuajse universal, kjo ndodh vetëm herë pas here. Për shembull, vivu! "Viva!" (volitivi i vivi 'të jetosh') ka një formë nominale vivuo (një britmë 'viva!') dhe një formë dyfish foljore vivui (të bërtasësh 'viva!').

 Emra dhe mbiemra 
Emrat mbarojnë me prapashtesën -o . Për ta bërë një fjalë në shumës, prapashtesa -j i shtohet prapashtesës -o . Pa këtë prapashtesë, një emër i numërueshëm kuptohet të jetë njëjës. Kundrinat e drejtpërdrejta marrin një prapashtesë rase kallëzore -n, e cila shkon pas çdo prapashtese shumësi; sekuenca kallëzore e shumësit -ojn që rezulton rimon me sekuencën kallëzore të anglishtes c oin .

Emrat mund të jenë në shumës kur përmendet më shumë se një person me atë emër:

la frat oj Feliks o kaj Leon o Zamenhof oj (vëllezërit Felix dhe Leon Zamenhof) 

Mbiemrat përputhen me emrat. Domethënë, ato në përgjithësi janë në shumës nëse emri që modifikojnë është në shumës, dhe kallëzore nëse emri është kallëzore. Krahasoni bona tago; bonaj tagoj; bon tagon; bonajn tagojn (ditë/ditë të mira). (Sekuenca -ajn rimon me f ine të anglishtes. ) Kjo kërkesë lejon rendin e fjalëve mbiemër – emër dhe emër – mbiemër, edhe kur dy fraza emërore janë ngjitur në fjalitë kryefjalë-kundërshtim-folje ose folje-kryeshtëm-kundërshtim :

la knabino feliĉa n knabo n kisis (vajza puthi një djalë të lumtur) la knabino feliĉa knabo n kisis (vajza e lumtur puthi një djalë).

Marrëveshja e sqaron sintaksën edhe në mënyra të tjera. Mbiemrat marrin prapashtesën në shumës kur modifikojnë më shumë se një emër, edhe kur këta emra janë njëjës:

ruĝa j domo kaj aŭto (një shtëpi e kuqe dhe një makinë [e kuqe]) ruĝa domo kaj aŭto (një shtëpi e kuqe dhe një makinë).

Një mbiemër predikativ nuk e merr prapashtesën në rasën kallëzore edhe kur emri që modifikon e merr:

mi farbis la pordo n ruĝa n (kam lyer derën e kuqe) mi farbis la pordo n ruĝa (e kam lyer derën të kuqe).

 Përemrat 
Në esperanto ekzistojnë tre lloje përemrash : vetor (vi "ti"), dëftor (tio "që", iu "dikush") dhe lidhor / pyetës (kio "çfarë"). Sipas rregullit të pestë  të Fundamento de Esperanto : The personal pronouns are: mi, "I"; vi, "thou", "you"; li, "he"; ŝi, "she"; ĝi, "it"; si, "self"; ni, "we"; ili, "they"; oni, "one", "people", (French "on").

— L. L. Zamenhof, Fundamento de Esperanto (1905)

 Përemrat personalë 
Sistemi i përemrave vetorë në gjuhën esperanto është i ngjashëm me atë të anglishtes, por me shtimin e një përemri vetvetor .

Zamenhof introduced a singular second-person pronoun ci, to be used in translations from languages where the T–V distinction was important, but he discouraged its use. He added it in the Dua Libro in 1888 clarifying that "this word is only found in the dictionary; in the language itself it is hardly ever used", and excluded it from the list of pronouns in the Fundamento. To this day, it is standard to use only vi regardless of number or formality.

An unofficial gender-neutral third person singular pronoun ri has become relatively popular since about 2010, mostly among younger speakers. It is used when the gender of the referent is unknown or to be ignored.   While the speakers that use the pronoun are a minority as of 2020, it is widely understood by active users of Esperanto. Its opponents often object that any new pronoun is an unacceptable change to the basic rules and paradigms formulated in the Fundamento.  Zamenhof himself proposed using ĝi in such situations; the common opposition to referring to people with gender-neutral ĝi today is primarily due to the traditional ubiquity of li or ŝi for people and of ĝi for non-human animals and inanimate objects.

A proposed specifically feminine plural pronoun iŝi was proposed by Kálmán Kalocsay and Gaston Waringhien to better translate languages with gendered plural pronouns.

Përemrat vetorë marrin prapashtesën kallëzore -n siç bëjnë emrat: min (unë), lin (ai), ŝin (asaj). Mbiemrat pronorë formohen me prapashtesën mbiemërore -a: mia (imja), ĝia (e saj), nia (tona). Këta pajtohen me emrin e tyre si çdo mbiemër tjetër: ni salutis liajn amikojn (përshëndesëm miqtë e tij). Esperanto nuk ka forma të veçanta për përemrat pronorë; ky kuptim në përgjithësi (edhe pse jo gjithmonë) tregohet me nyjën shquese: la mia (e imja).

Përemri vetvetor përdoret në frazat jo-kryesore vetëm për t'iu referuar kryefjalës, zakonisht vetëm në vetën e tretë dhe të pacaktuar:

li lavis sin "ai u la (veten)" ose lavis sin "ata u lanë veten (ose njëri-tjetrin)" li lavis lin "ai e lau atë (dikush tjetër)" li manĝis sian panon "ai hëngri bukën e tij" li manĝis lian panon "ai hëngri bukën e tij (të dikujt tjetër)"

Përemri i pacaktuar përdoret kur bëhen deklarata të përgjithshme dhe shpesh përdoret aty ku anglishtja do të kishte një folje pasive,

oni diras, ke ... "dikush thotë se...", "ata thonë se..." ose "thuhet se...”

Me foljet jopersonale, nuk përdoret përemër:

pluvas "po bie shi".

Këtu shiu po bie vetë, dhe kjo ide përçohet nga folja, kështu që nuk nevojitet përemër i subjektit.

Kur nuk i referohet njerëzve, ĝi përdoret kryesisht për sendet që kanë trupa fizikë, ndërsa tiu ose tio përdoren përndryshe. Zamenhof propozoi që ĝi mund të përdoret edhe si përemër njëjës në vetën e tretë epiken (gjinore neutrale), që do të thotë se përdoret kur gjinia e një individi është e panjohur ose kur folësi thjesht nuk dëshiron ta sqarojë gjininë. Megjithatë, ky propozim është i zakonshëm vetëm kur bëhet fjalë për fëmijë:

La infano ploras, ĉar ĝi volas manĝi "fëmija po qan, sepse do të hajë".

Kur flitet për të rritur ose për njerëz në përgjithësi, në përdorimin popullor është shumë më e zakonshme që mbiemri dëftor dhe përemri tiu ("ajo gjë ose person që është tashmë i njohur për dëgjuesin") të përdoren në situata të tilla. Kjo pasqyron gjuhë të tilla si japonishtja, por nuk është një metodë që mund të përdoret gjithmonë. Për shembull, në fjalinë

Unë thashë, ke tiu malsatas "Dikush sapo tha që ajo gjë/person është i uritur",

Fjala tiu do të kuptohej si referencë për dikë tjetër përveç personit që flet (si përemrat në anglisht ky ose ai, por edhe duke iu referuar njerëzve), dhe për këtë arsye nuk mund të përdoret në vend të ĝi, li ose ŝi. Shih përemrat gjinorë neutralë në esperanto për qasje të tjera.

 Përemra të tjerë 
Përemrat dëftorë dhe relativë përbëjnë pjesë të sistemit korrelativ dhe përshkruhen në atë artikull. Përemrat janë format që mbarojnë me -o (përemra të thjeshtë) dhe -u (përemra mbiemrash); këto marrin shumësin -j dhe kallëzoren -n, njësoj si emrat dhe mbiemrat. Megjithatë, përemrat pronorë janë format që mbarojnë me -es; ato janë të pandryshueshme për numrin dhe rasën. Krahasoni fazat emërore lia domo (shtëpia e tij) dhe ties domo (shtëpia e atij, shtëpia e atyre) me shumësin lia j domo j (shtëpitë e tij) dhe ties domo j (shtëpitë e atij, shtëpitë e atyre), dhe me kallëzoren gjinore lia n domo n dhe ties domo n .

 Parafjalët 
Edhe pse rendi i fjalëve në esperanto është mjaft i lirë, parafjalët duhet të vijnë në fillim të një fraze emërore . Ndërsa në gjuhë të tilla si gjermanishtja, parafjalët mund të kërkojnë që një emër të jetë në rasa të ndryshme ( kallëzore, dhanore e kështu me radhë), në esperanto të gjitha parafjalët përcaktojnë emëroren : por Johano (për Gjonin). Përjashtimi i vetëm është kur ka dy ose më shumë parafjalë dhe njëra zëvendësohet nga kallëzuesja.

Parafjalët duhet të përdoren me një kuptim të përcaktuar. Kur asnjë parafjalë nuk është qartësisht e saktë, duhet të përdoret parafjala e pacaktuar je:

ose iros je la tria de majo (ata do të shkojnë më 3 maj: "ndezja" nuk është fjalë për fjalë e vërtetë).

Nga ana tjetër, kallëzuesi mund të përdoret pa parafjalë:

ose hekurat e trefishtë të madh.

Vini re se edhe pse la trian (e treta) është në kallëzore, de majo (e majit) është ende një frazë parafjalore, dhe kështu emri majo mbetet në rasën emërore.

Një përdorim i shpeshtë i kallëzores është në vend të al (to) për të treguar drejtimin ose qëllimin e lëvizjes ( ndërtimi allativ ). Është veçanërisht e zakonshme kur përndryshe do të kishte një parafjalë të dyfishtë:

maceja ndoqi miun brenda shtëpisë (maceja ndoqi miun brenda shtëpisë) Macja ndoqi miun brenda në shtëpi .

Kallëzorja/allativi mund të zëvendësojë edhe parafjalët e tjera, veçanërisht kur ato kanë kuptime të paqarta që nuk i shtojnë shumë fjalisë përbërëse. Ndajfoljet, me ose pa prapashtesë rasore, përdoren shpesh në vend të frazave parafjalore:

li iris al sia hejmo (ai shkoi në shtëpinë e tij) li iris hejme n (ai shkoi në shtëpi)

Si por ashtu edhe pro mund të korrespondojnë me 'for' në anglisht. Megjithatë, por tregon për një qëllim (kuptimi më i zakonshëm i anglishtes 'për'), ndërsa pro tregon për një kauzë dhe më shpesh mund të përkthehet 'për shkak të': Të votosh por për mikun tënd do të thotë të hedhësh një fletëvotim me emrin e tij/saj, ndërsa të votosh pro mikut tënd do të thotë të votosh për shkak të diçkaje që i ka ndodhur ose diçkaje që ka thënë ose bërë.

Parafjala që dallon më shumë nga përdorimi në anglisht është ndoshta de, e cila korrespondon me parafjalët në anglisht of, from, off dhe (done) by:

libro de Johano (libri i Gjonit) li venis de la butiko (ai erdhi nga dyqani) mordita de hundo (kafshuar nga një qen)

Megjithatë, fjala “of” në anglisht korrespondon edhe me disa parafjalë në gjuhën esperanto: de, el (nga, i bërë nga) dhe da (sasia e, uniteti i formës dhe përmbajtjes):

tablo el ligno (një tavolinë prej druri) një gotë verë ( glaso da vino ) listo da kondiĉoj de la kandidatoj (një listë e kushteve nga kandidatët)

E fundit prej tyre, da, është semantikisht sllave dhe është e vështirë për evropianët perëndimorë, deri në atë masë sa edhe shumë fjalorë dhe gramatika të esperanto-s e përcaktojnë gabimisht.

Meqenëse një rrënjë e zhveshur mund të tregojë një parafjalë ose pasthirrmë, heqja e prapashtesës gramatikore nga një pjesë tjetër e ligjëratës mund të përdoret për të nxjerrë një parafjalë ose pasthirrmë. Kështu, rrënja foljore far- (bëj, bëj) është përdorur jozyrtarisht pa një prapashtesë pjesë-të-ligjëratës si parafjalë "nga", duke shënuar agjentin e një pjesore pasive ose të një emri veprimi në vend të de standardit.

 Foljet 
I gjithë infleksioni foljor është i rregullt. Ekzistojnë tre kohë të mënyrës dëftore . Gjendjet e tjera janë kushtorja dhe volitivja (të cilat disa i trajtojnë si jussivja ). Ekziston edhe infinitivi . Gramatika nuk kërkon dallime aspektore, por shprehjet derivative të Aktionsart janë të zakonshme.

Foljet nuk ndryshojnë formë sipas kryefjalës së tyre. Unë jam, ne jemi dhe ai është janë thjesht mi estas, ni estas dhe li estas, përkatësisht. Nuk përdoren subjekte jopersonale: pluvas (po bie shi), estas muso en la domo (ka një mi në shtëpi).

Shumica e foljeve janë në thelb kalimtare ose jokalimtare . Ashtu si me pjesën e natyrshme të ligjëratës së një rrënje, kjo nuk është e dukshme nga forma e foljes dhe thjesht duhet të mësohet përmendsh. Kalimtarësia ndryshohet me ndajshtesat -ig- (kalimtari/ shkaktari ) dhe -iĝ- (intransitivatori/ zanori i mesëm ) pas rrënjës; për shembull:

akvo bolas je cent gradoj (uji vlon në 100 gradë) ne ziejmë ujin

( Boli është një folje jokalimtare; ndajshtesa -ig- e bën atë kalimtare.)

mi movis la biciklo n al la ĝardeno (e çova biçikletën në kopsht) la biciklo mov iĝ është tre rapide (biçikleta lëvizte shumë shpejt)

( Movi është një folje kalimtare; ndajshtesa -iĝ- e bën atë jokalimtare.)

 Paradigma verbale 
Kohët kanë zanore karakteristike. Domethënë, a tregon kohën e tashme, i të shkuarën dhe o të ardhmen. (Megjithatë, i më vete përdoret për infinitivin.)

Format foljore mund të ilustrohen me rrënjën esper- (shpresë):

esperis (shpresonte, shpresonte) shpreson (shpreson, po shpreson) esperos (do të shpresoj, do të shpresoj) esperus (do të shpresonim, do të shpresonim) esperu (shpresa, shpresa! [një urdhër]) esperi (të shpresosh)

Një folje mund të bëhet emfatike me pjesëzën ja (me të vërtetë): mi ja esperas (Shpresoj), mi ja esperis (Shpresova).

 Kohët 
Ashtu si në anglisht, koha e tashme e esperanto-s mund të përdoret për pohime të përgjithshme si "zogjtë fluturojnë" ( la birdoj flugas ).

E ardhmja e Esperantos është një kohë e vërtetë, që përdoret sa herë që nënkuptohet koha e ardhshme. Për shembull, në anglisht "(Do ta jap) kur të të shoh", folja "shih" është në kohën e tashme pavarësisht se koha është në të ardhmen; në esperanto, kërkohet koha e ardhme: (Mi donos ĝin al vi) kiam mi vidos vin .

Në të folurën e tërthortë, koha e esperanto-s është relative. Kjo ndryshon nga koha absolute e anglishtes, ku koha është e shkuara, e tashmja ose e ardhmja e momentit të të folurit: Në esperanto, koha e një foljeje të varur është në vend të kësaj e përparme ose e pasme e kohës së foljes kryesore. Për shembull, "Xhoni tha se do të shkonte" është në esperanto Johano diris, ke li iros (fjalë për fjalë, "Xhoni tha se do të shkojë"); kjo nuk do të thotë se ai do të shkojë në një moment në të ardhmen (siç do të thotë "Xhoni tha se do të shkojë" në anglisht), por që në kohën kur ai e tha këtë, shkuarja e tij ishte ende në të ardhmen.

 Mënyrat 
Mënyra kushtore përdoret për shprehje të tilla si se mi povus, mi irus (nëse do të mundja, do të shkoja) dhe se mi estus vi, mi irus (nëse do të isha në vendin tënd, do të shkoja).

Mënyra volitive përdoret për të treguar se një veprim ose gjendje dëshirohet, kërkohet, urdhërohet ose synohet. Edhe pse forma e foljes formalisht quhet volitive,  në praktikë ajo mund të shihet si një formë më e gjerë deontike dhe jo si një formë e pastër volitive, pasi përdoret edhe për të shprehur urdhra dhe komanda përveç dëshirave dhe dëshirave. Shërben si imperativ dhe kryen disa nga funksionet e një subjunktivi:

Iru! (Shko!) Petis im, ke li venu. (E ftova të vinte.) Fjalëkalimi. (Lëreni të flasë.) Nuk është e vërtetë. (Le të shkojmë.) Benu ĉi tiun domaĉon. (Bekoftë këtë kasolle.) Mia filino belu! (Qoftë e bukur vajza ime!)

 Aspekt 
Aspekti verbal nuk është gramatikisht i kërkuar në Esperanto. Megjithatë, dallimet aspektuale mund të shprehen nëpërmjet pjesoreve (shih më poshtë), dhe sistemi aspektual sllav mbijeton në dy ndajshtesa aktionsart, ek- perfektiv (shpesh fillestar) dhe -ad imperfektiv . Krahaso,

Tio ĉi interesis min (Kjo më interesoi)

dhe,

Tio ĉi ek interesis min (Kjo më tërhoqi interesin).

Parafjalë të ndryshme mund të përdoren gjithashtu si parashtesa aktionsart, të tilla si el (jashtë), të përdorura për të treguar se një veprim kryhet deri në përfundim ose të paktën në një masë të konsiderueshme, gjithashtu si në gjuhët sllave, si në,

Germanan kaj francan lingvojn mi el lernis en infaneco (Frëngjisht dhe gjermanisht kam mësuar në fëmijëri).

 Kopula 
Folja esti (të jesh) është si folje kopula ("X është Y") ashtu edhe ekzistenciale ("ka"). Si një lidhëse që lidh dy fraza emërore, ajo bën që asnjëra prej tyre të mos marrë rasën kallëzore. Prandaj, ndryshe nga situata me foljet e tjera, rendi i fjalëve me "esti" mund të jetë semantikisht i rëndësishëm: krahasoni "hundoj estas personoj" (qentë janë njerëz) dhe "personoj estas hundoj " (njerëzit janë qen).

Foljet ekzistenciale nuk përdorin përemra fiktivë . Kështu, fraza estas pomo (ka një mollë) nuk përmban një përemër kryesor, ashtu si përkthimi i saj në anglisht.

Dikush ndonjëherë e sheh mbiemrin esti -plus të përkthyer si folje: la ĉielo estas blua si la ĉielo bluas (qielli është blu). Ky është një ndryshim stilistik dhe jo gramatikor në gjuhë, pasi format foljore më ekonomike gjendeshin gjithmonë në poezi.

 Pjesëzore 
Pjesoret janë derivate foljore. Në esperanto, ekzistojnë gjashtë forma:

tre aspekte:

 e kaluara (ose "perfekte"), e tashmja (ose "progresive") dhe e ardhmja (ose "parashikuese")

për secilën prej:

dy zëra :

 aktiv (kryerja e një veprimi) dhe pasiv (marrja e një veprimi)

Pjesoret përfaqësojnë aspektin duke ruajtur zanoren e kohës foljore përkatëse: i, a, o . Përveç se mbartin aspektin, pjesoret janë mjetet kryesore për të përfaqësuar zërin, me nt ose t pas zanores (shih seksionin tjetër).

 Pjesore mbiemërore 
Parimi bazë i pjesoreve mund të ilustrohet me foljen fali (të biesh). Imagjinoni një personazh vizatimor që vrapon nga një shkëmb dhe varet në ajër për një moment. Ndërsa varet në ajër, është gati të bjerë ( fal o nta ). Ndërsa bie, është fal a nta (duke rënë). Pasi godet tokën, rrëzohet ( fal i nta ).

Çiftet aktive dhe pasive mund të ilustrohen me foljen kalimtare haki (të presësh). Imagjinoni një druvar që i afrohet një peme me një sëpatë, me qëllim që ta presë atë. Ai është hak ont a (gati për t'u prerë) dhe pema është hak ot a (gati për t'u prerë). Ndërsa lëkund sëpatën, ai po pret dhe pema po pritet . Pasi pema të ketë rënë, ai hak int a (pasi është prerë) dhe pema hak it a (është prerë).

Pjesoret mbiemërore përputhen me emrat në numër dhe në rasën e tyre, njësoj si mbiemrat e tjerë:

ili ŝparis la arbojn hakotajn (ata i kursyen pemët [që] do të priteshin ).

 Kohë e përbërë 
Kohët e përbëra formohen me pjesoret mbiemërore plus esti (të jesh) si folje ndihmëse . Pjesorja pasqyron aspektin dhe zërin, ndërsa folja mbart kohë. Për shembull:

 Në kohën e tashme progresive : mi estas kaptanta (Po kap), mi estas kaptata (Po më kapin)
 E tashmja e përsosur: mi estas kaptinta (kam kapur), mi estas kaptita (më kapur, jam kapur)
 Perspektiva e tashme: mi estas kaptonta (Do të kap / gati të kap), mi estas kaptota (Do të më kapin / gati të më kapin)

Këto nuk përdoren aq shpesh sa ekuivalentët e tyre në anglisht. Për " Po shkoj në dyqan", normalisht do të përdorni të tashmen e thjeshtë mi iras ('Po shkoj') në esperanto.

Koha dhe mënyra e foljes "esti" mund të ndryshohen në këto kohë të përbëra:

E kaluara e përsosur: mi estis kaptinta (e kisha kapur) E ardhmja kushtëzore: mi estus kaptonta (Do të isha gati ta kapja) E tashmja e së ardhmes: mi estos captanta (Do të kap).

 Format sintetike 
Edhe pse konstruksione të tilla perifrastike janë të njohura për folësit e shumicës së gjuhëve evropiane, mundësia e konvertimit të [ esti + mbiemër] në një folje është teorikisht e mundur për pjesoret mbiemërore:

E tashmja e përsosur: mi estas kaptita është ekuivalente me mi kaptitas (jam kapur) E kaluara e përsosur : mi estis kaptinta në mi kaptintis (e kisha kapur)

Në praktikë, vetëm disa nga këto forma, veçanërisht -intus (e kaluara kushtore progresive) dhe -atas (e tashmja pasive), kanë hyrë në përdorimin e zakonshëm. Në përgjithësi, shumica janë të rralla për shkak se janë më të vështira për t'u analizuar sesa konstruksionet perifrastike.

 Pjesoret nominale 
Pjesoret mund të shndërrohen në ndajfolje ose emra duke zëvendësuar prapashtesën mbiemërore -a me -e ose -o. Kjo do të thotë që, në Esperanto, disa emra mund të lakohen për kohë.

Një pjesore nominale tregon dikë që merr pjesë në veprimin e specifikuar nga rrënja foljore. Për shembull, esperinto është një "shpresues" (koha e shkuar), ose dikush që kishte shpresuar.

 Pjesore ndajfoljore 
Pjesoret ndajfoljore përdoren për frazat pjesore rrethanore:

Kaptinte la pilkon, li ekkuris golon (Pasi kapi topin, vrapoi drejt portës).

 Pjesëzore kushtore dhe pa kohë (jozyrtare) 
Herë pas here, paradigma e pjesores do të zgjerohet për të përfshirë pjesoret kushtore, me zanoren u (-unt-, -ut-). Nëse, për shembull, në shembullin tonë të prerjes së pemëve, pylltari zbuloi se pema ishte ngulur me thumba dhe kështu nuk mund të pritej, ai do të ishte hakunta dhe pema hakuta (ai, ai "që do të priste", dhe pema, ajo që "do të pritej").

Kjo mund të ilustrohet edhe me foljen prezidi (të kryesoj). Menjëherë pas rinumërimit të zgjedhjeve presidenciale të Shteteve të Bashkuara të vitit 2000 :

Presidenti i atëhershëm Bill Clinton ishte ende president i Shteteve të Bashkuara (presidenti aktual).

Presidenti i zgjedhur George W. Bush u shpall prezid o nto (president i ardhshëm), Presidenti i mëparshëm George HW Bush ishte president i (ish-president), dhe Kandidati pretendent Al Gore u zgjodh president (i mundshëm për president - domethënë, nëse rinumërimi do të kishte shkuar ndryshe).

Fjalë neutrale ndaj kohës, të tilla si prezid e nto dhe stud ent o, konsiderohen formalisht rrënjë nominale të dallueshme, jo derivate të foljeve prezidi dhe studi .

Prapashtesa -enda, si në pagenda 'i pagueshëm, duhet të paguhet' nga pagi 'për të paguar', është e ngjashme me një pjesore pasive të mënyrës urdhërore.

 Mohimi 
Një pohim bëhet negativ duke përdorur ne ose një nga korrelatorët negativë (neni-) . Zakonisht, lejohet vetëm një fjalë negative për çdo klauzolë:

Mi ne faris ion ajn. Unë nuk bëra asgjë.

Dy mohime ( negative e dyfishtë ) brenda një fjalie anulojnë njëra-tjetrën, duke rezultuar në një fjali pohuese.

Nuk kam faris nenion . Mi ja faris ion. Nuk është rasti që unë nuk bëra asgjë. Unë bëra diçka.

Fjala ne vjen para fjalës që mohon:

Nuk jam unë ai që duhet ta shkruaj këtë (Nuk jam unë ai që duhet ta shkruaj këtë) Nuk kam pse ta shkruaj këtë (Nuk kam pse ta shkruaj këtë) Nuk duhet ta shkruaj këtë (Nuk duhet ta shkruaj këtë) Devas im shkruajti ne tion (Nuk është kjo që duhet të shkruaj unë)

Kjo e fundit shpesh do të rirenditet si Ne tion mi devas skribi në varësi të rrjedhës së informacionit.

 Pyetje 
Pyetjet "Ç" bëhen me një nga korrelativët pyetës/relativ (ki- ). Ato zakonisht vendosen në fillim të fjalisë, por lejohen renditje të ndryshme fjalësh për theksin:

Li scias, kion vi faris (Ai e di çfarë bëre.) Kion vi faris? (Çfarë bëre?) Vi faris kion ? ( Çfarë bëre?)

Pyetjet që përgjigjen "po/jo" shënohen me lidhëzën ĉu (nëse):

Mi ne scias, ĉu li venos (nuk e di nëse do të vijë) Çfarë venash? (A do të vijë ai?)

Pyetjeve të tilla mund t'u përgjigjet jes (po) ose ne (jo) sipas mënyrës evropiane të përputhjes me polaritetin e përgjigjes, ose ĝuste (e saktë) ose malĝuste (e pasaktë) sipas mënyrës japoneze të përputhjes me polaritetin e pyetjes:

Ku ke iris? (A nuk shkove?) — Ne, mi ne iris (Jo, nuk shkova); — Jes, mi iris (Po, shkova) — Ĝjuste, mi ne iris (Saktë, unë nuk shkova); — Keq, mi iris (E gabuar, unë shkova)

(Vini re se pyetjet në gjuhën esperanto mund të kenë të njëjtin rend fjalësh si pohimet.)

 Lidhëza 
Lidhëzat themelore të gjuhës esperanto janë kaj (të dyja/dhe), aŭ (ose/ose), nek (as/as), se (nëse), ĉu (nëse/ose), sed (por), anstataŭ (në vend të), kiel (si, si), ke (ajo). Ashtu si parafjalët, ato i paraprijnë frazës ose fjalisë që modifikojnë:

Mi vidis kaj lin kaj lian amikon (E pashë edhe atë dhe shokun e tij) Nuk ishte as e kthjellët [me diell] as e këndshme. ĉu pro kaprico, ĉu pro natura lingvo-evoluo (qoftë nga teka, qoftë nga zhvillimi natyror i gjuhës) Li volus, ke ni iru (ai do të donte që ne të shkonim)

Lidhëzat e ndjekura nga klauzolat e paplota mund të ngatërrohen me parafjalët, por ndryshe nga parafjalët, ato mund të pasohen nga një frazë emërore kallëzore nëse klauzola e plotë e nënkuptuar e kërkon këtë, si në shembullin e mëposhtëm nga Don Harlow:

Li traktis min kiel (li traktus) princon (Ai më trajtoi si (ai do) një princ) Li traktis min kiel princo (traktus min) (Ai më trajtoi si princ (do))

 Ndërhyrje 
Ndërhyrjet mund të rrjedhin nga ndajshtesa ose rrënjë të zhveshura: ek! (fillo!), nga parashtesa e kryer; um (um, er), nga prapashtesa e pacaktuar/e papërcaktuar; fek! (mut!), nga feki (të defekosh).

 Formimi i fjalëve 
Morfologjia derivative e gjuhës esperanto përdor një numër të madh ndajshtesash leksikore dhe gramatikore ( parashtesa dhe prapashtesa ). Këto, së bashku me përbërjen, zvogëlojnë ngarkesën e kujtesës së gjuhës, pasi lejojnë zgjerimin e një numri relativisht të vogël rrënjësh themelore në një fjalor të madh. Për shembull, rrënja e gjuhës esperanto vid- (shih) korrespondon rregullisht me disa dhjetëra fjalë angleze: see (saw, seen), sight, blind, vision, visual, visible, nonvisual, invisible, unsightly, glance, view, vista, panorama, observant etj., megjithëse ka edhe rrënjë të veçanta të gjuhës esperanto për disa nga këto koncepte.

 Numrat 

 Numrat 

Numrat kardinalë janë:

zero një (një) du (dy) tre (tre) kvar (katër) kvin (pesë) ses (gjashtë) shtator (shtatë) në rregull (tetë) naŭ (nëntë) dhjetë (dhjet) qind (qind) mil (mijë)

Gramatikisht, këto janë numra, jo emra, dhe si të tilla nuk e marrin prapashtesën -n në rasën kallëzore. Megjithatë, unu (dhe vetëm unu ) përdoret ndonjëherë në mënyrë mbiemërore ose demonstrative, që do të thotë "një i caktuar", dhe në raste të tilla mund të marrë ndajshtesën shumës -j, ashtu siç bën përemri demonstrativ tiu :

unu j homo j "njerëz të caktuar"; ili kuris unu j post la aliaj "kanë vrapuar disa pas të tjerëve".

Në një përdorim të tillë, unu është i parregullt në atë që rrallë e merr rasën kallëzore/parafjalore të lidhur me -n në njëjës, por rregullisht e bën këtë në shumës:

ia n unu ideo n "disa ide të veçanta",

por

unuj objektoj venis en unu jn mano jn, aliaj en aliajn manojn "disa sende erdhën në duar të caktuara, të tjera në duar të tjera".

Për më tepër, gjatë numërimit, u-ja e fundit e unu-së mund të hiqet, sikur të ishte një prapashtesë pjesë-e-ligjëratës:

Pa! Dua! Tri! Kvar!

 Numra më të lartë 
Për numrat përtej mijërave, përdoren rrënjët ndërkombëtare miliono (milion) dhe miliardo (miliard). Përtej kësaj, ekzistojnë dy sisteme: Një miliard në shumicën e vendeve anglishtfolëse është i ndryshëm nga një miliard në shumicën e vendeve të tjera (përkatësisht 10 9 kundrejt 10 12 ; domethënë, një mijë milion kundrejt një milion milion). Rrënja ndërkombëtare biliono është gjithashtu e paqartë në Esperanto dhe për këtë arsye është e vjetëruar. Në vend të kësaj përdoret përgjithësisht një sistem i qartë i bazuar në shtimin e prapashtesës esperanto -iliono te numrat, ndonjëherë i plotësuar nga një prapashtesë e dytë -iliardo:

10 6: milion 10 9: miliardo (ose mil milionoj ) 10 12: duiliono 10 15: duiliardo (ose mil duilionoj ) 10 18 : triliono 10 21: triiliardo (ose mil triilionoj ) ... etj.

Vini re se këto forma janë gramatikisht emra, jo numra, dhe për këtë arsye nuk mund ta modifikojnë një emër drejtpërdrejt: mil homojn (një mijë njerëz [kallëzore]) por milionon da homoj (një milion njerëz [kallëzore]).

 Numrat e përbërë dhe derivatet e tyre 
Dhjetëshat dhe qindëshat shqiptohen dhe shkruhen së bashku me shumëzuesit e tyre si një fjalë e vetme, ndërsa të gjitha pjesët e tjera të një numri shqiptohen dhe shkruhen veçmas ( dudek 20, dek du 12, dudek du 22, dek du mil 12,000). Ordinalet formohen me prapashtesën mbiemërore -a, sasitë me prapashtesën nominale -o, shumëfishat me -obl-, thyesat me ‑on‑, kolektivet me ‑op‑ dhe përsëritjet me rrënjën ‑foj‑ .

sescent sepdek kvin (675) tria (e treta [si e para, e dyta, e treta ]) provoj (së treti) dudeko (një rezultat [20]) duobla (e dyfishtë) kvarono (një e katërta, një e katërta) duope (nga dy) dy herë

Grimca po përdoret për të shënuar numrat shpërndarës, domethënë idenë e shpërndarjes së një numri të caktuar artikujsh te secili anëtar i një grupi:

mi donis al ili po tri pomojn ose pomojn mi donis al ili po tri (u dhashë atyre tre mollë).

Vini re se grimca po formon një frazë me numrin tri dhe nuk është një parafjalë për frazën emërore tri pomojn, kështu që nuk e pengon një objekt gramatikor të marrë rasën kallëzore.

 Krahasime 
Krahasimet bëhen me korrelativët ndajfoljorë tiel ... kiel (si ... si), rrënjët ndajfoljore pli (më shumë) dhe plej (shumica), parashtesa antonime mal- dhe parafjala ol (se):

mi skribas tiel bone kiel vi (shkruaj edhe une si ti) tiu është shumë i mirë se ai (ky është më i mirë se ai) tio estas la plej bona (kjo është më e mira) la mia estas malpli multekosta ol la via (e imja është më pak e shtrenjtë se e jotja)

Krahasimet e nënkuptuara bëhen me tre (shumë) dhe tro (tepër [shumë]).

Fraza të tilla si "Sa më shumë njerëz, aq më të vogla porcionet" dhe "Aq më mirë!" përkthehen duke përdorur ju dhe des në vend të "the":

Ju pli da homoj, des malpli grandaj la porcioj (Sa më shumë njerëz, aq më të vogla porcionet) Kocka e madhe! (Aq më mirë!)

 Renditja e fjalëve 
Esperanto ka një rend fjalësh mjaft fleksibël . Megjithatë, rendi i fjalëve luan një rol në gramatikën e gjuhës esperanto, edhe pse shumë më pak se sa në anglisht. Për shembull, grimca negative ne përgjithësisht vjen para elementit që mohohet; mohimi i foljes ka efektin e mohimit të të gjithë fjalisë (ose më saktë, ka paqartësi midis mohimit të foljes vetëm dhe mohimit të fjalisë):

mi ne iris 'Unë nuk shkova' mi ne iris, mi revenis 'Unë nuk shkova, u ktheva' ne mi iris / iris ne mi 'Nuk isha unë që shkova' Irisi im në butiko sed hejmen 'Nuk shkova në dyqan, por në shtëpi'.

Megjithatë, kur e gjithë klauzola mohohet, ne-ja mund të lihet për në fund:

mi iris ne Fjalë për fjalë 'Unë nuk shkova' (dmth., 'Unë nuk shkova')

Frazat zakonisht ndjekin një rend temë-koment (ose temë-remë ): Informacioni i njohur, tema në diskutim, prezantohet i pari, dhe më pas vjen ajo që dikush ka për të thënë rreth saj. (Unë nuk shkova: Sa i përket shkuarjes sime, nuk kishte asnjë.) Për shembull, ne iris mi, do të sugjeronte që mundësia e mosshkimit ishte në diskutim, dhe mi jepet si shembull i dikujt që nuk shkoi.

Krahaso:

Pasintjare mi feriis en Italujo

'Vitin e kaluar bëra pushime në Itali' (Italia ishte vendi ku shkova me pushime)

En Italujo mi feriis pasintjare

'Vitin e kaluar bëra pushime në Itali' (vitin e kaluar shkova me pushime)

En Italujo pasintjare mi feriis

'Vitin e kaluar shkova me pushime në Itali' (pushimet janë arsyeja pse shkova)

En Italujo pasintjare feriis mi

(Unë jam ai që shkoi)

 Fraza emërore 
Brenda një fraze emërore, mund të shfaqet ose rendi mbiemër-emër ose emër-mbiemër, megjithëse i pari është disi më i zakonshëm.

blua ĉielo 'një qiell blu' ĉielo blua (njësoj)

Për shkak të përputhjes së mbiemrave, një mbiemër mund të ndahet nga pjesa tjetër e frazës emërore pa ngatërrim, megjithëse kjo gjendet vetëm në poezi, dhe vetëm herë pas here:

Mi estas certa, ke brilan vi havos sukceson 'Jam i sigurt që do të kesh një sukses brilant',

Përemrat pronorë favorizojnë fuqimisht pozicionin fillestar, megjithëse e kundërta është e njohur mirë nga Patronia 'Ati ynë' në Paternoster .

Më pak fleksibilitet ndodh me foljet dëftore dhe artikullin, ku folja dëftore–emër është norma, si në anglisht:

la ĉielo "qielli" tiu ĉielo 'ai qiell' gjithashtu ĉielo tiu

la blua ĉielo "qielli blu" tiu blua ĉielo 'ai qiell blu'

Emër – rendi dëftor përdoret kryesisht për theksim ( plumo tiu ' ajo stilolaps'). La shfaqet në fillim të frazës emërore, përveç rrallë në poezi.

Edhe më pak fleksibilitet ka me numrat, ku termi numëror-emër është pothuajse universal:

sep bluaj ĉieloj 'shtatë qiej blu',

dhe emër – numëror që praktikisht nuk dëgjohet jashtë poezisë.

Rendi mbiemër-emër është shumë më i lirë. Me mbiemrat e thjeshtë, mbizotëron rendi mbiemër-emër, veçanërisht nëse emri është i gjatë ose i ndërlikuar. Megjithatë, një mbiemër i gjatë ose kompleks zakonisht vjen pas emrit, në disa raste paralel me strukturat në anglisht, si në shembullin e dytë më poshtë:

homo malgrandanima kaj ege avara 'një person i vogël dhe jashtëzakonisht lakmitar' vizaĝo plena de cikatroj 'një fytyrë plot plagë' Ideja e fantazisë është ende interesante 'një ide fantastike, por prapëseprapë interesante'.

Mbiemrat gjithashtu zakonisht shfaqen pas emrave korrelativë. Përsëri, kjo është një nga situatat ku mbiemrat vijnë pas emrave në anglisht:

okazis io stranga 'ndodhi diçka e çuditshme' ne ĉio brilanta estas diamanto 'jo çdo gjë me shkëlqim është një diamant'

Ndryshimi i rendit të fjalëve këtu mund të ndryshojë kuptimin, të paktën me nenio korrelativin 'asgjë':

li manĝis nenion etan 'ai nuk hëngri asgjë pak' li manĝis etan nenion 'ai hëngri pak asgjë'

Me shumë fjalë në një frazë, rendi është zakonisht dëftor/përemër–numëror–(mbiemër/emër):

Miaj du grandaj amikoj ~ miaj du amikoj grandaj 'dy miqtë e mi të mëdhenj'.

Në frazat parafjalore, parafjala kërkohet të vijë në krye të frazës emërore (domethënë, edhe para nyjës la ), megjithëse zakonisht zëvendësohet duke e kthyer emrin në ndajfolje:

al la ĉielo 'në qiell' ose ĉielen 'drejt qiellit', kurrë *ĉielo al

 Renditja përbërëse 
Rendi përbërës brenda një klauzole është përgjithësisht i lirë, përveç klauzolave kopulare.

Rendi i parazgjedhur është kryefjalë-folje-kundërshtjellor, megjithëse mund të shfaqet çdo rend, me kryefjalën dhe kundrinorin që dallohen sipas rasës, dhe përbërësit e tjerë që dallohen nga parafjalët:

la hundo ĉasis la katon 'qeni ndoqi/gjuajti mace' la katon ndërsa mundesh kështu që mund të katon kështu që mund të mund të katon çasis la katon la mund të ketë

Pritja e një rendi temë-koment (temë-remë) zbatohet këtu, kështu që konteksti do të ndikojë në rendin e fjalëve: në la katon ĉasis la hundo, macja është tema e bisedës dhe qeni është lajmi; në la hundo la katon ĉasis, qeni është tema e bisedës dhe është veprimi i ndjekjes që është lajmi; dhe në ĉasis la hundo la katon, veprimi i ndjekjes është tashmë tema e diskutimit.

Konteksti është i nevojshëm për të treguar nëse

la hundo ĉasis la katon en la ĝardeno

do të thotë që qeni ndoqi një mace që ishte në kopsht, ose atje, në kopsht, qeni ndoqi macen. Këto mund të qartësohen me

la hundo ĉasis la katon, kiu estis en la ĝardeno

'Qeni ndoqi macen, e cila ishte në kopsht'

dhe

en la ĝardeno, la hundo ĉasis la katon

'Në kopsht, qeni ndoqi macen'.

Sigurisht, nëse e ndjek macen brenda në kopsht, rasti i 'kopshtit' do të ndryshonte:

la hundo ĉasis la katon en la ĝardeno n, en la ĝardeno n la hundo ĉasis la katon etj.

Megjithatë, brenda klauzolave kopulative, ka kufizime. Këmbëfoljet janë fjalë të tilla si esti 'të jesh', iĝi 'të bëhesh', resti 'të mbetesh' dhe ŝajni 'duket', për të cilat asnjëra frazë emërore nuk merr rasën kallëzore. Në raste të tilla gjenden përgjithësisht vetëm dy rende: emër-kopulë-predikat dhe, shumë më rrallë, predikat-kopulë-emër.

Në përgjithësi, nëse përshkruhet një karakteristikë e emrit, zgjedhja midis dy rendeve nuk është e rëndësishme:

sovaĝa estas la vento 'e egër është era', la vento estas sovaĝa 'era është e egër'

Megjithatë, la vento sovaĝa estas është e paqartë, të paktën në shkrim, pasi mund të interpretohet si 'era e egër ekziston'.

Kur dy fraza emërore lidhen nga një bashkënyjë, ekziston një shans më i madh për paqartësi, të paktën në shkrim ku prozodia nuk është një sinjal. Një demonstrativ mund të ndihmojë:

bruto estas tiu viro 'ai njeri është brutal'.

Por në disa raste, rendi i fjalëve është e vetmja e dhënë, në të cilin rast kryefjala vjen përpara predikatit:

glavoj iĝu plugiloj 'shpatat le të bëhen parmendë' plugiloj iĝu glavoj 'lëre çantë të bëhen shpata'.

 Frazat dhe fjalitë atributive 
Në fjalinë e mësipërme, la hundo ĉasis la katon, kiu estis en la ĝardeno 'qeni ndoqi macen, e cila ishte në kopsht', përemri lidhor kiu 'i cili' është i kufizuar në një pozicion pas emrit 'mace'. Në përgjithësi, fjalitë relative dhe frazat parafjalore atributive vijnë pas emrit që modifikojnë.

Frazat parafjalore atributive, të cilat varen nga emrat, përfshijnë gjinoret ( la libro de Johano 'Libri i Gjonit'), si dhe la kato en la ĝardeno 'macja në kopsht' në shembullin e mësipërm. Rendi i tyre nuk mund të ndryshohet: as *la de Johano libro as *la en la ĝardeno kato nuk është e mundur. Kjo sjellje është më kufizuese sesa frazat parafjalore të cilat varen nga foljet dhe të cilat mund të lëvizin: si ĉasis en la ĝardeno ashtu edhe en la ĝardeno ĉasis janë të pranueshme për 'të ndjekura në kopsht'.

Fjalitë relative janë të ngjashme, në atë që ato janë atributive dhe i nënshtrohen të njëjtit kufizim të rendit të fjalëve, përveç se në vend që të lidhen nga një parafjalë, të dy elementët lidhen nga një përemër relativ si kiu 'i cili':

fuĝis la kato, kiun ĝi ĉasis 'macja që e ndoqi iku' mi vidis la hundon, kiu ĉasis la katon 'Pashë qenin që ndoqi mace'

Vini re se emri dhe përemri relativ ngjitur me të nuk përputhen në rasë. Përkundrazi, rasat e tyre varen nga marrëdhëniet e tyre me foljet përkatëse. Megjithatë, ata bien dakord në numër:

fuĝis la kato j, kiu j n ĝi ĉasis ' macja që e ndoqi iku'

Renditje të tjera fjalësh janë të mundshme, për sa kohë që përemri relativ mbetet ngjitur me emrin nga i cili varet:

fuĝis la kato, kiun ĉasis ĝi 'macja që e ndoqi iku' vidis mi la hundon, kiu la katon ĉasis 'Pashë qenin që ndoqi mace'

 Renditja e klauzolës 
Fjalitë koordinative lejojnë rend fleksibël të fjalëve, por kanë tendencë të jenë ikonike . Për shembull, në

la hundo ĉasis la katon kaj la kato fuĝis 'qeni e ndoqi macen dhe macja iku',

Përfundimi është se macja iku pasi qeni filloi ta ndiqte, jo se qeni ndoqi një mace që tashmë po ikte. Për leximin e dytë, rendi i klauzolave do të ishte i kundërt:

la kato fuĝis, kaj la hundo ĉasis ĝin 'macja iku dhe qeni e ndoqi'

Ky dallim humbet në klauzolat e varura, të tilla si klauzolat relative në seksionin e mëparshëm:

la hundo ĉasis la katon, kiu fuĝis 'qeni ndoqi macen(,) e cila iku'

Në anglishten e shkruar, presja i qartëson të dy leximet, por të dyja përdorin presje në esperanto.

Fjalitë e varura jo-relative janë të kufizuara në mënyrë të ngjashme. Ato ndjekin lidhëzën ke 'që', si në,

Mi estas certa, ke vi havos brilan sukceson 'Jam i sigurt se do të kesh një sukses të shkëlqyer'.

 Aspekte jo-evropiane të pretenduara 
Fjalori, sintaksa dhe semantika e Esperantos rrjedhin kryesisht nga gjuhët mesatare evropiane standarde . Rrënjët janë zakonisht me origjinë latine ose gjermanike . Semantika tregon një ndikim të rëndësishëm sllav . Megjithatë, këto aspekte nuk rrjedhin drejtpërdrejt nga gjuhët burimore të Esperantos dhe në përgjithësi janë zgjerime të tyre. Shpesh pretendohet se ka elementë të gramatikës që nuk gjenden në këto familje gjuhësore.

Përmendet shpesh morfologjia aglutinative e Esperantos e bazuar në morfema invariante, dhe mungesa pasuese e ablaut (infleksioni i brendshëm i rrënjëve të saj), të cilën Zamenhof mendonte se do të ishte e huaj për folësit e gjuhëve jo-evropiane. Ablaut është një element i të gjitha gjuhëve burimore; një shembull në anglisht është < song, sing, sang, sung > . Megjithatë, shumica e fjalëve në të gjitha gjuhët evropiane lakohen pa ablaut, siç bëjnë <cat, cats > dhe <walk, walked > në anglisht. (Kjo është e ashtuquajtura dikotomi e fortë - e dobët .) Historikisht, shumë gjuhë evropiane e kanë zgjeruar gamën e lakimeve të tyre 'të dobëta', dhe esperanto thjesht e ka çuar këtë zhvillim më afër përfundimit të tij logjik, me ablaut-in e vetëm të mbetur të ngrirë në disa grupe rrënjësh të lidhura semantikisht, të tilla si pli, plej, plu (more, most, further), tre, tro (shumë, shumë), dhe në morfemat foljore -as, -anta, -ata ; -is, -inta, -ita ; -os, -onta, -ota ; dhe -us .

Karakteristika të tjera që shpesh përmenden si të huaja për një gjuhë evropiane, siç janë prapashtesat e dedikuara për pjesë të ndryshme të ligjëratës, ose prapashtesa -o për emrat e kombinuar me -a për mbiemrat dhe la për 'the', në të vërtetë ndodhin. Më i rëndësishëm është shumësi kallëzor në -jn, i cili rrjedh nëpërmjet nivelimit të paradigmës greke emërore-mbiemërore: esperanto emërore njëjës muz o ( muzë ) kundrejt greqishtes mous a, emërore shumës muzo j kundrejt greqishtes mousa i , dhe kallëzore njëjës muzo n kundrejt greqishtes mousa n . ( Latinishtja dhe lituanishtja kishin konfigurime shumë të ngjashme, me [j] në shumës dhe një nazale në kallëzore. ) Kështu, esperanto është formalisht e ngjashme me gjuhët jo-indoevropiane, hungarishten dhe turqishten — domethënë, është e ngjashme në mekanikën e saj, por jo në përdorim. Asnjë nga këto elementë të propozuar "jo-evropianë" të propozimit origjinal të Esperantos nuk është marrë në të vërtetë nga gjuhë jo-evropiane ose jo-indo-evropiane, dhe çdo ngjashmëri me ato gjuhë është rastësore. [ nevojitet citim ]

Gjuhët e Azisë Lindore mund të kenë pasur njëfarë ndikimi në zhvillimin e gramatikës së esperanto-s pas krijimit të saj. Kandidati i cituar kryesisht është zëvendësimi i mbiemrave predikativë me folje, të tilla si la ĉielo bluas (qielli është blu) për la ĉielo estas blua dhe mia filino belu! (Qoftë e bukur vajza ime!) për vajzën time të dashur! të përmendura më sipër. [ nevojitet citim ] Megjithatë, ky rregullim i formave gramatikore ekzistuese është gjetur gjithmonë në poezi; nëse ka pasur një ndikim të një gjuhe të Azisë Lindore, ai ka qenë vetëm në përhapjen e formave të tilla, jo në origjinën e tyre. Një përdorim i tillë nuk është krejtësisht i panjohur në Evropë: latinishtja ka një folium viret analog për folium viride est (gjetha është e gjelbër) dhe avis rubet për avis rubra est (zogu është i kuq).

Ndoshta kandidati më i mirë për një veçori "jo-evropiane" është dallimi i paqartë midis rrënjës dhe affix-it . Ndajesat derivative të gjuhës esperanto mund të përdoren si rrënjë të pavarura dhe të lakohen për një pjesë të ligjëratës njësoj si rrënjët e tjera. Kjo ndodh vetëm herë pas here në gjuhë të tjera të botës. Për shembull, ismo ka një ekuivalent në anglisht në " an ism ", por anglishtja nuk ka formë mbiemri ekuivalente me esperanto isma. Për shumicën e këtyre ndajshtesave, gjuhët natyrore të njohura për evropianët duhet të përdorin një rrënjë leksikore të veçantë.

 Tekst shembull 
Pater noster, nga botimi i parë në gjuhën esperanto në vitin 1887, ilustron shumë nga pikat gramatikore të paraqitura më sipër:

Gramatikat e referencës përfshijnë Plena Analiza Gramatiko [eo] ( English:   ) nga Kálmán Kalocsay dhe Gaston Waringhien, dhe Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko ( English:   ) nga Bertilo Wennergren .

 Bibliografi 
Reference grammars include the Plena Analiza Gramatiko  [eo] (English: Complete Analytical Grammar) by Kálmán Kalocsay and Gaston Waringhien, and the Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko (English: Complete Handbook of Esperanto Grammar) by Bertilo Wennergren.

 Referime 
Kategoria:Esperanto

Kategoria:Artikuj nga CEE Spring 2025