Latium

Latium ("Latium" (US) dhe ) ishte një rajon i Italisë qendrore perëndimore, në të cilin u themelua dhe u zhvillua kryeqyteti it Perandorisë Romake.

 Përkufizimi 
Latium ishte fillimisht një trekëndësh i vogël pjellor mr dhe vullkanik (Latium i Vjetër) mbi të cilin ishte vendosur fisi i latinëve ose latianëve. Ishte i vendosur në bregun e majtë (lindje dhe jug) të Lumit Tiber, duke u shtrirë në drejtim verior të Lumit Anio (një degë e majtë e Tiberit) dhe ndë drejtim jugor në Pomptina Palus (Moçalet Pontine, tani Fushat Pontine) në jug deri te Kepi Circeo. Bregu i djathtë i Tiberit ishte i zënë nga qyteti etrusk i Veit dhe kufijtë e tjerë ishin të zonë nga fise italike. Në vijim, Roma do ta pushtonte Vein dhe pastaj fqinjët e saj italikë, duke i zgjeruar zotërimet e saj në Etrurinë Jugore dhe në jug, një një rajon pjesërisht moçalor dhe malor. Ky i fundit do të pësonte krijimin e kolonive të shumta romake dhe latine: kolonitë e vogla romake u krijuan përgjatë bregut, ndërsa në zonat e brendësisë u kolonizuan nga latinët dhe romakët pa shtetësi. Emri Latium do të shtrihej në këtë mënyrë në këtë zonë në jug të Romës (Latium adiectum), deri në qytetin oskan Casinum, të përkufizuar nga Straboni si "qyteti i fundit i latinëve".Straboni, Geographica, V, 3,9.

Pasardhësja moderne, Regione italiane e Lacios, gjithashtu e quajtur Latium në latinisht dhe ndonjëherë në ndonjë gjuhë moderne, është disi më e madhe, megjithëse më pak se dyfishi i Latium vetus et adiectum, duke përfshirë një zonë të madhe të Etrurisë së lashtë jugore dhe Sabinën.

Gjuha e lashtë e latinëve, fiset që banonin Latium, ishte paraardhësja e drejtëpërdrejtë i gjuhës së vjetër latine, paraardhësja e latinishtes dhe gjuhëve romanse. Latium do të luante një rol të rëndësishëm në histori për shkak të statusit të tij si bujtëse e kryeqytetit të Shtetit Romak, dikur qendra kulturore dhe politike e Perandorisë Romake. Rrjedhimisht, Latium është vendi i veprave të shquara të artit dhe arkitekturës.

 Gjeografia 
parapamje|majtas|upright=1.5|Hartë e Latium me qytetet e Lidhjes Latine
Latium më i hershëm i njohur ishte vendi i Latini, një fis, qendra e njohur e të cilit ishte një vullkan i madh i fjetur, Mons Albanus ("Mali Alban", sot Colli Albani),  në juglindje të Romës, me diametër . Në qendrën e saj është një liqen krateri, Lacus Albanus (Lago Albano), në formë ovale, pak km i gjatë dhe i gjerë. Në krye të majës së dytë më të madhe (Monte Cavo) ndodhej një tempull i Jupiter Latiaris, ku latini zhvillonin funksionet shtetërore para nënshtrimit të tyre ndaj Romës dhe romakët në vijim zhvillonin ceremonitë fetare dhe shtetërore. Tempulli i fundit pagan që u ndërtua do të qëndronte deri në Mesjetë, kur gurët dhe vendi i tij u ripërdorën për manastire të ndryshme dhe në fund një hotel. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Wehrmacht e ktheu atë një një stacion radio, i cili u pushtua pas një beteje këmbësorie nga trupat amerikane në vitin 1944 dhe tashmë është një stacion kontrovers telekomunikimesh i rrethuar nga antena të konsideruara të papërshtatshme nga banorët për pamjen.

Përzgjedhja e Jupiterit si një zot shtetëror dhe rrjedhja e emrit latini në emrin e gjuhës latine janë të mjaftueshme për ti identifikuar latinët si një fis me prejardhje Indo-Evropiane. Virgjili, një poet madhor i fillim të Perandorisë Romake, nën Augustin, e nxirte Latium nga fjala "i fshehur", i fjetur, për shkak se në një mit Saturni, sunduesi i epokës së artë në Latium, u fsheh (latuisset)Virgjili, Aeneid, VIII.323. aty nga Jupiteri. Një etimologji kryesore moderne është se Latium vjen nga fjala latine "latus", që do të thotë "i gjerë", duke shprehur idenë e "vendit të sheshtë" duke nënkuptuar Fushën Romane.

parapamje|379px|Rrugë romake në Casinum
 Lumenj dhe moçale të Latium 
 Tiber
 Anio
 Numicius (Lumi Torto)
 Astura (Lumi Konka)
 Nymphiaeus (La Ninfa)
 Ufens
 Amasenus
 Allia
 Almo
 Aqua Ferentina (Marrana degli Orti)
 Albanus (Albano)
 Moçalet Pontine

 Male të Latium 
Lista në vijim përmban emrat të shkruara në latinisht dhe në parantezë emrat e tanishëm në italisht:
 Apeninus (Appennini)
 Albanus mons (Monti Albani, Monte Cavo)
 Mons Algidus ose Mons Lepinus (Monte Lepini)
 Montes Corniculani (Monte Gennaro)
 Mons Sacer

 Qytete në Latium 
 Ad Turres Albas
 Ameriola
 Alba Longa
 Aricia
 Aesula
 Ardea.
 Antium (Porto d'Anzio)
 Apiolae
 Astura (Astura)
 Antemnae
 Bola
 Bovillae
 Bubentum
 Circeii
 Cameria
 Carventum Corioli
 Corbio (Rocca Priore)
 Corniculum
 Cora
 Crustumerium
 Ficulea
 Ecetra
 Fidenae
 Ficana
 Gabii
 Laurentum (Torre di Paternò).
 Forum Appii
 Labici
 Longula Lavinium (Pratica)
 Signia
 Ostia (Ostia).
 Politorium
 Nomentum
 Querquetula
 Medullia
 Norba
 Lanuvium
 Mugilla
 Pedum
 Praeneste
 Ortona
 Pollusca Satricum
 Setia
 Ulubrae
 Suessa Pometia
 Tellenae.
 Tibur
 Tres Tabernae
 Tripontium
 Tusculum
 Scaptia
 Velitrae
 Sassula
 Vitellia
 Tolerium

 Historia 
parapamje|majtas|358px|Sitet arkeologjike të Latium
Rajoni që do të bëhej Latium kishte qenë streha e popullsive të ngulitura bujqësore që nga fillimi i Epokës së Bronzit dhe ishte e njohur për grekët e lashtë dhe madje për grekët mikenas. Emri me shumë gjasa është i rrjedhur nga fjala latine "latus", që do të thotë "i gjerë", që shpreh idenë e "vendit të sheshtë" (në dallim nga vendi i lartë i sabinëve). Etruskët, nga rajoni i tyre i Etrurias, ushtruan një ndikim të fortë kulturor dhe politik mbi Latium nga rreth shekulli VIII p.e.s. e në vijim. Gjithësesi, ata qenë të paaftë të pohonin hegjemoninë politike mbi rajonin, i cili kontrollohej nga qytet-shtete të vogla autonome në një mënyrë pak a shumë analoge me çështjet shtetërore që mbizotëronin në Greqinë e Lashtë. Në fakt, afërsia kulturore dhe gjeografike me qytetet e Magna Graecia pati një ndikim të fortë në historinë e tij të hershme.

Nga shekulli X p.e.s., të dhënat arkeologjike tregojnë një zhvillim të ngadaltë në bujqësi në të gjithë zonën e Latium me krijimin e fshatrave të shumtë. Latinët kultivonin drithra (tepë dhe elb), rrush (Vitis vinifera), ullinj, mollë dhe fiq. Latini populi (tekstualisht "popujt latinë") të ndryshëm jetonin në një shoqëri të drejtuara nga klanet e fuqishme (gentes). Këto klane ishin një shenjë e origjinës së tyre fisnore, që do të vijonte në Romë si curiae e tretë, e cila organizonte shoqërinë romake. Megjithatë, si një njësi shoqërore gens do të zëvendësohej nga familja, e cila kryesohej nga paterfamilias – mashkulli më i vjetër, i cili mbante autoritetin suprem mbi familjen.

Një qendër e ngulitur vendore dukej e nevojshme pasi qendra e rajonit nuk mund të ishte një nga fshatrat, por duhet të ishte një vend mbledhjeje të përbashkët, që përmbante selinë e gjykatës dhe faltores së përbashkët të rajonit, ku anëtarët e klaneve takoheshin për qëllime administrimi dhe zbavitjeje, si dhe ku ata siguronin një strehë të sigurtë për veten në rast ë luftës: në rrethana të zakonshme një vend i tillë nuk ishte fare ose pak i banuar. Një vend i tillë në Itali quhej "lartësi" (capitolium, maja e malit), ose "fortesë" (arx, nga arcere); ai nuk ishte një qytezë në fillim, por u bë bërthama e një të tille, pasi shtëpitë u grumbulluan në mënyrë natyrore përreth fortesës dje më pas do të rrethoheshin me "unazën" (urbs, të lidhur me urvus dhe curvus).

parapamje|396px|Latium, pikturë e Enric Serra Auqué, 1888. Biblioteca Museu Víctor Balaguer
Vargmali i izoluar Alban, ajo fortesë natyrore e Latium, e cila ofronte një pozicion të sigurtë për banorët, do të zihej fillimisht nga të sapohardhurit. Aty, përgjatë rrafshit të ngushtë sipër Palazzuola-s, midis Liqenit Albano (Lagiod di Castello) dhe Malit Alban (Monte Cavo), shtrihej qyteti i Alba Longës, e cila konsiderohej si selia primitive e rracës latine dhe qyteti mëmë i Romës ashtu si dhe gjithë bashkësive të tjera të vjetra latine; aty, përgjatë shpateve, qëndron distriktet shumë të vjetra latine të Lanuvium, Aricia dhe Tusculum. Gjithashtu aty gjenden disa vepra primitive murature, që zakonisht shënojnë fillimin e qytetërimit.

Fortesat e distrikteve aty do të të krijonin qytetet e rëndësishme të Tiburit dhe Praeneste-s. Labici gjithashtu, Gabii, Nomentum në fushën midis Kodrave Albane dhe Sabine dhe Tiberit, Roma përgjatë Tiberit, Laurentum dhe Lavinium përgjatë bregdetit, ishin të gjitha pak a shumë qendra të lashta të kolonizimit latin, për të mos folur për shumë të tjera më pak të famshme dhe në disa raste pothuajse të harruara.

Lidhja Latine

Të gjitha fshatrat ishin politikisht sovrane dhe secili prej tyre ishte i vetë-qeverisur. Prejardhja dhe gjuha e përbashkët jo vetëm mbizotëruan mbi të gjitha ata, por do ta paraqiste veten në një institucion të rëndësishëm fetar dhe politik—Lidhja Latine. Latinët ishin të lidhur bashkë nga lidhjet fetare, duke përfshirë adhurimin e Venus-it, Jupiter Latiaris dhe Dianës në Liqenin e Ariccia-s. Në këtë mënyrë, nëpërmjet afërsisë me faltoren e Jupiterit, fshati i Alba Longës mbante një pozicion përparësie fetare midis fshatrave latine. Fillimisht, tridhjetë fshatra kishin të drejtë të mernnin pjesë në lidhje, të njohur si koloni albane. Vetëm pak prej emrave individualë të këtyre fshatrave janë rregjistruar.

Rituali i kësaj lidhje ishte "Festivali Latin" (feriae Latinae), në të cilën, në Malin e Albës, në një ditë të caktuar nga kryemagjistrati për këtë qëllim çdo vit, flijohej një ka nga grupimi i mbledhur latin ndaj "Zotit Latin" (Jupiter Latiaris). Secila bashkësi që merte pjesë në ceremoni duhet të kontribuonte në gostinë flijuese. Megjithatë; korija e shenjtë e Aricia-s, Nemus Dianae, mbi Liqenin e Aricia-s, ishte gjithmonë midis vendeve më popullore të pelegrinazhit për latinët.

Megjithëse Alba Longa gëzonte një pozicion përparësie fetare, kryesimi alban nuk ushtroi një pushtet të rëndësishëm politik mbi Latium, p.sh. ajo nuk qe kurrë kryeqyteti i një shteti latin. Ka mundësi që shtrirja e juridiksionit të Lidhjes Latine ishte disi i pacaktuar dhe kështu luhatej; gjithësesi në ekzistencën e saj ajo nuk qe një grumbullim i rastësishëm bashkësish të ndryshme, por shprehja pozitive e marrëdhënies së kombit latin. Lidhja Latine nuk mund të ketë përfshirë gjatë gjithë kohës të gjitha bashkësitë latine, por ajo nuk i dha kurrë privilegjin e anëtarësisë ndonjë që nuk ishte latin.

Herët gjatë ekzistencës së saj, Roma fitoi kryesimin e lidhjes dhe Alba Longa dukej një rivale për të cilën ajo do të shkatërrohej në mesin e shekullit të VII p.e.s.; lidhja, siç ishte, ishte shpërbërë dhe familjet më të shquara u detyruan të vendoseshin në Romë:  Alba Longa, qyteti mëmë, ishte shkrirë te Roma, bija.

Sipas Tit Livit, Alba Longa u rrafshua – përveç tempujve – nga mbreti Tull Hostiliusi i Romës.Tit Livi, Ab urbe condita 1.29 Festivali Latin do të vijonte të zhvillohej në Malin Alban, por nga magjistratët romakë.

 Hegjemonia Romake 

parapamje|majtas|379px|Hartë e zgjerimit territorial romak deri në vitin 500 p.e.s.
Duke pasur shkatërruar Alba Longën, Roma ishte në drejtim të Festivalit Latin dhe kështu mbante kryesimin mbi popujt latinë. Nga mesi i shekullit të VII p.e.s., Roma kishte siguruar veten si një fuqi detare dhe furnizimin e saj me kripë; Via Salaria (tekstualisht "rruga e kripës") u shtrua nga Roma deri në Ostia përgjatë brengut verior të Lumit Tiber – fusha më e afërt e kripës në Italinë Perëndimore.

Në të njëjtën kohë, arkeologët dallojnë se kishte një shndërrim urban të zonës. Kasollet romake ishin zëvendësuar nga shtëpi dhe një hapsirë shoqërore, ose forum, ishte ndërtuar nga . Ndikimi i etruskëve luajti një rol të rëndësishëm dhe emigrantë erdhën nga qytetet etruske. Shpejtë (sipas traditës) kjo u ndoq nga sundimi i mbretërve etruskë, Tarkuinët (tradicionalisht, 616-509 p.e.s.).

Ndërsa Roma mund të ketë fituar territore të konsiderueshme (rreth 350 milje katrore) në Latium, mbretërit romakë nuk ushtruan kurrë pushtet absolut mbi Latium. Qytetet latine, megjithatë, do ti kërkonin mbrojtje Romës, pasi Roma kishte më shumë forca njerëzore sesa çdo qytet tjetër në Latium. Kjo për shkak, pjesërisht, ndaj politikës bujare të asylum të Romës: Dashamirësia romake ishte unike në gatishmërinë e saj për ti dhënë qytetarinë të huajve, qytetaria u jepej edhe ish skllevërve. Fëmijët e skllevërve të liruar mundësuan një burim të rëndësishëm për ushtritë romake dhe i dhanë Romës një përparsi vendimtare në fuqinë njerëzore mbi qytetet e kohës.

Lidhja Latine e mbizotëruar nga Roma përbëhej nga tridhjetë qytete apo bashkësi që jepen nga Dionisi i Halikarnasit.Dionisi i Halikarnasit, Rhōmaikē Archaiologia, V, 61.2-3. Më tej paraqitet lista qytetet dhe bashkësitë pjesëmarrëse në Lidhjen Latine të dominuar nga Roma:

 Ardea
 Aricia (Aricia)
 Bovillae
 Bubentum
 Corniculum
 Carventum
 Circeis (Circeii)
 Corioli
 Corbio (Corbio)
 Cora
 Fortinei 
 Gabii
 Laurentum
 Lavinium
 Lanuvium
 Labici
 Nomentum
 Norba
 Praeneste
 Pedum
 Querquetulum
 Satricum
 Scaptia
 Setia
 Tellene ose Tellenae
 Tibur
 Tusculum
 Tolerium
 Tricrinum 
 Velitres (Velitrae)

 Republika Romake dhe pasimi 
Perandor Augusti bashkoi zyrtarisht të gjitha Italinë e tanishme në një entitet të vetëm gjeo-politik, Italia, duke e ndarë atë në njëmbëdhjetë rajone. Latium – bashkë me rajonin e tanishëm të Kampanias menjëherë në jug-lindje të Latium dhe selia e Napolit – u bë Region I.

parapamje|281px|Busti i Augustit duke mbajtur kurorën qytetare. Glyptothek, Mynih
Pas Luftës Gotike (535–554 të e.s.) dhe pushtimit të Perandorisë Lindore (Bizanti), ky rajon do të rifitonte lirinë, pasi "Dukati Romak" do të bëhej pronë e perandorit lindor. Megjithatë luftërat e gjatë kundër barbarëve longobardë do ta dobësonin rajonin, i cili do të merej nga peshkopi roman, i cili tashmë kishte mjaftë zotërime në ato territore.

Fuqizimi i aristokracisë fetare dhe kishtare do të çonte në përplasje të vazhdueshme midis zotërve dhe peshkopit roman deri në mesin e shekullit të XVI. Papa Inoçenti III u përpoq ta forconte pushtetin e vet territorial, duke dashur të konsolidonte autoritetin e tij në administratat provinciale të Tushias, Kampanias dhe Marittima nëpërmjet përfaqësuesve të Kishës, në mënyrë që të pakësonte pushtetin e Familjes Colonna. Papët e tjerë u përpoqën gjithashtu të bënin të njëjtën gjë.

Gjatë periudhës kur papati u vendos në Avinjon të Francës (1309–1377), fuqia e zotërve feudalë do të rritej për shkak të mungesës së papës në Romë. Komunat e vogla dhe mbi të gjitha Roma, e kundërshtuan pushtetin në rritje të zotërve dhe me Cola di Rienzo, ata u përpoqën ta paraqisnin veten si kundërshtarë të pushtetit kishtar. Megjithatë, midis viteve 1353 dhe 1367, papati e rifitoi kontrollin e Latium dhe pjesës tjetër të Shtetit Papnor.

Nga mesi i shekullit të XVI, papati do ta bashkonte politikisht Latium-in me Shtetin Papnor, kështu që këto territore u bënë administrat provinciale e Shën Pjetrit; governatorët në Viterbo, në Marittima dhe Kampania, si dhe në Frosinone i administronin ato për papatin.

Pas Republikës jetëshkurtër Romane (shekulli XVIII), aneksimi i rajonit nga Franca nga Napoleon Bonaparti në shkurt 1798, Latium do të bëhej prapë pjesë e Shtetit Papnor në tetor 1799.

Më 20 shtator 1870, zaptimi i Romës, gjatë mbretërimit të papa Piut të IX, dhe mundjes së Francës në Sedan, do ta përfundonte Bashkimin Italian dhe Latium u përfshi në Mbretërinë e Italisë.

Rajoni modern i Latium

Latium, shpesh e përmendur me emrin e saj italian Lazio, është një rajon qeverisës, një ndarje administrative e nivelit të parë të shtetit dhe një nga njëzet rajonet e Italisë. Fillimisht nënkuptonte ishin distriktet administrative të Italisë Qendrore, rajonet fituan një nivel domethënës autonomie duke pasuar një reformë kushtetuese në vitin 2001. Rajoni modern i Latium-it përmban kryeqytetin kombëtar të Italisë, Romën.

 Shiko gjithashtu 

 Lacio
 Gjuha latine
 Fusha e Latinës
 Alba Longa
 Albanët (latinë)
 Bovillae
 Labici
 Italia qendrore
 Kampania
 Etruskët
 Sabinët
 Samnitët
 Roma e Lashtë
 Historia e Romës
 Origjina e Romës
 Remi dhe Romuli
 Virgjili
 Eneida
 Të Drejtat Latine
 Historia e Italisë
 Magna Graecia
 Republikat Detare
 Republika e Firences
 Shtetet Papale
 Revolucionet e vitit 1848 në shtetet italiane
 Republika Romake (1849)
 Bashkimi i Italisë
 Roma
 Provinca e Romës
 Grottaferrata
 Manastiri i Grotaferratës
 Alatri
 Kasino
 Ishulli i Ponzas
 Campo de' Fiori
 Mauzoleumi i Augustit
 Castel Sant'Angelo
 Jus
 E drejta romake
 Amicitia
 Hospitium
 Civitas
 Mos maiorum
 Municipium
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Amfiteatri Romak
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Arx
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Imperator
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Cirku Romak
 Clivus Palatinus
 Curia Calabra
 Cursus honorum
 Dashuria Greke
 Enea Ankiziadi
 Equites
 Feja romake
 Festivalet Romake
 Fiset Italike
 Folklori Romak
 Forumet Romake
 Gens
 Gjeografia e Strabonit
 Harku i Triumfit
 Honestiores dhe humiliores
 Horacët dhe Kuriacët
 Kalendari Romak
 Kalendat
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Konsulli Romak
 Kopshtet romake
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendet Romake
 Kuzhina antike romake
 Latinët e Lashtë
 Latinët në Itali
 Legjioni romak
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Lidhja Latine
 Limes Britannicus
 Lista e toponimeve latine në Ballkan
 Lista e kolonive romake
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Lupanari
 Lustrum
 Lustratio
 Marrdhëniet Indiano-Romake
 Marrdhëniet Sino-Romake
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Masakra e Latinëve
 Misteret greko-romake
 Mitologjia romake
 Mjekësia Romake
 Monarkia romake
 Monti Albani
 Mundus Cereris
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Njësitë matëse romake
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 Pagus
 Pallatet perandorake të Romës
 Patricët romakë
 Perandoria Romake
 Caput Mundi
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Portretizimi Romak
 Principati (Roma)
 Prokopi i Çezaresë
 Republika Romake
 Roma quadrata
 Romanizimi (kulturor)
 Rrugët romake
 Selitë perandorake romake
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Tabula Peutingeriane
 Tempulli i Apollonit Palatin
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Themelimi i Romës
 Thermae
 Traditat romake të emërtimit
 Tregtia romake me Indinë
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Umbilicus urbis Romae
 Ura e Trajanit
 Ura romake
 Urbanistika Romake
 Urbs
 Ushtria Romake
 Vicus
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake

 Citime fundore 

 Bibliografia 
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .






 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.

 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.















Burime historiografike moderne













 Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.







































  (titulli origjinal i veprës 















 Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).






 Renato Peroni, Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro, in Storia dei Greci e dei Romani, vol. 13, Einaudi 2008.





































 Lidhje të jashtme 
 Toponymy of Latium 


Kategoria:Gjeografia e Italisë
Kategoria:Historia e Italisë
Kategoria:Rajone të Italisë
Kategoria:Roma e Lashtë
Kategoria:Rajone historike
Kategoria:Italia romake