Çitadela

Një çitadelë është zona më e fortifikuar e një qyteti ose qyteze. Ajo mund të jetë një kështjellë, fortesë, ose qendër e fortifikuar. Termi ësthë një zvogëlues i qyteti (që do të thotë "qytet i vogël"), pas është bërthama mbrotëse e një pjese të vogël të qytetit.

Një një fortifikim me bastione, çitadela është pjesa më e fortë e sistemit, ndonjëherë brenda mureve të jashtme dhe bastioneve, por shpesh duke bërë pjesë në muret e jashtme për hir të kursimit ekonomik. Ajo pozicionohet për të qenë vija e fundi e mbrojtjes, nëse armiku do ti çajë komponentet e tjera të sistemit të fortifikimit.

 Historia 
 3300–1300 p.e.s. 
Disa nga strukturat më të vjetra të njohura që kanë shërbyer si çitadela janë ndërtuar nga Qytetërimi i Luginës së Indit, ku çitadelat përfaqësonin një autoritet të qendërzuar. Çitadelat në Luginën e Indit ishin pothuajse 12 metra të larta. Qëllimi i këtyre strukturave, gjithësesi, mbetet i debatuar. Megjithatë strukturat e gjetur në rrënojat e Mohenxho-daro ishin pajisur me mure, është më pak se e qartë se këto struktura mbrojtëse ishin mbrotje kundër sulmeve armike. Ato mund të jenë ndërtuar edhe për të shmangur përmbytjet.

Mjaft vendbanime në Anatoli, duke përfshirë qytetet asiriane të Kanešit në Kültepen moderne, paraqesin çitadela. Çitadela e Kanešit përmban pallatin e qytetit, tempujt, dhe ndërtesat zyrtare. Çitadela e qyteti grek të Mikenës është ndërtuar mbi një kodër shumë të mbrojtshme drejtkëndore dhe më vonë e rrethuar me mure në mënyrë që të shtonte aftësinë e saj mbrojtëse.

 800 p.e.s. – 400 e e.s. 
parapamje|majtas|354px|Rindërtim i fortifikimi të Bibraktes, një pjesë e oppidum gal. Keltët i përdornin këto qytete të fortifikuara në shek. e II dhe të I p.e.s..
Në Greqinë e Lashtë, një akropolis, i cili tekstualisht do të thotë "qytet i lartë", i vendosur mbi një vend të spikatur komdues, ishte tepër i rëndësishëm për jetën e qytetarëve, duke shërbyer si vend-vrojtimi, strehim dhe një fortesë në rast rreziku, ashtu si dhe mbajtëse e furnizimeve ushtarake dhe ushqimore, një faltore ose tempull dhe një pallat mbretëror. Më i mirënjohuri është Akropoli i Athinës, por pothuajse çdo qytet-shtet grek kishte një të tillë – Akrokorinthi është i famshëm si një kështjellë veçanërisht e fortë. Në një periudhë shumë më të vonë, kur Greqia sundohej nga Perandoria Latine, të njëjtat pika fortifikimi u përdorën nga sunduesit e rinj feudalë për pothuajse të njëjtin qëllim.

Në mijëvjeçarin e parë p.e.s., Kultura Kastro u shfaq në Portugalinë dhe Spanjën veri-perëndimore në rajonin që shtrihet nga Lumi Duro deri te Lumi Minjo, por shpejtë duke u shtrirë përgjatë bregdetit verior dhe në lindje duke ndjekur luginat lumore. Ishte një evoluim autokton i Bashkësive të Periudhës së Bronzit Atlantik. Në vitin 2008, origjina e keltëve iu atribua kësaj periudhe nga John T. Koch dhe i mbështetur nga Barry Cunliffe. Lugina e Lumit Ave në Portugali ishte rajoni qendror i kësaj kulture, me një numër të madh vendbanimesh të vogla (castros), por gjithashtu vendbanime të njohura si çitadela ose oppida nga pushtuesit romakë. Këto kishin mjaft unaza të mureve dhe pushtimi romak i çitadelave të Abobrigas, Lambriakës dhe Cinanias rreth vitit 138 p.e.s. u arrit vetëm nga një rrethim i gjatë. Rrënoja të shquara të çitadelave ekzistojnë akoma dhe njihen nga arkeologët si Citânia de Briteiros, Citânia de Sanfins, Cividade de Terroso dhe Cividade de Bagunte.

 167–160 p.e.s. 
Rrebelët që mirnin pushtetin në një qytet, por me çitadelën akoma të mbajtur nga sunduesit e mëparshëm, nuk mund ta konsideronin zotërimin e tyre të sigurtë. Një incident i tillë lujti një rol të rëndësishëm në historinë e Revoltës Makabee kundër Perandorisë Seleukide. Garnizoni helenistik i Jeruzalemit dhe mbështetësve vendorë të Seleukidëve do të qëndronte për shumë vite në çitadelën e Akrës, duke e bërë sundimin makabe në Jeruzalem të paqëndrueshëm. Kur më në fund morën zotërimin e vendit, Makabejtë synuan dhe rrafshuan Akrën, megjithëse ata ndërtuan një tjetër çitadelë për të tyren në një pjesë tjetër të Jeruzalemit.

parapamje|372px|Megjithëse shumë nga Nica u plaçkit gjatë rrethimit të qytetit në vitin 1543, forcat Franko-Osmane që rrethonin Nicën qenë të paafta për ta zaptuar çitadelën. Çitadelat shpesh janë përdorur si mbrojtje e fundit për një ushtri të rrethuar.
 400–1600 
Në periudha të ndryshme dhe veçanërisht gjatë Mesjetës dhe Rilindjes, çitadela – duke pasur fortifikimet e veta, të pavarura nga muret e qytetit – ishte mbrojtja e fundit e një ushtrie të rrethuar, shpesh e mbajtur edhe pasi qyteti pushtohej. Ushtritë mbrojtëse vendase shpesh e kanë mbajtur çitadelat gjatë edhe pasi qyteti kishte rënë. Për shembull, në vitin 1543 Rrethimi i Nicës nga forcat osmane të drejtuara nga Barbarosa pushtuan dhe plaçkitën qytetin dhe morën shumë robër, por çitadela do të rezistonte.

Në Filipine, populli Ivatan i ishujve verior të Batanes shpesh ndërtoi fortifikime për të mbrojtur veten gjatë kohëve të luftë. Ata ndërtuan të ashtuquajtura idjanga të tyre mbi kodra dhe zona të larta. Këto fortifikime ngjasonin me kështjellat evropiane për shkak të qëllimit të tyre. Zakonisht, hyrja e vetme për në kështjella do të mundësohet nëpërmjet një shkalle litarësh që do të ulej për fshatarët dhe mund të mbahej largë kur mbërrinin pushtuesit.

 1600 deri në të tashme 
Në kohët e luftës, çitadela në shumë raste mundësonte strehimin për popullin që jetonte në zonat përreth qytetit. Megjithatë, çitadelat shpesh përdoreshin edhe për të mbrojtur një garnizon ose pushtet politik nga banorët e qytetit, ku ajo ndodhej, duke qenë paracaktuar për të siguruar besnikërinë e qytetit që ato mbronin. Kjo përdorej, për shembull, gjatë Luftërave Anglo-Holandeze të viteve 1664–1667: mbreti Çarlsi II i Anglisë ndërtoi një çitadelë mbretërore në Plimuth, një kanal i rëndësishëm portual që nevojitej për tu mbrojtur nga një sulm i mundshëm naval. Gjithësesi, për shkak të mbështetjes së Plimuthit për Parliamentarët, në Luftën Civile Angleze atëherë e afërt, Çitadela e Plimuthit në këtë mënyrë ishte paracaktuar që topat e saj të qëllonin mbi qytetin ashtu si dhe mbi sulment detare.

Barcelona kishte një çitadelë të madhe të ndërtuar në vitin 1714 për të intimiduar katalanasit kundër përsëritjes së rrebelimeve të tyre të mesit të shekullit të XVII dhe fillimi të shekullit të XVIII kundër qeverisë qendrore spanjolle. Në shekullin e XIX, kur klima politike ishte liberalizuar mjaftueshëm për ta lejuar atë, banorët e Barcelonës do ta shkatërronin çitadelën dhe do ta zëvendësonin atë me parkun kryesor qendror të qytetit, Parc de la Ciutadella. Një shembull i ngjashëm ësthë Çitadella në Budapest, Hungari.

Sulmi mbi Bastije gjatë Revolucionit Francez – megjithëse në fund i kujtuar kryesisht për lirimin e një grushti të burgosurish që mbaheshin aty – ishte në një shkallë të konsiderueshme i motivuar nga të qenit e strukturës një çitadelë mbretërore në mes të Parisit Revolucionar.

Ngjashmërisht, pas përmbysjes nga Garibaldi të Sundimit Burbon në Palermo, gjatë Bashkimit të Italisë në vitin 1860, Çitadela e Palermos Castellamare – një simbol i sundimit të mëparshëm të urryer dhe shtypës – do të shkatërrohej në mënyrë ceremoniale.

Duke pasuar fitimin e Pavarësisë së Belgjikës në vitin 1830, një garnizon holandez nën gjeneral David Hendrik Chassé qëndroi në Çitadelën e Antverpenit midis viteve 1830 dhe 1832, ndërsa qyteti tashmë ishte bërë pjesë e Belgjikës së pavarur.

Rrethimi i Alkazarit në Luftën Civile Spanjolle, në të cilën nacionalistët qëndruan kundër një force shumë më të madhe republikane për dy muaj deri sa u liruan, tregon se në disa raste një çitadelë mund të jetë efektive edhe në luftimin modern; një rast i ngjashëm është Beteja e Huế, gjatë Luftës së Vietnamit, ku një divizion i Ushtrisë Veri-Vietnameze e mbajti çitadelën e Huế për 26 ditë kundër pak a shumë të njëjtit numër trupash amerikane dhe jug-vietnameze më mirë të pajisura.

 Përdorimi modern 
parapamje|majtas|339px|Streha e garnizonit të Regjimentit të 22-të Mbretëror është Çitadela e Kebeut në Kanada. Çitadela është më e madhja akoma në shërbim në Amerikën Veriore.
Çitadela e Kebekut (ndërtimi do të fillonte në vitin 1673 dhe do të përfundonte në vitin 1820) mbijeton akoma si çitadela më e madhe akoma në përdorim zyrtar në Amerikën Veriore. Ajo është bujtëse e Regjimentit të 22-të Mbretëror të Ushtrisë Kanadeze dhe bënë pjesë në fortifikimet e Qytetit të Kebekut që datojnë që nga vitet 1620.

Që nga mesi i shekullit të XX, çitadelat zakonish përfshijnë qendra të kamandës dhe kontrollit ushtarak, në vend që qytetet ose pikat strategjike të mbrojtjes mbi kufijtë e një vendi. Këto çitadela moderne janë ndërtuar për të mbrojtur qendrën e komandës nga sulme të rënda, si bombardimet ajrore ose bërthamore. Çitadelat ushtarake nën Londër në Mbretërinë e Bashkuar, duke përfshirë kompleksin masiv nëntoksor të Pindarit nën Ministrinë e Mbrojtjes, si dhe Kompleksi bunkerëve të Malit Çejen në Shtetet e Bashkuara janë disa shembuj të shquar.

parapamje|339px|Hyrja për në çitadelën e blinduar të luftanijes USS New Jersey
 Termi naval 
Në luftanije të koracuara, seksioni i koracuar rëndë i anijes që mbron hapsirat e municioneve dhe makinerive quhet çitadela e blinduar ose koracuar. Dhoma e sigurisë së një anijeje quhet gjithashtu çitadelë.

Një interpretim naval modern i referohet pjesës së mbrojtur më fortë të trupit të anijes si "jetësoret", ndërsa çitadela është bordi i lirë gjysmë-i koracuar mbi jetësoret. Përgjithësisht, gjuhët angleze dhe gjermane ndjekin këtë ndërsa burimet/gjuha ruse i referohet "jetësoreve" si , "çitadel". Në mënyrë të ngjashme, literatura ruse shpesh i referohet turretës së një tanku si kullë.

Shiko gjithashtu 

 Akropoli
 Akropoli (Athinë)
 Arx
 Akrokorinthi
 Akrolisi
 Arkitektura e Qytetërimit të Luginës së Indit
 Fortesat Kodrinore të Raxhastanit
 Fortifikimi
 Kështjella
 Bunkeri
 Barrikada
 Bllokada
 Lufta e blinduar
 Rrethimi
 Rrethimi (strategji ushtarake)
 Historia e teknologjisë ushtarake
 Posti (ushtarak)
 Baza ushtarake
 Shtëpia e fortifikuar
 Shtëpia kullë
 Kulla kështjellë
 Kulla fortifikuese
 Rrethoja Bizantine e Durrësit
 Imperium
 Agger
 Albaniana (fortesë romake)
 Arx
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Imperator
 Agentes in rebus
 Tirones
 Vardariotai
 Vigiles
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Magister militum Ilirikum
 Dux
 Claustra Alpium Iuliarum
 Cursus honorum
 Drungos
 Ergastulum
 Goto-grekët
 Honesta missio
 Kleisoura (distrikt bizantin)
 Kohorta (njësi ushtarake)
 Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
 Legjioni romak
 Limes
 Limes Alutanus
 Limes Britannicus
 Limes Dacicus
 Limes Danubii
 Limes Moesicus
 Limes Pannonicus
 Limes Porolissensis
 Limes Sarmatiae
 Limes Transalutanus
 Marina Romake
 Miliarium
 Miliarium Aureum
 Muret e lashta të Durrësit
 Muret mbrojtëse romake
 Muri i Antoninit
 Muri i Hadrianit
 Muri i Trajanit
 Pallatet perandorake të Romës
 Caput Mundi
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plumbata
 Scholae Palatinae
 Selitë perandorake romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtëpia Romake
 Triumfi Romak
 Turma (njësi ushtarake)
 Ushtria Romake
 Vallum

Citime fundore

Bibliografia
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .

 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.

 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.













Burime historiografike moderne

 Jean-Pierre Adam, L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche Editore: Longanesi, 2003.




 Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984, Paris: Ed. CNRS.


 Cayot, Fabrice (2003). "Les maisons seigneuriales rurales à la fin du Moyen Age (XIVe–XVIe s.) dans l'Yonne" (në frëngjisht). Annales de Bourgogne, 75, fq. 259–288.













 Pierre Gros - Mario Torelli, Storia dell'urbanistica. Il mondo romano, Laterza 2007.










  (titulli origjinal i veprës 





 Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).



 M. Quercioli, Le mura e le porte di Roma, Newton Compton, Roma, 1982.















Lidhje të jashtme


Kategoria:Strategji ushtarake
Kategoria:Fortifikime sipas llojit
Kategoria:Kështjella