Sistemi nervor dhe ndijimi

__NOINDEX__

 Sistemi nervor dhe ndijimi 
Sistemi nervor është një rrjet i specializuar i qelizave që ka për qëllim të transmetojë informacion nëpër trup, të koordinojë funksionet e organeve dhe të lejojë trupin të reagojë ndaj ndryshimeve në mjedis. Ai punon ngushtë me sistemin endokrin për të siguruar që organizmi të funksionojë në mënyrë të rregullt dhe të ruajë homeostazën. Sistemi nervor tek njeriu ndahet kryesisht në dy pjesë: sistemi nervor qendror dhe sistemi nervor periferik.

 1. Sistemi nervor qendror (SNQ) 
SNQ përbëhet nga truri dhe palca kurrizore.

 Truri është organi kryesor i sistemit nervor dhe vepron si qendra e kontrollit të trupit. Ai është i ndarë në pjesë të ndryshme që kanë funksione specifike:
 Truri i madh (cerebrumi) – kontrollon mendimin, kujtesën, gjuhën, emocionet dhe lëvizjet vullnetare.
 Truri i vogël (cerebelli) – rregullon ekuilibrin, koordinimin dhe lëvizjet e sakta.
 Trungu i trurit – përfshin mesencefalonin, pons dhe medulla oblongata; ai kontrollon funksione të pavullnetshme si frymëmarrja, rrahjet e zemrës dhe presioni i gjakut.
 Palca kurrizore është një tub nervor që lidhet me trurin dhe transmeton impulse nervore nga trupi drejt trurit dhe anasjelltas. Ajo gjithashtu kontrollon disa reflekse të menjëhershme pa pjesëmarrjen e trurit.

 2. Sistemi nervor periferik (SNP) 
SNP përbëhet nga të gjithë nervat që dalin nga truri dhe palca kurrizore dhe shtrihen në të gjithë trupin. Ai ndahet në dy nën-sisteme:

 Sistemi somatik – kontrollon lëvizjet e vetëdijshme dhe transmeton informacion nga receptorët e ndijimit tek truri.
 Sistemi autonom – kontrollon funksione të pavullnetshme, si aktiviteti i zemrës, frymëmarrja, tretja dhe sekretimi i gjëndrave. Sistemi autonom ndahet në simpatetik (aktivon trupin për situata emergjente) dhe parasimpatetik (rikthen trupin në gjendje qetësie dhe relaksi).

 3. Qelizat nervore (neuronet) 
Neuronet janë njësitë funksionale të sistemit nervor. Ato janë të specializuara për të transmetuar impulse elektrike dhe kimike. Një neuron ka tre pjesë kryesore:

 Dendritet – marrin impulse nga qelizat e tjera ose nga receptorët e ndijimit.
 Trupi qelizor (soma) – përmban bërthamën dhe organelat që mbështesin funksionin e neuronit.
 Aksoni – transmeton impulse drejt qelizave të tjera ose muskujve, shpesh të mbështjellë nga një shtresë myelinë që shpejton transmetimin e impulseve.

Neuroni komunikon me neuronet e tjera në sinapsa, ku lëshohen substanca kimike të quajtura neurotransmetues, të cilat bartin informacionin nga një qelizë në tjetrën.

 4. Sistemi i ndijimit 
Sistemi nervor ka receptorë të specializuar për të perceptuar informacion nga mjedisi përreth dhe nga brenda trupit. Këta receptorë ndahen në pesë ndijime kryesore:

 Shikimi – syri kap dritën dhe e kthen në impulse nervore që truri i përpunon për të formuar imazhe. Retina përmban qeliza të veçanta si konet dhe shkopinjtë, të cilat reagojnë ndaj ngjyrave dhe dritës.
 Dëgjimi – veshi percepton valët zanore dhe i transformon ato në impulse nervore që transmetohen në trurin e mesëm dhe të madh.
 Prekja – receptoret e lëkurës ndjejnë temperaturën, presionin, dhimbjen dhe kontaktin mekanik.
 Shija – gjendet në gjuhë dhe receptorët ndjejnë katër shije kryesore: e ëmbël, e thartë, e kripur dhe e hidhur, ndërsa disa receptorë mund të kapin edhe shijen umami.
 Nuhatja – receptorët në hundë kapin molekula të gazta që formojnë aromat dhe dërgojnë informacion tek truri për përpunim.

Përveç këtyre, sistemi nervor ka edhe ndijime të tjera më pak të dukshme, si propriocepcioni (ndjenja e pozicionit të trupit), termorecepcioni (ndjenja e temperaturës) dhe nociceptorët (ndjenja e dhimbjes).

 5. Rëndësia e sistemit nervor dhe ndijimit 
Sistemi nervor dhe sistemi i ndijimit janë të domosdoshëm për mbijetesën, sepse:

 Lejojnë trupin të reagojë shpejt ndaj rreziqeve dhe ndryshimeve të mjedisit.
 Koordinojnë lëvizjet dhe aktivitetet motorike të saktë.
 Sigurojnë perceptimin e mjedisit, duke ndihmuar në ushqyerje, mbrojtje dhe komunikim.
 Bashkëveprojnë me sistemin endokrin për rregullimin e proceseve fiziologjike afatgjata.

Disfunksionet e sistemit nervor mund të shkaktojnë sëmundje serioze si paraliza, epilepsia, sëmundjet neurodegjenerative (Alzheimer, Parkinson), çrregullime të ndijimit ose probleme koordinimi. Këto gjendje nënvizojnë rëndësinë e studimit të sistemit nervor dhe mbajtjes së tij në gjendje të shëndetshme.

 Përfundim 
Sistemi nervor dhe sistemi i ndijimit formojnë një rrjet kompleks dhe jashtëzakonisht të sofistikuar që lidh të gjitha pjesët e trupit. Ai lejon trupin të perceptojë mjedisin, të marrë vendime, të kryejë veprime të sakta dhe të ruajë ekuilibrin e brendshëm. Kuptimi i strukturës, funksionit dhe ndijimeve të sistemit nervor është thelbësor për shëndetin, edukimin shkencor dhe përgatitjen për studime të mëtejshme në biologji dhe mjekësi.