Cliens

Cliens (në shumës clientes), në të drejtën romake, ishte ai qytetar që, sipas pozicionit në shoqëri, gjendej të përmbushte një varg detyrimesh përkundrejtë një patronus, nga ana e tij i detyruar përkundrejtë cliens. Marrëdhënia quhej "Marrëdhënie patronati". Ky pozicion ndonjëherë gjendej në kufirin e nënshtrimit (applicatio) fizik ose psikologjik.

 Historia 
Krijimi i klientelës, i zhvilluar në fillim të historisë së Romës, si raport juridik, do të merte një përmasë thelbësisht shoqërore në Periudhën Perandorake.

Dionisi i Halikarnasit ia atribuon krijimin e marrëdhënies midis cliens dhe patronus Romulit që, pasi e kishte ndarë popullin romak në patricë dhe plebej, do të përcaktonte një raport hierarkik, duke u atribuar patricëve patronatin e plebejve.Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana, II, 9, 3. Midis detyrimeve të clientes do të ishin ato për të ndihmuar ekonomikisht patronus-in kur nevojitej, si martesa e bijave, ta lironte kur zihej rob dhe mbahej peng, dhe të merte pjesë në shpenzimet që patronus-i duhet të përballonte për të arritur një magjistraturë.Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana, II, 10, 2. Në origjinë clientes nuk kishin personalitet juridik, pasi përfaqësia e tyre aktive dhe pasive në gjykatë i përkiste patronii, që mbi ta vepronin si patres familias.Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana, II, 10, 1.

Në kohën e Trajanit ky zakon ishte aq i përhapur sa ishte vendosur për çdo familje fisnike një tarifë, sportularia, që përkonte me gjashtë sesterca për personë. Shpesh sportularia ishte një burim për të mbijetuar: avokatë pa çështje, mësues pa nxënës, artistë pa porosi paraqiteshin në portën e patronus për mbijetesën e përditshme. Edhe ata që kishin një zanat i shtonin një zë të vogël sportularia-s së të ardhurave të tyre dhe para se të shkonin në punë, akoma para se të bëhej ditë, viheshin në radhë për sportularia-n.

Rëndësia e një të fuqishmi matej me klientelën që në mënyrë të zhurmshme e zgjonte çdo mëngjes për salutatio matutina. Dominus do të kishte humbur reputacion nëse nuk do ti dëgjonte ankesat apo kërkesat për ndihmë dhe nuk do tu përgjigjej përshëndetjeve të turmës që e priste në agim. Një proçedurë e rreptë e rregullonte këtë rit të përditshëm të klientelës. Cliens mund edhe të arrinte shtëpinë e patronus në këmbë në vend të një vigu por, detyrimisht duhet të mbante togë dhe jo të guxonte ta thërriste konfidencialisht me emër: manjatit duhet ti drejtoheshe gjithmonë duke e quajtur dominus, përndryshe ndëshkoheshe duke u kthyer në shtëpi me duar bosh. Detyrimi i togës, veshje e njëfarë rëndësie dhe kështu e kushtueshme, përbënte një vështirësi për shumë: ndodhte atëherë që të ishte vetë patronus që ia dhuronte në raste të veçanta dhe të posaçme bshkë me pesë ose gjashtë libra argjent çdo vit.

Shumë autorë latinë, mbi të gjitha ata që vinin nga provincat romake (për shembull poeti Marcial), e përjetonin personalisht gjendjen e cliens, që megjithatë u garantonte atyre avantazhe dhe mbështetje të llojeve të ndryshme.

 Karakteristikat 
Turni për të pritur klientelën nuk vendosej në bazë të radhës së mbërritjes, por në bazë të rëndësisë shoqërore, prandaj pretorët i tejkalonin tribunët, eques të lirët dhe këta të fundit libertët.

Gratë nuk merrnin pjesë në këtë asistencë të përditshme as si patrona, as si clienta, përveç rastit të vejushave që kërkonin për vetë atë që patronus kishte bërë për cliens tashmë të vdekur apo kur cliens sillte pas në këmbë apo në vig gruan e keq-katandisur dhe me gjasa të sëmurë për ta shtyrë zotërinë për dhurata më bujare.

parapamje|379px|Reliev i një sarkofagu të shek. III, që paraqet katër stinët (horae) dhe katër personazhe që presin në portën e jetës së përtejme, ngjashmërisht si clientes prisnin në portën e patronus në orët e para të mëngjesit.
Salutatio matutina, sportula dhe parasitus
Plotësimi i detyrimeve reciproke midis cliens dhe patronus shfaqej në mënyrë të përditshme me zakonin e quajtur salutatio matutina (përshëndetja e mëngjesit), e cila e detyronte cliens të ngrihej herët në mëngjes për të shkuar te shtëpia e patronus të tij për ta përshëndetur atë dhe për të marrë ushqime, para ose ndonjë dhuratë tjetër (sportula – trastë e vogël, shportë ose torbë), ndërsa ai e vinte veten në dispozicion për çfarëdolloj gjëje që patronus mund ti kërkonte (për shembull, për ta shoqëruar atë në ndonjë event publik, ndërsa ai ishte i detyruar të shprehte miratimin dhe mbështetjen e tij). Atij që patronus do t’ia kthente përshëndetjen, duke e thirrur në emër, ishte një shenjë konfidence dhe njohjeje.

Rendi i pritjes përcaktohej nga rangu i cliens. Nuk duhet të harroje trajtimin që duhet ti rezervoje patronus që mbante titullin dominus. Në varësi të numrit të clientes, salutatio mund të zgjaste shumë (deri në hora secunda apo tertia). Sado që e bezdisshme që ishte për patronus-in të zhvillonte këtë ritual të përditshëm, të mos i priste kërkesat dhe lutjet e clientes të tij, apo të mos i përgjigjej përshëndetjes, konsiderohej një humbje e reputacionit për të.

Struktura e Domus (shtëpia familjare e fisnikërisë romake) përfshinte një pjesë në hyrje që mundësonte pritjen e clientes; megjithëse ishte e zakonshme tu lejohej hyrja në hapsirën më private sipas rangut të tij apo nivelit të konfidencës (më të ulëtit takoheshin në hyrje, ndërsa disave u lejohej të vinin deri te peristili). Në Pompe ruhet një bankë guri në façatën  e një shtëpie, ku prisnin dëgjesat clientes. Ishte provë e prestigjit të një familjeje që çdo mëngjes përballë shtëpisë së saj të priste një numër i madh clientes.

Kuint Tulius Ciceroni (vëllai më i vogël i Mark Tullius Ciceronit), te De petitioniis consularibus, dallon tre klasa clientes: ata që vijnë për të të përshëndetur në shtëpinë tënde, ata që të takonin në forum dhe ata që të ndiqnin kudo, dhe këshillonte pranimin e vlerësimit përjashtimisht të të parëve, për të shmangur abuzimin e shpeshtë që disa clientes të vinin për të përshëndetur patronii të ndryshëm gjatë të njëjtës ditë; Ai këshillon gjithashtu sjelljen sa më shumë të ishte e mundur në forum, pasi numri i clientes që shoqëronin një kandidat përcaktonte reputacionin e tij.

Në qytetin e Romës (duke marrë parasysh se kostoja e jetesës ishte më e shtrenjtë se në qytetet e tjera), vlera e dy sestercave konsiderohej e përshtatshme në fillim të Periudhës Perandorake (në kohën e Trajanit, gjashtë sesterca), për zakonin e pagesave të përditshme ndaj clientes. Itshte e zakonshme që cliens të përmendeshin në testamente duke u lënë një pjesë të trashëgimisë.
Kapriçot ekstravagante të patronus dhe lajkatimi dhe servilizmi i clientes, mund të arrinin nivele qesharake, siç denonconte Petroni, Juvenali dhe satiristë të tjerë.

Me fjalën parasitus (paraziti), e prejardhur nga fjala greke  (parásitos, bashkëjetesë) përkufizoheshin negativisht clientes të konsideruar si përtacë që jetonin me mbështetjen e patronii të tyre.

 Llojet 
Gjendja e të qenit cliens në Periudhën Romake ndodhte në forma të ndryshme:
 deditio, usufructus e pronës publike (për shembull pjesë të ager publicus) me konçesion (in precarium) të patronatit që përvetësonte këtë pronë;
 detyrimi për të pritur në shtëpi clientes dhe për tu ardhur në ndihmë në rast nevoje;
 detyrimi për të ftuar ndonjëherë clientes për drekë;
 sportula (trasta), një furnizim periodik i me sende, e quajtur kështu sepse pikërisht me trasta barteshin këto sende;
 shuma parash.

Ndërsa cliens i detyrohej patronus të vetë votën në asamble (votimi shprehej publikisht) dhe duhet ta ndihmonte kuroqoftë që angazhohej në luftë.

Shiko gjithashtu

 Emancipimi
 Skllavëria
 Puna e detyruar
 Vasali
 Nepotizmi
 Servilizmi
 Parazitizmi
 Liritë civile
 Përfaqësuesi ligjor
 Prokura
 Statusi shoqëror
 Nënshtrimi
 Patriarkati
 Drakoni
 Hamurabi
 Kushtetuta Romake
 Historia e Kushtetutës romake
 Kushtetuta e Mbretërisë Romake
 Kushtetuta e Republikës Romake
 Kushtetuta e Perandorisë Romake
 Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake
 Islami dhe skllavëria
 Skllavëria në Perandorinë Osmane
 Abusus
 Aerarium
 Ager publicus
 Albanët (latinë)
 Amfiteatri Romak
 Amicitia
 Anijet Romake
 Arcana imperii
 Arkitektura Romake
 Arkitektura e Teatrove Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Auctoritas
 Besimet e lashta mesdhetare
 Cirku Romak
 Civitas
 Civitas libera
 Civitas foederata
 Civitas sine suffragio
 Civitas stipendaria
 Colonus (person)
 Consilium principis
 Consistorium
 Contio
 Curia Calabra
 Cursus honorum
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Dediticii
 Domus
 Dux
 Dymbëdhjetë Tabelat
 E drejta romake
 Ekonomia Romake
 Equites
 Ergastulum
 Fasti Ostienses
 Festivalet Romake
 Fiset Italike
 Forumet Romake
 Fructus
 Gens
 Gotthograikia
 Harku i Triumfit
 Honesta missio
 Honestiores dhe humiliores
 Hospitium
 Imperator
 Imperium
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Instrumentum regni
 Iurisdictio
 Jus
 Ius civile
 Jus trium liberorum
 Kalendari Romak
 Kalendat
 Këshilli i Plebejve
 Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
 Klima e Romës së Lashtë
 Kodeksi i Justinianit
 Kodeksi i Theodosit
 Kolona e Fitores
 Kolonia Romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendi i Centurionëve
 Kuvendi i Kuriatit
 Kuvendet Romake
 Kuvendi Tribal
 Larja në Romën e Lashtë
 Latifundium
 Latinët e Lashtë
 Latium
 Limes Britannicus
 Llaçi romak
 Luftërat Romako-Latine
 Magjistratët romakë
 Magjistratët e Perandorisë Romake
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Mos maiorum
 Municipium
 Muri i Antoninit
 Nikopoli i Epirit
 Njësitë matëse romake
 Notitia Dignitatum
 Novus homo
 Nobiles
 Optimates dhe populares
 Ordines
 Panem et circenses
 Patricët romakë
 Patronazhi në Romën e Lashtë
 Patronus
 Perandoria Romake
 Peregrinus
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Plebejtë
 Pomerium
 Possessio
 Potestas
 Primus inter pares
 Provinca romake e Epirit
 Provocatio ad populum
 Republika Romake
 Rogatio
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Sabinët
 Samnitët
 Selitë perandorake romake
 Senati Romak
 Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
 Shtatë Kodrat e Romës
 Shtetësia Romake
 Shtëpia Romake
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Skulptura Romake
 Spektaklet Romake
 SPQR
 Statusi në sistemin ligjor romak
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Të Drejtat Latine
 Thermae
 Tirones
 Traditat romake të emërtimit
 Triumfi Romak
 Ujësjellësi Romak
 Ura e Trajanit
 Ushtria Romake
 Usucapio
 Usus
 Vardariotai
 Vicus
 Vila Romake
 Zgjedhjet në Republikë Romake
 Zjarrfikja në Romën e Lashtë

 Citime fundore 

 Bibliografia 









 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana, II.







 Lidhje të jashtme 





Kategoria:Terminologji juridike latine
Kategoria:Ligji romak
Kategoria:Nepotizëm
Kategoria:Status shoqëror
Kategoria:Histori shoqërore
Kategoria:Koncepte juridike
Kategoria:Mbrojtje