Arkitektura Mesjetare Skandinave

Aspektet kryesore të Arkitekturës Mesjetare Skandinave janë shtëpitë e anijeve, ndërtesat fetare (përpara dhe pasi Krishtërimi mbërriti në rajon) dhe ndërtesat e përgjithshme (si në qytete ashtu dhe jashtë tyre).

 Shtëpitë e anijve 
parapamje|majtas|379px|Shtëpi anijeje vikinge e rindërtuar në Bukkøy, Avaldsnes
Shtëpitë e anijeve, të njohura në kulturën skandinave si "Nausts", janë ndërtesat e përdorura për të mbajtur anijet vikinge gjatë dimrit dhe ndonjë periudhe që ata nuk mund të lundrojnë dot. Ato ndërtoheshin zakonisht pak metra mbrapa vijës ujore duke e bërë të lehtë bartjen e  tyre për në ujë dhe nga uji. Për ta lehtësuar transportin gërmoheshin hulli në tokë për të futur kallumën e anijes. Trarët e çatisë vinin të gjithë në tokë në një formë të lakuar që krijonte një strukturë vetë-mbajtëse. Ndërsa shumca e strukturave krijoheshin në këtë formë të përmbysur anijeje, kishte forma dhe stile të ndryshme shtëpi anijesh në varësi të zonës dhe përmasave të anijes që bujtej.

Muret bëheshin prej druri me gurë të grumbulluar pjesën e poshtme dhe për themelet. Ndonjëherë trarët vertikalë ndërtoheshin përgjatë brendësisë së ndërtesës për të shtuar qëndrueshmëri shtesë. Për shkak të përmasave të anijeve (afërsisht 25–30 m të gjatë, 15 m të gjera, dhe 5 m të larta) shtëpitë e anijeve duhet të ishin të mëdha mjaftueshëm për të bujtur anijet. Gjatë stinës së verës, kur shtëpitë e anijeve nuk ishin në përdorim, vikingët i përdornin këto struktura për gosti dhe madje me raste edhe festivale mbretërore. Për më tepër, anija dhe nausti i saj mund të përdoreshin për të paraqitur statusin shoqëror të pronarit. Secila mbante vetëm një anije, por shumë shtëpi anijesh mund të ndërtoheshin përkrahë njëra-tjetrës, nëse nevojitej të strehoheshin anije të shumta.

parapamje|389px|Maket i një kështjelle unazë vikinge në Muzeun në qiell të hapur të Trelleborgut
 Ndërtimet ushtarake 
 Fortesat unaza vikinge 
Ka pesë fortesa kryesore unaza në Danimarkë; ato datojnë nga mbretërimi i Harald "Blututhit" të Danimarkës (vdekur në v. 986). Fortesat janë Trelleborg, Agersborg, Fyrkat, Nonebaken dhe Borgring. Nga këto pesë, Trelleborg ka qenë ruajtur më mirë dhe është unike pasi ajo përmbanë një rrethim të fortifikuar. Fortesa përdorte gjeografinë e saj rrethuese për të ndihmuar forcimin e mbrojtjes.

parapamje|majtas|396px|Pamje ajrore e rrënojave të Kështjellës së Trelleborgut
Natyra dhe qëllimi i vërtetë i këtyre ndërtesave nuk janë kuptuar mirë pasi ka një mungesë dokumentimi në lidhje me ndërtesat. Teoria më e paranuar është se këto fortesa ishin ndërtuar nga Blututhi, jo vetëm për të treguar forcën e mbretërisë dhe pushtetin e tij sovran, por edhe si një përpjekje për të kombinuar dhe krijuar një mbretëri të vetën të bashkuar nën sundimin e tij. Kompleksiteti dhe përmasat e strukturës tregojnë se duhet të ishte një pushtet tepër i qendërzuar për ti ndërtuar ato dhe për ti mbajtur në funksionim. Megjithatë, për shkak të trazirave të periudhës kohore me luftëra të ndryshme për pushtet, këto struktura me shumë gjasa ishte e vështirë të mbaheshin, duke çuar në daljen e tyre jashtë përdorimit brenda vetëm një dekade.

Vetë strukturat janë ndërtuar në një mënyrë të posaçme gjeometrike për të siguruar aftësitë mbrojtëse dhe fortësi. Secila fortesë u ndërtua në një formë të saktë rrethore prej nga ka rrjedhur emërtimi "fortesa unaza". Kishin katër porta kryesore të vendosura në largësi të njëjtë nga njëra-tjetra me shkallë të vendosura në secilën prej tyre duke qenë të lidhura me rrugët. Kanë një rrugë kryesore rrethore që lidhet me këto rrugë aksiale. Brenda fortesës ndodhet një numër shtëpish të gjata, që janë renditur në përputhje me strukturën gjeometrike të fortesës unazë. Shkallët e jashtme ishin krijuar prej druri dhe dheu, dhe më e madhja e këtyre fortesave ishte Agersborgu.

 Ndërtesat fetare 

parapamje|291px|Kisha stave e Golit, ndërtuar mes v. 1157–1216, Gol, Buskerud, Norvegji
 Shtëpitë rituale 
Para se krishtërimit ti hapej rruga për vikingët dhe në Skandinavi, ishte një bashkësi kryesisht pagane. Kjo kërkonte shtëpi rituale që nuk ishin vetëm ndërtesa fetare, por në kohët më të hershme përdorej edhe si një mënyrë për të shfaqur armët e armiqve të mundur, duke treguar fuqinë e luftëtarëve dhe bashkësisë. Arkitektura e strukturave të hershme ishte mjaft e thjeshtë dhe e ngjashme me strukturat e tjera të bashkësisë. Me kalimin e kohës dizajni nisi të bëhet më shumë si ai i një kishe me çati të çuditshme dhe me shumë nivele. Hyrja për në shtëpitë rituale kishte dizajne zbukuruese. Ritualet kryheshin jashtë strukturës, pasi shpesh ajo përfshinte djegien dhe flijimin e kafshëve; për këtë arsye, vikingët do ti zhvillonin pjesën e jashtme të shtëpive rituale për të qenë të zbukuruare, sesa të përqëndroheshin në dekorimin e brendshëm.

 Kishat Stave 
parapamje|majtas|354px|Brendësia e Kishës stave të Borgunit
Kishat Stave ndërtoheshin për tu përdorur për mbledhjen e të krishterëve në rajonin nors pas kristianizimit të Skandinavisë. Çatitë shpesh ishin me nivele të shumta dhe zakonisht kishin një kullë ose majëz në mes të nivelit më të lartë të çatisë. Ato ndërtoheshin prej druri dhe kishin mure guri përrthe themeleve. Dizajni i kishave stave ka shumë të ngjarë të jetë zhvilluar nga shtëpitë rituale. Por brendësia ishte tepër e dekoruar me dizajne të ndërlikuara. Shumica e këtyre dizajneve paraqesin Jezusin, një kryq, ose dishepuj.

Një nga kishat më popullore stave, pasi është njohur nga UNESCO-ja, është Kisha Stave e Urnes, e vendosur në Sognefjord të Norvegjisë, e cila është në përdorim edhe tani. Hapsira përdor stilin romanik në formën e drurit, në vend të materialeve të zaknoshme prej guri. Ajo përmban kolona gjysmë-të rrumbullakta dhe harqe të lakuara. Panelet e punuara me shirita të stilizuar paraqet traditën vikenge bashkë me gdhendjet në murë që paraqesin kafshë duke luftuar. Dekorimet janë një lidhje thelbësore midis traditave para-kristiane nordike dhe krishtërimit të mëvonshëm mesjetar ashtu si dhe paraqitjen e stilit artistik të kulturës skaninave.

 Ndërtesat e përgjithshme 

 Rurale 
Këto ndërtesa bëheshin prej druri, zakonisht trungje të ngjashme me “Lincoln Logs" ose trungje në stilin e kabinave. Çatitë mbuloheshin me dhe për të ruajtur nxehtësinë brenda shtëpisë, dhe në dheun e çatisë do të mbillej bar për ta ruajtur atë nga rrëshkitja. Këto ndërtesa bëheshin në fermat e ashpra dhe të pjerrta të fjordeve. Ndërtesat për fermat ndaheshin në dy pjesë, innhus dhe uthus. Innhus ishte për depozitimin e ushqimit, fjetje dhe ndenjje. Uthus ishin ndërtesat e kafshëve, veglave dhe ushqimit të kafshëve, me fjalë të tjera, uthus ishin hajate dhe silos.

parapamje|379px|Shtëpi e gjatë vikinge, rindërtim në nga muzeu i hapur i Landës, Sandnes, Norvegji
 Shtëpitë e gjata vikinge 
Përgjatë tokave norse, njerëzit jetonin në shtëpi të gjata (langhús), të cilat ishin në mënyrë tipike  të gjera dhe diku nga  të gjata, në varësi të pasurisë dhe pozicionit shoqëror të pronarit. Në një pjesë të madhe të rajonit nors, shtëpitë e gjata ndërtoheshin përreth kornizave prej druri mbi themele të thjeshta prej guri. Muret ndërtoheshin me dërrasa, trungje, ose baltë dhe thupra. Muret ishin të lakuara nga brenda për të krijuar një formë si anije, të ngjashme me shtëpitë anije. Muret visheshin me baltë dhe hunjtë vertikalë rreshtoheshin brenda për të ndihmuar për të krijuar mbështetje. Hunj të shumtë të brendshëm ndërtoheshin për të krijuar mbështetje të mëtejshme. Çatitë ishin me kashtë dhe të pjerrëta. Brenda shtëpisë ndodhej një vatër zjarri dhe krevate të sheshtë për tu ndenjur ose për të fjetur. Nëse pronari nuk kishte stalla, kafshët strehoheshin në fund të shtëpisë, në një kthinë të veçuar.

Mikpritja ishte një traditë e rëndësishme për vikingët dhe udhëtarët mund të futeshin në shtëpi të gjata. Banketet zhvilloheshin shpesh për të kremtuar festivale të ndryshme, ashtu si dhe martesat dhe funeralet. Gosti të veçanta zhvilloheshin për të mësuar sjelljen e përshtatshme ashtu si dhe promovimin e mikpritjes dhe se si pritësit duhet të silleshin kundrejtë mysafirëve të tyre.

Shtëpitë Islandeze prej torfe 
parapamje|majtas|372px|Çatia prej torfe e një shtëpie në Glaumbær, Islandë
Shtëpitë e zakonshme islandeze prej torfe do të kenë themele të mëdha prej gurësh të sheshtë; mbi këtë ndërtohet një strukturë druri, që do të mbajë peshën e torfës. Torfa pastaj do të përfshtatet përreth kornizës në blloqe shpesh me një shtresë të dytë, ose në stilin më në modë zigzake. Dera vendosej përgjatë anës gjatësore të shtëpisë dhe ishte hyrja e vetme. Druri i vetë i jashtëm do të ishte dera, e cila shpesh ishte dekorative; dera do të çonte në sallën në të cilën zakonisht do të gjendej një vatër e madhe zjarri. Një tjetër aspekt interesant i shtëpisë islandeze prej torfe ishte futja e banjave të bashkangjitura, që ishin të përbashkët dhe akti i shkuarjes në banjat e bashkangjitura shpesh bëhej në grupe të mëdha. Dyshemeja e shtëpisë prej torfe mund të mbulohej me dru, gurë ose dhe, në varësi të funksionit të ndërtesës. Ato shpesh kishin një vatër që do të ishte një qendrën shtëpisë duke e ngrohur dhe ndriçuar të gjithë shtëpinë. Përgjatë kohës, shtëpitë prej torfe do të ndryshonin në përmasa, të cilat lidheshin drejtpërdrejtë me funksionin e tyre dhe statusin e pronarit. Tradita e shtëpive prej torfe do të çohej në Islandë nga kolonët nordikë, pasi ishte krijuar në Evropën Veriore. Pak banorë e njohin akoma praktikën e ndërtimit me torfë deri më sot dhe origjina e vërtetë e zhvillimit të praktikës së ndërtimit me torfë është humbur me kalimin e kohës.

 Oslo 
Deri në vitin 1624 Osloja ishte si çdo qytet tjetër nors (shumë ndërtime prej druri bashkë përdoreshin për qëllime të ndryshme), por në vitin 1624, një zjarr do ta digjte të gjithë Oslon. Për shkak të zjarreve, mbreti Kristiani IV e zhvendosi Oslon në perëndim dhe urdhëroi që të gjitha ndërtesat në qytet të ndërtoheshin prej guri ose tullash për të penguar zjarret. Gjithashtu për të penguar zjarret, rrugët do të ishin të gjera dhe do të priteshin në kënd të drejtë me rrugë të tjera. Pas një kohe, mbreti i lejoi banorët të “ndërtonin struktura përgjysmë prej druri," të cilat kishin korniza druri si brenda ashtu dhe jashtë ndërtesës.

 Shiko gjithashtu 

 Arti paleokristian
 Arkitektura Paleokristiane
 Arti i Dyndjeve Barbare
 Fiset Norse
 Vikingët
 Epoka e Vikingëve
 Arti Viking
 Garda Varangiane
 Varangianët
 Skandinavia
 Gadishulli Skandinav
 Historia e Suedisë
 Hovgården
 Historia e Danimarkës
 Kultura e Islandës
 Norvegjia
 Arti Ravenas
 Monumentet paleokristiane të Ravenës
 Periudhat në historinë e artit perëndimor
 Dyndjet Barbare
 Mbretëritë Barbare
 Bizhuteritë e lashta romake
 Arti Mesjetar
 Arkitektura Mesjetare
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
 Arti Anglo-Sakson
 Arkitektura Anglo-Saksone
 Arti dhe Arkitektura Merovinge
 Arkitektura Merovinge
 Arti dhe Arkitektura Visigote
 Arkitektura Para-Romanike
 Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
 Arkitektura Visigote
 Arti dhe arkitektura mozarabe
 Arti dhe Arkitektura e Repoblación
 Arkitektura Asturiane
 Arti Karoling
 Arkitektura Karolinge
 Rilindja Karolinge
 Arti Otonian
 Arkitektura Otoniane
 Rilindja Otoniane
 Rilindja e shekullit të XI
 Rilindja e shekullit të XII
 Rilindjet Mesjetare
 Arti Longobard
 Arkitektura Longobarde
 Skulptura Longobarde
 Piktura Longobarde
 Argjendaria Longobarde
 Varangianët
 Anijet Mesjetare
 Luftërat Avaro-Bizantine
 Romaniku i Parë
 Arti Romanik
 Arti gotik
 Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
 Bota Greko-Romake
 Arti mesjetar në Shqipëri
 Gjermanikët
 Lista e fiseve të hershme gjermanike
 Longobardët
 Lista e mbretërve frankë
 Gotët
 Visigotët
 Ostrogotët
 Vandalët
 Teutonët
 Skithët
 Arti romak
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Arkitektura Romake
 Arti Arkaik Romak
 Arti Romak Plebe
 Arti romak
 Beteja e Pyllit Teutoburg
 Burgus
 Cannaba
 Castellum
 Castra
 Vardariotai
 Domus
 Goto-grekët
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Llaçi romak
 Masakra e Latinëve
 Plaçkitja Vandale e Romës
 Plaçkitja Visigote e Romës
 Portretizimi Romak
 Prokopi i Çezaresë
 Romanitas
 Romanizimi (kulturor)
 Shtëpia Romake
 Skulptura Romake
 Tempulli Romak
 Ura romake
 Urbanistika Romake

 Citime fundore 

 Bibliografia 
















































 Diego Marin, La Civilizacion Espanola, pp. 34 –47, 1969, Holt, Rinehart and Winston, New York.






































Lidhje të jashtme
 The stave churches in Norway 

Kategoria:Lëvizje artistike
Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Skandinavi
Kategoria:Arti mesjetar
Kategoria:Vikingë
Kategoria:Kultura e Norvegjisë
Kategoria:Historia e Suedisë
Kategoria:Arti Perëndimor
Kategoria:Mbretëri e Danimarkës
Kategoria:Kultura e Islandës