Metali i rrallë

Elementet e rralla të tokës, të quajtura edhe metale të rralla të tokës, ose metale të rralla, janë një grup prej 17 metalesh të rënda të buta me shkëlqim argjendtë-të bardhë pothuajse të padallueshme. 15 lantanidet (ose lantanoidet), së bashku me skandiumin dhe itriumin, zakonisht përfshihen si metale të rralla të tokës. Komponimet që përmbajnë metale të rralla të tokës kanë zbatime të ndryshme në komponentët elektrikë dhe elektronikë, lazerët, qelqin, materialet magnetike dhe proceset industriale. Elementet e rrallë të tokës duhet të dallohen nga mineralet kritike, të cilat janë materiale me rëndësi strategjike ose ekonomike që përcaktohen ndryshe nga vende të ndryshme, dhe mineralet e rrallë të tokës, të cilat janë minerale që përmbajnë një ose më shumë elementë të rrallë të tokës si përbërës kryesorë metalikë.

Termi "e rrallë e tokës" është një emërtim i gabuar, sepse ato në të vërtetë nuk janë të rralla, por sepse ato gjenden vetëm në komponime, jo si metale të pastra, dhe janë të vështira për t'u izoluar dhe pastruar. Ato janë relativisht të bollshme në të gjithë koren e Tokës (ceriumi është elementi i 25-të më i bollshëm me 68 pjesë për milion, më i bollshëm se bakri), por në praktikë ato shpërndahen hollë si papastërti gjurmë, kështu që për të marrë metale të rralla në pastërti të përdorshme kërkohet përpunimi i sasive të mëdha të xehes së papërpunuar me shpenzime të mëdha.

Skandiumi dhe itriumi konsiderohen elementë të rrallë të tokës sepse ato kanë tendencë të ndodhin në të njëjtat depozita xeherore si lantanidet dhe shfaqin veti kimike të ngjashme, por kanë veti të ndryshme elektrike dhe magnetike. Të gjitha izotopet e prometiumit janë radioaktive dhe nuk ndodhen natyrshëm në koren e tokës, përveç një sasie gjurmë të gjeneruar nga ndarja spontane e uraniumit-238. Ato shpesh gjenden në minerale me torium dhe më rrallë me uranium.

Për shkak të vetive të tyre gjeokimike, elementët e rrallë të tokës zakonisht janë të shpërndarë dhe nuk gjenden shpesh të përqendruar në mineralet e rrallë të tokës. Si pasojë, depozitat e xehes të shfrytëzueshme ekonomikisht janë të rralla. Minerali i parë i tokës së rrallë i zbuluar (1787) ishte gadoliniti, një mineral i zi i përbërë nga cerium, itrium, hekur, silic dhe elementë të tjerë. Ky mineral u nxor nga një minierë në fshatin Ytterby në Suedi. Katër nga elementët e tokës së rrallë mbajnë emra të nxjerrë nga ky vendndodhje e vetme. Prodhimi komercial në kohët moderne përshkruan rezervat e elementëve të tokës së rrallë në terma të "oksideve të tokës së rrallë" (REO) që përmbajnë përzierje të elementëve të ndryshëm të tokës së rrallë në komponimet e oksidit.

Përdorimet, aplikimet dhe kërkesa për elementët e tokës së rrallë janë zgjeruar me kalimin e viteve. Në vitin 2015, shumica e REE-ve po përdoreshin për katalizatorë dhe magnetë. Lëvizja globale drejt teknologjive të energjisë së rinovueshme, siç janë automjetet elektrike (EV) dhe turbinat me erë, së bashku me elektronikën e përparuar, aplikimet e mbrojtjes dhe elektronikën e konsumit siç janë telefonat inteligjentë, ka shkaktuar rritje të kërkesës për REE.

Kina dominon pjesën tjetër të botës për sa i përket rezervave dhe prodhimit të REE-ve; Në vitin 2019, ajo furnizoi rreth 90% të kërkesës globale për 17 pluhurat e metaleve të rralla. Qeveria kineze ka vendosur kufizime në furnizimin dhe shitjet e REE-ve që nga viti 2010 për arsye të ndryshme. Pasi presidenti i Shteteve të Bashkuara Donald Trump përshkallëzoi luftën tregtare me Kinën në vitin 2025, Kina futi kufizime të mëtejshme, duke i shtyrë vendet e tjera me rezerva të rrisin përpjekjet e tyre të eksplorimit dhe prodhimit. Që nga viti 2025, SHBA-të dhe Myanmari prodhojnë sasitë e dyta dhe të treta më të larta të REE-ve, por Brazili dhe India kanë rezervat e dyta dhe të treta më të mëdha të metaleve.

 Shiko edhe 

 Metali
 Guri i çmuar

 Burime 

Kategoria:Metale të rralla
Kategoria:Elemente metalike
Kategoria:Grupe elementësh kimikë