Banjat e lashta greke

Banjat e lashta greke ishin komplekse banjash të përshtatshme për larjen dhe pastrimin në Greqinë e Lashtë, të ngjashme në konceptim me Banjat Romake. Banjat e lashta greke janë veçori e disa vendeve të të lashta të helenizuara. Këto banja janë gjetur përveç Greqisë, edhe në Egjipt, Itali dhe njëra madje është e vendosur në Marsejë të Francës. Disa nga këto banja datojnë nga shekulli V p.e.s.. Banjat publike patën një zhvillim gradual në lulëzimin në Periudhën Helenistike, në strukturat kulturalisht domethënëse. Vendndodhjet e shumta të banjave përgjatë Mesdheut ofrojnë zhvillime të ndryshme kulturalisht unike.

Banjat greke nuk ndiqnin të njëjtin dizajn dhe rregulla ndërtimi si tempujt apo ndërtesat e tjera civile në Greqi dhe, në këtë mënyrë, banjat ishin shumë inovative. Ato ishin gjithmonë të njëjta në funksionet e tyre, por jo të njëjta në dizajnin e tyre. Megjithë larminë në varësi të secilit vend dhe popullsi, ka disa tipare që meren parasysh për të përcaktuar banjat greke. Disa nga elementet e shquara përfshinin tholoi, vaska dhe lloje të tjera banjash dhe pishinash, si dhe sisteme ngrohjeje dhe uji.

Rëndësia e banjave të lashta greke u rrit përgjatë kohës dhe u bë një pjesë e rëndësishme e kulturave me të cilat ato përfshiheshin. Në shumë nga këto qytete pati një tranzicion nga banjat individuale te banjat më të përbashkëta dhe hapsira të tjera. Madje në vende që përqafonin pishin të përbashkëta, kishte akoma një zhvillim drastik në teknologjinë e banjave shtëpiake dhe rëndësinë e larjes për shlodhje ashtu si dhe pastërti.

 Historia 
parapamje|majtas|Hartë e Mesdheut. Banjat greke janë gjetur në mjaft vende përgjatë këtij rajoni|372px
Banjat më të hershme greke datojnë nga gjysma e parë e shekullit të V p.e.s.. Ndërsa nuk ishin vetëm qytetet greke me banja publike, disa nga dëshmitë e para arkeologjike vijnë nga Banjat Dipilon në Athinë. Athina ishte një vend rinovimi të madh i banjave publike. Forma origjinale greke e larjes përbëhej nga asgjë më shumë se një zhytje e shpejtë në ujë të ftohtë deri sa populli i Lakonisë do të krijonte idenë e një banje me ajër të ngrohtë. Banja me ajër të ngrohtë më vonë do të njihej si një banjë lakonike. Populli i Lakonisë ishte nga zona e Spartës. Me këtë banjë do të vinte idea e një spaje bashkë me larjen publike.

Banjat publike nuk u pranuan menjëherë për shkak të besimeve që kishte shoqëria e lashtë greke. Banjat ishin një komoditet që mundësonte rehati për përdoruesit e saj, duke iu kundërvënë virtyteve të disiplinës dhe burrërisë që priteshin nga burrat grekë. Ky pranim i ngadaltë do të rezultonte në ndërtimin e një numri të vogël banjash publike dhe përdorimin gjatë shekujve të V dhe të IV p.e.s.. Gjatë një kohe të rafinimit urban në Periudhën Helenistike, banjat ishin në kulmin e zhvillimit të tyre. Komforti individual dhe mirëqenia u bënë më të rëndësishme për shoqërinë greke dhe, si rrjedhojë, numri i banjave do të rritej dhe do të mernin një vend të rëndësishëm në jetën greke.

 Banja e Lakonisë 
Uji për banjën e Lakonisë ngrohej në një nga dy mënyrat. E para ishte nëpërmjet zjarrit me djegie qymyri, ndërsa tjetra ishte nëpërmjet metodës së gurëve të nxehtë, që konsistonte në nxehjen e gurëve në një tjetër dhomë dhe sjelljen e tyre brenda banjës.

 Vendndodhjet 
Banjat greke mun të gjenden përgjatë gjithë Mesdheut. Në Greqi ato mund të gjenden në Olimpia, Korint, Athinë, Delos, Epidauros, Mesenë, Nemea dhe në mjaftë vende të tjera. Përpara Periudhës Helenistike, shumica e banjave publike ndodheshin jashtë mureve të qytetit. Por pasi banjat do të bëheshin më të pranueshme, vendndodhja e tyre do të zhvendosej nga rrethinat në pjesët e brendshme të qytetit. Posaçërisht, ato do të ndërtoheshin në zona shumë të rëndësishme dhe të aksesueshme. Ato mund të gjenden edhe në vende të tjera: Aleksandria e Egjiptit dhe Gela, Itali për shembull.

 Banjat perëndimore greke 
parapamje|379px|Banjat greke të Gelas, Itali, janë më të hershmet të njohura në Siçili
Banjat greke do të arrinin pjesët e Italisë dhe Siçilisë greke gjatë shekullit të IV p.e.s.. Banjat në këtë rajon janë qartësisht greke, pasi ato u sollën nga banorët e rinj grekë. Banjat greke të Gelas, më të hershmet e njohura në Siçili, ngjajnë me banjat në Olimpia, ku vaskat ishin një dhomë në formë drejtëkëndore. Një dhomë e dytë banje, e vendosur në një rinovim të mëvonshëm, ndjek dizajnin tholos, i cili përdorej atëherë përjashtimisht në të gjitha banjat pasuese siçiliane. Banjat greko-siçiliane ishin inovative në mënyrën e tyre, veçanërisht për shkak se ato paraqesnin disa nga sistemet më të vjetra të hipokaustëve të njohur në ndërtesat e banjave greke. Banjat Veriore të Morgantinës dhe banjat në Sirakuzë mundësojnë një pamje të përgjithshme të kulmit të dizajnit dhe teknologjisë së banjës greke. Banjat Veriore tregojnë një sistem kompleks dhomash duke përfshirë dhomat e recepsionit, pritjes dhe ndërrimit; dhomat e shlodhjes dhe larjes; dhe dhomat për furrat, shërbimin e furrës dhe depozitën e ujit. Gjithashtu shfaqet për herë të parë në këto vende ndarja e ndërtesës në dy zona të ndryshme: një për larjen, ndërsa tjera për shlodhjen dhe socializimin (shpesh në një pishin zhytjeje).

 Banjat greko-egjiptiane 
parapamje|majtas|358px|Banjat greke të Abu Menas, një nga vendet e ndryshme të larjes në Egjipt
Banjat greke do të përhapeshin në Egjipt dhe do të ndërtoheshin në sasi të mëdha. Banjat greko-egjiptiane paraqesnin dy tholoi të veçuar nga një korridor qendror, i cili është një element kyç i këtyre banjave. Dy tholoi-t mendohet se përdoreshin për të ndarë gratë nga burrat (e mbështetur më tej nga fakti se tholoi-t nuk kishin hyrje të drejtpërdrejtë te njëra-tjetra). Ose mund të kenë qenë përdorur thjeshtë për të pasur më shumë hapsirë larjeje të disponueshme. Një Egjipt, njerëzit laheshin ndarazi nga njëri-tjetri, në vend se në pishinat e zhytjes popullore në Greqinë Perëndimore. Për një kohë të gjatë, studjuesit besonin se banjat greko-egjiptiane përdornin prushore për të ngrohur ujin e tyre dhe se s’kishte asnjë sistem tjetër ngrohjeje. Megjithatë, një banjë e re do të zbulohej në vendin e njohur si Taposiris Magna, ku do të zbulohej një sistem dallueshëm i zhvilluar egjiptian ngrohjeje, duke përfshirë ngrohjen e mureve.

 Plani dysheme dhe veçoritë 

 Llojet e banjave 
Banjat greke mund të ndahen në tre lloje: banja e gjimnazit, banja shtëpiake dhe banja publike. Banjat në gjimnaz vështirë të ishin madje banja, në vend të legene uji ku burrat mund të qëndronin dhe të lanin veten. Në disa raste do të ishte një piscina, një pishin apo pellg që mund të përdorej për tu larë dhe ndonjëherë për të notuar. Banjat e gjimnazeve nuk përdornin ujë të ngrohur. Banjat shtëpiake, të vendosura në shtëpitë private, ishin një dhomë e vetme me vetëm një vaskë dhe ndonjëherë një legen. Banjat publike janë veçanërisht sinonime të banjave të lashta greke.

parapamje|372px|Një vaskë e lasht greke, shek. II p.e.s., Muzeu Arkeologjik i Nafplios
 Plane dhe veçori dhe kyçe 
Në përgjithësi, banjat greke nuk ishin homogjene, veçanërisht pasi ato u përhapën në rajone të ndryshme dhe vlerat shoqërore dhe metodat e ndërtimit do të ndryshonin përgjtë Periudhës Helenistike. Qytete të ndryshme i ndryshuan planet mbi nevojat e popullsisë vendore. Kishte, megjithatë, disa veçori që përshkonin shumicën strukturave larëse. Banjat publike janë të përbëra nga një ose më shumë dhoma, që zakonisht janë rrethore. Kjo planimetri rrethore quhej tholos (). Veçoria kyç në banjat e hershme greke ishte vaska në qendër të tholos-it. Ndërsa hapsira e larjes ishte publike, vaskat përdoreshin individualisht. Ndërtimi i vaskave varionte, por shumica ishin prej terrakote ose prej guri. Vizitori do të ulej në banjën e tyre ndërsa një ndihmës hidhte ujë mbi ta. Ky stil larjeje i përngjasonte dushit, ose sapllakes, ku ka një rrjedhje të ujit mbi trupat e tyre. Për shkak të dizajnit të vaskave, larësit nuk mund ta zhysnin tërësisht trupin e tyre nën ujë.

Përveç vetë banjave, kishte prushiere për të ngrohur dhomën gjatë dimrit dhe një furrë për të ngrohur ujin. Kishte një shërbim të posaçëm zone për furrën. Në një tjetër dhomë, vizitorët mund të prisnin për radhën e tyre ose të hiqnin rrobat e tyre. Banjat greke kishin gjithçka që nevojitej për të ofruar një vend të thjeshtë për pastrimin dhe mbajtjen e hapsirave të ngrohta dhe me ujë. Herë pas here banjat publike paraqisnin një piscina, megjithëse ato zakonisht ishin të thella mjaftueshmë për ndenjur në këmbë, jo për të notuar. Edhe më rrallë të gjendur në banjat publike janë legenët, të cilët ishin të zakonshëm në banjat e gjimnazeve.

parapamje|majtas|321px|Shembulltyrë e tholos-it
Stili i banjave do të evoluonte përgjagjatë kohës duke përfshirë tholoi më të mëdhenjë ose shtesë, dysheme të dekoruara dhe forma të tjera të larjes duke synuar shlodhjen. Ka mjaft struktura, siç janë banjat në Olimpia, që tregojnë këto ndryshime dhe prirjen për rinovim. Duke përdorur banjat greke në Olimpian e Lashtë si një shembull, një banjë greke fillonte si asgjë më shumë sesa një strukturë e vetme drejtëkëndore 20 metra e gjatë dhe katër metra e gjerë. Një pus gjendej në njërin skaj të dhomës, ku atletët mund të mernin ujë.

Banja do të përmirësohej gjatë rasteve të ndryshme. Rinovimi i parë do të ndodhte rreth shekullit të V p.e.s., ku do të shtohej një dhomë e vogël ku vendoseshin tuba të vegjël përgjatë anës veriore dhe lindore dhe një pishinë pranë. I dyti do të ndodhte rreth fundit të shekullit të IV p.e.s., ku një dhomë tjetër do të shtohej në krahun perëndimor me tre nga muret që përshkoheshin nga tuba shtesë dhe uji i nxehtë. Rinovimi i tretë do të ndodhte rreth shekullit të I p.e.s., ku u pa shtimi i një dhome të madhe apsidale në jug bashkë me një sistem hipokausti.

 Menaxhimi i ujit 
Ndërsa banjat greke e rritën rëndësinë kulturore, ato ishin përgjithësisht më pak komplekse se analoget e tyre romake. Menaxhimi i ujit i të dyjave, gjithësesi, mund të vendoset në katër grupe: furnizimi me ujë, përdorimi i ujit, largimi i ujit dhe mënyrat e operimit.

parapamje|372px|Shembull i rrënojave të çisternës helenistike në Epidauros, Greqi
 Furnizimi me ujë 
Grekët e lashtë përdornin katër lloje të ndryshme furnizimi me ujë: grumbullimi dhe ruajtja e ujit të shiut  në çisterna, nxjerja e ujit nga toka (puset), sjelljen e ujit të rrjedhshëm nga afërsia si burimet dhe lumenjtë, dhe sjelljen e ujit nga burime të largëta. Nga këto, grekët do të përdornin metodën më të përshtatshme për zonën vendore. P.sh.: banjat në Nemea dhe Athinë. Në Nemea, një ujësjellës sillte ujin e burimit nga kodrat dhe mbahej në ujëmbledhësin që ishte ndërtuar pranë banjës. Në Banjat Dipilon në Athinë uji sillej nga një pus i afërt. Kishte gjithashtu edhe ujësjellës në Athinë, por, ndryshe nga Nemea, asnjë e dhënë nuk mbështet se ata furnizonin banjat me ujë.

 Përdorimi dhe ngrohja e ujit 
Mënyra që uji përdorej në banja varej nga mënyra se si ai furnizohej, ashtu si dhe nga lloji i banjës dhe sitemit të ngrohjes. Banjat publike kërkonin një shkallë lëvizjeje manuale të ujit. Ndihmësit e ndihmonin vizitorin të lahej, por ata do të kishin nevojë të përzienin ujin e nxehtë me ujin e ftohtë përpara se ai të bëhej i përshtatshmërisht i ngrohtë. Zhvillimi i vazhdueshëm i sistemeve të ngrohjes pa krijimin e banjave luksoze. Sistemet ngrohëse ishin, sigurisht do ta nxehnin ujin, por gjithashtu për lloje të tjera banjash të ngrohta, si dhomat e djersitjes, pishina të ngrohura dhe madje edhe depozita të ngrohura.

 Largimi i ujit dhe operimi 
Vaskat dhe enët e tjera përgjithësisht nuk kishin shumë pajisje rrjedhëse. Si pasojë, përdorimi i ujit nga tubat do të ketë qenë larguar dhe derdhur në dyshemenë e dhomës. Një sistem drenazhimi në dysheme ishte i nevojshëm për të larguar ujin e derdhur dhe të pengonte që dhoma të mbushej. Dyshemeja gjithashtu nevojitej të të nivelohej në mënyrë të përshtatshme në mënyrë që uji të rridhte në kanalizime. Ka të ngjarë që të ketë pasur gjithashtu ndonjë lloj dyshemeje të papërshkueshme nga uji. Për më tepër, kanalizimet do ta mernin ujin e përdorur të banjave dhe do ta derdhte atë jashtë, me gjasa në një pellg uji, si një kanal. Ndryshe nga ç‘ishte e zakonshme në banjat romake, grekën nuk e ripërdornin ujin e përdorur. Megjithatë, ka disa raste ku uji i përdorur do të lëvizej me këmbë ose në gropat e nevojtoreve. Ujësjellësit grekë kishin më pak prurje sesa ata të romakëve, kështu që banjat greke të furnizuara me ujë nuk ishin të zakonshme. Prandaj banjat greke nuk kishin ujë të rrjedhshëm si ato romake. Me shumë gjasa një sistem i ndërrimit të përditshëm të ujit ose rimbushjes së rregullt të ujëmbledhësve.

 Jeta shoqërore dhe kulturore 
parapamje|majtas|379px|Gjimnazi grek në Sardes, Turqi
Kultura që rrethonte banjat greke, dhe larja publike në përgjithësi, nuk është tepër e njohur ose e studjuar. Përdorimi i banjave për atletët në gjimnaze është fusha më e informuar e kulturës greke të larjes. Megjitatë, pavarësisht kontekstit rrethanor dhe proçedural të larjes së përditshme nuk është shkruar nga e kaluara, vetëm dëshmitë nga sitet arkeologjike dhe arti mund të ofrojnë informacione.

Nga shekulli II p.e.s. banjat publike ishin një pjesë shumë e rëndësishme e kulturës greke (dhe kulturave greko-egjiptiane dhe greko-italiane), siç mund të shihet nga zhvillimi i dizajnit të banjave dhe vendndodhjeve të tyre. Egjiptianët shtuan më shumë tholos-e për t’iu përshtatur numrit në rritje të vizitorëve. Në shumë qytete greke, larja mund të përfshinte si vaskat asht udhe zhytjet e përbashkëta në pishina dhe banja djersitjeje (gjithasht u të zakonshme). Ndërsa në banjat publike rritej ndjenja e bashkësisë, nuk do të ishin të pranuara kudo. Për shembull, Egjipti nuk i adoptoi kurrë banjat në grup. Banjat në Gortis nuk kanë pellgje të përbashkëta, pasi nuk përshtatej me zakonet e tyre. Gortis do të zhvillonte banjat me zhytje individuale, që gjithësesi sollën një ndryshim nga larja higjenike në larjen për qëllime shlodhjeje.

 Shiko gjithashtu 

 Gjimnazi i lashtë
 Palestra (Greqi e lashtë)
 Gimnaziarku
 Greqia e Lashtë
 Greqia klasike
 Qytetërimi mikenas
 Greqia arkaike
 Epoka e errët greke
 Lashtësia klasike
 Greqia helenistike
 Greqia romake
 Magna Graecia
 Polisi
 Partenoni
 Pryteneon
 Prytani
 Bule
 Agora
 Akropoli
 Lojërat e lashta olimpike
 Lista e teatrove të lashtë grekë
 Rendet arkitekturorë
 Urbanistika e lashtë greke
 Kopshtet e lashta greke
 Agoga
 Paideia
 Kalokagathia
 Simpoziumi
 Filozofia e lashtë greke
 Helenët
 Grekët e lashtë
 Helenizimi
 Helenocentrizmi
 Tempulli i Artemidës në Efes
 Historia e Athinës
 Akropoli (Athinë)
 Sparta
 Folklori i lashtë grek
 Higjiena personale
 Larja
 Banja
 Qendra hidrotermale
 Burimi termal
 Banjat e Dibrës
 Burimet termale në Shqipëri
 Kujdesi shëndetësor
 Veprimtaria e kujdesit shëndetësor
 Llixha
 Hamami
 Historia e mjekësisë
 Banja e Madhe e Mohenxho-daros
 Balnoterapia
 Feja e lashtë greke
 Arti i lashtë grek
 Arkitektura Arkaike Greke
 Arkitektura e lashtë greke
 Arkitektura Helenistike
 Arkitektura Klasike Greke
 Arkitektura Mikenase
 Arkitektura Minoike
 Veshjet në Greqinë e lashtë
 Njësitë e lashta matëse greke
 Amicitia
 Hospitium
 Anijet Romake
 Arkitektura Romake
 Besimet e lashta mesdhetare
 Bujqësia në Romën e lashtë
 Vigiles
 Institucionet politike të Romës së lashtë
 Cirku Romak
 Çitadela
 Dashuria Greke
 Domus
 Ekonomia Romake
 Forumet Romake
 Gjeografia e Strabonit
 Klima e Romës së Lashtë
 Kolonia Romake
 Kopshtet romake
 Kultura e Romës së lashtë
 Kuvendet Romake
 Kuzhina antike romake
 Larja në Romën e Lashtë
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Llaçi romak
 Luftërat romako-greke
 Luftërat romako-maqedonase
 Lufta e Parë Romako-Maqedonase
 Lufta e dytë romako-maqedonase
 Lufta e tretë romako-maqedonase
 Mare Nostrum
 Marina Romake
 Masakra e Latinëve
 Misteret greko-romake
 Mjekësia Romake
 Moda e flokëve në Romën e lashtë
 Njësitë matëse romake
 Periudha e Ngrohtë Romake
 Rrugët romake
 Shtëpia Romake
 Tempulli Romak
 Teknologjia në Romën e lashtë
 Thermae
 Ujësjellësi Romak
 Urbanistika Romake
 Valetudinarium
 Vila Romake


Citime fundore

Bibliografia
Burime të lashta

  Versioni anglisht këtu .





 Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
 Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.

 Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.















Burime historiografike moderne



 Jean-Pierre Adam, L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche Editore: Longanesi, 2003.


 Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma, Utet, Torino 1976.











 Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.






 Pierre Gros - Mario Torelli, Storia dell'urbanistica. Il mondo romano, Laterza 2007.






  (titulli origjinal i veprës 














 Renato Peroni, Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro, in Storia dei Greci e dei Romani, vol. 13, Einaudi 2008.




 Ralph M. Rosen (2006) Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia, fq. 219–238












Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në periudhën antike
Kategoria:Histori kulturore
Kategoria:Greqia e Lashtë
Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Histori shoqërore
Kategoria:Banja
Kategoria:Balneoterapia
Kategoria:Kujdes shëndetësor
Kategoria:Histori e sportit
Kategoria:Higjiena personale