Acidi palmitik

parapamje|Acidi palmitik
Acidi palmitik ( acidi heksadekanoik në nomenklaturën IUPAC ) është një acid yndyror me një zinxhir 16 karboni. Është acidi yndyror i ngopur më i zakonshëm që gjendet tek kafshët, bimët dhe mikroorganizmat. Gunstone, F. D., John L. Harwood, and Albert J. Dijkstra.  The most common fatty acid is the monounsaturated oleic acid.  Formula e tij kimike është CH3(CH2)14COOH, dhe raporti i tij C:D (numri i përgjithshëm i atomeve të karbonit me numrin e lidhjeve dyfishe karbon-karbon) është 16:0. Është një përbërës kryesor i vajit të palmës nga fryti i Elaeis guineensis ( palmat e vajit ), duke përbërë deri në 44% të yndyrave totale. Mishi, djathrat, gjalpi dhe produktet e tjera të qumështit përmbajnë gjithashtu acid palmitik, që arrin në 50-60% të yndyrave totale. 

Palmitatet janë kripërat dhe esteret e acidit palmitik. Anioni palmitat është forma e vëzhguar e acidit palmitik në pH fiziologjik (7.4). Burimet kryesore të C16:0 janë vaji i palmës, vaji i bërthamës së palmës, vaji i kokosit dhe yndyra e qumështit. 

 Ndodhja dhe prodhimi 
Acidi palmitik u zbulua nga Edmond Frémy (në 1840) në sapunifikimin e vajit të palmës, i cili proces mbetet sot rruga kryesore industriale për prodhimin e acidit.  Trigliceridet (yndyrnat) në vajin e palmës hidrolizohen nga uji me temperaturë të lartë dhe përzierja që rezulton distilohet në mënyrë të pjesshme . 

 Burimet dietike 
Acidi palmitik prodhohet nga një gamë e gjerë bimësh dhe organizmash, zakonisht në nivele të ulëta. Ndër ushqimet e zakonshme është i pranishëm në qumësht, gjalpë, djathë dhe disa mishra, si dhe gjalpë kakao, vaj ulliri, vaj soje dhe vaj luledielli, (shih tabelën).  
+Përmbajtja e acidit palmitik në ushqimet e zakonshme Ushqimi % e totalit të kalorive Vaj palme 45.1% Dhjami i viçit 26.5% Yndyrë gjalpi 26.2% Gjalpë kakao 25.8% Dhjami i derrit 24.8% Vaj pambuku 24.7% Pulë 23.2% Vaj misri 12.2% Vaj kikiriku 11.6% Vaji i sojës 11% Vaj kokosi 8.4% Vaji i bërthamës së palmës 8% Vaj i rapës 3.6% Burimi: Nelson, Gary J. (1991). 

 Biokimia 
Acidi palmitik është acidi i parë yndyror i prodhuar gjatë sintezës së acideve yndyrore dhe është pararendës i acideve yndyrore me vargje më të gjata. Si pasojë, acidi palmitik është një përbërës kryesor i trupit të kafshëve. Tek njerëzit, një analizë zbuloi se ajo përbën 21-30% (molar) të yndyrës së depove njerëzore,  dhe është një përbërës lipid kryesor, por shumë i ndryshueshëm, i qumështit të gjirit të njeriut .  Palmitati thuret me anë të feedbackut negativ me acetil-CoA karboksilazën (ACC), e cila është përgjegjëse për konvertimin e acetil-CoA në malonil-CoA, e cila nga ana tjetër përdoret për të shtuar zinxhirin e acilit në rritje, duke parandaluar kështu gjenerimin e mëtejshëm të palmitatit. 

Disa proteina modifikohen me shtimin e një grupi palmitol në një proces të njohur si palmitoilim . Palmitoilimi është i rëndësishëm për lokalizimin e shumë proteinave të membranës .

 Përdorimet 

 Sipërfaqësues 
Acidi palmitik përdoret për të prodhuar sapunë, kozmetikë dhe agjentë industrialë për çlirimin e mykut. Këto zbatime përdorin palmitat natriumi, i cili zakonisht përftohet nga saponifikimi i vajit të palmës. Për këtë qëllim, vaji i palmës, i përftuar nga palmat (specie Elaeis guineensis ), trajtohet me hidroksid natriumi (në formën e sodës kaustike ose sode), i cili shkakton hidrolizën e grupeve esterike, duke prodhuar glicerinë dhe palmitat natriumi.

 Ushqime 
Për shkak se është i lirë dhe i shton teksturën dhe " ndjesinë e gojës " ushqimeve të përpunuara, acidi palmitik dhe kripa e tij e natriumit gjejnë përdorim të gjerë në ushqime. Palmitati i natriumit lejohet si një shtesë natyrale në produktet organike . US Soil Association standard 50.5.3

 Ushtarake 
Kripërat e aluminit të acidit palmitik dhe acidit naftenik ishin agjentët trashës të përdorur me petrokimikat e paqëndrueshme gjatë Luftës së Dytë Botërore për të prodhuar napalm . Fjala "napalm" rrjedh nga fjalët acid naftenik dhe acid palmitik. 

 Hulumtimi 
Është pranuar mirë në komunitetin mjekësor se acidi palmitik nga burimet dietike rrit lipoproteinën me densitet të ulët (LDL) dhe kolesterolin total. Nelson, Gary J. (1991).   Mensink, Ronald P. (2016).  Rao, Gundu HR.  Organizata Botërore e Shëndetësisë ka deklaruar se ka prova bindëse që acidi palmitik rrit rrezikun e sëmundjeve kardiovaskulare . "Diet, Nutrition and the Prevention of Chronic Diseases". 

Një rishikim i vitit 2021 tregoi se zëvendësimi i acidit palmitik dietik dhe acideve yndyrore të tjera të ngopura me acide yndyrore të pangopura, si acidi oleik, mund të zvogëlojë disa bioshënues të sëmundjeve kardiovaskulare dhe metabolike .