Barërat e këqija

Barërat e këqija ose Barojat e këqija janë një varg bimësh që konsiderohen të padëshirueshme në një situatë të caktuar, që rriten aty ku bie ndesh me preferencat, nevojat ose qëllimet njerëzore.  Harlan, J. R., & deWet, J. M. (1965). Some thoughts about weeds. Economic botany, 19(1), 16-24.   Bimët me karakteristika që i bëjnë ato të rrezikshme, estetikisht jo tërheqëse, të vështira për t'u kontrolluar në mjedise të menaxhuara ose ndryshe të padëshiruara në tokat bujqësore, pemishte, kopshte, lëndina, parqe, hapësira rekreative, zona banimi dhe industriale, mund të konsiderohen të gjitha barërat e këqija.    Koncepti i barërave të këqija është veçanërisht i rëndësishëm në bujqësi, ku prania e barërave të këqija në fushat e përdorura për rritjen e kulturave mund të shkaktojë humbje të mëdha në rendimente.  Llojet invazive, bimët e futura në një mjedis ku prania e tyre ndikon negativisht në funksionimin e përgjithshëm dhe biodiversitetin e ekosistemit, ndonjëherë mund të konsiderohen edhe barërat e këqija.  

Taksonomikisht, termi "barërat e këqija" nuk ka asnjë rëndësi botanike, sepse një bimë që është barërat e këqija në një kontekst, nuk është barërat e këqija kur rritet në një situatë ku kërkohet. Disa bimë që konsiderohen gjerësisht si barërat e këqija rriten qëllimisht në kopshte dhe mjedise të tjera të kultivuara. Për këtë arsye, disa bimë nganjëherë quhen barërat e këqija të dobishme . Në mënyrë të ngjashme, bimët vullnetare nga një kulture e mëparshme konsiderohen si barërat e këqija kur rriten në një kulturë të mëvonshme. Kështu, nomenklatura alternative për të njëjtat bimë mund të jetë pionierët e guximshëm, speciet kozmopolite, vullnetarët, "bimësia spontane urbane" etj. 

Edhe pse nëse një bimë është barërat e këqija varet nga konteksti, bimët që zakonisht përkufizohen si barërat e këqija ndajnë gjerësisht karakteristika biologjike që i lejojnë ata të lulëzojnë në mjedise të trazuara dhe të jenë veçanërisht të vështira për t'u shkatërruar ose zhdukur. Në veçanti, barërat e këqija janë përshtatur për të lulëzuar nën menaxhimin e njeriut në të njëjtën mënyrë si bimët e rritura qëllimisht.  Që nga origjina e bujqësisë në Tokë, barërat e këqija bujqësore kanë evoluar bashkë me kulturat njerëzore dhe sistemet bujqësore, dhe disa janë zbutur në vetë kultura pasi përshtatshmëria e tyre në mjediset bujqësore u bë e dukshme. 

Më gjerësisht, termi "barërat e këqija" përdoret herë pas here në mënyrë pejorative për speciet jashtë mbretërisë bimore, specie që mund të mbijetojnë në mjedise të ndryshme dhe të riprodhohen shpejt; në këtë kuptim është aplikuar edhe te njerëzit . 

Kontrolli i barërave të këqija është i rëndësishëm në bujqësi dhe hortikulturë . Metodat përfshijnë kultivimin me dorë me shata, kultivimin me energji elektrike me kultivues, mbytjen me mulch ose solarizimin e tokës, vyshkjen vdekjeprurëse me nxehtësi të lartë, djegie ose sulm kimik me herbicide dhe metoda kulturore si rotacioni i të korrave dhe lënia e tokës për të reduktuar popullsinë e barërave të këqija. Blackshaw, R. E., Anderson, R. L., & Lemerle, D. E. I. R. D. R. E. (2007). Cultural weed management. Non-Chemical Weed Management: Principles, Concepts and Technology, Wallingford, UK: CAB International, 35-48.

 Historia 
Prej kohësh është supozuar se barërat e këqija, në kuptimin e bimëve me zhvillim të shpejtë duke përfituar nga mjediset e trazuara nga njeriu, evoluan si përgjigje ndaj revolucionit bujqësor neolitik afërsisht 12,000 vjet më parë. Megjithatë, studiuesit kanë gjetur prova të sjelljes së "proto-barërave të këqija" në mënyra të ngjashme në Ohalo II, një vend arkeologjik 23,000-vjeçar në Izrael . 

Ideja e "barërave të këqija" si një kategori e bimëve të padëshirueshme nuk ka qenë universale gjatë historisë. Para vitit 1200 pas Krishtit, ekzistojnë pak prova për shqetësimin për kontrollin e barërave të këqija ose për praktikat bujqësore që synojnë vetëm kontrollin e barërave të këqija. Një arsye e mundshme për këtë është se për pjesën më të madhe të historisë njerëzore, gratë dhe fëmijët ishin një burim i bollshëm i fuqisë punëtore të lirë për të kontrolluar barërat e këqija, dhe që nuk pranohej drejtpërdrejt.  Barërat e këqija supozohet se kanë ekzistuar që nga fillimi i bujqësisë dhe janë pranuar si një "telash i pashmangshëm". 

Megjithëse bimët nuk janë emëruar duke përdorur një term specifik që tregon një "barërat e këqija" në kuptimin bashkëkohor, bimët që mund të interpretohen si "barërat e këqija" referohen në Bibël : 

Disa shkrimtarë të hershëm romakë iu referuan aktiviteteve të barërave të këqija në fushat bujqësore, por kontrolli i barërave të këqija në epokën paramoderne ishte ndoshta një efekt i rastësishëm i lërimit.  Egjiptianët e lashtë, asirianët dhe sumerët nuk kishin asnjë fjalë specifike për "barërat e këqija", duke i parë të gjitha bimët si një përdorim. Fjala angleze "weed" mund të gjurmohet në anglishten e vjetër weod, e cila i referohet woad, në vend të një kategorie bimore si në përdorimin modern; në bimët evropiane të hershme mesjetare, çdo bimë konsiderohet se ka "virtytet" e veta. 

Nga shekulli i gjashtëmbëdhjetë, koncepti i një "barërat e këqija" u përkufizua më mirë si një lloj "i dëmshëm" ose i padëshirueshëm i bimës, siç përmendet në mënyrë metaforike në veprat e William Shakespeare .  Një shembull i një referimi shekspirian për barërat e këqija gjendet në Sonetin 69 :

Në Londër gjatë kësaj periudhe, gratë e varfra paguheshin me paga të ulëta në kopshtet dhe oborret e barërave të këqija. 

Pas Reformimit, teologjia e krishterë që theksoi degradimin e natyrës pas Rënies së Njeriut, dhe rolin dhe detyrën e njerëzimit për të dominuar dhe nënshtruar natyrën, u zhvillua dhe u përhap më shumë. Shkrimtarë të ndryshëm evropianë përcaktuan disa bimë si "parazitë" dhe "ndyrësi", megjithëse shumë bimë të identifikuara si të tilla vlerësoheshin nga kopshtarët ose nga mjekët e bimëve dhe farmacitë, dhe disa vunë në dyshim idenë se çdo bimë mund të ishte pa qëllim ose vlerë.  Ligjet që urdhëronin kontrollin e barërave të këqija u shfaqën që në shekullin e shtatëmbëdhjetë; në vitin 1691, një ligj në Nju Jork kërkonte heqjen e "barërave të këqija helmuese dhe qelbur" para shtëpive. 

Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, puna manuale u përdor për të kontrolluar barërat e këqija në qytetet dhe qytetet evropiane dhe u shfaqën metoda kimike të kontrollit të barërave të këqija. Për shembull, një revistë franceze në 1831 dokumentoi një përzierje squfuri, gëlqereje dhe uji të zier në një kazan hekuri si një herbicid efektiv për të parandaluar rritjen e barit midis kalldrëmeve. 

Lidhja kulturore midis barërave të këqija dhe degradimit moral ose shpirtëror vazhdoi deri në shekullin e fundit të nëntëmbëdhjetë në qytetet amerikane. Zgjerimi dhe zhvillimi urban krijoi habitate ideale për barërat e këqija në Amerikën e shekullit të nëntëmbëdhjetë.  Rrjedhimisht, reformatorët i panë barërat e këqija si një pjesë të problemit më të madh të ndyrësisë, sëmundjeve dhe korrupsionit moral që rrënonte mjediset urbane, dhe barërat e këqija shiheshin si strehë për "trampët" dhe njerëzit e tjerë kriminelë ose të padëshiruar.  Në St. Louis ndërmjet viteve 1905-1910, barërat e këqija u konsideruan si një rrezik i madh për shëndetin publik, që besohej se shkaktonin tifo dhe malarie dhe u vendosën precedentë ligjorë për të kontrolluar barërat e këqija që do të ndihmonin në miratimin e ligjeve për kontrollin e barërave të këqija në të gjithë vendin. 

 Ekologjia 
djathtas|parapamje| Luleradhiqja është një bimë e zakonshme në të gjithë botën, veçanërisht në Evropë, Azi dhe Amerikë. Konsiderohet si një nga barërat e këqija në disa kontekste (të tilla si lëndinat ), por jo në të tjera (si kur rritet si një ilaç perimesh ose bimor).
"Barërat e këqija" si një kategori bimësh mbivendoset me konceptet e lidhura ngushtë të specieve ruderale dhe pioniere .  Speciet pioniere janë përshtatur posaçërisht për mjediset e trazuara, ku komuniteti ekzistues i bimëve dhe tokës është ndërprerë ose dëmtuar në një farë mënyre. Përshtatja ndaj shqetësimit mund t'u japë barërave të këqija përparësi ndaj kulturave, kullotave ose bimëve zbukuruese të dëshirueshme. Natyra e habitatit dhe shqetësimet e tij do të ndikojnë ose madje do të përcaktojnë se cilat lloje të komuniteteve të barërave të këqija do të bëhen dominuese.  Në ekologjinë e barërave të këqija, disa autoritete flasin për marrëdhënien midis "tre P-ve": bima, vendi, perceptimi. Këto janë përcaktuar në mënyra të ndryshme, por tiparet e barërave të këqija të listuara nga HG Baker citohen gjerësisht.  Baker H. G. "Characteristics and modes of origin of weeds". In The Genetics of Colonizing Species. H. G. Baker, G. L. Stebbins. eds. New York, Academic Press, 1965, pp. 147-172

Shembuj të llojeve të tilla ruderale ose pioniere përfshijnë bimët që janë përshtatur ndaj mjediseve të trazuara që ndodhin në mënyrë natyrale, si dunat dhe zona të tjera të rrëmbyera nga era me toka që lëvizin, rrafshnaltat e përmbytjeve aluviale, brigjet e lumenjve dhe deltat dhe zonat që digjen në mënyrë të përsëritur.  Meqenëse praktikat bujqësore dhe hortikulturore njerëzore shpesh imitojnë këto shqetësime natyrore për të cilat janë përshtatur speciet barërat e këqija, disa barërat e këqija janë përshtatur në mënyrë efektive për t'u rritur dhe shumuar në zonat e trazuara nga njerëzit si fushat bujqësore, lëndinat, kopshtet, buzë rrugëve dhe kantieret e ndërtimit. Ndërsa praktikat bujqësore vazhdojnë dhe zhvillohen, barërat e këqija evoluojnë më tej, me njerëzit që ushtrojnë presion evolucionar mbi barërat e këqija duke manipuluar habitatin e tyre dhe duke u përpjekur të kontrollojnë popullatat e barërave të këqija. 

Për shkak të aftësisë së tyre për të mbijetuar dhe për të lulëzuar në kushte sfiduese ose armiqësore ndaj bimëve të tjera, barërat e këqija janë konsideruar si ekstremofile . 

Për shkak të trashëgimisë së tyre evolucionare si pionierë të përshtatur ndaj shqetësimeve, shumica e barërave të këqija shfaqin plasticitet tepër të lartë të fenotipit, që do të thotë se bimët individuale kanë potencialin për të përshtatur morfologjinë, rritjen dhe pamjen e tyre në përgjigje të kushteve të tyre.  Potenciali brenda një individi të vetëm për t'u përshtatur me një shumëllojshmëri të gjerë kushtesh nganjëherë referohet si një "gjenotip për të gjitha qëllimet".  Bimët e përshtatura ndaj shqetësimeve zakonisht rriten me shpejtësi dhe riprodhohen shpejt, me disa barëra të këqija vjetore që kanë gjenerata të shumta në një sezon të vetëm rritjeje. Zakonisht ato kanë fara që qëndrojnë në bankën e farave të tokës për shumë vite. Barërat e këqija shumëvjeçare shpesh kanë kërcell nëntokësor që përhapet nën sipërfaqen e tokës ose, si dredhka e tokës ( Glechoma hederacea ), kanë kërcell zvarritës që rrënjëzohen dhe përhapen mbi tokë.  Këto tipare i bëjnë shumë bimë të përshtatura ndaj shqetësimeve shumë të suksesshme si barërat e këqija. 

Përveç aftësisë së bimëve individuale për t'u përshtatur me kushtet e tyre, popullatat e barërave të këqija gjithashtu evoluojnë shumë më shpejt sesa llogariten modelet e vjetra të evolucionit.  Pasi vendosen në një mjedis bujqësor, barërat e këqija janë vërejtur se i nënshtrohen ndryshimeve evolucionare për t'u përshtatur me presionet selektive të imponuara nga menaxhimi njerëzor. Disa shembuj përfshijnë ndryshimet në përgjumjen e farës, ndryshimet në ciklet e jetës sezonale, ndryshimet në morfologjinë e bimëve dhe evolucionin e rezistencës ndaj herbicideve .  Ciklet e shpejta të jetës, popullatat e mëdha dhe aftësia për të përhapur një numër të madh farash në distanca të gjata gjithashtu lejojnë që speciet e barërave të këqija me këto karakteristika të përgjithshme të evoluojnë shpejt. 

 Shih edhe 
 Flora
 Bimët
 Botanika 

 Referime 

Kategoria:Barërat e këqija
Kategoria:Barishte