Trashëgimia kulturore jomateriale

Trashëgimia kulturore jomateriale është një praktikë, përfaqësim, shprehje, njohuri ose aftësi e konsideruar nga UNESCO si pjesë e trashëgimisë kulturore të një vendi. Ndërtesat, vendet historike, monumentet dhe objektet janë pasuri kulturore . Trashëgimia jomateriale përbëhet nga pasuria intelektuale jofizike, si folklori, zakonet, besimet, traditat, njohuritë dhe gjuha . Trashëgimia kulturore jomateriale konsiderohet nga shtetet anëtare të UNESCO-s në lidhje me Trashëgiminë Botërore të prekshme duke u fokusuar në aspektet jomateriale të kulturës. Në vitin 2001, UNESCO bëri një anketë  midis shteteve dhe OJQ-ve në përpjekje për të rënë dakord mbi një përkufizim, dhe Konventa për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale  u hartua në 2003 për mbrojtjen dhe promovimin e saj.

 Përkufizimi 
djathtas|parapamje| Kultura vjeneze e kafenesë, një formë e veçantë e trashëgimisë kulturore 
Konventa për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale  e përkufizon trashëgiminë kulturore jomateriale si praktikat, përfaqësimet, shprehjet, si dhe njohuritë dhe aftësitë (përfshirë instrumentet, objektet, artefaktet, hapësirat kulturore ), që komunitetet, grupet, dhe, në disa raste, individët njihen si pjesë e trashëgimisë së tyre kulturore. Nganjëherë quhet trashëgimi kulturore e gjallë dhe manifestohet në fushat e mëposhtme, ndër të tjera: 
 Traditat dhe shprehjet gojore, duke përfshirë gjuhën si mjet i trashëgimisë kulturore jomateriale;
 Artet performuese;
 Praktikat sociale, rituale dhe ngjarje festive;
 Njohuri dhe praktika në lidhje me natyrën dhe universin;
 Mjeshtëri tradicionale

djathtas|parapamje| Një pikturë në një vazo të lashtë greke përshkruan një mësim muzike (  )
Trashëgimia kulturore në përgjithësi përbëhet nga produktet dhe proceset e një kulture që ruhen dhe përcillen ndër breza.  Një pjesë e asaj trashëgimie merr formën e pronës kulturore, e formuar nga objekte të prekshme si ndërtesat ose veprat e artit. Megjithatë, shumë pjesë të kulturës janë të paprekshme, duke përfshirë këngën, muzikën, kërcimin, dramën, aftësitë, kuzhinën, sportin,  zanatet dhe festivalet. Këto janë forma të kulturës që mund të regjistrohen, por nuk mund të preken apo ruhen në formë fizike, si në një muze, por vetëm të përjetohen përmes një mjeti që i jep shprehje. Mjete të tilla kulturore quhen "Thesare Njerëzore" nga OKB-ja . Në këtë kontekst duhet përmendur edhe mbrojtja e gjuhëve, si trashëgimia kulturore jomateriale më e madhe dhe më e rëndësishme. Sipas Karl von Habsburg, President i Blue Shield International, mbrojtja e gjuhëve është e rëndësishme në epokën e luftërave të identitetit, sepse gjuha në veçanti mund të bëhet një objektiv sulmi si një pasuri kulturore simbolike. Gerold Keusch: Kulturgüterschutz in der Ära der Identitätskriege (German – Protection of cultural property in the era of identity wars). In: Truppendienst – Magazin des Österreichischen Bundesheeres, 24 October 2018.
djathtas|parapamje| Maska Noh Japonia ishte vendi i parë që prezantoi legjislacionin për të mbrojtur dhe promovuar trashëgiminë e saj jomateriale . 
Sipas Konventës së vitit 2003 për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, trashëgimia kulturore jomateriale (ICH) – ose trashëgimia e gjallë – është burimi kryesor i diversitetit kulturor të njerëzimit dhe ruajtja e tij një garanci për krijimtarinë e vazhdueshme. Ai përcaktohet si më poshtë:Trashëgimia kulturore jomateriale nënkupton praktikat, përfaqësimet, shprehjet, njohuritë, aftësitë – si dhe instrumentet, objektet, artefaktet dhe hapësirat kulturore që lidhen me to – që komunitetet, grupet dhe, në disa raste, individët i njohin si pjesë të trashëgimisë së tyre kulturore. Kjo trashëgimi kulturore jomateriale, e transmetuar nga brezi në brez, rikrijohet vazhdimisht nga komunitetet dhe grupet në përgjigje të mjedisit të tyre, ndërveprimit të tyre me natyrën dhe historinë e tyre dhe u siguron atyre një ndjenjë identiteti dhe vazhdimësie, duke promovuar kështu respektin për diversitetin kulturor dhe krijimtarinë njerëzore. Për qëllimet e kësaj Konvente, do t'i kushtohet vëmendje vetëm një trashëgimie kulturore jomateriale që është në përputhje me instrumentet ekzistuese ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, si dhe me kërkesat e respektit të ndërsjellë ndërmjet komuniteteve, grupeve dhe individëve, si dhe të zhvillimit të qëndrueshëm.

 Historia rrëfimtare 
Trashëgimia kulturore jomateriale është paksa e ndryshme nga disiplina e historisë rrëfimtare, regjistrimi, ruajtja dhe interpretimi i informacionit historik (veçanërisht, tradita verbale ), bazuar në përvojat dhe mendimet personale të folësit. ICH përpiqet të ruajë trashëgiminë kulturore "me" njerëzit ose komunitetin duke mbrojtur proceset që lejojnë traditat dhe njohuritë e përbashkëta të transmetohen ndërsa historia gojore kërkon të mbledhë dhe ruajë informacionin historik të marrë nga individë dhe grupe. 

 Trashëgimia ushqimore 
Me rritjen e vrullit të zhvillimit të qëndrueshëm si prioritet i politikave të trashëgimisë së UNESCO-s, një numër në rritje i nominimeve të lidhura me ushqimin po paraqiten për t'u regjistruar në listat e konventës për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore jomateriale.  Dieta mesdhetare,  kuzhina tradicionale meksikane dhe kultura dietike japoneze e washoku janë vetëm disa shembuj të këtij fenomeni lulëzues. 

 Trashëgimia e kërcimit 
Listat e UNESCO-s të trashëgimisë kulturore jomateriale përfshijnë gjithashtu një sërë zhanresh kërcimi, shpesh të lidhura me këngën, muzikën dhe festimet, nga e gjithë bota. Listat përfshijnë: vallet festive dhe rituale të tilla si muzika Ma'di bowl lyre dhe kërcimi Sebiba nga Algjeria dhe vallëzimi nga Uganda dhe Kalbelia këngë dhe vallet popullore të Rajasthan nga India, dhe vallet sociale si rumba kubane . Gjithashtu, disa valle janë lokalizuar dhe praktikuar kryesisht në vendin e tyre të origjinës, si Sankirtana, një art interpretues që përfshin bateri dhe këndim, nga India. 

Forma të tjera kërcimi,  megjithatë, edhe nëse njihen zyrtarisht si trashëgimi nga vendi i tyre i origjinës, praktikohen dhe shijohen në të gjithë botën. Për shembull, flamenco nga Spanja dhe tango, nga Argjentina dhe Uruguai, kanë një dimension ndërkombëtar. Vallëzimi është një fenomen kompleks, i cili përfshin kulturën, traditat, përdorimin e trupave të njeriut, artefaktet (si kostumet dhe rekuizitat), si dhe një përdorim specifik të muzikës, hapësirës dhe ndonjëherë edhe dritës. Si rezultat, shumë elementë të prekshëm dhe të paprekshëm  kombinohen brenda kërcimit, duke e bërë atë një lloj trashëgimie sfiduese, por interesante për t'u mbrojtur. 

 Trashëgimia dixhitale 
Trashëgimia dixhitale është një përfaqësim i trashëgimisë në sferën dixhitale dhe është një nën-kategori e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale.  Ai i referohet kryesisht përdorimit të mediave dixhitale në shërbim të ruajtjes së trashëgimisë kulturore ose natyrore.   

 Trashëgimia sportive 
UNESCO promovon Lojërat dhe Sportet Tradicionale si një formë të " Trashëgimisë Kulturore Jomateriale " dhe ka një Komitet Këshillimor të dedikuar TSG. [18] [19] Katër Takime Konsultative Kolektive janë mbajtur deri më tani nga UNESCO, me Konsultimin e katërt Kolektiv në 2018 duke mbledhur më shumë se 82 pjesëmarrës nga 40 vende. [20] UNESCO luajti një rol kryesor në themelimin e Këshillit Ndërkombëtar të Sporteve dhe Lojërave Tradicionale (ICTSG) në 2018. Khalil Ahmed Khan u emërua si president dhe Shammi Rana mori postin e Sekretarit të Përgjithshëm, me 14 gusht të shpallur Dita Ndërkombëtare e Sporteve dhe Lojërave Tradicionale. [21]

 Vazhdimësia verbale 
Trashëgimia kulturore jomateriale transmetohet gojarisht brenda një komuniteti, dhe ndërsa mund të ketë individë që janë bartës të njohur të traditës, ICH shpesh është më i gjerë se aftësitë ose njohuritë e një individi. Një raport i vitit 2006 nga qeveria e Newfoundland dhe Labrador tha, në lidhje me kulturën gojore në zonën e tyre, "Proceset e përfshira në vazhdimin e kësaj njohurie tradicionale përbëjnë një nga aspektet më interesante të trashëgimisë sonë të gjallë. Çdo anëtar i komunitetit zotëron një pjesë e njohurive të përbashkëta  Njohuritë thelbësore përcillen gjatë aktiviteteve të komunitetit, shpesh pa ndonjë vëmendje të vetëdijshme ndaj procesit. 

 Ruajtja 
Përpara Konventës së UNESCO-s, tashmë ishin bërë përpjekje nga një numër shtetesh për të mbrojtur trashëgiminë e tyre jomateriale.  Japonia, me Ligjin e saj të vitit 1950 për Mbrojtjen e Pronave Kulturore, ishte e para që prezantoi legjislacionin për ruajtjen dhe promovimin e kulturës jomateriale si dhe të prekshme: Prona të rëndësishme kulturore jomateriale janë caktuar dhe "zotëruesit" njihen të këtyre traditave artizanale dhe të performancës, të njohura joformalisht. si Thesare të Gjalla Kombëtare .   Vende të tjera, duke përfshirë Korenë e Jugut ( Pronat e rëndësishme jomateriale kulturore të Koresë ), Filipinet, Ukraina, Shtetet e Bashkuara, Tajlanda, Franca, Rumania, Republika Çeke dhe Polonia, kanë krijuar që atëherë programe të ngjashme. 

Në vitin 2003 UNESCO miratoi Konventën për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale. Kjo hyri në fuqi më 20 prill 2006. Konventa rekomandon që vendet dhe studiuesit të zhvillojnë inventarë të ICH në territorin e tyre, si dhe të punojnë me grupet që mbajnë këto ICH për të siguruar ekzistencën e tyre të vazhdueshme; ai gjithashtu parashikon që fondet të mblidhen vullnetarisht nga anëtarët e UNESCO-s dhe më pas të disbursohen për të mbështetur mirëmbajtjen e ICH të njohur.  UNESCO ka krijuar gjithashtu programe të tjera të kulturës jomateriale, si një listë e quajtur Shpallja e Kryeveprave të Trashëgimisë Orale dhe Jomateriale të Njerëzimit . Kjo listë filloi në 2001 me 19 artikuj dhe 28 të tjerë u renditën në 2003 dhe 43 të tjera në 2005. Pjesërisht, lista origjinale u pa si një mënyrë për të korrigjuar çekuilibrin në Listën e Trashëgimisë Botërore, pasi ajo përjashtoi shumë kultura të Hemisferës Jugore të cilat nuk prodhonin monumente ose manifestime të tjera kulturore fizike.  Ajo u zëvendësua në vitin 2008 nga Listat e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të UNESCO-s . 

Kohët e fundit ka pasur shumë debate mbi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore jomateriale përmes të drejtave të pronësisë intelektuale, si dhe dëshirën për ta bërë këtë përmes këtij kuadri ligjor dhe rreziqet e komodifikimit që rrjedhin nga kjo mundësi.  Çështja mbetet ende e hapur në studimin juridik. 

 Shih edhe 
 Kultura jomateriale

 Referime 

Kategoria:Trashëgimia kulturore jomateriale e njerëzimit
Kategoria:Antropologji kulturore
Kategoria:UNESCO