Gjuha mingreliane

Mingreliane, ose megreliane, është një gjuhë kartveliane e folur kryesisht në rajonet e Mingrelisë dhe Abkhazisë në Gjeorgjinë Perëndimore, prej kryesisht mingrelianëve. Historikisht, mingrelianishtja është përdorur si një gjuhë rajonale brenda kufijve të shteteve gjeorgjiane dhe më vonë të Gjeorgjisë moderne. Megjithatë, numri i të rinjve që flasin këtë gjuhë është ulur ndjeshëm, duke e renditur atë si një "gjuhë definitivisht të rrezikuar" sipas vlerësimit të UNESCO-s.

 Shpërndarja dhe statusi 
parapamje| Popullsi mingreliane.
Nuk ka shifra të sakta për numrin e folësve të gjuhës mingreliane, por vlerësohet të jetë midis 300,000 dhe 500,000. Shumica e folësve jetojnë në rajonin e Mingrelisë, i cili përfshin kodrat e Odishit dhe Ultësirën e Colchis, nga bregu i Detit të Zi deri te malet Svan dhe lumin Tskhenistskali. Edhe pse ka pasur enklava të vogla në Abkhazi, trazirat civile kanë shkaktuar zhvendosjen e shumë folësve mingreliane në rajone të tjera të Gjeorgjisë. Shpërndarja e tyre gjeografike është relativisht e ngushtë, e cila ka ndihmuar në ruajtjen dhe transmetimin e gjuhës së tyre nëpërmjet brezave.

Mingrelianishtja zakonisht shkruhet me alfabetin gjeorgjian, por nuk ka një standard të përcaktuar të shkruar ose një status zyrtar. Pothuajse të gjithë folësit janë të dygjuhësh; ata përdorin mingrelianishten kryesisht për biseda familjare dhe jozyrtare, ndërsa përdorin gjuhën gjeorgjiane (ose, për ata që jetojnë jashtë vendit, gjuhën zyrtare të vendit ku jetojnë) për qëllime të tjera.

 Historia 
Mingrelianishtja është një nga gjuhët kartveliane dhe ka një lidhje të ngushtë me lazishten, nga e cila është diferencuar më së shumti në 500 vitet e fundit, pasi komuniteti verior (mingrelian) dhe ai jugor (laz) u ndanë nga pushtimet turke. Në dallim nga gjeorgjianishtja, e cila është më pak e ngushtë lidhur me lazishten, mingrelianishtja është reciprokisht e kuptueshme vetëm me lazishten. Degët kartveliane janë ndarë në mijëvjeçarin e parë para Krishtit ose më herët, dhe ndryshimet midis tyre kanë rezultuar në një vetëdije të ndryshme gjuhësore. Svanishtja është një tjetër degë kartveliane, por lidhjet e saj me mingrelianishten dhe gjeorgjianishten janë më të largëta.

Disa gjuhëtarë konsiderojnë mingrelianishten dhe lazishten si pjesë të grupit gjuhësor Zan. Në kohët e hershme moderne, gjuha Zan u nda në variantet mingreliane dhe lazike, por sot nuk është e zakonshme të flitet për një gjuhë Zan të unifikuar.

Tekstet e mbijetueshme më të vjetra në gjuhën mingreliane datojnë nga shekulli i 19-të dhe kryesisht janë artikuj etnografikë. Studimet fillestare gjuhësore të Mingrelianishtes përfshijnë një analizë fonetike nga Aleksandre Tsagareli (1880) dhe gramatika nga Ioseb Kipshidze (1914) dhe Shalva Beridze (1920). Në periudhën nga viti 1930 deri në vitin 1938, u botuan disa gazeta në gjuhën mingreliane, si Kazakhishi Gazeti, Komuna, Samargalosh Chai, Narazenish Chai dhe Samargalosh Tutumi.Në kohët e fundit, ka pasur një rilindje të gjuhës, duke përfshirë botimin e një fjalori mingrelisht-gjeorgjisht nga Otar Kajaia, një fjalor mingrelishte-gjermanisht nga Otar Kajaia dhe Heinz Fähnrich, si dhe libra me poezi nga Lasha Gakharia, Edem Izoria, Lasha Gvasalia, Guri Otobaia, Giorgi Sichinava, Jumber Kukava dhe Vakhtang Kharchilava. Gjithashtu, ka revista si Skani dhe Wikipedia në gjuhën Mingreliane, si dhe libra dhe revista të botuara nga Dëshmitarët e Jehovait.

 Fjalori 
 Përshëndetje – gomordzgua (გომორძგუა)
 Mirupafshim – dzirapasha(h) (ძირაფაშა(ხ))
 Unë/ju/ai/ajo – ma/si/thina (მა/სი/თინა)
 Po – k'o (ქო)
 Nuk – var(i) (ვარ(ი))

 Fonologjia 

 Zanoret 
Mingrelian ka pesë zanore kryesore a, e, i, o, u . Dialekti Zugdidi-Samurzaqano ka një të gjashtë, ə, e cila është rezultat i reduktimit të i dhe u .
+Zanoret mingreliane Përpara Mbrapa i pa rrumbullakosur të rrumbullakosura Lartë i  i (ə  ) ჷ u  u mes e  e o  о E ulët a  a

 Bashkëtingëlloret 
Inventari konsonant i mingrelianishtes është pothuajse identik me atë të lazishtes, gjeorgjianit dhe svanit .
+Mingrelian consonantsLabialAlveolarPalatalVelarUvularGlottalNasalm  მn  ნPlosivevoicedb  ბd  დg  გaspiratedp  ფt  თk  ქejectivep̌  პţ  ტǩ  კqʼ  ყɔ  ჸAffricatevoicedž  ძdj  ჯaspiratedʒ  ცç   ჩejectiveǯ  წč  ჭFricativevoicedv  ვz  ზj  ჟɣ  ღvoicelesss  სş   შx  ხh  ჰTrillr  რApproximantl  ლy  ჲ

 Proceset fonetike 

 Zvogëlimi i zanoreve 
Disa palë zanoresh reduktohen në zanore të vetme: 

 ae dhe ai → ee → e
 ao, oa dhe oo → aa → a
 ou → uu → u

Në dialektin Zugdidi-Samurzaqano, zanoret i dhe u gjithashtu reduktohen shpesh në ə .

 Ndryshimi parakonsonant i velarit g 
Para bashkëtingëlloreve, g → r.

==== Ndryshimi i pozicionit të tingullit uvular q''' ====
Në pozicionet paravokale dhe ndërvokale fjalë-fillestare, q' → ʔ . Para bashkëtingëllores v, q' → ɣ/ǩ .

 Asimilimi regresiv i bashkëtingëlloreve 
Llojet e zakonshme janë:

 tingëllimi/devokimi i bashkëtingëlloreve pa zë/me zë përpara atyre të zëshëm/pa zë (përkatësisht).
 glotalizimi i bashkëtingëlloreve para atyre të glotalizuara dhe ndalesa glotale.

 Disimilimi progresiv 
Nëse trungu përmban r, atëherë prapashtesat -ar dhe -ur shndërrohen në -al dhe -ul, p.sh.  ( , fshati)→  ("Khorgan"). Rregulli nuk vlen nëse në rrjedhën me r shfaqet më vonë një l, p.sh.  (" Martvili ", qyteti) dj  (adj. "Martvilian")Në një kërcell me afrikate pa zë ose sibilantë pa zë, një ǯ e mëvonshme shfryhet në d, p.sh.  dj "krehër",  dj  "mizë (insekt)", < dj  "shigjeta" etj.

 Transformimi i l 

 në të gjitha të folmet e mingrelishtes, para bashkëtingëlloreve l → r .
 në nëndialektin Martvili në pozicionin paravokalik të fjalës fillestare, l → y → ∅ dhe në pozicionin ndërvokalik l → ∅ 

 Fshirja ndërvokale e v 
Midis zanoreve organike  v zhduket, p.sh.  (Gjeo. "bollëk, bollëk") →  → (id.),   (Gjeo. "raceme") →   (id.), etj.

 Rritje fonetike n 
Para ndalesave dhe afrikave, një inorganike  mund të shfaqet shtim n (përpara labialeve n → m ).

 Alfabeti 
Mingrelianja është shkruar me shkrimin Mkhedruli.''
MkhedruliTransliterationIPA transcriptionაaბbგgდdეeვvზzთtიiკǩლlმmნnჲyოoპp̌ჟzhრrსsტt‌̌უuჷƨფpქkღǧყqჸɣშşჩçცtsძdzწʒ / tzჭç̌ხxჯjჰh

 Gramatika 

 Dialektet 
Dialektet dhe nëndialektet kryesore të mingrelianishtes janë:

 Zugdidi - Samurzakano ose dialekt veriperëndimor
 Jvari
 Senaki - poti ose dialekt juglindor
 Martvili-Bandza
 Abasha

 Folës të famshëm 

 Lavrenti Beria, shefi i policisë sekrete të liderit sovjetik Joseph Stalin
 Konstantine Gamsakhurdia, një nga shkrimtarët gjeorgjian më me ndikim të shekullit të 20-të
 Zviad Gamsakhurdia, presidenti i parë i Gjeorgjisë post-sovjetike
 Antisa Khvichava, u shpall personi më i vjetër në botë (me sa duket 132 vjeç në kohën e vdekjes së saj në 2012). 
 Khvicha Kvaratskhelia, futbollist gjeorgjian
 Ilia Topuria, artiste marciale mikse spanjolle dhe gjeorgjiane