Atdheu gjuhësor

Në gjuhësinë historike, atdheu ose Urheimat ( /ˈ ʊər h aɪ m ɑː t / , nga gjermanishtja ur - "origjinale" dhe Heimat, shtëpia) e një proto-gjuhe është rajoni në të cilin ajo flitej më parë. duke u ndarë në gjuhë të ndryshme bija . Një proto-gjuhë është gjuha mëmë e rindërtuar ose e vërtetuar historikisht e një grupi gjuhësh që janë të lidhura gjenetikisht .

Në varësi të moshës së familjes gjuhësore në shqyrtim, vendlindja e saj mund të njihet me siguri (në rastin e migrimeve historike ose afër historike) ose mund të jetë shumë e pasigurt (në rastin e parahistorisë së thellë). Krahas dëshmive të brendshme gjuhësore, rindërtimi i një atdheu parahistorik përdor një sërë disiplinash, duke përfshirë arkeologjinë dhe arkeogjenetikën .

 Metodat 
Ekzistojnë disa metoda për të përcaktuar atdheun e një familjeje të caktuar gjuhësore. Një metodë bazohet në fjalorin që mund të rindërtohet për proto-gjuhën. Ky fjalor - veçanërisht termat për florën dhe faunën - mund të japë të dhëna për mjedisin gjeografik dhe ekologjik në të cilin flitej proto-gjuha. Një vlerësim për thellësinë kohore të proto-gjuhës është i nevojshëm për të llogaritur ndryshimet parahistorike në klimë dhe shpërndarjen e florës dhe faunës.  

Një metodë tjetër bazohet në teorinë e migrimit gjuhësor (propozuar për herë të parë nga Edward Sapir ), e cila thotë se kandidati më i mundshëm për atdheun e fundit të një familjeje gjuhësore mund të gjendet në zonën e diversitetit më të lartë gjuhësor.  Kjo presupozon (paranarbon) një pikëpamje të vendosur për nëngrupimin e brendshëm të familjes gjuhësore. Supozimet e ndryshme rreth nëngrupimit të rendit të lartë mund të çojnë kështu në propozime shumë divergjente për një atdhe gjuhësor (p.sh. propozimi i Isidore Dyen për Guinenë e Re si qendër e shpërndarjes së gjuhëve austroneziane ).  Teoria e migrimit gjuhësor ka kufijtë e saj sepse funksionon vetëm kur shumëllojshmëria gjuhësore evoluon vazhdimisht pa ndërprerje të mëdha. Rezultatet e tij mund të shtrembërohen p.sh. kur kjo shumëllojshmëri fshihet nga migrimet më të fundit. 

 Thellësia në kohë 
Gjatë një periudhe të mjaftueshme kohore, në mungesë të provave të hapave ndërmjetësues në proces, mund të jetë e pamundur të vëzhgohen lidhjet midis gjuhëve që kanë një Urheimat të përbashkët: duke pasur kohë të mjaftueshme, ndryshimi i gjuhës natyrore do të fshijë çdo dëshmi kuptimplotë gjuhësore të një burimi gjenetik të përbashkët. Ky shqetësim i përgjithshëm është një manifestim i çështjes më të madhe të "thellësisë kohore" në gjuhësinë historike. 

Për shembull, gjuhët e Botës së Re besohet se e kanë prejardhjen nga një popullim relativisht "i shpejtë" i Amerikave (relative me kohëzgjatjen e Paleolitit të Sipërm) brenda disa mijëvjeçarëve (afërsisht midis 20,000 dhe 15,000 vjet më parë),  por marrëdhënia e tyre gjenetike është errësuar gjatë më shumë se dhjetë mijëvjeçarëve që kanë kaluar midis ndarjes së tyre dhe regjistrimit të tyre të parë të shkruar në periudhën e hershme moderne. Në mënyrë të ngjashme, gjuhët aborigjene australiane ndahen në rreth 28 familje dhe izolime për të cilat nuk mund të tregohet asnjë lidhje gjenetike. Bowern, Claire; Atkinson, Quentin (2012). "Computational Phylogenetics and the Internal Structure of Pama-Nyungan". Language. 84 (4): 817–845. 

Urheimate-t e rindërtuar duke përdorur metodat e gjuhësisë krahasuese zakonisht vlerësojnë kohët e ndarjes që datojnë nga neoliti ose më vonë. Është e padiskutueshme që gjuhët plotësisht të zhvilluara ishin të pranishme në të gjithë Paleolitin e Sipërm, dhe ndoshta në Paleolitin e Mesëm të thellë (shih origjinën e gjuhës, modernitetin e sjelljes ). Këto gjuhë do të ishin përhapur me migrimet e hershme njerëzore të "popullit të parë të botës", por ato nuk janë më të përshtatshme për rindërtim gjuhësor. Maksimumi i fundit i akullnajave (MFA) ka imponuar ndarje gjuhësore që zgjat disa mijëvjeçarë në shumë popullata të Paleolitit të Sipërm në Euroazi, pasi ato u detyruan të tërhiqeshin në " refuxho " përpara shtresave të akullit që përparonin. Pas përfundimit të MFA, popullsitë mezolitike të Holocenit u bënë përsëri më të lëvizshme dhe shumica e përhapjes parahistorike të familjeve kryesore gjuhësore në botë duket se pasqyron zgjerimin e bërthamave të popullsisë gjatë Mesolitit të ndjekur nga Revolucioni Neolitik .

 Atdheu i familjeve të mëdha gjuhësore 

 Euroazia perëndimore dhe qendrore 
djathtas|parapamje| Harta që tregon shpërndarjen e sotme të gjuhëve indo-evropiane në Euroazi (jeshile e hapur) dhe atdheun e mundshëm proto-indo-evropian (jeshile e errët)

 Indo-Europiane
 Identifikimi i atdheut proto-indo-europian është debatuar me shekuj, por hipoteza e stepës tani pranohet gjerësisht, duke e vendosur atë në stepën pontiko-kaspike në fund të mijëvjeçarit të 5-të para Krishtit.  Alternativa kryesore është hipoteza e Anadollit, që propozon një atdhe në Anadoll në fillim të mijëvjeçarit të 7-të pes. 
 Kaukaziane
 Familjet e gjuhëve të palidhura me gjuhët Kartveliane, Kaukaziane Veriperëndimore (Abkhaze-Adygeane) dhe Kaukaziane Verilindore (Nakh-Dagestanian) supozohet se janë vendase në Kaukaz .  Ka prova të gjera për kontaktin midis gjuhëve kaukaziane, veçanërisht proto-kartveliane dhe proto-indo-evropiane, duke treguar se ato janë folur në afërsi të paktën tre deri në katër mijë vjet më parë.  
 Dravidiane
 Megjithëse gjuhët dravidiane tani janë të përqendruara në Indinë jugore, xhepat e izoluar më në veri, emrat e vendeve dhe ndikimet e nënshtresës në gjuhët indo-ariane tregojnë se dikur ato fliteshin më gjerësisht në të gjithë nënkontinentin Indian .  Termat e rindërtuar proto-dravidian për florën dhe faunën mbështesin idenë se dravidiani është autokton në Indi.  Përkrahësit e një migrimi nga veriperëndimi citojnë vendndodhjen e Brahuit, një lidhje e hipotezuar me shkrimin e padeshifruar të Indit, dhe pretendimet për një lidhje me Elamitishten . 
 Turkike
 Gjuhët turke sot fliten në një zonë që shtrihet nga Kina veriperëndimore deri në skajin e Evropës, por njësitë leksikore proto-turkike rreth klimës, topografisë, florës, faunës dhe ekzistencës tregojnë një atdhe në zonën e tajga-stepës të Siberisë jugore dhe Mongolisë, rreth rajonit Altai-Sayan .  pp. 35–37. Kontakti i hershëm me gjuhët mongolike gjithashtu të drejton nga kjo zonë.  p. 203. Studimet gjenetike sugjerojnë se pjesa më e madhe e zgjerimit të familjes gjuhësore ishte për shkak të zëvendësimit të gjuhës dhe jo migrimit, por kanë identifikuar elementë të përbashkët me origjinë nga zona e Siberisë Jugore-Mongoli. 
 Uralike
 Emrat e pemëve të trashëguara duket se tregojnë një atdhe uralik në lindje të maleve Ural . Degëzimi i brendshëm i familjes sugjeron një zonë midis lumit Ob dhe lumit Jenisej .  p. 71. Folësit uralikë nuk dallohen gjenetikisht nga fqinjët e tyre, por ndajnë një përbërës gjenetik që është me origjinë siberiane.  

 Euroazia Lindore 

 Japonike
 Shumica e studiuesve besojnë se japonikja u soll në Kjushun verior nga Gadishulli Korean rreth 700-300 pes nga fermerët e orizit të lagësht të kulturës Yayoi, duke u përhapur prej andej në të gjithë Arkipelagun Japonez dhe disi më vonë në Ishujt Rjukju .  p. 98.  Ekzistojnë prova fragmentare të emrave të vendeve që gjuhët japonike tashmë të zhdukura fliteshin ende në pjesët qendrore dhe jugore të gadishullit Korean disa shekuj më vonë. 
 Koreane
 Të gjitha varietetet moderne koreane e kanë prejardhjen nga gjuha e Sillës së Bashkuar, e cila sundoi dy të tretat jugore të gadishullit Korean midis shekujve 7 dhe 10.   Dëshmitë për historinë e mëparshme gjuhësore të gadishullit janë jashtëzakonisht të pakta.  Pikëpamja ortodokse midis historianëve socialë koreanë është se populli korean migroi në gadishull nga veriu, por asnjë dëshmi arkeologjike e një migrimi të tillë nuk është gjetur.  pp. 586–587.  p. 230.
 Sino-tibetiane
 Rindërtimi i Sino-Tibetanit është shumë më pak i zhvilluar se sa për familjet e tjera të mëdha, kështu që struktura e tij e nivelit më të lartë dhe thellësia kohore mbeten të paqarta.  Vendlindjet dhe periudhat e propozuara përfshijnë: rrjedhat e sipërme dhe të mesme të lumit të verdhë rreth 4-8 kya, të lidhura me hipotezën e një degëzimi të nivelit të lartë midis kinezëve dhe pjesës tjetër (ka shumë të ngjarë); Siçuani jugperëndimor rreth 9 kya, i lidhur me hipotezën se kinezët dhe tibetianët formojnë një nëndegë; India Verilindore (zona e diversitetit maksimal) 9–10 kya.  p. 112.
 Hmong–Mien
 Atdheu më i mundshëm i gjuhëve Hmong-Mien është në Kinën Jugore midis lumenjve Yangtze dhe Mekong, por folësit e këtyre gjuhëve mund të kenë migruar nga Kina Qendrore si rezultat i zgjerimit të kinezëve Han . 
 Kra–Dai
 Shumica e studiuesve e gjejnë atdheun e gjuhëve Kra–Dai në Kinën Jugore, ndoshta Fujian ose Guangdongun bregdetar. 
 Austroaziatike
 Austroasiatic konsiderohet gjerësisht si familja më e vjetër në kontinentin e Azisë Juglindore, me shpërndarjen e saj aktuale të ndërprerë që rezulton nga ardhja e mëvonshme e familjeve të tjera. Degët e ndryshme ndajnë një pjesë të madhe të fjalorit në lidhje me kultivimin e orizit, por pak të lidhura me metalet.  p. 146. Identifikimi i atdheut të familjes është penguar nga mungesa e progresit në degëzimin e saj. Propozimet kryesore janë India Veriore (e favorizuar nga ata që supozojnë një degëzim të hershëm të Munda ), Azia Juglindore (zona e diversitetit maksimal; ka shumë të ngjarë) dhe Kina jugore (bazuar në fjalët e pretenduara të huazimit në kinezisht). 
 Austroneziane
 Atdheu i gjuhëve austroneziane pranohet gjerësisht nga gjuhëtarët të jetë Tajvani, pasi nëntë nga dhjetë degët e tij gjenden atje, me të gjitha gjuhët austroneziane që gjenden jashtë Tajvanit që i përkasin degës së mbetur malajo-polineziane . 

 Afrika dhe Lindja e Mesme 

 Afroaziatike
 Nuk ka konsensus mbi vendndodhjen e atdheut afroaziatik, megjithëse bazuar në provat aktuale diku në Saharanë Lindore ose në rajonet ngjitur konsiderohet më e mundshme.  p. 273. Proto-afroaziatiku vlerësohet të ketë filluar të shpërbëhet në mijëvjeçarin e 8-të para Krishtit.  Proto-semitishtja mendohet të jetë folur në Lindjen e Afërt midis 4400 dhe 7400 pes, me akadianishten që përfaqësonte degën e saj më të hershme të njohur. 
 Niger – Kongo
 Vlefshmëria e gjuhëve Nigero-Kongo është bërë e diskutueshme. Ndoshta e ka origjinën në Afrikën Perëndimore - ku gjendet diversiteti më i madh - menjëherë pas fillimit të Holocenit . Zgjerimi i saj mund të ketë qenë i lidhur me zgjerimin e bujqësisë Sahel në periudhën e neolitit afrikan, pas tharjes së Saharasë në shek. 3500 pes .  
 Mande
 Valentin Vydrin arriti në përfundimin se "atdheu i Mandes në gjysmën e dytë të mijëvjeçarit të IV para Krishtit ndodhej në Saharanë Jugore, diku në veri të 16° apo edhe 18° të gjerësisë gjeografike veriore dhe midis 3° dhe 12° të gjatësisë gjeografike perëndimore".  Tani është Mauritania dhe/ose Saharaja Jugore Perëndimore . 
 Nilo-Sahariane
 Vlefshmëria e familjes Nilo-Sahariane mbetet e diskutueshme. Përkrahësit e familjes e shohin zonën kufitare midis Çadit, Sudanit dhe Republikës së Afrikës Qendrore si një kandidat të mundshëm për atdheun e saj që nga fillimi i Holocenit. 
 Qendrore-sudanike
 Atdheu origjinal i folësve sudanikë qendrorë ka të ngjarë diku në rajonin Bahr el Ghazal . 
 Khoe-Kwadi
 Atdheu i Khoe-Kwadi ka të ngjarë të ishte lugina e mesme Zambezi mbi 2000 vjet më parë. 
Kategoria:Fjalë e shprehje gjermane
Kategoria:Gjuhësi historike