Epoka parakolumbiane

Në historinë e Amerikave, epoka para-kolumbiane, e njohur gjithashtu si epoka e para-kontaktit, shtrihet nga popullimi origjinal i Amerikës në Paleolitin e Sipërm deri në kolonizimin evropian, i cili filloi me udhëtimin e Kristofor Kolombit në vitin 1492. Zakonisht, epoka mbulon historinë e kulturave indigjene deri në ndikimin e konsiderueshëm nga evropianët. Kjo mund të ketë ndodhur dekada apo edhe shekuj pas Kolombit për kultura të caktuara.

Shumë qytetërime parakolumbiane u shënuan nga vendbanime të përhershme, qytete, bujqësi, arkitekturë civile dhe monumentale, punime të mëdha tokësore dhe hierarki komplekse shoqërore. Disa nga këto qytetërime ishin zbehur prej kohësh në kohën e kolonive të para të përhershme evropiane (rreth shekullit të XVI-të - fillimi i shekullit të XVII-të), dhe njihen vetëm përmes hetimeve arkeologjike dhe historisë gojore. Qytetërime të tjera ishin bashkëkohore me periudhën koloniale dhe u përshkruan në tregimet historike evropiane të asaj kohe. Disa, si qytetërimi Maja, mbanin shënime të shkruara, por për shkak se shumë evropianë të krishterë të asaj kohe i shihnin tekste të tilla si pagane, njerëz si Diego de Landa i dogjën ato, edhe pse kërkonin të ruanin historitë vendase. Vetëm disa dokumente të fshehura kanë mbijetuar në gjuhët e tyre origjinale, ndërsa të tjerët u transkriptuan ose u diktuan në spanjisht, duke u dhënë historianëve modernë pamje të kulturës dhe njohurive të lashta.

 Historiografia 

 Gjenetika 
alt=Schematic illustration of maternal geneflow in and out of Beringia.Colours of the arrows correspond to approximate timing of the events and are decoded in the coloured time-bar. The initial peopling of Berinigia (depicted in light yellow) was followed by a standstill after which the ancestors of indigenous Americans spread swiftly all over the New World while some of the Beringian maternal lineages–C1a-spread westwards. More recent (shown in green) genetic exchange is manifested by back-migration of A2a into Siberia and the spread of D2a into north-eastern America that post-dated the initial peopling of the New World.|majtas|parapamje|345px|Ilustrim skematik i rrjedhës së gjeneve mëmësore (mtDNA) brenda dhe jashtë Beringias, nga 25,000 vjet më parë e deri më tani
Haplogrupi që lidhet më shpesh me gjenetikën indigjene është haplogrupi Q1a3a (Y-DNA). Studiuesit kanë gjetur prova gjenetike që haplogrupi Q1a3a ka qenë në Amerikën e Jugut që të paktën nga vitet 18,000 p.e.s. Y-ADN, si mtDNA, ndryshon nga kromozomet e tjera bërthamore në atë që shumica e kromozomit Y është unik dhe nuk rikombinohet gjatë mejozës. Kjo ka efektin që modeli historik i mutacioneve mund të studiohet lehtësisht. Modeli tregon se popujt indigjenë përjetuan dy episode gjenetike shumë të dallueshme: së pari me popullsinë fillestare të Amerikës dhe së dyti me kolonizimin evropian të Amerikës. I pari është faktori përcaktues për numrin e linjave të gjeneve dhe haplotipeve themelues të pranishëm në popullatat indigjene të sotme.

Popullimi njerëzor i Amerikës ndodhi në faza nga vija bregdetare e Detit Bering, me një qëndrim fillestar 20,000-vjeçar në Beringia për popullsinë themeluese. Diversiteti i mikro-satelitëve dhe shpërndarjet e linjës Y specifike për Amerikën e Jugut tregojnë se disa popullata amerikane kanë qenë të izoluara që nga kolonizimi fillestar i rajonit. Popullatat Na-Dené, Inuite dhe indigjene e Alaskës shfaqin mutacione të haplogrupit Q-M242 (Y-DNA), megjithatë, dhe janë të dallueshëm nga popujt e tjerë indigjenë me mutacione të ndryshme mtDNA. Kjo sugjeron që migrantët më të hershëm në skajet veriore të Amerikës së Veriut dhe Grenlandës kanë ardhur nga popullsitë e mëvonshme.

djathtas|parapamje|Harta e thjeshtuar e metodave të jetesës në Amerikë rr. v. 1000 p.e.s.
 Ngulimi i Amerikave 
Paleo-indianët nomadë aziatikë mendohet se hynë në Amerikë përmes Urës së Tokës së Beringut (Beringia), tani ngushtica e Beringut, dhe ndoshta përgjatë bregut. Provat gjenetike të gjetura në ADN-në mitokondriale (mtDNA) të trashëguar nga nëna të popujve indigjenë mbështesin teorinë e popullatave të shumta gjenetike që migrojnë nga Azia.  Pasi kaluan urën tokësore, ata u zhvendosën drejt jugut përgjatë bregut të Paqësorit dhe përmes një korridori të brendshëm pa akull. Përgjatë mijëvjeçarëve, paleo-indianët u përhapën në të gjithë pjesën tjetër të Amerikës Veriore dhe Jugore.

Pikërisht kur emigruan njerëzit e parë në kontinentin amerikan është temë e shumë debateve. Një nga kulturat më të hershme të identifikueshme ishte kultura Clovis, me vende që datojnë rreth 13,000 vjet më parë. Megjithatë, janë pretenduar vende më të vjetra që datojnë 20,000 vjet më parë. Disa studime gjenetike vlerësojnë se kolonizimi i Amerikës daton midis 40,000 dhe 13,000 vjet më parë. Kronologjia e modeleve të migrimit aktualisht është e ndarë në dy qasje të përgjithshme. E para është teoria e shkurtër e kronologjisë me lëvizjen e parë përtej Alaskës në Amerikë që ndodhi jo më herët se 14,000–17,000 vjet më parë, e ndjekur nga valë të njëpasnjëshme emigrantësh.  Besimi i dytë është teoria e gjatë kronologjike, e cila sugjeron se grupi i parë i njerëzve hynë në hemisferë në një datë shumë më të hershme, ndoshta 50,000–40,000 vjet më parë ose më herët.

Shiko edhe
 Majat (popull)
 Qytetërimi Maja
 Aztekët
 Perandoria Azteke
 Mbretëria e Inkasve
 Popujt indigjenë të Amerikës
 Kolonizimi evropain i Amerikës
 Kristofor Kolombi

 Referime 

Kategoria:Periudha historike
Kategoria:Historia e Amerikës
Kategoria:Amerikë
Kategoria:Historia e lashtë