Toni (gjuhësi)

Gjuhët tonale janë të ndryshme nga gjuhët me theks të pishit sepse gjuhët tonale mund të kenë secilën rrokje me një ton të pavarur, ndërsa gjuhët me theks të lartë mund të kenë një rrokje në një fjalë ose morfemë që është më e spikatur se të tjerat.

 Mekanika 
Shumica e gjuhëve përdorin pishin si intonacion për të përcjellë prozodi dhe pragmatikë, por kjo nuk i bën ato gjuhë tonale.  Në gjuhët tonale, çdo rrokje ka një kontur të natyrshëm të pishit, dhe kështu ekzistojnë çifte minimale (ose grupe minimale më të mëdha) midis rrokjeve me të njëjtat veçori segmentore (bashkëtingëllore dhe zanore), por tone të ndryshme. Vietnamishtja dhe Kinezçja kanë sistemet tonale shumë të studiuara, si dhe midis dialekteve të tyre të ndryshme.

Më poshtë është një tabelë me gjashtë tonet vietnameze dhe theksin ose diakritikën përkatëse të tonit të tyre:
parapamje|300x300px| Tonet vietnameze ngang ("i sheshtë"), huyền ("thellë" ose "në rënie"), sắc ("i mprehtë" ose "në rritje"), nặng ("rëndë" ose "poshtë"), hỏi ("pyetës") dhe ngã ("rrëshqitës")
Mandarin kineze, e cila ka pesë tone, të transkriptuara me shkronja me diakritikë mbi zanoret:
djathtas|parapamje|241x241px| Konturet e tonit të kinezishtes standarde. Në konventën për kinezët, 1 është e ulët dhe 5 është e lartë. Shkronjat përkatëse të tonit janë .

 Një ton i nivelit të lartë: /á/ ( pinyin  )
 Një ton që fillon me lartësinë e mesme dhe rritet në një ton të lartë: /ǎ/ (pinyin  )
 Një ton i ulët me një rënie të lehtë (nëse nuk ka rrokje të mëposhtme, mund të fillojë me një rënie dhe pastaj të rritet në një ton të lartë): /à/ (pinyin  )
 Një ton i shkurtër, në rënie të mprehtë, duke filluar nga lart dhe duke rënë në fund të diapazonit zëror të folësit: /â/ (pinyin  )
 Një ton neutral, pa kontur specifik, i përdorur në rrokje të dobëta; lartësia e tij varet kryesisht nga toni i rrokjes së mëparshme.

Këto tone kombinohen me një rrokje të tilla si ma për të prodhuar fjalë të ndryshme. Një grup minimal i bazuar tek ma janë, në transkriptimin pinyinit :

 ma (媽/妈) 'nënë'
 má (麻/麻) 'kërp'
 mǎ (馬/马) 'kalë'
 mà (罵/骂) 'qortoj'
 ma (嗎/吗) (një pjesëz pyetëse )

Këto mund të kombinohen në një përdredhës të gjuhës :

 E thjeshtuar :
 Tradicionale :
 Pinyin: Mama mà mǎde má ma?
 IPA 
 Përkthimi: 'A po qorton mami kërpin e kalit?'

Një përdredhës i njohur i gjuhës në tai është:


 IPA: 
 Përkthimi: 'A digjet mëndafshi i ri?'

Një përdredhës i gjuhës vietnameze:


 IPA: 
 Përkthimi: 'Së fundmi, ti je duke i vendosur shtatë kurthet në mënyrë të pasaktë.'

Një përdredhës i gjuhës kantoneze:


 Jyutping: jat1 jan4 jan1 jat1 jat6 jan5 jat1 jan6 jat1 jan3 ji4 jan2
 IPA: 
 Përkthimi: 'One person endures a day with one knife and one print.'

Toni manifestohet më shpesh në zanore, por në shumicën e gjuhëve tonale ku hasen bashkëtingëlloret rrokëshe të zëshme, ato do të kenë gjithashtu ton. Kjo është veçanërisht e zakonshme me hundoret rrokëshe, për shembull në shumë gjuhë bantu dhe kru, por gjithashtu ndodh në serbo-kroatisht . Është gjithashtu e mundur që pishi (ose toni) leksikisht kontrastiv të përfshijë fjalë ose morfema të tëra në vend që të shfaqet në bërthamën e rrokjes (zanoret), gjë që është rasti në Punxhabi . 

 Tonogjeneza/Tonozanafilla 

 Shkaqet e tonogjenezës 
"Ekziston potenciali tonogjenetik në seri të ndryshme fonemash: bashkëtingëllore të glotalizuara kundrejt bashkëtingëlloreve të thjeshta, të pazëshme kundër të zëshme, të aspiruara kundër të paaspiruara, binjake kundrejt të thjeshtave (...), madje edhe midis zanoreve".  Shumë shpesh, toni lind si pasojë e humbjes ose bashkimit të bashkëtingëlloreve. Në një gjuhë jotonale, bashkëtingëlloret e zëshme zakonisht bëjnë që zanoret e mëposhtme të shqiptohen me një lartësi më të ulët se bashkëtingëlloret e tjera. Ky është zakonisht një detaj i vogël fonetik i zërit. Megjithatë, nëse zëri i bashkëtingëlloreve humbet më pas, ai ndryshim i rastësishëm i lartësisë mund të mbetet për të mbartur dallimin që tingëllonte më parë (një proces i quajtur transfonologjizim ) dhe kështu bëhet kuptimplotë ( fonemik ). 

Ky proces ndodhi në gjuhën Punxhabe : bashkëtingëlloret me murmuritje (aspirate me zë) punxhabi janë zhdukur dhe kanë lënë tonin në prag të tyre. Nëse bashkëtingëllorja e murmuritur ishte në fillim të një fjale, ajo linte pas një ton të ulët; në fund linte pas një ton të lartë. Nëse nuk kishte një bashkëtingëllore të tillë, lartësia nuk ndikohej; megjithatë, fjalët e paprekura janë të kufizuara në zë dhe nuk ndërhyjnë në tonet e ulëta dhe të larta. Kjo prodhoi një ton të vetin, ton të mesëm. Lidhja historike është aq e rregullt sa punxhabi shkruhet ende sikur të kishte murmuritur bashkëtingëllore dhe toni nuk shënohet. Bashkëtingëlloret e shkruar i tregojnë lexuesit se cilin ton duhet të përdorë. 

Në mënyrë të ngjashme, fërkueset fundore ose bashkëtingëlloret e tjera mund të ndikojnë fonetikisht në lartësinë e zanoreve të mëparshme dhe nëse ato më pas dobësohen në  dhe më në fund zhduken plotësisht, ndryshimi në zë, tashmë një ndryshim i vërtetë në ton, vazhdon në vend të tyre.  Ky ishte rasti me gjuhën kineze. Dy nga tre tonet e kinezishtes së mesme, tonet "ngritëse" dhe "larguese", u ngritën ndërsa bashkëtingëlloret fundore të kinezishtes së vjetër  dhe  u zhdukën, ndërsa rrokjet që mbaronin me asnjërën nga këto bashkëtingëllore u interpretuan se mbanin tonin e tretë, "çift". Shumica e varieteteve që vinin nga kinezishtja e mesme u prekën më tej nga një ndarje e tonit në të cilin secili ton ndahej në dy, në varësi të faktit nëse bashkëtingëllorja fillestare ishte e zëshme. Zanoret që ndjekin një bashkëtingëllore të zëshme ( bashkëtingëllore depresore ) fituan një ton më të ulët pasi zëri humbi dallueshmërinë e tij. 

Të njëjtat ndryshime prekën shumë gjuhë të tjera në të njëjtën zonë dhe në të njëjtën kohë (1000–1500 pas Krishtit). Ndarja e tonit, për shembull, ndodhi gjithashtu në tajlandisht dhe vietnamez .

 Fazat e tonogjenezës 
1. Tabela më poshtë është procesi i tonogjenezës tek Hmongishtja e Bardhë, i përshkruar nga Martha Ratliff .   Vlerat e tonit të përshkruar në tabelë janë nga Christina Esposito.  
+Tonogjeneza tek Hmongishtja e Bardhë Stadi jotonal CV CVʔ CVh CVC vl Tonogjeneza Niveli i CV- së CV në rritje CV bie CVC vl atonal Ndarja e tonit A1 sipërme A2 më e ulët B1 sipër B2 më e ulët C1 sipër C2 më e ulët D1 sipërme D2 më e ulët E tanishme       -- 
2. Tabela më poshtë tregon tonogjenezën vietnameze .    Vlerat e tonit janë marrë nga James Kirby.  
+Tonogjeneza në Vietnamisht Stadi jotonal CV CVx > CVʔ CVs > CVh Tonogjeneza CV mes CV në rritje CV bie Ndarja e tonit A1 më lart A2 më e ulët B1 më i lartë B2 më e ulët C1 më i lartë C2 më e ulët E tanishme ngang  huyền  sắc  nặng  hỏi  ngã 
3. Tabela më poshtë është tonogjeneza e Tai Dam (Tai i Zi). Në rreshtin e parë shfaqet Kra-Dai Proto-Jugore, i rindërtuar nga Norquest.   
+Tonogjeneza në Tai Dam Proto-SKD *∅ *-h *-ʔ *-ʔ͡C Tonogjeneza niveli në rritje duke rënë Ndarja e tonit A1 A2 B1 B2 C1 C2 D1 D2 E tanishme        
4. Tabela më poshtë tregon tonogjenezën e gjuhës kineze .  
+Tonogjeneza në kinezisht Stadi jotonal -∅, -N -ʔ -s -p, -t, -k Tonogjeneza平 píng (niveli)上 shǎng (duke u ngritur)去 qù (duke u nisur)入 rù (duke hyrë) Ndarja e tonit A1 A2 B1 B2 C1 C2 D1 D2
Vlerat e tonit janë renditur më poshtë:
+Vlerat e tonit të varieteve moderne të gjuhës kinezeClassSCTSHTHHXMMFZMSZWSXWA1A2B1B2C1C2D1D2

 SC= Kineze standarde (Putonghua)
 TSH= Sixian Hakka tajvaneze
 THH= Hailu Hakka tajvaneze
 XMM= Xiamen Min (Amoy)
 FZM= Min e Fuzhout
 SZW= Wu e Suzhout
 SXW= Wu e Shaoxingut

Tonet në të gjitha varietetet (ose dialektet ) e kinezishtes korrespondojnë me njëra-tjetrën, megjithëse ato mund të mos korrespondojnë me njëra-tjetrën në mënyrë të përsosur. Për më tepër, të listuara më sipër janë tonet e citimeve, por në bisedat aktuale, rregullat e detyrueshme të sandhit do t'i riformojnë ato. Sixian dhe Hailu Hakka në Tajvan janë të famshme për modelin e tyre pothuajse të rregullt dhe të kundërt (të lartësisë së katranit). Të dyja do të krahasohen me kinezishten standarde më poshtë.
Fjala Hailu Hakka Kineze standarde Sixian Hakka老人家 'njerëz të moshuar' lo LR ngin HL ga HF lao LF ren MR jia HL (→ lao LF renjia) lo MF ngin LL ga LR碗公 'tas' von LR gung HF wan LF gong HL von MF gung LR車站 'stacion autobusi' cha HF zham LL che HL zhan HF ca LR zam HL自行車 'biçikletë' cii ML var HL cha HF zi HF xing MR che HL cii HL hang LL ca LR

 H: i lartë; M: i mesëm; L: i ulët;
 L: niveli; R: në rritje; F: në rënie

5. Tabela më poshtë tregon tonozanafillën punxhabe në fjalë dyrrokëshe. Ndryshe nga katër shembujt e mësipërm, punxhabi nuk ishte nën shprahbundin e tonit të Azisë Lindore , përkundrazi i përkiste një të veçantë në zonën e vet të Punxhabit. Gjithashtu, ndryshe nga gjuhët e mësipërme, të cilat e zhvilluan tonin nga mbaresat e rrokjeve, punxhabishtja zhvilloi tonin nga ndalesat e tij të aspiruara me zë që humbnin aspirimin e tyre.  Toni shfaqet edhe në fjalët njërrokëshe, por nuk diskutohen në grafikun më poshtë.
+Tonogjeneza në Punjabi Stadi atonal C(V)VC̬ʰ(V)V C̬ʰ(V)VC(V)V C(V)VC(V)V Tonogjeneza C̬ʰ → V́C̬V̀
/ V_V C̬ʰVC(V)V C̬ʰVVC(V)V - C̬ʰ → T̥V, R̬V / #_V C̬ʰVV → T̥VV̀, R̬VV̀ / #_VV Rezultati C(V)V́C̬(V)V̀ T̥VC(V)V R̬VC(V)V T̥VV̀C(V)V R̬VV̀C(V)V C(V)VC(V)V
(C = çdo bashkëtingëllore, T = ndalesë jo retrofleksore, R = ndalesë retrofleksike; C̬ = zë, C̥ = pa zë; Cʰ = aspiruar; V = ton neutral, V́ = ton në rritje, V̀ = ton në rënie)
Kategoria:Terminologji gjuhësore
Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura përfundimisht
Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara