O Fortuna

"O Fortuna" është një poemë mesjetare latine goliardike e cila është pjesë e koleksionit të njohur si Carmina Burana, shkruar në fillim të shekullit të 13-të. Ajo është një ankesë për Fortunan, fati i paepur që sundon si perënditë ashtu edhe të vdekshmit në mitologjinë romake dhe greke .

Në vitin 1935–36, "O Fortuna" u muzikua nga kompozitori gjerman Carl Orff si pjesë e "  “, lëvizja hapëse dhe mbyllëse e kantatës së tij Carmina Burana . Ajo u vu në skenë për herë të parë nga Opera e Frankfurtit më 8 qershor 1937. Ai hapet me një ritëm të ngadaltë me bateri dhe kor që bie shpejt në një pëshpëritje, duke u ndërtuar ngadalë në një kreshendo të qëndrueshme baterish dhe notash të shkurtra telash e brirish që kulmojnë në një notë të fundit të gjatë të fuqishme dhe mbarojnë befas. Toni është modal, deri në nëntë shiritat e fundit. Një shfaqje zgjat pak më shumë se dy minuta e gjysmë.

Vendosja e poemës nga Orff ka ndikuar dhe është përdorur në shumë vepra të tjera dhe është interpretuar nga ansamble të shumta të muzikës klasike dhe artistë të njohur . Ajo mund të dëgjohet në shumë filma dhe reklama televizive dhe është bërë një element kryesor në kulturën popullore perëndimore, duke krijuar humor për situata dramatike ose kataklizmike. "O Fortuna" kryesoi klasifikimin klasik të popullit në 2009 si muzika klasike më e luajtur në 75 vitet e mëparshme në Mbretërinë e Bashkuar. 

 Historia 
 Dorëshkrimi 
b "O Fortuna" është një poemë mesjetare latine goliardike e shkruar në shekullin e 13-të të autorësisë së pasigurt.  Është një ankesë kundër perëndeshës së fatit, që gjendet në koleksionin e njohur si Carmina Burana .

 Përpunimi nga Orff 
Carl Orff u ndesh me koleksionin në vitin 1934 dhe punoi me një entuziast latin dhe grek, Michel Hofmann, për të zgjedhur dhe organizuar 24 nga poezitë në një libret . Orff kompozoi veprën e tij Carmina Burana, duke përdorur libretin, në vitin 1935-36. Ajo u shfaq për herë të parë nga Opera e Frankfurtit më 8 qershor 1937. Kantata përbëhet nga 25 lëvizje në pesë seksione, me "O Fortuna" që ofron një kornizë kompozicionale, duke u shfaqur si lëvizja e parë dhe e ripërtërirë për të njëzetepetën, të dyja në seksionet e titulluara "Fortuna Imperatrix Mundi" (Pasuri, Perandoresha e Botës ).

 Teksti 
"Shqip"O Fat"Anglisht"O Fortune"O Fat, 
Ashtu si hëna
Edhe ti je i ndryshueshëm,
Gjithnjë në zbehje,
Gjithnjë në venitje,
Jetë e urryeshme
Në fillim të shtyp
Dhe pastaj të zbut
Gjithë teka;
Varfëria
Dhe pushteti
I shkrin ato si akullin

Fati i përbindshëm
Dhe i zbrazët,
Ti si një rrotë që rrotullohesh,
Ti je keqdashës, i lig
Mendjemadhësia është e kotë,
Dhe gjithmonë zhduket në asgjë,
I hijëzuar
Dhe i maskuar
Ti më plagos edhe mua;
Tani nëpërmjet lojës
Unë ia ofroj kurrizin tim të zbuluar
Poshtërsisë tënde

Fati, në shëndet
dhe virtyt,
Është kundër meje
Shtytës
Shtypës
Gjithmonë të skllavëruar.
Kështu, në këtë orë
Pa asnjë vonesë
Këputi fijet që vibrojnë
Duke qene se, Fati
Godet njeriun e fortë,
Vajtoni me mua të gjithë! O Fortune,
like the moon
you are changeable,
ever waxing
ever waning;
hateful life
first oppresses
and then soothes
playing with mental clarity;
poverty
and power
it melts them like ice.

Fate – monstrous
and empty,
you whirling wheel,
you are malevolent,
devoid of security
and ever fading to nothing,
shadowed
and veiled
you plague me too;
now through the game
I bring my bare back
to your villainy.

Fate, in health
and virtue
is against me,
driven on
and weighted down,
always enslaved.
So at this hour
without delay
pluck the vibrating strings;
since Fate
strikes down the strong,
everyone weep with me!,

 Muzika 
Orff u frymëzua nga poema dhe simboli mesjetar i Rota Fortunae, ose Rrota e Fatit, të cilën perëndeshë Fortuna e rrotullon rastësisht, duke bërë që disa njerëz të vuajnë ndërsa të tjerët të gjejnë pasuri. Rota Fortunae shfaqet në një version të përmbledhjes me poezi të njohur si Codex Buranas . Përsëritja e shoqërimit muzikor bën një krahasim me rrotullimin e timonit.  

"O Fortuna" hapet me një ritëm të ngadaltë me daulle të forta dhe një kor energjik që bie shpejt në një pëshpëritje, duke u ndërtuar ngadalë në një kreshendo të qëndrueshme baterish dhe notash të shkurtra telash dhe brirish që kulmojnë në një notë të fundit të gjatë të fuqishme dhe mbarojnë befas. Dirigjenti Marin Alsop shkroi se ai "fillon me të gjitha forcat në presion të plotë, pastaj zvogëlohet menjëherë në një përsëritje ogurzi paralajmëruese që shkon deri në një mbyllje kulmore".  Toni është modal, me melodi të ndërtuar rreth një qendre tone, deri në nëntë shufrat e fundit. Rrokja e fundit e këngës zhvendoset si në valencë kyçe ashtu edhe në atë emocionale, nga D minor në D madhor . 

Alsop e përshkruan pjesën si "një spektakël" që tërheq të gjitha shqisat, duke sfiduar qëllimisht kategorizimin e pastër.  Sipas David Clem, "muzika nënkupton përmbysjen e rrotës së Fortune, ndërsa teksti përfaqëson rënien". 

 Pritja 
Carmina Burana ishte e suksesshme që nga vënia në skenë e saj e parë nga Opera e Frankfurtit në 1937, duke nxitur karrierën e Orff dhe duke u bërë vepra e tij më e njohur.  “O Fortuna” në veçanti është kthyer në një nga kompozimet më të njohura në kulturën popullore. Në vitin 2009, ajo kryesoi një listë të BBC-së të këngëve klasike më të dëgjuara, me drejtuesin e programeve të BBC Radio 2 që e quajti atë "një pjesë muzikore e përjetshme që vazhdon të luhet, interpretohet dhe të dashurohet mbi 70 vjet pas kompozimit të saj".  Një dokumentar i Radio Holandës ia atribuon tërheqjen e tij popullore kombinimit të koreve, orkestrës së madhe, kombinimeve interesante të instrumenteve, ritmit të ngushtë dhe masës në të cilën është i këndshëm dhe i paharrueshëm .  Horton e quan atë "një vepër shkëlqimi" që "mund të jetë prishur nga popullarizimi i saj", i përdorur "shpesh si një tingull, i shkëputur në çdo mënyrë kuptimplotë nga mesazhi i tij i fuqishëm". 

Në Manualin e Muzikës dhe Reklamimit të Oksfordit, Clem thekson se si temat e poemës, si lufta njerëzore dhe fati, zakonisht ndahen nga përdorimi popullor. Ai merr si shembull përdorimin e muzikës në një reklamë të Applebee, e cila i ndryshon fjalët në lidhje me një promovim të ri, duke u mbështetur në rregullimin thjesht për kuptimin e konceptit popullor të "epikës" (një "marrëveshje epike").  Përdorimi i gjerë i "O Fortuna" në reklama dhe forma të tjera të kulturës popullore mund të ketë filluar me trailerin për filmin Excalibur të vitit 1981, i cili përdor këngën në tërësinë e saj. 

"O Fortuna" është quajtur "pjesa muzikore më e përdorur në historinë e filmit",  dhe kolumnisti i Harper's Magazine Scott Horton ka komentuar se "mjedisi i Orff mund të jetë prishur nga popullarizimi i tij" dhe përdorimi i tij "në filma dhe reklama. shpesh si një tingull, i shkëputur në çfarëdo mënyre kuptimplotë nga mesazhi i tij i fuqishëm."  Përdorimi i tij bashkëkohor është shpesh shaka ose satirik në natyrë (p.sh. përdorimi i tij në episodin e vitit 2009 " Gone Maggie Gone " të The Simpsons ), për shkak të mbingopjes së tij në kulturën popullore. [ citim i nevojshëm ]

Kompozicioni shfaqet në filma të shumtë dhe reklama televizive  dhe është bërë një element kryesor në kulturën popullore, duke krijuar disponimin për situata dramatike ose kataklizmike.  Për shembull, përdoret për të portretizuar mundimin e varësisë nga droga të Jim Morrison në filmin The Doors . IMDB entry for soundtrack of Oliver Stone's film The Doors] Në 1983, tastieristi i Doors, Ray Manzarek publikoi albumin e tij të tretë solo, Carmina Burana, i cili është një interpretim i pjesës në një kornizë bashkëkohore. 

Në vitet 1970, muzika "O Fortuna" u përdor për një reklamë të Old Spice e cila u transmetua në Mbretërinë e Bashkuar. Traileri i Excalibur të John Boorman (1981) shfaqi "O Fortuna" në tërësi.  Ai është mbuluar, ripërpunuar dhe mostruar në një shumëllojshmëri të gjerë aktesh muzikore të njohura si Therion dhe Nas .  

 Shih edhe 
 Letërsia latine

 Literatura 




 Referime 

 Lidhjet e jashtme 
  Latin Wikisource has original text related to this article: Fortuna Imperatrix Mundi
 "O Fortuna", at David Parlett's translation of the Carmina Burana
Kategoria:Letërsia latine mesjetare
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara