Treku i madh

Udhëtimi i Madh ( Afrikaans: Die Groot Trek [ di ˌχruət ˈtrɛk ] ; Hollandisht: De Grote Trek [ də ˌɣroːtə ˈtrɛk ] ) ishte një migrim drejt veriut i kolonëve holandishtfolës që udhëtuan me trena vagonësh nga Kolonia e Kepit në brendësi të Afrikës së Jugut moderne nga viti 1836 e tutje, duke kërkuar të jetonin përtej administratës koloniale britanike të Kepit.  Udhëtimi i Madh erdhi nga kulmi i tensioneve midis pasardhësve ruralë të kolonëve origjinalë evropianë të Kepit, të njohur kolektivisht si Boerë, dhe Perandorisë Britanike .  Ai ishte gjithashtu reflektues i një prirje gjithnjë e më të zakonshme midis komuniteteve individuale Boere për të ndjekur një mënyrë jetese izolacioniste dhe gjysmë nomade, larg nga ndërlikimi administrativ në zhvillim në Cape Town .  Boerët që morën pjesë në Udhëtimin e Madh e identifikuan veten si voortrekker ( /ˈ f ʊər t r ɛ k ər z /,  ), që do të thotë "pionierë", "udhëzues" (fjalë për fjalë "përpara-trekker") në holandisht dhe afrikanisht .

Udhëtimi i Madh çoi drejtpërdrejt në themelimin e disa republikave autonome Boere, përkatësisht Republikës së Afrikës së Jugut (e njohur gjithashtu thjesht si Transvaal ), Shtetit të Lirë të Oranzhit dhe Republikës Natalia .  Ai gjithashtu çoi në konflikte që rezultuan në zhvendosjen e popullit Ndebele Verior,  dhe konflikte me popullin Zulu që kontribuan në rënien dhe kolapsin përfundimtar të Mbretërisë Zulu . 

 Sfondi 
parapamje| Trekboers duke bërë një kamp(1804) nga Samuel Daniell .
Para ardhjes së evropianëve, zona e Kepit të Shpresës së Mirë ishte e populluar nga fise Khoisan .  Evropianët e parë u vendosën në zonën e Kepit nën kujdesin e Kompanisë Hollandeze të Indisë Lindore (e njohur edhe me inicialet holandeze VOC ), e cila krijoi një stacion furnizimi atje në 1652 për t'i siguruar flotës së saj të lidhura jashtë me furnizime të reja dhe një port strehimi gjatë udhëtimi i gjatë detar nga Evropa në Azi.  Në pak dekada të shkurtra, Kepi ishte bërë shtëpia e një popullsie të madhe "vrijlieden", të quajtur gjithashtu "vrijburger" (qytetarë të lirë), ish-punonjës të Kompanisë që mbetën në territoret holandeze jashtë shtetit pas përfundimit të kontratave të tyre.  Meqenëse qëllimi kryesor i vendbanimit të Kepit në atë kohë ishte të rezervonte mallra për kalimin e anijeve holandeze, VOC ofroi grante të tokës bujqësore për punonjësit e saj me kusht që ata të kultivonin drithë për magazinat e Kompanisë dhe i liroi ata nga kontratat e tyre për të kursyer mbi pagat e tyre.  Vrijburger-ve iu dha statusi i përjashtimit nga taksat për 12 vjet dhe huazuan të gjitha farat e nevojshme dhe mjetet bujqësore që kërkuan.  Ata ishin shtetas holandezë të martuar, të konsideruar nga Kompania "me karakter të mirë" dhe duhej të angazhoheshin të kalonin të paktën 20 vjet në kontinentin afrikan.  Duke reflektuar karakterin shumëkombësh të fuqisë punëtore të VOC-së, disa ushtarë dhe marinarë gjermanë u konsideruan gjithashtu për statusin vrijburger,  dhe në 1688 qeveria holandeze sponsorizoi rivendosjen e mbi njëqind refugjatëve francezë Huguenot në Kep.  Si rezultat, deri në vitin 1691 mbi një e katërta e popullsisë evropiane të kolonisë nuk ishte etnikisht holandeze. Entry: Cape Colony. Encyclopædia Britannica Volume 4 Part 2: Brain to Casting. Encyclopædia Britannica, Inc. 1933. James Louis Garvin, editor. Megjithatë, kishte një shkallë të asimilimit kulturor nëpërmjet martesave të përziera dhe përqafimit pothuajse universal të gjuhës holandeze.  Ndarjet kishin më shumë gjasa të ndodhnin përgjatë linjave sociale dhe ekonomike; Në përgjithësi, kolonistët e Kepit u përcaktuan në Boer, fermerë të varfër që u vendosën drejtpërdrejt në kufi, dhe më të pasur, kryesisht të urbanizuar Cape Dutch . 

Pas fushatës së Flandrës dhe Revolucionit Batavian në Amsterdam, Franca ndihmoi në krijimin e një shteti klient pro-francez, Republikës Bataviane, në tokën holandeze.  Kjo hapi Kepin për luftanijet franceze.  Për të mbrojtur rrugët e saj të begata të transportit detar, Britania e Madhe pushtoi me forcë koloninë e re deri në 1803.  Nga viti 1806 deri në 1814, Kepi u qeveris si një varësi ushtarake britanike, rëndësia e vetme e së cilës për Marinën Mbretërore ishte marrëdhënia e saj strategjike me trafikun detar indian.  Britanikët morën zyrtarisht kontrollin administrativ të përhershëm rreth vitit 1815, si rezultat i Traktatit të Parisit . 

 Shkaqet 
Në fillimin e sundimit britanik, Kolonia e Kepit përfshinte 260 000 km2 dhe ishte i populluar nga rreth 26.720 njerëz me origjinë evropiane, shumica relative e të cilëve ishin me origjinë holandeze. Lloyd, Trevor Owen (1997). The British Empire, 1558–1995. Oxford: Oxford University Press. pp. 201–206. ISBN 978-0198731337. Entry: Cape Colony. Encyclopædia Britannica Volume 4 Part 2: Brain to Casting. Encyclopædia Britannica, Inc. 1933. James Louis Garvin, editor. Pak më shumë se një e katërta ishin me prejardhje gjermane dhe rreth një e gjashta e kishin prejardhjen nga hygenotët francezë,  edhe pse shumica kishin pushuar së foluri frëngjisht që nga viti 1750. Mbenga, Bernard; Giliomee, Hermann (2007). New History of South Africa. Cape Town: Tafelberg. pp. 59–60. ISBN 978-0624043591. Kishte gjithashtu 30,000 skllevër afrikanë dhe aziatikë në pronësi të kolonëve, dhe rreth 17,000 khoisanë indigjenë. Marrëdhëniet midis kolonëve – veçanërisht Boerëve – dhe administratës së re u përkeqësuan shpejt. Arquilla, John (2011). Insurgents, Raiders, and Bandits: How Masters of Irregular Warfare Have Shaped Our World. Lanham: Rowman & Littlefield Publishing Group. pp. 130–142. ISBN 978-1566638326. Autoritetet britanike kundërshtuan me vendosmëri pronësinë e skllevërve nga boerët dhe ndaj atij që u perceptua si trajtimi i tyre i ashpër i tepërt ndaj popujve indigjenë. 

Qeveria britanike këmbënguli që Kepi të financonte punët e veta nëpërmjet vetëtaksimit, një qasje e cila ishte e huaj si për Boerët ashtu edhe për tregtarët holandezë në Kejp Toun. Greaves, Adrian (2013). The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War. Barnsley: Pen & Sword Military. pp. 36–55. ISBN 978-1629145136. Në 1815, arrestimi i diskutueshëm i një fermeri të bardhë për sulmin e supozuar të një prej shërbëtorëve të tij rezultoi në Rebelimin e dështuar të Nekut nga Slachter-i. Britanikët u hakmorrën duke varur të paktën pesë boerë për kryengritje. Lloyd, Trevor Owen (1997). The British Empire, 1558–1995. Oxford: Oxford University Press. pp. 201–206. ISBN 978-0198731337. Në 1828, guvernatori i Kepit deklaroi se të gjithë banorët vendas, përveç skllevërve, duhet të kishin të drejtat e "qytetarëve", në lidhje me sigurinë dhe pronësinë e pronës, në barazi me kolonët. Kjo pati efektin e tjetërsimit të mëtejshëm të popullsisë së bardhë të kolonisë.   Pakënaqësia e boerëve ndaj administratorëve të njëpasnjëshëm britanikë vazhdoi të rritet gjatë fundit të viteve 1820 dhe fillimit të viteve 1830, veçanërisht me detyrimin zyrtar të gjuhës angleze. Bradley, John; Bradley, Liz; Vidar, Jon; Fine, Victoria (2011). Cape Town: Winelands & the Garden Route. Madison, Wisconsin: Modern Overland. pp. 13–19. ISBN 978-1609871222. Ky urdhër zëvendësoi holandishten me anglishten si gjuha e përdorur në sistemet gjyqësore dhe politike të Kepit, duke i vënë boerët në disavantazh, pasi shumica flisnin pak ose aspak anglisht.  

Tjetërsimi i boerëve nga Britania u përforcua veçanërisht nga vendimi për të shfuqizuar skllavërinë në të gjitha kolonitë e saj në 1834.   Të 35,000 skllevërit e regjistruar te guvernatori i Kepit do të liroheshin dhe do t'u jepeshin të drejta të barabarta me qytetarët e tjerë, megjithëse në shumicën e rasteve zotërinjtë e tyre mund t'i mbanin ata si çirakë deri në vitin 1838.   Shumë Boerët, veçanërisht ata që merren me prodhimin e drithit dhe verës, vareshin nga puna e skllevërve; për shembull, 94% e të gjithë fermerëve të bardhë në afërsi të Stellenbosch zotëronin skllevër në atë kohë dhe madhësia e zotërimeve të tyre të skllevërve lidhej shumë me produktin e tyre të prodhimit.  Kompensimi u ofrua nga qeveria britanike, por pagesa duhej të merrej në Londër, dhe pak boerë zotëronin fondet për të bërë udhëtimin. 

Duke frenuar atë që ata e konsideronin një ndërhyrje të pajustifikuar në mënyrën e tyre të jetesës, disa në komunitetin Boer menduan të shisnin fermat e tyre dhe të hidheshin thellë në brendësinë e pahartëzuar të Afrikës së Jugut për të parandaluar mosmarrëveshjet e mëtejshme dhe për të jetuar plotësisht të pavarur nga sundimi britanik.  Të tjerët, veçanërisht trekboerët, një klasë boerësh që ndoqën aktivitete baritore gjysmë nomade, u zhgënjyen nga mosgatishmëria ose paaftësia e dukshme e qeverisë britanike për të zgjeruar kufijtë e Kolonisë së Kepit drejt lindjes dhe për t'u siguruar atyre akses në më shumë kullota kryesore dhe mundësi ekonomike. Ata vendosën të ecnin vetë përtej kufijve të kolonisë. 

 Udhëtime eksploruese në Natal 
 alt=|220x220px Një përshkrim romantik i Udhëtimit të Madhalt=|220x220pxNjë reliev guri në Monumentin Voortrekker, që përshkruan eksodin e fermerëve nga Kolonia e Kepitalt=|220x220pxFlamuri i Voortrekker-ve, i njohur gjithashtu si Kruisvlag, Flamuri i PotgieterNë janar 1832, Andrew Smith (një anglez) dhe William Berg (një fermer Boer) zbuluan Natalin si një koloni të mundshme. Në kthimin e tyre në Kepi, Smith u bë shumë entuziast dhe ndikimi i diskutimeve që Berg pati me Boerët rezultoi vendimtar. Berg e portretizoi Natalin si një tokë me cilësi të jashtëzakonshme bujqësore, të ujitur mirë dhe pothuajse pa banorë.

 Konflikti me zulutë 

Në tetor 1837 Retief u takua me mbretin zulu Dingane për të negociuar një traktat për tokën në atë që tani është provinca e Kwa-Zulu Natalit. Mbreti Dingane, dyshues dhe pabesues për shkak të dyndjeve të mëparshme të Voortrekker nga përtej Drakensbergut, vrau Retiefin dhe shtatëdhjetë nga ndjekësit e tij . Giliomee, Hermann (2003). The Afrikaners: Biography of a People. Cape Town: Tafelberg Publishers. p. 161. ISBN 062403884X. 

Ekzistojnë interpretime të ndryshme të asaj që ndodhi, pasi mbijetoi vetëm rrëfimi i shkruar i dëshmitarit okular të misionarit Francis Owen .  Kërkesa me shkrim e Retiefit për tokë përmbante kërcënime të fshehura duke iu referuar fitoreve të Voortrekker-it ndaj grupeve indigjene të hasura gjatë udhëtimit të tyre. Kërkesa e Voortrekker-ve për një kontratë me shkrim që garantonte pronën private ishte e papajtueshme me kulturën gojore bashkëkohore Zulu, e cila përshkruante se një shef mund të shpërndante vetëm përkohësisht tokën pasi ajo ishte në pronësi të përbashkët. 

Në nëntor 1838 Andries Pretorius mbërriti me një komando prej 60 udhëtarësh të armatosur dhe dy topa për të ndihmuar në mbrojtje. Disa ditë më vonë, më 16 dhjetor 1838, një forcë prej 468 udhëtarësh, 3 britanikë dhe 60 aleatë zezakë luftuan kundër 10,000 deri në 12,000 impis Zulu në Betejën e Lumit të Gjakut . Fitorja e Pretoriusit mbi ushtrinë zulu çoi në një luftë civile brenda kombit zulu pasi gjysmëvëllai i mbretit Dingane, Mpande kaSenzangakhona, u rreshtua me Voortrekkerët për të rrëzuar mbretin dhe për të imponuar veten. Mpande dërgoi 10,000 impi për të ndihmuar udhëtarët në ekspeditat pasuese kundër Dingane.  

Pas humbjes së forcave Zulu dhe rikuperimit të traktatit midis Dingane dhe Retief nga trupi i Retief, Voortrekkerët shpallën Republikën e Natalias .  Pas vdekjes së Dingane, Mpande u shpall mbret dhe kombi zulu u bashkua me Republikën jetëshkurtër të Natalias deri në aneksimin e saj nga Perandoria Britanike në 1843.  

Armët e Voortrekker-ëve u ofruan atyre një avantazh teknologjik ndaj armëve tradicionale të zuluve me shtiza të shkurtra therëse, shkopinj luftimi dhe mburoja për kafshët. Boerët ia atribuuan fitoren e tyre një zotimi që i bënë Zotit përpara betejës: nëse fitonin, ata dhe brezat e ardhshëm do ta përkujtonin ditën si një Sabat . Më pas, 16 dhjetori u festua nga Boers si një festë publike, e quajtur fillimisht Dita e Dingane, e cila më vonë u ndryshua në Ditën e Betimit . Pas aparteidit, emri u ndryshua në Ditën e Pajtimit nga qeveria e Afrikës së Jugut, me qëllim që të nxiste pajtimin midis të gjithë afrikano-jugorëve. 

 Ndikimi 
parapamje| Monumenti Voortrekker në Pretoria u ngrit për të përkujtuar Voortrekkerët që u larguan nga Kolonia e Kepit midis 1835 dhe 1854.
Konflikti midis Voortrekkerëve ishte një problem sepse udhëtimi rrafshoi hierarkinë klasore para-ekzistuese e cila më parë kishte sanduar disiplinën, dhe kështu kohezioni shoqëror u prish. Në vend të kësaj, udhëheqësit e udhëtimit u mbështetën më shumë në strukturën e familjes patriarkale dhe reputacionin ushtarak për të mbajtur kontrollin. Kjo pati një ndikim të madh dhe të qëndrueshëm në kulturën dhe shoqërinë afrikanere .  

 Festimet e njëqindvjetorit 
Festimi i Trekut të Madh në vitet 1930 luajti një rol të madh në rritjen e nacionalizmit afrikaner . Mendohet se përvojat e Luftës së Dytë Boere dhe periudhës pasuese, midis 1906 dhe 1934, e mungesës së diskutimit publik rreth luftës brenda komunitetit afrikaner ndihmuan në krijimin e skenës për një rritje të madhe të interesit për identitetin kombëtar afrikaner. Festimi i njëqindvjetorit të Udhëtimit të Madh, së bashku me një brez të ri afrikanerësh të interesuar për të mësuar rreth përvojave afrikane të Luftës së Boerit, katalizuan një rritje të nacionalizmit afrikaner.  

Festimet e njëqindvjetorit filluan me një rishfaqje të udhëtimit duke filluar më 8 gusht 1938 me nëntë vagonë demash në statujën e Jan van Riebeeck në Cape Town dhe përfunduan në Monumentin e sapopërfunduar Voortrekker në Pretoria dhe ku morën pjesë mbi 100,000 njerëz. Një udhëtim i dytë i ri-prezantimit që fillonte në të njëjtën kohë dhe vend përfundoi në skenën e Betejës së Lumit të Gjakut.  

parapamje| Monumentet e Udhëtimit të Madh si ky në Clanwilliam u ngritën në qytete të vogla anembanë vendit gjatë festimeve të njëqindvjetorit.
Përkujtimi ngjalli entuziazëm masiv midis afrikanëve, ndërsa udhëtimi i ripërtëritjes kaloi nëpër qytetet dhe qytetet e vogla të Afrikës së Jugut. Të dy, pjesëmarrësit dhe spektatorët, morën pjesë duke u veshur me veshje Voortrekker, duke riemërtuar rrugët, duke mbajtur ceremoni, duke ngritur monumente dhe duke vendosur kurora me lule në varret e heronjve afrikane. Gatimi i vakteve mbi një zjarr të hapur në të njëjtën mënyrë si Voortrekkerët u bë modë mes urbanëve, duke lindur traditën e Afrikës së Jugut të braaing-ut .  Një epikë në gjuhën afrikane e quajtur Ndërtimi i një kombi (  ) është bërë në vitin 1938 për të përkuar me 100 vjetorin e Udhëtimit të Madh.  Filmi tregon versionin afrikaner të historisë së Afrikës së Jugut nga viti 1652 deri në 1910 me fokus në Udhëtimin e Madh. 

Një numër organizatash afrikane si  dhe  vazhdoi të promovojë synimet e njëqindvjetorit për të çuar më tej kauzën afrikane dhe për të rrënjosur një ndjenjë më të madhe uniteti dhe solidariteti brenda komunitetit edhe në shekullin e 20-të.  

 Ndikimi politik 
Treku i Madh u përdor nga nacionalistët afrikanerë si një simbol thelbësor i një historie të përbashkët afrikane. U përdor për të promovuar idenë e një kombi afrikane dhe një narrativë që promovonte idealet e Partisë Kombëtare . Në vitin 1938, festimet e njëqindvjetorit të Betejës së Lumit të Gjakut dhe Udhëtimit të Madh u mobilizuan pas një teze nacionaliste afrikane. Narrativa e nacionalizmit afrikane ishte një arsye domethënëse për fitoren e Partisë Kombëtare në zgjedhjet e vitit 1948 . Një vit më vonë, Monumenti Voortrekker u përfundua dhe u hap në Pretoria nga kryeministri i sapozgjedhur i Afrikës së Jugut dhe anëtari i Partisë Kombëtare Daniel Malan në 1949.

Disa vjet më vonë, "  " ("Zëri i Afrikës së Jugut"), një poezi e shkruar nga Cornelis Jacobus Langenhoven duke iu referuar Udhëtimit të Madh, u zgjodh si teksti i himnit kombëtar të Afrikës së Jugut para vitit 1994. Himni kombëtar i Afrikës së Jugut pas vitit 1997 përfshin një pjesë të "  " por u vendos që të hiqej seksioni në "referim ndaj Udhëtimit të Madh ('  '), pasi kjo ishte përvoja e vetëm një pjese të komunitetit tonë”.  Kur aparteidi në Afrikën e Jugut përfundoi dhe vendi kaloi në sundimin e shumicës, Presidenti F. W. de Klerk thirri masat si një Trek i Madh i Ri.