Kozenca

Kozenza është një qytet në Kalabri, Itali . Qendra e qytetit ka një popullsi prej rreth 70,000 banorë, ndërsa zona urbane numëron më shumë se 200,000 banorë.  Është kryeqyteti i provincës së Kozencës, e cila ka një popullsi prej më shumë se 700,000. Demonimi i Cosenza në anglisht është Cosentian.

Qyteti antik është selia e Akademisë Cosentian, një nga akademitë më të vjetra të studimeve filozofike dhe letrare në Itali dhe Evropë . Deri më sot, Cosenza mbetet një qendër kulturore, me disa muze, monumente, teatro dhe biblioteka. Qyteti modern është qendra e një grumbullimi urban, duke përfshirë, ndër të tjera, komunën e Rende, ku ndodhet Universiteti i Kalabrisë .

 Gjeografia 
parapamje| Pamje e qytetit modern
parapamje| Piazza XI Settembre në dëborë
Situated at the confluence of two historical rivers, the Busento and the Crati, Cosenza stands 238 m above sea level in a valley between the Sila and the coastal range of mountains. The old town, overshadowed by its Swabian castle, descends to the river Crati. The modern city lies to the north, beyond the Busento, on level ground.

Pothuajse tërësisht e rrethuar nga male, Kozenca është subjekt i një mikroklime të ndikuar pak nga efektet e Detit Mesdhe. Ajo përjeton dimër të ftohtë dhe verë të nxehtë.

 Historia 
 Origjina 
Konsentia e lashtë ( ), Strabo, Geography, §6.1.5 kryeqyteti i fisit italik të Brettii, ishte një mburojë e popullit italik kundër ndikimeve helene të kolonive Joniane. Pikërisht në këtë krahinë u zhvillua Beteja e Pandosias, në të cilën një ushtri e vogël italike e përbërë nga Brettii dhe Lucanians mundi xhaxhain e Aleksandrit të Madh, i cili njihej si Aleksandri i Epirit . Me kalimin e shekujve, Kozenca ruajti një karakter dallues, që e dalloi atë midis qyteteve të rajonit. Nën Perandorin Augustus, ai u bë një ndalesë e rëndësishme në rrugën romake nëpërmjet Popilia, e cila lidhte Kalabrinë me Siçilinë . Gjatë Perandorisë Romake, qyteti përfitoi nga privilegjet komunale.

 Varri legjendar i Alarikut 
parapamje| Monumenti për Alarikun I
Në vitin 410 pas Krishtit, Alaric I, mbreti i Visigotëve, pushtoi qytetin e Romës, duke u bërë armiku i parë i huaj që pushtoi qytetin në më shumë se 800 vjet. Alaric grumbulloi një sasi të madhe thesari gjatë pushtimit të Romës. Sipas historianit Jordanes, Jordanes, De origine actibusque Getarum (551), taken up by Edward Gibbon, Decline and Fall of the Roman Empire, chapter 31. pasi pushtoi Romën, Alariku u drejtua në jug me trupat e tij, duke përparuar lehtësisht derisa arriti në zonën e Kozencës, ku vdiq. Askush nuk është i sigurt se si ndodhi kjo: Disa besojnë se ai mori një sëmundje që i mori jetën, ndërsa të tjerë mendojnë se vdekja e tij erdhi nga një sulm i forcave armike. Në çdo rast, trupat e tij e nderuan mbretin e tyre duke e varrosur në një varr në Kozencë. Vendi i varrimit të tij thuhet se ka qenë në bashkimin e lumenjve Busento dhe Crathis . Një turmë skllevërsh u përdorën për të devijuar ujin nga Busento, duke i lejuar ata të gërmonin një varr mjaft të madh për Alarikun, kalin e tij dhe të gjithë thesarin e grumbulluar nga pushtimet e tij në Romë. Pasi varri përfundoi, lumi u kthye në shtratin e tij dhe varri u mbulua me ujë. Pastaj, për t'u siguruar që askush nuk do t'ia zbulonte këtë vendndodhje askujt, trupat e Alaric vranë të gjithë skllevërit.

Në shekujt pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, disa qytete në provincën e Kozencës, veçanërisht Rossano, refuzuan të pranonin qeveritë e reja të ostrogotëve. Në vend të kësaj, ata përdorën fatin e tyre të mirë për të pasur mure të forta të qytetit dhe garnizone të vogla romake për të qëndruar për shekuj si enklava gjysmë të pavarura të Perandorisë Romake Lindore ende ekzistuese në Itali.

 Periudha Norman, Hohenstaufen dhe Angevin 
I diskutuar ashpër midis saraçenëve dhe lombardëve, qyteti u shkatërrua, më pas u rindërtua rreth vitit 988; vetëm për t'u shkatërruar përsëri në fillim të shekullit të njëmbëdhjetë. Në përpjekje për t'i shpëtuar shkatërrimit, popullsia u largua nga qyteti dhe u strehua në kodrat përreth ku ndërtuan disa fshatra të vegjël (ende të emërtuara si casali ).

Nga gjysma e parë e shekullit të njëmbëdhjetë, Kalabria Lombard u bë një duka feudale e normanëve, me kryeqytet Kozencën. Qyteti shpejt u rebelua kundër sundimit të Roger Guiscard dhe u rimor vetëm pas një rrethimi të gjatë. Më pas, nën sundimin Hohenstaufen, qyteti u bë selia e Gjykatës së Kalabrisë ( Curia Generale ). Perandori Frederiku II kishte një interes të veçantë për qytetin: ai promovoi aktivitetet e ndërtimit dhe ekonomike, duke organizuar një panair të rëndësishëm vjetor.

Më pas, Kozenca luftoi ashpër kundër dominimit Angevin, i mbështetur nga kleri. Ndërsa kryengritja u përhap nëpër luginën e Crathis, qyteti u përfshi në luftën e sharrimit midis Angevinëve dhe Kurorës së Aragonit . Në 1432, mbreti Luigji III i Anzhu u vendos në kështjellën e Kozencës me gruan e tij Margaretën e Savojës . Kur vdiq para kohe, në 1434, u varros në katedrale.

 Dominimi spanjoll 
Në vitin 1500, megjithë rezistencën, Kozenca u pushtua nga ushtria spanjolle e udhëhequr nga kapiteni Gonzalo Fernández de Córdoba . Gjatë shekullit të gjashtëmbëdhjetë qyteti përjetoi një periudhë zgjerimi si selia e Mëkëmbësit të Kalabrisë. Në të njëjtën kohë, rëndësia e saj kulturore u rrit falë themelimit të Accademia Cosentina ; ndër anëtarët e saj më të njohur ishin Bernardino Telesio, Aulo Gianni Parrasio, vëllezërit Martirano, Antonio Serra dhe të tjerë.

Në 1707, austriakët pasuan spanjollët në Mbretërinë e Napolit, të ndjekur nga Burbonët. Pas shpalljes në 1799 të Republikës jetëshkurtër Parthenopiane dhe një rezistence të kotë, qyteti u pushtua më në fund për Bourbonët nga Lazzari i Kardinalit Fabrizio Ruffo . Kardinali Ruffo ishte me origjinë nga provinca e Kozencës.

 Epoka moderne 
Nga 1806 deri në 1815, Cosentians luftuan fort kundër dominimit francez. Shtypjet mizore karakterizuan atë periudhë dhe ishte djepi i shoqërive sekrete karbonarë . Në 1813, qyteti pa shumë rebelë të ekzekutuar. Trazirat lokale të 1821 dhe 1837 paralajmëruan Risorgimento . Ata u pasuan nga kryengritja e 15 marsit 1844, e cila arriti kulmin me "marrëzinë fisnike" të vëllezërve Bandiera, të cilët u ekzekutuan së bashku me disa nga ndjekësit e tyre në Vallone di Rovito në Kozencë. Në 1860, disa muaj pas veprave të shpejta dhe jashtëzakonisht heroike të trupave të Garibaldit, një plebishit shpalli aneksimin e Kalabrisë në Mbretërinë e re të Italisë.

 San Salvatore 
Kisha e vogël e San Salvatores i shërben famullisë që shpreh besimin bizantino-shqiptar. Brenda neosit ka një tavan prej druri, disa afreske të Apostolit, të Salvatores dhe të Madonës, si dhe një ikonostas të shkëlqyer.

 Muzeu në qiell të hapur 
Në pjesën moderne të Cosenza, në një zonë që shtrihet nga Corso Mazzini i pedonalizuar deri në Piazza Bilotti, shtrihet "Museo MAB" ( Museo all'aperto Bilotti ) në ajër të hapur. Muzeu pret një gamë të gjerë skulpturash të artit modern që qëndrojnë në rrugë për banorët dhe turistët. Skulpturat iu dhuruan qytetit nga sipërmarrësi dhe koleksionisti i artit italo-amerikan, Carlo Bilotti. Ato përfshijnë Shën Gjergji dhe Dragoi nga Salvador Dali, Hektori dhe Andromaka nga Giorgio de Chirico, "Bronzet" nga Sacha Sosno, Bather nga Emilio Greco, Kardinali nga Giacomo Manzù dhe skulptura të ndryshme mermeri nga Pietro Consagra .

 Njerëz të shquar 

 Joakim i Fiores (teolog, rreth 1135-1202)
 Aulo Giano Parrasio (humanist, 1470–1521)
 Bernardino Telesio (filozof, 1509–1588)
 Pietro Negroni (piktor, 1505–1565)
 Antonio Serra (ekonomist, fundi i viteve 1500)
 Sertorio Quattromani (filozof, 1541–1607)
 Niccolò Pasquali (muzikant, 1717/18–1757)
 Francis Pasquali (muzikant, fl.1743–1795)
 Francesco Saverio Salfi (shkrimtar, 1759–1832)
 Giovanni Antonio Palazzo (shkrimtar, shekulli i 17-të)
 Nicola Misasi (shkrimtar, 1850–1923)
 Alfonso Rendano (pianist, 1853–1931)
 Alessandro Longo (kompozitor, 1864–1945)
 Pietro Mancini (politik, 1876–1968)
 Fausto Gullo (politik, 1887–1974)
 Stefano Rodotà (politik, 1933-2017)
 Tony Parisi (mundës) (1941-2000)
 Sandra Savaglio (astrofizikane, e lindur më 1967)
 Maria Perrotta (pianiste, e lindur më 1974)
 Stefano Fiore (futbollist, i lindur 1975)
 Maria Perrusi (Miss Italia 2009)

 Galeria 

 Shih edhe 
 Sicilia

 Referime 

Kategoria:Artikuj me tekst në gjuhë italiane
Kategoria:Koordinatat në Wikidata
Kategoria:Vendbanime në Provincën e Kozencës
Kategoria:Kozenca
Kategoria:Vendbanime në Kalabri