Mbretëria e Gjeorgjisë

Mbretëria e Gjeorgjisë , e njohur gjithashtu si Perandoria Gjeorgjiane, ishte një monarki mesjetare euroaziatike që u themelua në  pas Krishtit . Ajo arriti Epokën e Artë të fuqisë politike dhe ekonomike gjatë mbretërimit të mbretit David IV dhe mbretëreshës Tamar të Madh nga shekujt 11-13. Gjeorgjia u bë një nga kombet më të shquar të Lindjes së Krishterë dhe perandorisë së saj pan- Kaukaziane  dhe rrjetit të degëve që shtriheshin nga Evropa Lindore deri në Anadoll dhe kufijtë veriorë të Iranit, duke ruajtur gjithashtu zotërimet fetare jashtë vendit, si Manastiri i Kryqi në Jeruzalem dhe Manastiri i Ivironit në Greqi . Ishte pararendësi kryesor historik i Gjeorgjisë së sotme.

Duke zgjatur për disa shekuj, mbretëria ra nga pushtimet mongole në shekullin e 13-të, por arriti të ripohonte sovranitetin deri në vitet 1340. Dekadat në vijim u shënuan nga Vdekja e Zezë, si dhe nga pushtimet e shumta nën udhëheqjen e Timurit, i cili shkatërruan ekonominë, popullsinë dhe qendrat urbane të vendit. Situata gjeopolitike e Mbretërisë u përkeqësua më tej pas pushtimit të Perandorisë Bizantine dhe Perandorisë së Trebizondit nga turqit osmanë . Si rezultat i këtyre proceseve, në fund të shekullit të 15-të Gjeorgjia u shndërrua në një entitet të thyer. E gjithë kjo seri ngjarjesh çoi gjithashtu në rënien përfundimtare të mbretërisë në anarki deri në vitin 1466 dhe njohjen reciproke të mbretërive të saj përbërëse të Kartli, Kakheti dhe Imereti si shtete të pavarura midis viteve 1490 dhe 1493 – secila e udhëhequr nga një degë rivale e Bagrationit. dinastisë, dhe në pesë principata gjysmë të pavarura - Odishi, Guria, Abkhazia, Svaneti dhe Samtskhe.

Mbretëritë e hershme gjeorgjiane u reduktuan në rajone feudale gjatë rrjedhës së luftërave romako-persiane . Zona më pas ra nën kontrollin e pushtimeve të hershme myslimane të shekullit të 7-të.

Princat iberikë nga dinastia Bagrationi luftuan kundër pushtimit arab dhe erdhën të sundonin rajonin Tao-Klarjeti . Ata krijuan Kouropalatate të Iberisë si një vasal nominal të Perandorisë Bizantine . Nga 888, ata kishin fituar kontrollin e tokës qendrore gjeorgjiane, Kartli, dhe rivendosën mbretërinë iberike . Dinastia Bagrationi nuk ishte në gjendje të ruante mbretërinë e tyre dhe u nda midis tre degëve të familjes. Dega kryesore kontrollonte Taon, ndërsa një tjetër Klarjetin .

Në vitin 736, pushtimi i Gjeorgjisë i Marvan ibn Muhamedit u zmbraps nga Abkazët, Lazikët dhe aleatët iberikë. Kjo mbrojtje e suksesshme së bashku me përpjekjet në rritje kundër Bizantit ndihmuan në një proces të bashkimit të shteteve gjeorgjiane në një monarki të vetme feudale. Kisha Gjeorgjiane u shkëput nga Kostandinopoja në shekullin e 9-të, në vend të kësaj duke njohur autoritetin e Katolikatit të Mtskheta . Gjuha e kishës u ndryshua nga greqishtja në gjeorgjiane.

 Historia 

 Bashkimi i shtetit të Gjeorgjisë 

majtas|parapamje| Një afresk i mbretit Bagrat III nga Katedralja Bedia
majtas|parapamje| Harta e rajonit të Kaukazit dhe zonave përreth në vitin 1000 pas Krishtit, para vdekjes së Davidit III .
Gjatë shekullit të 10-të, Davidi III i Taos pushtoi Dukatin e Kartli, duke ia dhënë djalit të tij të adoptuar, i cili më vonë do të njihej si Bagrat III i Gjeorgjisë, me regjent babain e tij biologjik, Gurgen të Iberisë . Në vitin 994, Gurgen u kurorëzua Mbret i Iberëve . Në vitin 975, i mbështetur nga Duka i Kartlit Ivane Marushisdze dhe Davidi, Bagrat pretendoi fronin e Kartli, duke u bërë Mbret i Kartlianëve . Gjatë kësaj kohe, Mbretëria e Abkhazisë në atë që sot është Gjeorgjia verilindore ishte nën sundimin e Theodosius të Verbërit, i cili hoqi dorë nga traditat abkaziane. Në vitin 978, aristokracia abkaziane, e pakënaqur me sundimin e Teodosit, kreu një grusht shteti dhe e ftoi Bagratin të pretendonte fronin e Abkhazisë.

Gurgen vdiq në 1008, duke lënë fronin e tij për Bagratin, duke e lejuar Bagratin të bëhej mbreti i parë i një Abkhazie dhe Iberie të bashkuar. Në mbretërimin e tij të hershëm, Bagrat ngriti një pretendim për mbretërinë e Khakheti-Heretit në lindje dhe e aneksoi atë në 1010. Bagrati gjithashtu reduktoi autonominë e princave dinastikë për të stabilizuar mbretërinë e tij, me frikën e tij të fokusuar në linjën Klarjeti të Bagrationit. Për të siguruar fronin për djalin e tij, Gjergji I i Gjeorgjisë, Bagrati i mashtroi kushërinjtë e tij në një takim dhe i burgosi, dhe fëmijët e kushërinjve të tij ikën në Kostandinopojë, ku kërkuan ndihmën e Perandorisë Bizantine për të marrë përsëri tokën e tyre trashëgimore.

Mbretërimi i Bagratit siguroi një fitore për Bagratidët e Gjeorgjisë, duke i dhënë fund betejave për pushtet që kishin pllakosur rajonin për shekuj. Bagrat kishte një politikë të jashtme paqësore, duke shmangur me sukses konfliktet me bizantinët dhe mbretëritë e afërta myslimane, edhe pse disa nga territoret e Davidit, si Tao dhe Tbilisi, mbetën respektivisht nën kontrollin bizantin dhe arab.

 Lufta dhe paqja me Bizantinët 
Ekziston gjithashtu në Lindje një popull tjetër i krishterë, i cili është shumë luftarak dhe trim në betejë, duke qenë i fortë në trup dhe i fuqishëm në numrin e panumërt të luftëtarëve të tyre... Duke qenë tërësisht i rrethuar nga kombe të pafe... këta njerëz quhen gjeorgjianë, sepse ata e nderojnë dhe adhurojnë veçanërisht Shën Gjergjin...Sa herë që vijnë për pelegrinazh në Varrin e Zotit, ata marshojnë në Qytetin e Shenjtë...pa i bërë haraç askujt, sepse Saracens guxojnë të hyjnë asnjë i mençur mos i ngacmoj ata...
alt=|majtas|parapamje|220x220px| Mbretëria e Gjeorgjisë në 1045 pas Krishtit

Mbretërimi i Gjergjit I ishte i njohur kryesisht për luftën e tij kundër bizantinëve. Kjo luftë i kishte rrënjët në vitet 90, kur Davidi III, pasi humbi një rebelim kundër perandorit bizantin Basili II, pranoi t'i jepte tokat e tij në Tao perandorit pas vdekjes së tij. Gjergji I, në përpjekje për të rimarrë tokën e Kuropalates, pushtoi Taon duke filluar nga viti 1015 ose 1016, gjatë një lufte bizantine me Perandorinë Bullgare . Kur u trajtua me Bullgarinë në 1021, Vasili II e ktheu vëmendjen e tij nga Gjeorgjia, duke çuar në një luftë dyvjeçare dhe një fitore përfundimtare bizantine. Si rezultat, George duhej të braktiste pretendimet e tij në Tao dhe të dorëzonte disa nga tokat e tij jugperëndimore, të cilat përfundimisht u shndërruan në temën e Iberisë . Djali i Gjergjit, i cili përfundimisht do të bëhej Bagrati IV, iu dha gjithashtu Basilit si peng.

Bagart IV kaloi tre vitet e ardhshme në Kostandinopojë, duke u liruar në 1025. Vdekja e Gjergjit I në vitin 1027 e pasoi atë nga Bagrati 8-vjeçar. Në kohën kur Bagrat u ngjit në fron, përpjekjet e bashkimit të Bagratidëve kishin marrë shumë vrull. Shumë nga tokat gjeorgjiane, si Tao, Tbilisi, Kakheti dhe Hereti, ishin ose nën sundimin e perandorive të huaja ose të mbretërve të pavarur. Besnikëria e fisnikëve gjeorgjianë ishte gjithashtu e diskutueshme. Fëmijëria e Bagratit IV pa regjencën të rriste ndikimin e fisnikërisë, diçka të cilën ai u përpoq ta ndalonte kur mori kompetencat e tij të plota.

 Pushtimi i madh turk 
Në gjysmën e fundit të shekullit të 11-të, turqit selxhukë pushtuan rajonet e afërta, duke nxitur një bashkëpunim më të madh midis qeverive gjeorgjiane dhe bizantine. Në një marrëveshje politike, vajza e Bagratit, Maria, u martua me bashkë-perandorin bizantin Michael VII Dukas në një moment midis 1066 dhe 1071.

Në vitin 1065 sulltani selxhuk Alp Arslan sulmoi Kartlin, duke marrë Tbilisin dhe duke ndërtuar një xhami.Gjatë konfliktit të brendshëm midis trashëgimtarëve selxhukë, George II i Gjeorgjisë mundi një guvernator selxhuk, Sarang të Ganjas, në Betejën e Partskhisi në 1074. Në vitin 1076, sulltani selxhuk Malik Shah I sulmoi përsëri. Gjeorgjia përfundimisht iu nënshtrua Malik Shahut, duke paguar një haraç vjetor në mënyrë që të kishte paqe.

 Mbretërit gjeorgjian 

 Davidi i IV 
majtas|parapamje|246x246px| David IV i Gjeorgjisë, një afresk nga manastiri Shio-Mgvime
parapamje| Zgjerimi i Mbretërisë së Gjeorgjisë nën mbretërimin e Davidit IV .
George i II ia dha kurorën djalit të tij 16-vjeçar David IV në 1089. Nën tutelën e ministrit të oborrit të tij, Gjergjit të Çqondidit, Davidi IV shtypi feudalët dhe centralizoi pushtetin. Në 1089–1100, ai organizoi aksion ushtarak për të shkatërruar trupat selxhuke, duke filluar zhvendosjen e rajoneve të pushtuara. Në vitin 1099, Davidi IV refuzoi t'u paguante haraç selxhuqëve.

Deri në vitin 1104, mbreti lokal i Gjeorgjisë lindore të Kakhetit, Agsartan II, u kap nga mbështetësit e Davidit IV, duke ribashkuar zonën. Vitin e ardhshëm, Davidi IV mundi një forcë selxhuke në Betejën e Ertsukhi . Gjatë viteve 1110-1118, Davidi IV pushtoi kështjellat e Samshvilde, Rustavi, Gishi dhe Lori.

Duke filluar nga viti 1118 deri në vitin 1120, Davidi IV filloi reformat e mëdha ushtarake, duke përfshirë zhvendosjen e disa mijëra Kipçakëve.Në këmbim, çdo familje Kipchak i dha Davidit IV një ushtar, duke e lejuar atë të krijonte një ushtri të përhershme. Kjo aleancë u ndihmua nga martesa e mëparshme e David IV me vajzën e Khanit.

Duke hyrë në vitin 1120, Davidi IV u bë më ekspansionist. Ai pushtoi zonën fqinje të Shirvanit dhe qytetin e Qabala . Prej andej, ai filloi të sulmonte me sukses selxhukët në zonat lindore dhe jugperëndimore të Transkaukazisë . Në vitin 1121, Sulltan Mahmud b. Muhamedi i shpalli një luftë të shenjtë Gjeorgjisë. por Davidi IV mundi ushtrinë e tij në Didgori . Menjëherë pas kësaj, Davidi IV siguroi Tbilisin, një nga enklavat e fundit myslimane të mbetur në Gjeorgji, dhe kryeqyteti u zhvendos atje, duke filluar Epokën e Artë të Gjeorgjisë.
parapamje|220x220px| Manastiri Gelati, një sit i trashëgimisë botërore të UNESCO-s
Davidi IV themeloi Akademinë Gelati, e njohur në atë kohë si "një Hellas e re" dhe "një Athos i dytë". Davidi kompozoi gjithashtu Himnet e Pendimit, tetë psalme me vargje të lira.

 Mbretërimi i Dhimitrit I dhe Gjergjit III 
majtas|parapamje| Kurorëzimi i Dhimitrit I, një afresk nga Matskhvarishi, 1140
Mbretëria vazhdoi të lulëzonte nën Dhimitrin I, birin e Davidit. Dhimitri krijoi tolerancën fetare në të gjithë mbretërinë e tij, duke arritur deri aty sa t'u jepte myslimanëve të Tbilisit përjashtime nga taksat dhe privilegje fetare.Pavarësisht kësaj, sundimtarët fqinjë myslimanë filluan të sulmojnë Gjeorgjinë nga të gjitha anët. Sulltanët seljuqidë luftuan për të rivendosur sundimin e Shirvanshahëve . Popullsia e madhe myslimane e Shirvanit u ngrit kundër Gjeorgjisë. Kjo ndoshta ka ndodhur në vitin 1129 ose 1130, kur Demetrius rivendosi Shirvanshahs në pushtet në Shirvan, duke vendosur në fron Manuchihr II, burrin e vajzës së tij Rusudan . Shirvanshahët duhej t'i siguronin mbretit gjeorgjian trupa sa herë që ky i fundit e kërkonte. Në vitin 1130, Gjeorgjia u sulmua nga Sulltani i Ahlatit, Shah-Armen Sökmen II (  1128–1183). Kjo luftë filloi me kalimin e Anit në duart e gjeorgjianëve; Dhimitri I duhej të bënte kompromis dhe t'ia dorëzonte Ani emirit Shadadid Fadl ibn Mahmud në kushtet e vasalitetit dhe paprekshmërisë së kishave të krishtera. Në 1139, Demetrius sulmoi qytetin e Ganja në Arran . Ai e solli portën e hekurt të qytetit të mundur në Gjeorgji dhe ia dhuroi Manastirit Gelati në Kutaisi . Me gjithë këtë fitore të shkëlqyer, Dhimitri mundi ta mbajë Ganjën vetëm për disa vjet. Në përgjigje të kësaj, sulltani i Eldiguzidëve sulmoi disa herë Ganjën dhe në vitin 1143 qyteti ra përsëri në duart e sulltanit. Sipas Mkhitar Gosh, Dhimitri përfundimisht fitoi zotërimin e Ganjës, por, kur i dha vajzën për martesë sulltanit, ai ia paraqiti këtij të fundit qytetin si prikë dhe sulltani caktoi emirin e tij për ta sunduar atë. Kështu Ganja ra edhe një herë në duart e Eldiguzidëve.

Në vitin 1130, Demetrius zbuloi një komplot fisnikësh, me gjasë që përfshinte gjysmëvëllain e mbretit Vakhtang . Mbreti arrestoi komplotistët dhe ekzekutoi një nga udhëheqësit e tyre, Ioanne Abuletisdze, në 1138 (ose 1145).

Pasardhësi i Fadlit, Fakr al-Din Shaddad, një emir Shadadid i Anit kërkoi dorën e vajzës së Saltukut, por Saltuk e refuzoi atë. Kjo shkaktoi një urrejtje të thellë në Shaddad ndaj Saltukut. Në 1154 ai planifikoi një komplot dhe krijoi një aleancë të fshehtë me Dhimitrin I. Ndërsa një ushtri gjeorgjiane priste në pritë, ai i ofroi haraç Saltukidëve, sundimtarit të Erzerumit dhe i kërkoi këtij të fundit ta pranonin si vasal. Në 1153–1154, Emiri Saltuk II marshoi në Ani, por Shaddad e informoi suzerenin e tij, Mbretin e Gjeorgjisë, për këtë. Dhimitri marshoi në Ani, e mundi dhe e zuri emirin. Me kërkesën e sundimtarëve myslimanë fqinjë dhe e liroi atë për një shpërblim prej 100,000 dinarësh, të paguar nga dhëndurët e Saltukut dhe Saltuk u betua të mos luftonte kundër gjeorgjianëve, ai u kthye në shtëpi.

Megjithëse mbretërimi i tij pa një konflikt përçarës familjar të lidhur me trashëgiminë mbretërore, Gjeorgjia mbeti një fuqi e centralizuar me një ushtri të fortë.Një poet i talentuar, Demetrius vazhdoi gjithashtu kontributet e babait të tij në polifoninë fetare të Gjeorgjisë. Më i famshmi nga himnet e tij është Ti je një vresht .
majtas|parapamje| George III siç përshkruhet në një afresk mesjetar nga Vardzia
Dhimitri u pasua nga djali i tij Gjergji III në 1156, duke filluar një fazë të politikës së jashtme më sulmuese. Në të njëjtin vit të ngjitjes së tij në fron, Giorgi filloi një fushatë të suksesshme kundër Shah-Armenëve, bastisi tokat e tyre dhe u kthye me të burgosur dhe plaçkë. Në vitin 1161, Gjergji III mori në dorë Anin dhe emëroi gjeneralin e tij Ivane Orbeli si sundimtar të tij. Një koalicion i përbërë nga sundimtari i Ahlatit, Shah-Armen Sökmen II, sundimtari i Dijarbekirit, Kotb ad-Din il-Ghazi, Al-Malik i Erzerumit dhe të tjerë u formua sapo gjeorgjianët pushtuan qytetin, por ky i fundit mundi aleatët. 1162 Në verë, ushtria gjeorgjiane, numri i së cilës arriti në 30,000, mori Dvin.Në përgjigje të kësaj, Eldiguz Shpejt ai vazhdoi drejt veriut për të rimarrë qytetin e Dvinit . Një koalicion i sundimtarëve myslimanë - Shah-Armen Seyfettin Beytemür, Ahmadili Arslan-Aba, emir Arzen Fakhr ul-Din dhe Saltuk II, i udhëhequr nga Eldiguz mori kështjellën e Gagi, shkatërroi deri në rajonin e Gagi-t dhe Gegharkunikut, kapën të burgosur. dhe plaçka, dhe më pas u zhvendos në Ani duke e kapur dhe duke ia dhënë emirit Shadadid Shahanshah ibn Mahmud . Sundimtarët myslimanë ishin të gëzuar dhe u përgatitën për një fushatë të re. Megjithatë, këtë herë ata u penguan nga Gjergji III, i cili marshoi në Arran në fillim të vitit 1166, pushtoi një rajon që shtrihej deri në Ganja, shkatërroi tokën dhe u kthye me të burgosur dhe plaçkë. Shadadidët sunduan Ani për rreth 10 vjet si vasalë të Eldgiz, por në 1174 Gjergji III mori Shahanshahun si rob dhe pushtoi Anin edhe një herë, duke emëruar Ivane Orbelin si guvernator.  Pas kësaj, Eldiguz së bashku me sundimtarët e tjerë myslimanë pushtuan dy herë Gjeorgjinë, pushtimi i parë u zmbraps me sukses nga gjeorgjianët, por gjatë pushtimit të dytë gjeorgjianët humbën Ani dhe në 1175 u rimor nga Shaddadids.
parapamje|263x263px| Mbretëria e Gjeorgjisë nën mbretërimin e mbretëreshës Tamar .
Monarkia e bashkuar ruajti pavarësinë e saj të pasigurt nga perandoria Bizantine dhe Selxhuke gjatë gjithë shekullit të 11-të dhe lulëzoi nën Davidin IV Ndërtuesin (  1089–1125), i cili zmbrapsi sulmet selxhuke dhe në thelb përfundoi bashkimin e Gjeorgjisë me ripushtimin. i Tbilisit më 1122. Megjithë incidentet e përsëritura të mosmarrëveshjeve dinastike, mbretëria vazhdoi të përparojë gjatë mbretërimit të Demetrios I (  1125–1156), Gjergji III (  1156–1184), dhe veçanërisht, vajza e tij Tamarës (  1184–1213 ).
parapamje| Një monedhë bakri me mbishkrime gjeorgjiane dhe arabe që shfaqin monogramin e Tamarës (1200).
Me rënien e fuqisë bizantine dhe shpërbërjen e Perandorisë së Madhe Selxhuke, Gjeorgjia u bë një nga kombet më të shquar të rajonit, duke u shtrirë, në shtrirjen e saj më të madhe, nga Rusia e sotme Jugore në Iranin Verior dhe në perëndim deri në Anadoll . Mbretëria e Gjeorgjisë solli Epokën e Artë të Gjeorgjisë, e cila përshkruan një periudhë historike në Mesjetën e Lartë, që shtrihet afërsisht nga fundi i shekullit të 11-të deri në shekullin e 13-të, kur mbretëria arriti zenitin e fuqisë dhe zhvillimit të saj. Periudha pa lulëzimin e arkitekturës, pikturës dhe poezisë mesjetare gjeorgjiane, e cila u shpreh shpesh në zhvillimin e artit kishtar, si dhe në krijimin e veprave të para kryesore të letërsisë laike. Ishte një periudhë e përparimit ushtarak, politik, ekonomik dhe kulturor. Ai përfshinte gjithashtu të ashtuquajturën Rilindje Gjeorgjiane (e quajtur edhe Rilindja Lindore ), gjatë së cilës në mbretëri lulëzuan aktivitete të ndryshme njerëzore, forma artizanale dhe arti, si letërsia, filozofia dhe arkitektura.

 Mbretërimi i mbretëreshës Tamara 

majtas|parapamje|180x180px| Mbretëresha Tamar dhe babai i saj Mbreti George III (afresk i restauruar nga manastiri Betania )
Tamar jo vetëm që mbrojti pjesën më të madhe të Perandorisë së saj nga pushtimet e mëtejshme turke, por qetësoi me sukses tensionet e brendshme, duke përfshirë një grusht shteti të organizuar nga burri i saj rus Yury Bogolyubsky, princi i Novgorodit . Në një përpjekje për të qetësuar fqinjin e Perandorisë së saj, ajo lëshoi një dokument paqeje në arabisht, që besohet se i drejtohej Kilij Arslan II, ku thuhej, "në emër të Atit, Birit dhe Frymës së Shenjtë për të qenë mik i miqve tuaj, armik i juaj armiqtë, sa të jem gjallë, të kem qëllimet më të mira, të mos sulmoj kurrë qytetet, shtetet apo fortesat tuaja”.
parapamje|227x227px| Manastiret mesjetare gjeorgjiane në Ballkan dhe Lindjen e Afërt .
majtas|parapamje|220x220px| Gjatë mbretërimit të Tamarës, Mbretëria patronoi qendrat fetare të ndërtuara nga gjeorgjia jashtë shtetit, si ky Manastir Iviron
Në fillim të viteve 1190, qeveria gjeorgjiane filloi të ndërhynte në punët e Eldiguzidëve dhe të Shirvanshahëve, duke ndihmuar princat rivalë lokalë dhe duke e kthyer Shirvanin në një shtet dega. Atabegu Eldiguzid Abu Bakr u përpoq të frenonte përparimin gjeorgjian, por pësoi një disfatë nga David Soslan në Betejën e Shamkorit dhe humbi kryeqytetin e tij ndaj një mbrojtësi gjeorgjian në 1195. Edhe pse Abu Bekri ishte në gjendje të rifillonte mbretërimin e tij një vit më vonë, Eldiguzidët mezi ishin në gjendje të mbanin sulme të mëtejshme gjeorgjiane.

Çështja e çlirimit të Armenisë mbeti e një rëndësie parësore në politikën e jashtme të Gjeorgjisë. Ushtritë e Tamarës të udhëhequra nga dy gjeneralë kurdë të kristianizuar, Zakare dhe Ivane Mkhargrdzeli (Zakarian) pushtuan kështjellat dhe qytetet drejt Rrafshit të Araratit, duke rimarrë njëra pas tjetrës fortesa dhe rrethe nga sundimtarët lokalë myslimanë.

I alarmuar nga sukseset gjeorgjiane, Süleymanshah II, sulltani seljukid i ringjallur i Rum, mblodhi emirët e tij vasalë dhe marshoi kundër Gjeorgjisë, por kampi i tij u sulmua dhe u shkatërrua nga David Soslan në Betejën e Basianit në 1203 ose 1204. Kronisti i Tamarës përshkruan se si ushtria u mblodh në qytetin e gdhendur në shkëmb të Varxhias përpara se të marshonte për në Basian dhe se si mbretëresha iu drejtua trupave nga ballkoni i kishës.Duke shfrytëzuar suksesin e saj në këtë betejë, midis viteve 1203 dhe 1205, gjeorgjianët pushtuan qytetin e Dvinit dhe hynë dy herë në zotërimet e Ahlatshah dhe nënshtruan emirin e Karsit (vasalin e Saltukidëve në Erzurum), Ahlatshahët dhe emirët e Erzurumit dhe Erzincanit. . Në 1206, ushtria gjeorgjiane, nën komandën e David Soslan, pushtoi Karsin dhe fortesa dhe fortesa të tjera përgjatë Araksit . Kjo fushatë filloi me sa duket sepse sundimtari i Erzerum refuzoi t'i nënshtrohej Gjeorgjisë. Emiri i Karsit kërkoi ndihmë nga Ahlatshahs, por këta të fundit nuk ishin në gjendje të përgjigjeshin, ai u mor shpejt nga Sulltanati Ejubid në 1207. Deri në vitin 1209, Gjeorgjia sfidoi sundimin Ayyubid në malësitë armene dhe udhëhoqi një luftë çlirimtare për Armeninë jugore. Ushtria gjeorgjiane rrethoi Khlatin . Si kundërpërgjigje, Sulltan Ejubidi al-Adil I mblodhi dhe udhëhoqi personalisht një ushtri të madhe muslimane që përfshinte emirët e Homsit, Hamasë dhe Baalbekut, si dhe kontingjente nga principatat e tjera ejubide për të mbështetur el-Auhadin, emirin e Xhezires . Gjatë rrethimit, gjenerali gjeorgjian Ivane Mkhargrdzeli ra aksidentalisht në duart e al-Awhad në periferi të Ahlat. Duke përdorur Ivanin si mjet pazari, al-Awhad ra dakord ta lironte atë në këmbim të një armëpushimi tridhjetë vjeçar me Gjeorgjinë, duke i dhënë fund kështu kërcënimit të menjëhershëm gjeorgjian ndaj Ejubidëve. Kjo e solli luftën për tokat armene në një stallë, duke ia lënë rajonin e Liqenit Van Ejubidëve të Damaskut.

Ndër ngjarjet e jashtëzakonshme të mbretërimit të Tamarës ishte themelimi i Perandorisë së Trebizondit në Detin e Zi në 1204. Ky shtet u krijua në verilindje të Perandorisë Bizantine në rrënim me ndihmën e ushtrive gjeorgjiane, të cilat mbështetën Aleksin I të Trebizondit dhe vëllain e tij, David Komnenin, të cilët të dy ishin të afërm të Tamarës. Aleksi dhe Davidi ishin princa bizantinë të arratisur, të rritur në oborrin e Gjeorgjisë. Përpjekja pontike e Tamarës mund të shpjegohet gjithashtu me dëshirën e saj për të përfituar nga Kryqëzata e Katërt e Evropës Perëndimore kundër Konstandinopojës për të krijuar një shtet miqësor në lagjen e afërt jugperëndimore të Gjeorgjisë, si dhe me solidaritetin dinastik ndaj Comnenoit të zhveshur.
parapamje| Tabelat kanonike nga ungjijtë Haghbat, të krijuara në Manastirin Haghpat ; 1211 (Matendaran, MS 6288, fols. 8v–9r). 
parapamje|221x221px| Fushata gjeorgjiane kundër Eldiguzidëve në 1209 dhe 1210–1211.
Si ndëshkim për sulmin ndaj qytetit të kontrolluar nga Gjeorgjia, Ani, ku u masakruan 12,000 të krishterë në vitin 1208, Tamari i Madh i Gjeorgjisë pushtoi dhe pushtoi qytetet Tabriz, Ardabil, Khoy, Qazvin dhe të tjerë gjatë rrugës për në Gorgan në Persinë verilindore. 

Fuqia e vendit ishte rritur në atë masë sa që në vitet e mëvonshme të sundimit të Tamarës, Mbretëria merrej kryesisht me mbrojtjen e qendrave manastire gjeorgjiane në Tokën e Shenjtë, tetë prej të cilave ishin të listuara në Jerusalem . Biografi i Saladinit , Bahā' ad-Dīn ibn Sadad raporton se, pas pushtimit ejubid të Jeruzalemit në 1187, Tamar dërgoi të dërguar te sulltani për të kërkuar që të ktheheshin pronat e konfiskuara të manastireve gjeorgjiane në Jerusalem. Përgjigja e Saladinit nuk është regjistruar, por përpjekjet e mbretëreshës duket se kanë qenë të suksesshme. Për më tepër, Ibn Sadadi pretendon se Tamari e tejkaloi perandorin bizantin në përpjekjet e saj për të marrë reliket e Kryqit të Vërtetë, duke i ofruar 200,000 copa ari Saladinit, i cili i kishte marrë reliket si plaçkë në betejën e Hattinit. – megjithatë pa dobi. 

Jacques de Vitry, Patriarku i Jeruzalemit në atë kohë shkroi:

 Pushtimet nomade 

 Mbretërimi i Gjergjit IV dhe Rusudanit 
alt=|majtas|parapamje|230x230px| Pushtimi mongol i Gjeorgjisë dhe beteja e Khunan.
majtas|parapamje| Territori i Gjeorgjisë gjatë mbretërimit të Mbretit George V.
Në vitin 1334, Shejh Hasani i Xhelajrit u emërua guvernator i Gjeorgjisë nga Ebu Sai'd. Politikani i ri dhe i dobët Abu Sa'id Khan nuk mundi të ndalonte rënien e shtetit. Në 1335, pas vdekjes së tij, filloi kaosi i plotë në vend, dhe në fakt, Ilkhanate u nda në disa shtete fqinje. Gjergji V e shfrytëzoi mirë situatën e krijuar. Ai ndaloi së paguari haraç për mongolët dhe dëboi ushtrinë e tyre nga vendi dhe rivendosi me sukses forcën e mëparshme të vendit dhe kulturën e krishterë.Gjatë mbretërimit të tij, tokat armene, përfshirë Ani, ishin pjesë e Mbretërisë së Gjeorgjisë. Në vitet 1330, Gjergji siguroi provincën jugperëndimore të Klarjetit kundër fiseve osmane të përparuara të udhëhequra nga Orhan I. Në vitin 1341 ai ndërhyri në luftën për pushtet në Perandorinë fqinje të Trebizondit dhe mbështeti Anna Anachoutlou, e cila u ngjit në fron me ndihmën e lazëve, vetëm për t'u dënuar me vdekje një vit më vonë. Ai gjithashtu organizoi një fushatë të suksesshme kundër Shirvanit, një shtet fqinj i Gjeorgjisë.Rivendosja e unitetit të Gjeorgjisë, çlirimi nga dominimi i mongolëve dhe vendosja e rendit në vend kontribuan në ringjalljen e ekonomisë së vendit. Në qytetet e Gjeorgjisë, tregtia dhe prodhimi artizanal u zhvillua ndjeshëm; Marrëdhëniet tregtare dhe ekonomike u rivendosën jo vetëm me qytetet e Lindjes së Mesme dhe të Veriut, por edhe me qytetet-shtetet e Evropës, veçanërisht me Italinë Veriore.Gjergji V kishte marrëdhënie miqësore me mbretin Filipi VI të Francës, siç dëshmohet nga korrespondenca mes tyre. Gjergji V i shkroi mbretit të Francës se ishte gati të merrte pjesë me të në çlirimin e “Tokave të Shenjta” të Siri-Palestinës dhe kishte 30 mijë ushtarë.Përdorimi i gjerë i kryqit të Jeruzalemit në Gjeorgjinë mesjetare - një frymëzim për flamurin kombëtar modern të Gjeorgjisë - mendohet se daton në mbretërimin e George V.

 Vdekja e zezë 
Një nga arsyet kryesore të rënies politike dhe ushtarake gjeorgjiane ishte murtaja bubonike . Ajo u prezantua për herë të parë në vitin 1346 nga ushtarët e Gjergjit të Shkëlqyer që ktheheshin nga një ekspeditë ushtarake në Gjeorgjinë jugperëndimore kundër fiseve pushtuese Osmanli . Thuhet se murtaja zhduki një pjesë të madhe, nëse jo gjysmën e popullsisë gjeorgjiane.Kjo dobësoi më tej integritetin e mbretërisë, si dhe aftësitë e saj ushtarake dhe logjistike.

 Pushtimet e Timuridëve 

alt=|parapamje| Mbretëria e Gjeorgjisë, 1380.

 Pushtimet turkmene 

parapamje| Harta e Rajonit të Kaukazit 1405.
Pas pushtimeve shkatërruese nga Timur dhe dobësimit të mëvonshëm të Mbretërisë së Gjeorgjisë, ajo u përball shpejt me një kërcënim të ri. Vdekja e Timurit në 1405 shënoi fillimin e fundit të Perandorisë së tij, të bashkuar vetëm nga frika dhe gjaku i popujve të nënshtruar. Turkmanët, veçanërisht klani Kara Koyunlu, ishin ndër të parët që u rebeluan kundër Shah Rukhut, i cili sundoi pjesën më të madhe të Persisë dhe Mawerannahr-it . Qara Jusuf, sundimtari i Kara Koyunlu, mundi Shah Rukhun, pushtoi Bagdadin dhe zmbrapsi Timuridët nga Persia perëndimore. Pasi u vendosën si fuqia e re udhëheqëse në Lindjen e Mesme. Ata përfituan nga dobësia e përkohshme e gjeorgjianëve dhe filluan sulmet kundër tyre, me sa duket, në të cilat u vra Gjergji VII i Gjeorgjisë . Kostandini I i Gjeorgjisë, nga frika e një cenimi të mëtejshëm, u bashkua me Shirvanshahun Ibrahim I për të kundërshtuar përparimin turkman dhe i përfshiu ata në Betejën e Chalaganit, në të cilën ai u mund dhe u kap rob. Në robëri, Kostandini u soll me shumë krenari, gjë që e tërboi aq shumë Kara Jusufin, saqë urdhëroi ekzekutimin e tij, të gjysmëvëllait të tij Davidit dhe të 300 fisnikëve gjeorgjianë. Kara Jusufi e vrau Konstandinin me dorën e tij.

Aleksandri I i Gjeorgjisë, i cili u përpoq të forconte dhe rivendoste Mbretërinë e tij në rënie, u përball me pushtime të vazhdueshme nga turkmanët fisnorë. Aleksandri ripushtoi Lorin nga turkmanët në vitin 1431, gjë që kishte një rëndësi të madhe për sigurimin e kufijve të Gjeorgjisë. Rreth viteve 1434/5, Aleksandri inkurajoi princin armen Beshken II Orbelian të sulmonte klansët Kara Koyunlu në Siunia dhe, për fitoren e tij, i dha atij Lori nën kushtet e vasalitetit. Në 1440, Aleksandri refuzoi t'i paguante haraç Jahan Shahut të Kara Koyunlu. Në mars, Jahan Shah hyri në Gjeorgji me 20,000 trupa, shkatërroi qytetin e Samshvilde dhe pushtoi kryeqytetin Tbilisi . Ai masakroi mijëra të krishterë, i dha dëmshpërblime të rënda Gjeorgjisë dhe u kthye në Tabriz . Ai gjithashtu ngriti një ekspeditë të dytë ushtarake kundër Gjeorgjisë në 1444. Forcat e tij u ndeshën me ato të pasardhësit të Aleksandrit, mbretit Vakhtang IV në Akhaltsikhe, por luftimet nuk ishin përfundimtare dhe Jahan Shahu u kthye në Tabriz edhe një herë.

Si rezultat i betejave të jashtme dhe të brendshme, Mbretëria e bashkuar e Gjeorgjisë pushoi së ekzistuari pas vitit 1466 dhe u nda në disa njësi politike. Konfederata fisnore Kara Koyunlu u shkatërrua nga Aq Qoyunlu, fiset e tyre të afërm, të cilët formuan një konfederatë tjetër, e cila ishte e ngjashme në shumë mënyra me paraardhësin e saj. Turkomanët Aq Qoyunlu, natyrisht, përfituan nga copëtimi i Gjeorgjisë. Gjeorgjia u sulmua të paktën dy herë nga Uzun Hasan, princi i Aq Qoyunlu në 1466, 1472 dhe ndoshta 1476–7. Bagrat VI i Gjeorgjisë, sundimtari i përkohshëm i pjesës më të madhe të Gjeorgjisë në atë kohë, duhej të bënte paqe me pushtuesit, duke ia braktisur Tbilisin armikut. Vetëm pas vdekjes së Uzun Hasanit (1478) gjeorgjianët arritën të rimarrin kapitalin e tyre. Në dimrin e vitit 1488, turkomanët Ak Koyunlu të udhëhequr nga Halil Beu sulmuan kryeqytetin e Gjeorgjisë Tbilisi dhe morën qytetin pas një rrethimi të gjatë në shkurt 1489. Aleksandri II i Imeretit, një tjetër pretendent për fronin, përfitoi nga pushtimi turkman i Aq Qoyunlu në Kartli dhe mori kontrollin e Imeretit . Pushtimi i kryeqytetit nuk zgjati shumë dhe Konstandini II i Gjeorgjisë ishte në gjendje t'i zmbrapste, por gjithsesi ishte e kushtueshme për gjeorgjianët. Ismail I, themeluesi i dinastisë Safavide, formoi një aleancë me gjeorgjianët në 1502 dhe mundi me vendosmëri Aq Qoyunlu në të njëjtin vit, duke shkatërruar shtetin e tyre dhe duke shënuar fundin e pushtimeve të tyre.

 Shpërbërja përfundimtare 

parapamje|250x250px| Harta e Rajonit të Kaukazit 1460.
parapamje|250x250px| Harta e Rajonit të Kaukazit 1490.

 Qeveria dhe shoqëria 
parapamje|300x300px| Harta e Gjeorgjisë ( Përshkrimi i Mbretërisë së Gjeorgjisë ) nga Princi Vakhushti Bagrationi, 1740.

 Administrata 

 Numizmatika 
Monedhat e Bagratit IV (r.1027 – 1072) kishin mbishkrime greke krahas gjeorgjisë.Nga mbretërimi i Demetrius I (r.1125-1154), Giorgi III (r.1156-1184), Davidi IV (r.1089-1125) dhe T'amar (r. 1184 – 1213), janë prerë monedha që mbanin përkatësisht titujt " malik al-mulūk " dhe " malikat al-malikāt ". Sipas Brosset, Gjeorgjia përdori arabishten si lingua franca për shkak të rëndësisë së marrëdhënieve tregtare me botën islame.Karst e mbështet këtë duke deklaruar se monedhat dygjuhëshe shërbyen si një simbol zyrtar dhe i dukshëm i marrëdhënieve të përzemërta midis Gjeorgjisë dhe Kalifatit.

Mbretërimi i Dhimitrit I (r.1125-1154) ishte i prerë ekskluzivisht me monedha bakri.Ekzistojnë disa modele të njohura në prerjen e tij të monedhave, të cilat shmangën konventat bizantine në favor të një stili hibrid gjeorgjio-musliman. Ana e pasme e një versioni përfshin emrin e Kalifit të Bagdadit për shkak të përshtatshmërisë politike, ndërsa ana e përparme paraqet inicialen "D" të mbretit në majuskulën kishtare gjeorgjiane së bashku me titullin e tij "Shpata e Mesisë" në arabisht.Monedhat e bakrit që i përkasin Gjergjit IV (r.1213-1223) mbajnë vitin 1210 (430 në K'oronikon), që tregon se gjatë kësaj kohe nëna e tij i dha Gjergjit një sasi të konsiderueshme autoriteti mbretëror.Ana e pasme e monedhës është e ngjashme me emetimin e parregullt të Tamarës, por në qendër është një mbishkrim në majuskulat kishtare që lexon "GI DZE T'MRSI", që është një akronim për "Giorgi, i biri i T'amar". Mbishkrimi arab në anën e pasme ilustron emrin dhe titujt e Gjergjit.

Është domethënëse që vetëm bakri u pre në Gjeorgji duke filluar nën sundimin e Demetrius I. Ky ishte rezultati i zisë së argjendit që ishte ndezur në Lindjen e Afërt gjatë kësaj kohe.Vetëm në shekullin e trembëdhjetë kjo zi buke mori fund.Sasi të mëdha argjendi u sollën në Lindjen e Mesme pas pushtimit mongol të Kinës në 1213, ku u kap dhe u qarkullua nga publiku tregtar. Kur furnizimi me argjend në Gjeorgji u rivendos, mbretëresha Rusudan (r.1223–1245) ishte në gjendje të modifikonte monedhën duke lëshuar "Botinats" e saj të njohur në 1230. Legjenda arabe e kësaj serie shpesh transliteron emrin e Mbretëreshës si "Rusūdān", ndërsa monedhat e saj prej bakri kanë "Rūsudān" në përshkrimin e monedhës së argjendtë të Rusudanit të vitit 1230.

Monedhat gjeorgjiane treguan shenja të ndikimit të huaj kur mbretëria e Gjeorgjisë ra nën sundimin mongol në fund të shekullit të 13-të dhe në fillim të shekullit të 14-të, duke kombinuar mbishkrime në gjeorgjisht, arabisht dhe persisht. Gjatë regjencës së Töregene Khatun (r.1244-1245), dirhemët e argjendtë të prerë në Tiblisi thuhej "Mongol i madh Alush (Ulush) Bek", i cili është interpretuar në "[Paratë e lëshuara nga] Mëkëmbësi i Madh Mongol (Komandanti Suprem) . "  Gjatë kësaj kohe, i biri i Rusudanit, Davidi VI (r.1245-1259), po prente monedha bakri në Dmanisi, me prodhimin që u zhvendos në Tbilisi në vitin 1247. Ana e përparme e Davidit VI përbëhej nga mbreti mbi një kalë (  anën e majtë); më poshtë janë disa shkurre dhe objekte të errëta që mund të jenë zagarë, ndërsa pjesa e pasme ka mbishkrime në persisht. në Tbilisi duke filluar nga viti 1252, ku thuhet, "Davidi, i biri i Giorgi, Bagrationi, vasal i Mongolit të Madh Khan Mangu". Të dy kushërinjtë lëshuan një monedhë argjendi të përbashkët të tipit bizantin, në të cilën në anën e pasme paraqitet Virgjëresha e Shenjtë, ndërsa në anën e përparme mbretërit qëndrojnë së bashku. Këto monedha, të cilat janë mjaft të rralla, ka shumë të ngjarë të jenë prodhuar në Kutaisi në 1261-62, pas rebelimit të Davidit VII, largimit nga zotërit mongolë dhe strehimit të tij të mëvonshëm në Gjeorgjinë Perëndimore me Davidin VI.

 Feja dhe kultura 
djathtas|parapamje|227x227px| Engjëlli i Kintsvisi, i kompletuar me bojë të pakët <i id="mwAsk">natyrore ultramarine</i>, evidentoi burimet në rritje të mbretërisë
Midis shekullit të 11-të dhe fillimit të shekullit të 13-të, Gjeorgjia përjetoi një epokë të artë politike, ekonomike dhe kulturore, pasi dinastia Bagrationi arriti të bashkonte gjysmën perëndimore dhe lindore të vendit në një mbretëri të vetme. Për të përmbushur këtë qëllim, mbretërit u mbështetën shumë në prestigjin e Kishës dhe regjistruan mbështetjen e saj politike duke i dhënë asaj shumë përparësi ekonomike, imunitet nga taksat dhe apanazhet e mëdha. Në të njëjtën kohë, mbretërit, veçanërisht Davidi Ndërtuesi (1089–1125), përdorën pushtetin shtetëror për të ndërhyrë në punët e kishës. Veçanërisht, ai thirri këshillin e vitit 1103 të Ruisi-Urbnisi, i cili dënoi miafizitizmin armen me terma më të fortë se kurrë më parë dhe i dha pushtet të paparë, i dyti vetëm pas Patriarkut, mikut dhe këshilltarit të tij Gjergjit të Chqondidit . Për shekujt në vijim, Kisha do të mbetej një institucion feudal vendimtar, fuqia ekonomike dhe politike e së cilës do të ishte gjithmonë të paktën e barabartë me atë të familjeve kryesore fisnike.

Përfaqësues të shquar gjeorgjian të kulturës së krishterë përfshijnë Euthymius of Athos (Ekvtime Atoneli, 955–1028), George of Athos (Giorgi Atoneli, 1009–1065), Arsen Ikaltoeli (shek. XI) dhe Ephrem Mtsire, (shek. XI). Filozofia lulëzoi midis shekullit të 11 dhe 13, veçanërisht në Akademinë e Manastirit të Gelatit, ku Joane Petritsi tentoi një sintezë të mendimit të krishterë, aristotelian dhe neoplatonik .

Mbretërimi i Tamarës shënoi edhe vazhdimin e zhvillimit artistik në vend, të nisur nga paraardhësit e saj. Ndërsa kronikat e saj bashkëkohore gjeorgjiane vazhduan të ruajnë moralin e krishterë, tema fetare filloi të humbasë pozitën e saj të mëparshme dominuese ndaj letërsisë laike shumë origjinale. Kjo prirje arriti kulmin me një epikë të shkruar nga poeti kombëtar i Gjeorgjisë Rustaveli - Kalorësi në lëkurën e Panterës ( Vepkhistq'aosani ). E nderuar në Gjeorgji si arritja më e madhe e letërsisë vendase, poema kremton idealet humaniste mesjetare të kalorësisë, miqësisë dhe dashurisë oborrtare.

 Aktivitete misionare 
Nga shekulli i 10-të, gjeorgjianët kishin filluar të luanin një rol të rëndësishëm në predikimin e krishterimit në malet e Kaukazit. “Kudo që misionet e patriarkëve të Kostandinopojës, Romës, Aleksandrisë, Antiokisë dhe Jeruzalemit dështuan, Kisha Gjeorgjiane arriti të sillte Kryqin e Jezusit dhe të predikonte Ungjijtë e Tij”. Kjo vërtetohet jo vetëm nga burimet e vjetra të shkruara, por edhe nga monumentet arkitekturore të krishtera që mbajnë mbishkrime gjeorgjiane, të cilat ende duhen parë në të gjithë Kaukazin e Veriut në Çeçeni, Ingushetia, Dagestan, Osetinë e Veriut, Kabardino-Balkaria. Epoka e artë e monastizmit gjeorgjian zgjati nga shekulli i 9-të deri në shekullin e 11-të. Gjatë asaj periudhe, manastiret gjeorgjiane u themeluan jashtë vendit, më së shumti në malin Sinai, malin Athos ( manastiri Iviron, ku ndodhet ende ikona e Theotokos Iverskaya ) dhe në Palestinë .

 Trashëgimia artistike 

 Shiko gjithashtu 

 Lista e mbretërve të Gjeorgjisë
 Pema familjare e monarkëve gjeorgjian
 Monarkizmi në Gjeorgji
 Stili i sovranit gjeorgjian
 Lista e shteteve historike të Gjeorgjisë

 Bibliografi 













 Linqe të jashtme 

 Media related to Kingdom of Georgia at Wikimedia Commons

Kategoria:Mbretëri të mëparshme
Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara
Kategoria:Gjeorgji