Barishtet

Barishtet ose Barërat në përdorim të përgjithshëm, janë një grup bimësh të shpërndara dhe të përhapura, duke përjashtuar perimet dhe bimët e tjera të konsumuara për makronutrientët, me veti të shijshme ose aromatike që përdoren për aromatizimin dhe zbukurimin e ushqimeve, për qëllime mjekësore ose për aroma. Përdorimi i kuzhinës zakonisht i dallon barishtet nga erëzat . Barërat në përgjithësi i referohen pjesëve me gjethe jeshile ose të lulëzuar të një bime (qoftë të freskëta ose të thata), ndërsa erëzat zakonisht thahen dhe prodhohen nga pjesë të tjera të bimës, duke përfshirë farat, lëvoren, rrënjët dhe frutat .

Barërat ose barishtet kanë një shumëllojshmëri përdorimesh, duke përfshirë kuzhinën, medicinale, aromatike dhe në disa raste edhe shpirtërore. Përdorimi i përgjithshëm i termit "barishte" ndryshon midis barërave të kuzhinës dhe bimëve mjekësore ; në përdorim medicinal ose shpirtëror, çdo pjesë e bimës mund të konsiderohet si "barishte", duke përfshirë gjethet, rrënjët, lulet, farat, lëvoren e rrënjës, lëvoren e brendshme (dhe kambiumin ), rrëshirën dhe perikarpin .

Fjala "bar" shqiptohet /h ɜːr b / në anglishten e Commonwealth,  por /ɜːr b / është standarde midis folësve të anglishtes amerikane, si dhe atyre nga rajonet ku ndodh rënia e h . Në anglishten kanadeze, të dy shqiptimet janë të zakonshme.  Në botanikë, emri "bar" i referohet një "bime që nuk prodhon një kërcell drusor", dhe mbiemri "barishtor" do të thotë "si barishte", duke iu referuar pjesëve të bimës që janë të gjelbërta dhe të buta në strukturë.   

 Përkufizimi 
Në botanikë, termi bar i referohet një bime barishtore,  që përkufizohet si një bimë e vogël, me farë, pa kërcell druri, në të cilën të gjitha pjesët ajrore (dmth mbi tokë) vdesin përsëri në tokë në fund të çdo sezoni në rritje. .  Zakonisht termi i referohet bimëve shumëvjeçare,  megjithëse bimët barishtore mund të jenë gjithashtu njëvjeçare (bimë që vdesin në fund të sezonit të rritjes dhe rriten përsëri nga farat vitin e ardhshëm),  ose dyvjeçare .  Ky term është në kontrast me shkurret dhe pemët që kanë një kërcell drusor.  Shkurret dhe pemët përcaktohen gjithashtu për nga madhësia, ku shkurret janë më pak se dhjetë metra të larta dhe pemët mund të rriten mbi dhjetë metra.  Fjala barishtore rrjedh nga latinishtja herbāceus që do të thotë "me bar", nga herba "bari, barishte". 

Një kuptim tjetër i termit barishte mund t'i referohet një gamë shumë më të madhe bimësh,  me përdorime kulinare, terapeutike ose të tjera.  Për shembull, disa nga bimët më të zakonshme të përshkruara si sherebela, rozmarina dhe livanda do të përjashtohen nga përkufizimi botanik i një bari, pasi ato nuk shuhen çdo vit dhe kanë kërcell druri.  Në kuptimin më të gjerë, barishtet mund të jenë barishtore shumëvjeçare, por edhe pemë,  nënshkurre,  ] shkurre,  njëvjeçare,  liana,  ] fier, [1  myshqe,  1] alga,   likenet,  dhe kërpudhat .  Herbalizmi mund të përdorë jo vetëm kërcellet dhe gjethet, por edhe frutat, rrënjët, lëvoren dhe mishrat e dhëmbëve.  Prandaj, një përkufizim i sugjeruar për një barishte është një bimë që është e dobishme për njerëzit,  edhe pse ky përkufizim është problematik pasi mund të mbulojë shumë bimë që zakonisht nuk përshkruhen si barishte.

 Historia 
Filozofi i lashtë grek Theophrastus e ndau botën bimore në pemë, shkurre dhe barishte.  Bimët u konsideruan në tre grupe, përkatësisht barishte në tenxhere (p.sh. qepë), barishte të ëmbla (p.sh. trumzë) dhe barishte sallate (p.sh. selino e egër).  Gjatë shekullit të shtatëmbëdhjetë, ndërsa mbarështimi selektiv ndryshoi madhësinë dhe shijen e bimëve nga bima e egër, barishtet e vazove filluan të quheshin perime pasi ato nuk konsideroheshin më të përshtatshme vetëm për tenxhere. 

Botanika dhe studimi i bimëve ishte, në fillimet e saj, kryesisht një studim i përdorimeve farmakologjike të bimëve. Gjatë Mesjetës, kur teoria humorale udhëhiqte mjekësinë, mendohej se ushqimet, që zotëronin cilësitë e tyre humorale, mund të ndryshonin temperamentin humoral të njerëzve. Majdanozi dhe sherebela shpesh përdoreshin së bashku në gatimin mesjetar, për shembull në lëngun e pulës, i cili kishte krijuar një reputacion si një ushqim terapeutik në shekullin e 14-të. Një nga salcat më të zakonshme të epokës, salca jeshile, bëhej me majdanoz dhe shpesh edhe sherebelë. Në një recetë të shekullit të 14-të të regjistruar në latinisht "për zotërit, për të rregulluar temperamentin e tyre dhe për t'u hapur oreksin" salca jeshile shërbehet me një pjatë me djathë dhe të verdha të plota veze të ziera në verë të lagur me barishte dhe erëza. 

 Riprodhimi 
Barishtet shumëvjeçare zakonisht riprodhohen nga prerjet e kërcellit, ose prerjet e drurit të butë të rritjes së papjekur, ose prerjet e drurit të fortë ku lëvorja është gërvishtur për të ekspozuar shtresën e kambiumit . Një prerje zakonisht do të jetë afërsisht 3 deri në 4 inç në gjatësi. Rrënjët e bimëve mund të rriten nga kërcelli. Gjethet hiqen nga pjesa e poshtme deri në gjysmën përpara se prerja të vendoset në mjedisin e rritjes ose të rrënjoset në një gotë me ujë. Ky proces kërkon lagështi të lartë në mjedis, dritë të mjaftueshme dhe nxehtësi të zonës së rrënjës. 

 Përdorimet 

 Kulinaria 
parapamje| Një tufë trumzë ( <i id="mwoQ">Thymus</i> )
Bimët e kuzhinës dallohen nga perimet në atë që, si erëzat, ato përdoren në sasi të vogla dhe i japin shije më tepër se sa lëndë ushqimore . 

Bimët mund të jenë shumëvjeçare si trumza, rigon, sherebelë ose livando, bienale si majdanozi, ose njëvjeçare si borziloku . Bimët shumëvjeçare mund të jenë shkurre të tilla si rozmarina ( Rosmarinus officinalis ), ose pemë të tilla si dafina ( Laurus nobilis ) - kjo është në kontrast me bimët botanike, të cilat sipas përkufizimit nuk mund të jenë bimë drunore. Disa bimë përdoren si barishte dhe erëza, të tilla si barërat e këqija të koprës dhe farat e koprës ose gjethet dhe farat e koriandrit . Ka edhe disa barishte, të tilla si ato të familjes së nenexhikut, që përdoren si për qëllime kulinare ashtu edhe për qëllime mjekësore.

Perandori Karli i Madh (742–814) përpiloi një listë me 74 barishte të ndryshme që do të mbilleshin në kopshtet e tij. Lidhja midis bimëve dhe shëndetit është e rëndësishme tashmë në Mesjetën Evropiane-- Forma e Cury (që është "gatimi") promovon përdorimin e gjerë të bimëve, duke përfshirë në sallata, dhe pretendon në parathënien e saj "pëlqimin dhe këshillën e mjeshtër të fizikës dhe filozofisë në oborrin e mbretit”. 

Disa barishte mund të futen në ujë të vluar për të bërë çajra bimor (të quajtur edhe tisane).   Zakonisht përdoren gjethet, lulet ose farat e thara, ose përdoren barëra të freskëta.  Çajrat bimor priren të bëhen nga barishte aromatike,  mund të mos përmbajnë tanine ose kafeinë,  dhe zakonisht nuk përzihen me qumësht.  Shembujt e zakonshëm përfshijnë çajin e kamomilit,  ose çajin e nenexhikut .  Çajrat bimorë përdoren shpesh si burim relaksi ose mund të shoqërohen me rituale. 

 Mjekësia 
Bimët barishtore u përdorën në mjekësinë parahistorike . Që në vitin 5000 p.e.s., provat që sumerët përdornin barishte në mjekësi ishin të shkruara në kuneiform.  Në vitin 162 të erës sonë, mjeku Galen ishte i njohur për sajimin e ilaçeve të ndërlikuara bimore që përmbanin deri në 100 përbërës. 

Disa barëra përmbajnë fitokemikale që kanë efekte në trup. Mund të ketë disa efekte kur konsumohen në nivele të vogla që karakterizojnë "erëza" e kuzhinës dhe disa barishte janë toksike në sasi më të mëdha. Për shembull, disa lloje të ekstrakteve bimore, të tilla si ekstrakti i kantarionit ( Hypericum perforatum ) ose i kava ( Piper methysticum ) mund të përdoren për qëllime mjekësore për të lehtësuar depresionin dhe stresin.  Megjithatë, sasi të mëdha të këtyre bimëve mund të çojnë në mbingarkesë toksike që mund të përfshijë komplikime, disa të një natyre serioze, dhe duhet të përdoren me kujdes. Komplikimet mund të shfaqen edhe kur merren me disa barna me recetë.

Barërat janë përdorur prej kohësh si bazë e mjekësisë bimore tradicionale kineze, me përdorim që daton që në shekullin e parë të erës sonë dhe shumë më parë. Në Indi, sistemi medicinal Ayurveda bazohet në barishte. Përdorimi medicinal i bimëve në kulturat perëndimore i ka rrënjët në sistemin e shërimit elementar të Hipokratit (grek), i bazuar në një metaforë shëruese elementare kuaternare. Herbalistë të famshëm të traditës perëndimore përfshijnë Avicenna (persisht), Galen (romake), Paracelsus (zviceran gjerman), Culpepper (anglisht) dhe mjekët eklektikë të prirur botanik të Amerikës së shekullit të 19-të/fillimit të shekullit të 20-të ( John Milton Scudder, Harvey Wickes Felter, John Uri Lloyd ). Farmaceutikët modernë e kishin origjinën e tyre në ilaçet e papërpunuara bimore, dhe deri më sot, disa ilaçe ende nxirren si përbërës të fraksionuar/izoluar nga barishtet e papërpunuara dhe më pas pastrohen për të përmbushur standardet farmaceutike.

Ekziston një shënim i datës 1226 për '12d për Roses për Dhomën e Baronit dhe në 1516 për lulet dhe nxitimet për dhomat për henry the 9th 

Disa barëra përmbajnë veti psikoaktive që janë përdorur për qëllime fetare dhe rekreative nga njerëzit që nga epoka e hershme e Holocenit, veçanërisht gjethet dhe ekstraktet e bimëve të kanabisit dhe kokas . Gjethet e bimës koka janë përtypur nga njerëzit në shoqëritë veriore të Peruanit për më shumë se 8000 vjet,  ndërsa përdorimi i kanabisit si një substancë psikoaktive daton në shekullin e parë të erës sonë në Kinë dhe Afrikën veriore. 

Popujt indigjenë australianë zhvilluan " ilaçin e shkurreve " bazuar në bimët që ishin lehtësisht të disponueshme për ta. Izolimi i këtyre grupeve nënkuptonte se mjetet juridike të zhvilluara ishin për sëmundje shumë më pak serioze sesa sëmundjet perëndimore që ata morën gjatë kolonizimit. Barë të tilla si nenexhiku i lumit, dreqi dhe eukalipt përdoreshin për kollën, diarrenë, temperaturën dhe dhimbjet e kokës. 

 Rituali 
Barërat përdoren në shumë fe . Gjatë epokës së manastirit, murgjit do të kultivonin barishte së bashku me perimet, ndërsa të tjerët do të liheshin mënjanë në një kopsht fizik për qëllime specifike.  Për shembull, mirrë ( Commiphora myrrha ) dhe temjani (specia Boswellia ) në fenë helenistike, nëntë barishtet e bukura në paganizmin anglo-sakson, gjethet e neem ( Azadirachta indica ), gjethet e baelit ( Aegele marmelos ), borziloku i shenjtë ose tulsi ( Ocimum ), shafran i Indisë ose "haldi" ( Curcuma longa ), kanabis në hinduizëm dhe sherebelë e bardhë në Wicca . Rastafari gjithashtu e konsideron kanabisin si një bimë të shenjtë.

Shamanët siberianë përdorën barishte edhe për qëllime shpirtërore. Bimët mund të përdoren për të nxitur përvoja shpirtërore për ritet e kalimit, të tilla si kërkimet e vizionit në disa kultura vendase amerikane . Cherokee përdorin sherebelën e bardhë dhe kedrin për pastrimin shpirtëror dhe njollosjen .

 Kozmetikë 
Fillimisht ka pasur gjithmonë dyshime në shoqëritë e lashta, veçanërisht në mediumin skeptik të traditave perëndimore, për sa i përket efikasitetit të ilaçeve bimore. Përdorimi i kozmetikës bimore daton rreth gjashtë shekuj më parë në vendet evropiane dhe perëndimore. Përzierjet dhe pastat shpesh thuheshin për të zbardhur fytyrën. Gjatë viteve 1940, kozmetika bimore mori një kthesë me ngjyrën e kuqe të buzëve në zhvillim, me çdo vit që fitonte një të kuqe më intensive. Kozmetikët bimorë vijnë në shumë forma, të tilla si kremëra për fytyrën, skrab, buzëkuq, aromë natyrale, pluhura, vajra trupi, deodorantë dhe krem kundër diellit. Ato aktivizohen përmes epitelit të gjëndrave dhjamore për ta bërë lëkurën më të zhdërvjellët. Vajrat Ayurvedic përdoren gjerësisht në Indi, të çmuar për vetitë e tyre natyrore që japin shëndet. 

Një metodë dhe ndoshta më e mira, e përdorur për nxjerrjen e vajrave natyralë nga barishtet për të bërë buzëkuq është kromatografia e ndarjes . Procesi përfshin ndarjen në tretësirë ujore dhe më pas injektimin e ngjyrës nën presion.

 Të tjera 
Barërat e bardha janë të shpërndara (të shpërndara) në dyshemetë e banesave dhe ndërtesave të tjera. Bimë të tilla zakonisht kanë erë aromatike ose astringente, dhe shumë prej tyre shërbejnë edhe si insekticide (p.sh. për të larguar pleshtat) ose dezinfektues. Për shembull, ëmbëlsira livadhe ( Filipendula ulmaria ) nganjëherë shpërndahej nëpër dysheme në Mesjetë për shkak të erës së saj të ëmbël. 

 Shih edhe 
 Flora
 Bimët
 Erëzat
 Botanika
 Bimët barishtore

 Referime 

Kategoria:Barishte