Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike

Provincat e Indisë, më parë Presidencat e Indisë Britanike dhe akoma më herët, qytetet presidenciale, ishin ndarjet administrative të Sundimit Britanik në Nënkontinentin Indian. Kolektivisht, ato quheshin India Britanike. Ato ekzistuan, në një formë ose një tjetër, mes viteve 1612 dhe 1947, të ndara konvencionalisht në tre periudha historike:

Midis viteve 1612 dhe 1757 Kompania Britanike e Indisë Lindore krijoi emporet ( qendra tregtimi) në mjaft vende, kryesisht në Indinë bregdetare, me lejen e perandorëve mogulë, Perandorisë Maratha ose sunduesve vendorë. Rivalët e saj ishin kompanitë tregtare Portugeze, Daneze, Hollandeze dhe Franceze. Nga mesi i shekullit të XVIII, tre qytete presidenciale: Madrasi, Bombei dhe Kalkuta ishin rritur në madhësi.
Gjatë Periudhës së Sundimit të Kompanisë së Indisë Lindore, 1757–1858, gradualisht Kompania fitoi sovranitet mbi mbi pjesë të mëdha të Indisë, tashmë të quajtura "presidenca". Megjithatë, ajo u vu gjithmonë e më shumnë nën mbikqyrjen e Qeverisë Britanike, duke e ndarë në fakt sovranitetin me Kurorën Britanike, gradualisht duke i humbur privilegjet tregtare në të njëjtën kohë.
Duke pasuar Rrebelimin Indian të 1857-ës pushteti i mbetur i Kompanisë u transferua te Kurora Britanike. Nën Sundimin e Drejtpërdrejtë të Kurorës (1858–1947), kufijtë administrativë u zgjeruan duke përfshirë disa rajone të tjera të administruara nga Britania, si Burma e Epërme. Megjithatë, gjithmonë e më shumë, presidencat e pa-përshtatshme u ndanë në "provinca". 

"India Britanike" nuk përfshinte shumë shtete princërore që vazhduan të sundoheshin nga princa indianë, megjithëse nga shekulli XIX ishin nën suzeranitetin britanik; mbrojtja, marrëdhëniet me jashtë dhe komunikacionet e tyre u morën nga Britania dhe sundimi i tyre i brendshëm ishte i mbikëqyrur ngushtësisht. Në kohën e Aktit të Pavarësisë Indiane në 1947, zyrtarisht ishin 565 shtete princërore, megjithëse shumica ishin shumë të vegjël, pak prej tyre ishin shumë të mëdhenj. Ata përfshinin çerekun e popullsisë së Raxhit Britanik dhe dy të pestat e sipërfaqes së tij, me provincat që përfshinin pjesën tjetër.

India Britanike (1608–1947)
Në vitin 1608, autoritetet mogule e lejuan Kompaninë Angleze të Indisë Lindore të krijonte një ngulim të vogël tregtar në Surat (tani shteti indian i Guxharatit) që u bë qendra e parë e Kompanisë. Ai u ndoqë në vitin 1611 nga një emporium permanent në Maçilipatnam në Bregun e Koromandelit dhe në vitin 1612 Kompania iu bashkua kompanive të tjera tregtare europiane në tregtinë e Bengalit. Megjithatë, nga viti 1707 pushteti i Perandorisë Mogule u dobësua, në fillim me duart e Perandorisë Maratha ndërsa më vonë për shkak të pushtimit nga Persia (1739) dhe Afganistani (1761); pas fitores së Kompanisë Britanike të Indisë Lindore në Betejën e Plasejit (1757) dhe Betejën e Buksarit (1764)—të dyja brenda Presidencën e Bengalit të krijuar në vitin 1765—dhe shfuqizimin e sundimit vendas (nizamatit) në Bengal në vitin 1793, gradualisht Kompania filloi ti zgjeronte formalisht territoret e saj përgjatë gjithë Indisë. Nga mesi i shekullit të XIX dhe pas tre Luftrave Anglo-Maratha, Kompania e Indisë Lindore ishte bërë fuqia mbizotëruese politike dhe ushtarake në Azinë Jugore, ku territoret e saj mbaheshin nën besimin e Kurorës Britanike.

Sundimi i Kompanisë në Bengal (pas vitit 1793) u përfundua me Aktin e Qeverisjes Indiane të 1858-ës, të ndjekur nga ngjarjet e Rrebelimit të 1857-ës në Bengal. Në këtë mënyrë, e njohur si India Britanike, ajo u sundua drejtpërdrejt si një zotërim kolonial i Mbretërisë së Bashkuar dhe India u njoh zyrtarisht pas vitit 1876 si Perandoria Indo-Britanike. India ndahej në Indinë Britanike, rajonet që administroheshin drejtpërdrejtë nga Britania, me akte të krijuara dhe kaluara nga Parlamenti Britanik, dhe shtetet princërore, të sunduara nga princa vendas të sfondeve të ndryshme etnike. Këta sundues u lejuan të kishin një masë autonomie të brendshme në shkëmbim të njohjes së suzeranitetit të Britanisë. India Britanike përbënte një pjesë të rëndësishme të Indisë si në këndvështrimin e sipërfaqes ashtu dhe të popullsisë; në vitin 1910, për shembull, ajo mbulonte afërsisht 54% të sipërfaqes dhe përfshinte mbi 77% të popullsisë. Për më tepër, kishte enklava Portugeze dhe Franceze në India. Pavarësia nga sundimi britanik u arrit në vitin 1947 me formimin e dy shteteve, zotërimet e Indisë dhe Pakistanit, kjo e fundit përfshinte Bengalin Lindor, Bangladeshin e tanishëm.

Termi India Britanik përfshiu edhe Burmën për një kohë të shkurtër: duke filluar nga viti 1824, një pjesë e vogël e Burmës dhe në vitin 1886, pothuajse dy të tretat e saj ishin bërë pjesë e Indisë Britanike. Ky organizim zgjati deri në vitin 1937, kur Burma u njoh si një koloni e veçantë britanike. India Britanike nuk përfshin vende të tjera në rajon, si Sri Lanka (atëherë Cejloni), që ishte një koloni e Kurorës Britanike, ose Ishujt Maldive, që ishin një protektorat britanik. Në shtrirjen e saj më të madhe, në fillim të shekullit të XX, territori Indisë Britanike shtrihej deri në kufijtë e Persisë në perëndim; Afganistanit në veri-perëndim; Nepalit në veri, Tibetit në veri-lindje dhe Kinës, Indokinës Franceze dhe Siamit në lindje. Ajo përfshinte edhe Provincën e Adenit në Gadishullin Arabik.

Gjuhë zyrtare, përveç anglishtes, fillimisht nga viti 1773 deri në vitin 1836 ishte Pershishtja, pastaj në vend të saj u vendos gjuha hindustani/urduja që iu dha gjithashtu statusi zyrtar në pjesë të mëdha të Indisë Veriore, por edhe gjuhë të tjera popullore të Azisë Jugore si hindi, bengalishtja, tamilishtja etj.

Administrimi nën Kompaninë e Indisë Lindore (1793–1858)

Kompania Britanike e Indisë Lindore, që i formua në 31 dhjetor 1600, vendosi marrëdhënie tregtare me sunduesit indianë në Masulipatam në bregun lindor në vitin 1611 dhe në Surat në bregun perëndimor në vitin 1612. Kompania mori me qira një emporium vogël në Madras në vitin 1639. Bombei, që iu dha Kurorës Britanike nga Portugalia si pjesë e prikës së martesës së Katerinës së Braganzës në vitin 1661, nga ana tjetër iu dha Kompanisë së Indisë Lindore për tu mbajtur në kujdestari për Kurorën.

Ndërkohë, në Indinë Lindore, pas marrjes së lejes nga perandori mogul Shah Xhahan për të tregtuar në Bengal, Kompania krijoi emporin e parë në Hugli në vitin 1640. Pothuajse gjysmë shekulli më vonë, pasi perandori mogul Aurengzeb e detyroi Kompaninë të dilte nga Hugli për evazionin e saj fiskal, Job Charnock kishte marrë me qira tre fshatra të vegjël, më vonë të riemërtuar Kalkuta, në vitin 1686, duke e bërë atë qendrën e re të Kompanisë. {{efn|Simla ishte kryeqyteti veror i Qeverisë së Indisë Britanike, jo i Raxhit Britanik, d.m.th. por Perandorisë Indiano-Britanike duke përfshirë edhe principatat e vasale.}} Në mesin e shekullit të XVIII, tre ngulimet kryesore tregtare që përfshinin empore dhe fortesa, atëherë u quajtën Presidenca e Madrasit (ose Presidenca e Fortesës së Shën Gjergjit), Presidenca e Bombeit dhe Presidenca e Bengalit (ose Presidenca e Fortesës William)—e administruar secila nga një guvernator.

Presidencat

 Presidenca e Madrasit: krijuar në vitin 1640.
 Presidenca e Bombeit: qendra e Kompanisë Britanike të Indisë Lindore u zhvendos nga Surati në Bombei (Mumbai) në vitin 1687.
 Presidenca e Bengalit: e krijuar në vitin 1690.

Pas fitores së Robert Clive-it në Betejën e Plasejit në vitin 1757, Kompania e Indisë Lindore mbajti një qeveri kukull të një Navabi të Bengalit. Megjithatë, pas pushtimit të Bengalit nga Navabi i Udhit në vitin 1764 dhe mundjes së tij pasuese në Betejën e Buksarit, Kompania mori divanin e Bengalit, që përfshinte të drejtën për të administruar dhe mbledhur të ardhurat e tokës (tatim mbi rentën e tokës) në Bengal, rajoni i Bangladeshit Bengalit Perëndimo, Xharkandit dhe Biharit të sotëm duke filluar nga viti 1772 sipas traktatit të nënshkruar në vitin 1765. Në vitin 1773, Kompania mori Nizamatin e Bengalit ("ushtrimi i juridiksionit penal") dhe në vazhdim sovranitetin e plotë të Presidencës së zgjeruar të Bengalit. Gjatë periudhës nga viti 1773 deri në vitin 1785, ndryshoi shumë pak; përjashtimi i vetëm ishte shtimi i zotërimeve të raxhait të Benaresit në kufirin perëndimor të Presidencës së Bengalit dhe shtimin e Ishullit Salset në Presidencën e Bombeit.

Pjesë të Mbretërisë së Majsores u aneksuan në Presidencën e Madrasit pas përfundimit të Luftës së Tretë Anglo-Majsore në vitin 1792. Më pas, në vitin 1799, pas mundjes së Tipu Sulltanit në Luftën e Katërt Anglo-Majsore në Presidencën e Madrasit u përfshinë edhe më shumë pjesë nga territori i tij. Në vitin 1801, Karnatika, që kishte qenë nën suzeranitetin e Kompanisë, filloi të administrohej drejtpërdrejtë nga ajo si pjesë e Presidencës së Madrasit.

Provincat e reja
Në vitin 1851, zotërimet e gjera dhe në rritje të Kompanisë së Indisë Lindore përmes nënkontinentit ishin akoma të grupuara në vetëm katër territore kryesore:
Presidenca e Bengalit me kryeqytet në Kalkuta
Presidenca e Bombeit me kryeqytet në Bombei
Presidenca e Madrasit me kryeqytet në Madras
Provincat Veri-Perëndimore me selinë e zëvendës guvernatorit në Agra. Selia origjinale e guvernatorit ishte në Allahabad, pastaj në Agra nga viti 1834 deri në vitin 1868. Në vitin 1833, një akt i Parlamentit Britanik, Akti i Qeverisjes së Indisë i 1833-it shpallte ngritjen e Provincave të çeduara dhe pushtuara në Presidencën e re të Agrës dje caktonte një guvernator të ri për të, por plani nuk u zbatua dot ndonjëherë. Në vitin 1835 një tjetër akt i parlamentit, Akti Indian i Provincave Veri-Perëndimore i 1835-ës e riemërtonte rajonin Provincat Veri-Perëndimore, këtë herë të administruara nga një zëvendës guvernator, i pari prej të cilëve qe Sir Charles Metcalfe, që do të caktohej në vitin 1836.

Që nga koha e Kryengritjes Indiane të vitit 1857 dhe përfundimit të sundimi të Kompanisë, zhvillimet mund të përmblidhen si vijon:
 Presidenca e Bombeit: e zgjeruar pas Luftërave Anglo-Maratha.
 Presidenca e Madrasit: e zgjeruar nga Luftërat Karnatike dhe Luftërat Anglo-Majsore, në mesin e fundit të shekullit të XVIII.
 Presidenca e Bengalit: e zgjeruar pas Betejës së Plasejit (1757) dhe Betejës së Buksarit (1764) si dhe pas Luftës së Dytë dhe të Tretë Anglo-Maratha.
 Penangu: u bë një rezidencë brenda Presidencës së Bengalit në vitin 1786, Presidenca e Katërt e Indisë në vitin 1805, pjesë e Presidencës së Vendbanimeve të Ngushticave deri në vitin 1830, përsëri një rezidencë e Presidencës së Bengalit kur Vendbanimet e Ngushticave u shkëputën përfundimisht nga India Britanike në vitin 1867.
 Provincat e Ceduara dhe Pushtuara: të krijuara në vitin 1802 brenda Presidencës së Bengalit. Propozuar të riemërtoheshin Presidenca e Agrës nën një guvernator në vitin 1835, por të pa zbatuar.
 Axhmer-Mervara: ceduar nga Shindia e Gualiorit në vitin 1818 në përfundim të Luftës së Tretë Anglo-Maratha.
 Kurgu: aneksuar në vitin 1834.
 Provincat Veri-Perëndimore: të krijuara si një zëvendës guvernatoriat në vitin 1836 nga Provincat e Ceduara dhe Pushtuara.
 Sindi: aneksuar në Presidencën e Bombeit në vitin 1843.
 Provinca e Panxhabit: krijuar në vitin 1849 nga territoret e zaptuara në Luftën e Parë dhe të Dytë Anglo-Sikhe.
 Provinca e Nagpurit: krijuar në vitin 1853 nga shteti princëror i Nagpurit, i zaptuar sipas doktrinës së degradimit. U bashkua me Provincat Qëndrore në vitin 1861.
 Shteti i Udhit i aneksuar në vitin 1856 dhe në kështu i qeverisur deri në vitin 1905 si një komisioneri kryesore, si pjesë e Provincave Veri-Perëndimore dhe Udhit.

Administrimi nga Kurora (1858–1947)

Sfondi historik
Raxhi Britanik filloi me idenë e presidencave dhe qendrave të qeversisjes. Deri në vitin 1834, kur u formua Këshilli i Përgjithshëm Legjislativ, secila presidencë me guvernatorin dhe këshillin e saj kishte pushtetin të vendoste një kod të ashtuquajtur  për qeverisjen e saj. Kështu, çdo territor apo provincë që i shtohej nga pushtimet ose traktate në një presidencë u vu nën rregullat ekzistuese të presidencës përkatëse. Gjithësesi, në rastin e provincave që ishin marr por nuk ishin aneksuar në ndonjë nga tre presidencat, stafi i tyre zyrtar mund të krijohej sipas dëshirës së guvernatorit të përgjithshëm dhe nuk qeverisej nga rregulloret ekzistuese të presidencave të Bengalit, Madrasit, ose Bombeit. Këto provinca u bënë të njohura si  dhe deri në vitin 1833 në këto vende nuk ekzistonte asnjë pushtet legjislativ. E njëjta gjë për dy llojet e menaxhimit të distrikteve. Kështu Ganxhami dhe Vizagapatami ishin distrikte .  përfshinin:
Provinca e Axhmerit (Axhmer-Mervara)
Shtetet e Cis-Sutlexhit
Territoret Saugor dhe Nerbuda
Kufiri Veri-Lindor (Assam)
Kuç Bihari
Kufiri Jug-Perëndimor (Çota Nagpuri)
Shteti Xhhansi
Provinca e Kumaonit

Provincat me rregullore
 Provincat Qëndrore: të krijuara në vitin 1861 nga Provinca e Nagpurit dhe Territoret Saugor dhe Nerbuda. Berari iu shtua provincës në vitin 1903 duke e riemërtuar Provincat Qëndrore dhe Berari në vitin 1936.
 Burma: Burme Poshtme e aneksuar në vitin 1852, u organizua si një provincë në vitin 1862, Burma e Sipërme u përfshi në vitin 1886. Të ndara nga India Britanike në vitin 1937 për tu administruar në mënyrë të veçuar nga Zora Burmeze e Qeverisë Britanike.
 Asami: i shkëputur nga Bengali në vitin 1874 si Provincë  e Kufirit Veri-Lindor. U përfshi në provincën e re të Bengalit Lindor dhe Asamit në vitin 1905. E riorganizuar si një provincë në vitin 1912.
 Ishujt Andaman dhe Nikobar: të organizuar si një provincë në vitin 1875.
 Baluçistani: i organizuar në një provincë në vitin 1887.

 Provinca e Kufirit Veri-Perëndimor: e krijuar në vitin 1901 nga distriktet veri-perëndimore të Provincës së Panxhabit.
 Bengali Lindor dhe Asami: krijuar në vitin 1905 nga ndarja e Bengalit, bashkë me provincën e mëparshme të Asamit. Ribashkuar prapë në vitin 1912 si Bengal, me pjesën veri-lindore të ri-organizuar si Provinca e Asamit.
 Provinca e Biharit dhe Orisës: e ndarë nga Bengali në vitin 1912. Ri-emërtuar Bihar në vitin 1936, kur Orisa u bë një provincë e veçantë.
 Delhi: i ndarë nga Panxhabi në vitin 1912, kur ai u bë kryeqyteti i Raxhit Britanik.
 Orisa: provincë e veçantë duke u shkëputur nga disa pjesë të Provincës së Biharit dhe Orisës dhe Provincës së Madrasit në vitin 1936.
 Sindi: i shkëputur nga Bombei në vitin 1936.
 Provinca Panth-Piploda: u bë një provincë në vitin 1942, nga territoret e çeduara nga një sundues vendas.

Provincat kryesore 
Në kapërcyell të shekullit të XX, India Britanike përbëhej nga tetë provinca që administroheshin ose nga një guvernator ose një zëvendës guvernator. Tabela në vijim liston sipërfaqen dhe popullsinë e tyre (por nuk përfshinë shtetet vendase në varësi): Gjatë ndarjes së Bengalit (1905–1912), ekzistoi një provincë e re zëvendës guvernatoriati, Bengali Lindor dhe Asami. Në vitin 1912, bashkimi u rikthye pjesërisht, me gjysmat lindore dhe perëndimore të Bengalit dhe rikrijimin e provincës së Asamit; gjithashtu u krijua një provincë e re zëvendës guvernatoriati, Provinca e Biharit dhe Orisës. Gjithashtu në këtë kohë kryeqyteti u zhvendos nga Kalkuta në Delhi.

 Provinca e Indisë Britanike  Sipërfaqja (në mijëra milje katrore)  Popullsia  Zyrtari kryesor administrativ Burma  170  9,000,000  Zëvendës-guvernatori Presidenca e Bengalit  151  75,000,000  Zëvends-guvernatori Presidenca e Madrasit  142  38,000,000  Guvernatori në Këshill Presidenca e Bombeit  123  19,000,000  Guvernatori në Këshill Provincat e Bashkuara të Agrës dhe Udhit  107  48,000,000  Zëvendës-guvernatori Provincat Qëndrore dhe Berari  104  13,000,000  Kryekomisioneri Panxhabi  138  20,000,000  Zëvendës-guvernatori Provinca e Asamit  49  6,000,000  Kryekomisioneri

Provincat minore 
Përveç provincave kryesore, kishte disa provinca që administroheshin nga një kryekomisioner:
 Provinca minore  Sipërfaqja (në mijëra milje katrorë)  Popullsia (në mijëra banorë)  Zyrtari kryesor administrativProvinca e Kufirit Veri-Perëndimor  16  2,125  Kryekomisioner Baluçistani  46  308  Agjenti politik britanik në Baluçistan shërbente si kryekomisioner  Provinca e Kurgut  1.6  181  Rezidenti britanik në Majsore shërbente si kryekomisioner  Axhmer-Mervara  2.7  477  Agjenti politik britanik në Raxhputana shërbente si kryekomisioner  Ishujt Andaman dhe Nikobar  3  25  Kryeomisioneri

Adeni
 Pasi Vendbanimi i Adenit, një varësi e Presidencës së Bombeit nga viti 1839 deri në vitin 1932; u bë një provincë kryekomisioneri në vitin 1932; u nda nga India duke u kthyer në Koloninë e Kurorës në Aden në vitin 1937.

Ndarja dhe pavarësia (1947)
Në kohën e pavarësisë së nënkontinentit në 1947, India Britanike kishte 17 provinca:

 Axhmer-Mervara
 Ishujt Andaman dhe Nikobar
 Provinca e Asamit
 Baluçistani
 Presidenca e Bengalit
 Provinca e Biharit
 Presidenca e Bombeit
 Provincat Qëndrore dhe Berari
 Provinca e Kurgut
 Delhi
 Presidenca e Madrasit
 Provinca e Kufirit Veri-Perëndimor
 Provinca e Orisës
 Provinca e Panth-Piplodës
 Provinca e Punxhabit
 Provinca e Sindit
 Provincat e Bashkuara

Deri në Ndarjen e Indisë Britanike në zotërimet e Indisë dhe Pakistanit, njëmbëdhjetë provinca (Axhmer-Mervara-Kekri, Ishujt Andaman dhe Nikobar, Bihari, Bombei, Provincat Qëndrore dhe Berari, Kurgu, Delhi, Madrasi, Panth-Piploda, Orisa dhe Provincat e Bashkuara) iu bashkuan Indisë, tre (Baluçistani, Provinca e Kufirit Veri-Perëndimor dhe Sindi) iu bashkuan Pakistanit, ndërsa tre të mbeturat (Panxhabi, Bengali dhe Assami) u ndanë mes Indisë dhe Pakistanit.

Në vitin 1950, pasi u adoptua Kushtetuta e re Indiane, provincat e Indisë i zëvendësuan nga ri-ndarja e shteteve dhe territoreve të bashkuara. Pakistani, megjithatë, i mbajti pesë provincat e tij, një nga të cilat, Bengali Lindor, u riemërtua Pakistani Lindor në vitin 1956 dhe që në vitin 1971, do të shpallej shteti i pavarur i Bangladeshit.

Shiko gjithashtu
 Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore
 Raxhi Britanik
 Amerika Britanike
 Inditë Perëndimore Britanike
 Perandoria Britanike
 India Koloniale
 India Daneze
 India Hollandeze
 Inditë Lindore Hollandeze
 India Franceze
 India Portugeze
 Perandoria Portugeze
 Perandoria Maratha
 Perandoria Mogule

Shpjegime

 Referime 

 Bibliografia 







































Lidhje të jashtme

 Statistical abstracts relating to British India, from 1840 to 1920 at uchicago.edu
 Digital Colonial Documents (India) Homepage at latrobe.edu.au
 Collection of early 20th century photographs of the cities of Bombay, Calcutta, and Madras with other interesting Indian locations from the magazine, India Illustrated, at the University of Houston Digital Library 
 Coins of British India

Kategoria:Indi
Kategoria:Pakistan
Kategoria:Bangladesh
Kategoria:Kolonializmi Britanik në Azinë Jugore
Kategoria:Historia e Azisë Jugore