Mitologjia gjeorgjiane

Mitologjia gjeorgjiane (  ) i referohet mitologjisë së gjeorgjianëve parakristianë ( /kʌrtˈvɛliənz/ ; gjeorgjiane : ქართველები, romanizuar : kartvelebi, shqiptuar [ˈkʰaɾtʰvelebi] ), një grup etnik autokton Kaukazian me origjinë nga Gjeorgjia dhe Kaukazi Jugor . Mitologjia e popujve kartvelian besohet nga shumë studiues se ka qenë pjesë e feve të mbretërive të Diauehi, Colchis dhe Iberia.

Ndikimet e mëvonshme përfshijnë mitologjitë e grekëve të lashtë, popujve vainakh  dhe iranianëve – të mbiemrit që përfshin të dy sistemet e besimit të nomadëve iranianë veriorë, skithëve dhe sarmatëve (të ruajtur ende në një farë mase në mitologjinë e tyre pasardhësit e Osetëve ) dhe ajo e fesë Zoroastriane të Perandorisë së Lashtë Persiane, e cila ka lënë një trashëgimi të qëndrueshme midis kombeve të Kaukazit. (Shih gjithashtu fetë iraniane ) 

Mitet dhe legjendat gjeorgjiane ruhen kryesisht si përralla popullore, shumë prej tyre përfundimisht shkrihen me legjendat e krishtera pas kristianizimit të Gjeorgjisë shtatëmbëdhjetë shekuj më parë. Megjithatë, ungjillizimi i Gjeorgjisë nuk ishte aspak uniform. Ndërsa popullsitë e ultësirës përqafuan krishterimin në shekullin e pestë, malësorët e luginave malore në vargmalin e Kaukazit të Madh u konvertuan rreth dhjetë shekuj më vonë - dhe vetëm sipërfaqësisht. Mbijetimet e besimeve dhe praktikave pagane në rrafshnaltat gjeorgjiane janë pra, kuptohet, ndikuar shumë nga krishterimi, i mungon uniteti mitologjik dhe në thelb folklorik.  



 Miti i krijimit Khevsur/Pshav (Gjorgjia verilindore) 
Në fillim ekzistonte vetëm kryezoti (morige God) dhe motra e tij. Ajo e bëri atë të pakënaqur, kështu që ai e mallkoi atë. Motra u bë një demon. Për çdo gjë të mirë që kreu zoti krijoi, Demoni krijoi një gjë të keqe për ta kundërshtuar/kundërshtuar atë. Edhe gratë ishin një krijesë e Demonit, siç ishin demonët më të vegjël (  , ndërsa njerëzit dhe perënditë më të vogla ishin krijime të Morige Ghmertit. Zotat më të vegjël u lodhën në luftën e tyre të pandërprerë me demonët dhe ikën në botën e sipërme të Zesknelit (zesknel), duke lënë pas burrat. Megjithatë, burrave u mungonte fuqia për t'i rezistuar demonëve, pra perëndive më të vogla (    – shih më poshtë) i gjuajti demonët dhe i çoi nën tokë në botën e nëndheshme të Kvesknelit. Demonët lanë pas tyre gratë që, si ata, ishin pjesë e krijimit të lig. 

Kështu, burrat dhe gratë janë vetëm emanime ose zëvendësues të perëndive lart dhe demonëve poshtë, respektivisht. I njëjti parim vlen për të gjitha gjërat e krijuara: entitetet dhe substancat e universit ndahen në dy seri antagoniste, njëra e egër dhe demonike, tjetra shoqërore dhe hyjnore. Të vetmet entitete ose substanca që janë vërtet reale janë ato të botës së sipërme të Zesknelit dhe të botës së poshtme të Kvesknelit. Bota e mesme e banuar nga njerëzit është kështu vetëm një vend kalimi dhe takimi, dhe qeniet që e popullojnë atë nuk kanë asnjë thelb në vetvete, duke qenë vetëm emanacione të botëve hyjnore ose nëntokësore, ose përndryshe bashkimet e tyre. 

 Kozmologjia 
Në mitologjinë gjeorgjiane parakristiane, universi perceptohet si një sferë . Ai përfshin tre botë ose nivele, të njohura si skneli (sknel):

 Zeskneli (zesknel) – bota më e lartë dhe shtëpia e perëndive. E bardha është ngjyra e Zesknelit.
 Toka - bota e mesme, shtëpia e të vdekshmëve. Qendra e saj ndahet në dy rajone, të përparme ( tsina samkaro, წინა სამყარო; ose tsinaskneli, წინა სკნელი) dhe e pasme ( ukana samkaro, prapaა სამყარო; ose ukana skneli, fundit); – përtej të cilit tokat e Tokës ndahen nga shtatë ose nëntë male (ose dete), të cilat një hero mund t'i përshkojë vetëm duke iu nënshtruar fillimisht një transformimi shpirtëror (i njohur si gardatsvaleba (გარდაცვალება) - që është gjithashtu fjala për "vdekjen") dhe duke kërkuar ndihmën e kafshëve magjike, si Paskunji, Rashi e të tjera. E kuqja është ngjyra e kësaj bote.
 Kveskneli - bota ose nëntoka më e ulët, e banuar nga zogjtë, gjarpërinjtë dhe demonët. E zeza është ngjyra e Kvesknelit.

 Praktika të tipit shamanik 

Në traditën gjeorgjiane malore, Kadagi është shpesh shikuar si një lidhës mes botës materiale dhe botës së shpirtit. Ata janë konsideruar si mediatore mes njërëzve dhe hyjnive të vogla, të cilat janë të specializuara për disa aspekte të jetës së tyre, siç janë shëndeti, fati, apo mbrojtja. Kadagu shpesh zbret në ekstazë, duke u lidhur me botën e së panjohurit dhe duke sjellë parashikime dhe udhëzime të rëndësishme për komunitetin.Kadagi ka një rol të rëndësishëm në jetën fetare dhe të shoqërisë së gjeorgjianëve malorë. Ata janë të respektuar dhe të kërkuar për diçka të quajtur "gjuhë Hat'i", një formë e komunikimit të fshehtë dhe të shenjtë me botën e hyjnive. Për shumë njerëz, Kadagi përfaqëson një udhëheqës shpirtëror dhe një burim i diturisë së mbinatyrshme dhe të harruar. Rreth tyre mbizotëron një aura e përgjegjësisë dhe ndjenja e bindjes ndaj vullnetit të hyjnive lokale. Kadagi përjeton rrjedha të ngjarjeve në mënyrë të veçantë dhe ka aftësinë për të shpjeguar misteret e jetës dhe të botës së padukshme. Besojnë se nëpërmjet Kadagit, ata mund të ndërtojnë një lidhje më të fortë me botën shpirtërore dhe të zbulojnë të vërtetën e fshehur në veprimet dhe rrethanat e tyre të jetës. Lloj i dytë i praktikuesve të tipit shamanik (ekskluzivisht femër) ishte Mesultane - fjala që rrjedh nga suli gjeorgjian 'shpirt'. Një mesultane – zakonisht një grua, ndonëse ndonjëherë e re sa një vajzë nëntëvjeçare – ishte një femër që zotëronte 'fakultetin për të vizituar përtej në shpirt'. Në momente të caktuara, këto femra do të zhyten në 'një letargji të thyer nga mërmërimat', pas së cilës zgjoheshin dhe përshkruanin 'udhëtimin' e tyre, duke ua komunikuar kërkesat e të vdekurve individëve të veçantë ose komunitetit në përgjithësi. Nga aftësia e tyre për të hyrë në këto shtete ekstazë ata do të merrnin nderime dhe prestigj. 

 Lista e qenieve të mbinatyrshme nga miti gjeorgjian 

 Zotat 

 Adgilis Deda (ადგილის დედა) – A goddess of fertility and livestock revered by the inhabitants of the mountainous areas of northeastern Georgia (such as Khevsureti) as the patroness of certain places and of travellers. She is portrayed as a beautiful lady with silver jewellery. She later became associated with the Virgin Mary when the area was converted to Christianity. Her name means "Mother of Locality".
 Ainina and Danina (აინინა და დანინა) – A pair of goddesses who are mentioned in <i id="mweQ">The Conversion of Kartli</i> and the mediaeval Georgian Chronicles.
 Elia (ელია) – The god of rain and thunder in Georgian mythology.
 Apsat (აფსათი) – A male god of birds and animals in Svan mythology.
 Shavkhan (შავხანი) – God of blacksmithing in Svan mythology.
 Bedis Mtserlebi (ბედის მწერლები) – Deities who write the fate of humans and all other spiritual beings with the help of their magic book. 
 Armazi (არმაზი) – Chief of the gods; central figure in the official religion of (Caucasian) Iberia (= Kartli) established by King Pharnavaz I of Iberia (4th century BC). According to the Life of Saint Nino an immense statue of Armazi – along with images of other deities and the temple that housed them – was destroyed by a storm of giant hailstones raised by the prayers of Saint Nino. Armazi is also the name of an ancient fortress near Mtskheta that dates from the same period. Various complementary strands of research suggest that the origins of this deity lie in a syncretism between conceptions of the Zoroastrian supreme being Ahura Mazda () and a native Georgian supreme lunar  deity (see also Tetri Giorgi below) – a regional variant of the Hittite moon god  Arma.
 Barbale (ბარბალე) – The goddess of cattle and poultry fertility, the sun, women's fertility, and healing.
 Batonebi (ბატონები) – Spirits of disease. Their name means "the masters". In modern use "Batonebi" is used as a term to refer to a small set of infectious diseases, that are often prominent among children (measles, chickenpox and few others) If anyone is infected by the Batonebi, following one tradition their family will prepare special food and candies, and place presents under trees to appease the Batonebi (Traditions vary, but general motif is for whole family to appease the sick child).
 Beri Bera (ბერი ბერა) – An agricultural god of fertility, harvests, and animals who is worshipped in eastern Georgia. His festival is held at the end of the year.
 Dali (დალი), Svanetian 'Dæl' – the goddess of the hunt. She was believed to have extraordinary beauty, with long golden hair and radiant white skin. She dwells high up in the mountains, in a shining golden cave  where she watches over and protects wild animals. She sometimes shares animals with hunters, as long as they respect her rules by not hunting more than their needed amounts or taking aim at animals that are her manifestations. In some myths, she will enter into a sexual relationship with a hunter, while warning him not to reveal their liaison  upon pain of death by causing him to fall to his death from a cliff, usually during a hunt  – the fate also of those who break promises they have made her. She is the mother of the hero Amiran.
 Gatsi and Gaim (გაცი და გაიმი) – Gods in the official Iberian pantheon according to the medieval annals.
 Ghmerti (ღმერთი) – The supreme divinity and the head of the pantheon of gods. He is the all-powerful Lord of the Universe and its Creator. He lives in the ninth sky, where he rules from a golden throne. His children include the moon (as his son), the sun (as his daughter), and the Ghvtis Shvilni who protect people against evil. He is also addressed as Morige Ghmerti (მორიგე ღმერთი, "God the Director") and Dambadebeli (დამბადებელი, "The Creator"). His name is later used to refer to God the Father in Christian belief.
 Kamar (ყამარი) The daughter of the god of the sky. She is a symbol of divine fire. Her beautiful appearance caused Amiran to abduct her from heaven.
 Lamaria, also Lamara (ლამარია) – goddess of fertility, cattle, and the hearth
 Mamber (მამბერი) – The lord of wolves ( compare Ossetian Tutyr – see below under heading 'Tevdore' ), who was worshiped in Svaneti and other mountainous regions.
 Michpa (მიჭპა) – The patron god of cattle and other domestic animals who was worshiped in Svaneti during winter.
 Mindort Batoni (მინდორთ ბატონი) – The god of valleys, fields, and wild flowers. Humans have to ask his permission before exploring or attempting to cultivate the fruitful lands that make up his domain. His daughter, Mindort Brdzanebeli, is the beautiful goddess of flowers.
 Mindort Brdzanebeli (მინდორთ ბრძანებელი) – The goddess of flowers. She is the daughter of the god Mindort Batoni. She flutters over plants, feeding on their pollen.
 Ochopintre (ოჩოპინტრე) – A spirit of the forest and protector of wild animals. The first part of his name (ocho, ოჭო) is connected to the ancient pagan god Bochi, the second part (pintre, პინტრე) to the Greek god Pan. Born with the legs and horns of a goat, he assists the goddess Dali in herding the animals. Hunters usually made sacrifice in his name since no one could hunt the animals without his help. The fate of a person entering his forest was believed to be fully in his hands.
 Samdzimari (სამძიმარი) – demon-born goddess of fertility and oracles, seducer of men.
 Tamar (თამარი) – Goddess who enslaved the Morning Star and controlled the weather patterns; was called "eye of the earth" and rode a serpent.
 Tetri Giorgi (თეთრი გიორგი, "White George"), form of Saint George venerated in Kakheti, variously identified as a reflex of the ancient lunar god, and as a reflex of the ancient storm/weather god (Kopala).
 Tevdore (თევდორე) – God of agriculture and horses. After Christianization, he became associated with St. Theodore. In feudal times the special festival of Tedoroba was organised to honor him and ensure a bountiful harvest.
 Tskarishdida (წყარიშდიდა) – A mermaid-like goddess of rivers, lakes and fish, in Mingrelian folklore. She uses magic powers against humans.
 Zaden (ზადენი) – God of fertility in the official pantheon established by Pharnavaz I. He was believed to be as powerful as Armazi. He was added into the official pantheon by Parnajom in the second century BC, and had a statue of him erected at a fortress near Mt. Zedazeni, near Mtskheta. His statue was said to have been destroyed with the statues of other gods through the prayers of St. Nino. The worship of him declined after Christianization.

 Gjysëm perëndi, heronj dhe njerëz të shquar 

 Amiran (amiran) – Heroi mitik dhe titani, djali i Dalit. Ekuivalent i Prometheut grek. 
 Iakhsar (იახსარი) - Një hero mitik që ndihmoi Kopalën në aventurat e tij për të vrarë demonët dhe përbindëshat, dhe u hyjnizua dhe nderohej si një hyjni popullore. 
 Ghvtis Shvilni (ღვთის შვილნი, Fëmijët e Zotit ose Fëmijët e Gmertit) – Një grup gjysmëperëndish që mbronin njerëzit, siguruan prodhime të mira dhe qumësht, luftuan kundër devisëve dhe shtrigave kudiani. Amirani, Giorgi, Iakhsar dhe Kopala ishin midis tyre dhe ata luftuan përkrah Iakhsarit dhe Kopalës për të dëbuar devinjtë nga toka dhe për të ndihmuar Giorgin të sulmonte kështjellën e pathyeshme të kaxhive për të grabitur thesaret, bagëtinë dhe gratë e tyre.
 Kopala (კოპალა) - Një hero mitik, luftëtar i fuqishëm dhe vrasës demonësh - gjithashtu një zot rrufe. Ai dhe Iakhsar drejtojnë një fushatë për të përzënë në tokë devilët që po persekutojnë njerëzit në sferën e mesme. Armët e tij përfshijnë një topuz dhe një hark të hekurt të bërë për të nga perëndia farkëtar Pirkusha (pirkusha) (me të cilin krahasoni farkëtarin hyjnor Osetian Kurdalægon dhe çerkezin Tlepsh ).Vetëm ai ka fuqinë për të mposhtur demonët më kokëfortë, që besohet se rrëmbejnë shpirtin e një personi dhe shkaktojnë çmenduri, dhe, me këtë mjet, ai shëron ata që janë prekur nga marrëzia. 
 Kviria (კვირია) - Një hero dhe një bir i perëndive që shërbeu si ndërmjetës midis Ghmertit dhe njerëzimit. Ai thirret si mbrojtës i shoqërisë njerëzore dhe një instrument i drejtësisë hyjnore. Në disa rajone të Gjeorgjisë, ai besohej gjithashtu të ishte një hyjni e pjellorisë dhe të korrave, ndërsa në malet e Gjeorgjisë perëndimore ai adhurohej si hyjni suprem. Festivali i Kviratskholovba (კვირაცხოვლობა) festohej për ta nderuar atë,  ashtu si (supozimet e Marshall Lang ) ishin kultet dhe festat erotike dhe orgjiastike, të tilla si Berikoba dhe Murqvamoba, të festuara rregullisht deri në kohët e fundit midis Pshavs, Khevsurs, Svanët dhe fiset e tjera gjeorgjiane malore. Figurinat kurioze itifalike të zbuluara nga GD Filimonov në vendbanimin Kazbek në autostradën ushtarake të Gjeorgjisë mund të lidhen gjithashtu (supozon më tej Marshall Lang) me aspekte erotike të kultit të Kviria. Figurina të tilla kanë qenë subjekt i shumë debateve midis arkeologëve dhe antropologëve dhe shembuj vazhdojnë të dalin në dritë në pjesë të ndryshme të Gjeorgjisë, deri në lindje deri në Kakhetinë qendrore, në lidhje me gjetjet e kamave prej bronzi të tipit specifik kaketian, që datojnë midis shekulli i trembëdhjetë dhe i tetë pes Disa nga këto figurina itifalike ishin projektuar për t'u varur nga brirët e pijes . 
 Natsiliani (ნაწილიანი) - Njerëz që morën dhurata magjike ose shenja hyjnore ( ) nga perënditë. Shenjat e tyre zakonisht ndodhen në shpatullat e tyre dhe shkëlqejnë me dritë magjike, duke fuqizuar bartësit e tyre. Këto shenja duhet të mbahen të fshehura, pasi bartësit e tyre do të humbasin fuqitë e tyre nëse i zbulojnë. 

 Shpirtrat, krijesat dhe qeniet e tjera 
parapamje| “Tarielis shebma devebtan”. Një miniaturë nga Mamuka Tavakalashvili nga dorëshkrimi i Shota Rustaveli " Kalorësi në lëkurën e Panterës ". H599. 199r. Qendra Kombëtare e Dorëshkrimeve, Tbilisi, Gjeorgji

 <b id="mwAT4">Ali</b> (ალი) – A type of Lilith-like demon that afflicts pregnant women, the elderly, and infants who happen to stumble into remote woods, caves, and ruins. Alis can be male or female (the females being known as alkali); male alis generally appear monstrous, while female alis can shift between tempting beauty and hag-like ugliness."Georgia: Past, Present, Future..." rustaveli.tripod.com. Retrieved 2019-11-06. Their name may be related to the word for "flame" (ალი). This supernatural being occurs not only in the folklore of the Caucasus, but also in the folk beliefs of Iran, Central Asia and Mongolia and conceptions of its appearance may derive from folk memories of relict hominins (see also Almas (cryptozoology)).
 Devi (დევი) – Many-headed ogres whose heads can regenerate if any of them are cut off (compare Lernaean Hydra). These malevolent giants live in the underworld or in remote mountains, where they hoard treasure troves and keep their captives. In Georgian mythology, they live in a family, consisting usually of nine brothers. Bakbak-Devi (ბაყბაყ-დევი) was the strongest and the most powerful of the devis. To defeat them, heroes would outwit them by means of various tricks and games. Their name (a borrowing into the Kartvelian (language family) Georgian language from Indo-European) is related to that of the daevas of Zoroastrian and Persian mythology, derived in turn from Proto-Indo-European *deiu̯ó 'god'.
 Dobilni (translation: 'the ones who became sisters'; დობილნი) – disease-spreading spirits, appearing usually in the form of women, children or animals. Dobilni towers () were built in Khevsurian shrines to keep them at bay. Some Dobilni are benevolent, such as Princess Samdzimar (სამძიმარი) of Khevsureti legend, who is invoked for an easy childbirth, the birth of healthy children, and women's health in general. Benevolent Dobilni were also invoked at certain shrines in order to bless cattle and also for the protection of travellers.
 Gveleshapi (, in ancient sources გველ-ვეშაპი – Snake-whale) – Evil serpent that ruled and lived in lakes, rivers, and water sources (compare Nāga). In folklore, they were associated with water-related disasters, and heroes fought against them. (See also Serpent (symbolism).
 Kaji (ქაჯი) – A race of spirits who are often portrayed as magic-wielding, demonic metal-workers ( compare Sons of Ivaldi ). They lived in Kajeti (ქაჯეთი), and had magic powers that they used against humans. Land kajis were malevolent, while river and lake kajis were friendly to humans. Female kajis were beautiful, and they either seduced heroes or helped them in their quests. They appear prominently in Shota Rustaveli's Vepkhistkaosani (ვეფხისტყაოსანი), in which the Kajis abduct Princess Nestan-Darejan and fight the heroes at Kajeti fortress, although Rustaveli euhemerises them, portraying them, not as a race of supernatural beings, but a tribe of human wizards (albeit wizards of awe-inspiring power). The Kajis also feature in The Snake-eater by another celebrated Georgian poet, Vazha-Pshavela, in which they appear as the preparers of a stew of snake-meat that confers occult wisdom on the hero, Mindia (compare The White Snake). Their name is related to the Armenian storm and wind spirits, the kaj (Armenian: քաջ, k'aǰ; plural: քաջք k'aǰk').
 Kudiani (კუდიანი) – A type of hideous hunchbacked witch, having large teeth and a tail, from the latter of which her name is derived (kudi, კუდი, "tail"). Kudianis can disguise themselves as humans in order to bewitch them. The leader of the kudianis, Rokap (როკაპი), often summons them to a special mountain (compare Brocken, Łysa Góra, Lysa Hora (Kiev) and Lysa Hora (folklore)) where they hold a festival similar to the European Walpurgis Night.
 Matsil (მაცილი) – Evil spirits from the underworld that plague travelers and hunters. Folk tales refer to Kopala's efforts to defeat them.
 Mgebri (მგებრი) - From mountain regions of east Georgia, a spirit of a dying person's passed male relative, sent from the afterlife back to the mortal world to be the first to greet their dying family member when they pass. Normally a Mgebri will be the person's close family member, most often the mother's brothers. The Mgebri appear as young lads, some on horses, some on foot. They have to lead the way into the spirit world, or the deceased person won't be able to enter it. 
 Ochokochi (ოჩოკოჩი) – A forest being in Mingrelian folklore who comes into conflict with hunters. Instead of hair on his chest, he has a protuberance in the form of a pointed bone or a stone axe, which he uses to kill passersby by embracing them. He often chases Tkashmapa, the beautiful Queen of the Forest, out of lust, but his uncouth advances are just as often thwarted by mortal hunters (with the worthiest of whom she prefers, on occasion, to mate).
 Paskunji (ფასკუნჯი) – A phoenix-like being who helps heroes and humans. He lives in the underworld, and fights the serpents there. Heroes summoned him by burning one of his feathers, and he could transport them to other places and heal wounds and illnesses. In certain other myths, by contrast, paskunjis are portrayed as being hostile to humans and to have persecuted them.
 Q'ursha (ყურშა) – A legendary hunting dog associated with various mythological figures including Dali and Amirani.
 Rashi (რაში) – A magical winged horse (compare Pegasus, Buraq, Tulpar, Chollima and Rakhsh). There are three types of rashis: land rashis are well disposed to heroes and humans and could perceive the future; sea rashis are more hostile, but can take humans to the bottom of the sea, while their milk was believed to cure many illnesses; and heavenly rashis have wings and can breathe fire, and are difficult to subdue yet loyal to their owners. Kourkik Challaly, a similar magical, fiery, winged horse plays a large part (as the wise and faithful steed of successive generations of heroes) in the Armenian epic poem Daredevils of Sassoun. Like the sea rashis, Kourkik Challaly is first encountered underwater – in this instance at the bottom of an enchanted lake.
 Rokap (როკაპი) – An evil spirit, leader of the Kudiani (witches). Ghmerti punished him by chaining him to a column under the earth, where he devours human hearts brought to him by the Kudiani . Every year, he tries to free himself, but he always fails.
 T'q'ashmapa (ტყაშმაფა) is a forest entity in Mingrelian folklore. In most tales she appears as a pale woman with very long white hair, her dress and accessory (if she wears any) is also all white. She is very strong as well as vicious and violent when displeased. She seeks out men - has a preference for virgin lads - and tries to make them her lovers. Those who refuse will suffer heavy beating and other kinds of physical abuse at her hands.Tsanava, Apolon (1992). ქართული მითოლოგია [Georgian Mythology] (in Georgian). მერანი.
Category:CS1 Georgian-language sources (ka)
Kategoria:Mitologjia sipas kulturës
Kategoria:Gjeorgji

 Shiko gjithashtu 

 Mitologjia armene
 Folklori i Azerbajxhanit
 Mitologji greke
 Mitologjia Osetiane
 Mitologji persiane
 Mitologjia sllave
 Mitologjia Vainakh

 Referime 

 Leximi më tej 



 Linqe te jashtme 

 Gjeorgjia: E kaluara, e tashmja, e ardhmja...