India Franceze

India Franceze, formalisht 
+ Zotërimet e Kompanisë Franceze të Indisë Lindore () 154px  164px Stema e Kompanisë me moton , që do të thotë "Dëshirojë të lulëzojë kudo që të shkojë"  Flamuri i Kompanisë Franceze të Indisë Lindore 336px India Franceze në kulmin e saj, 1741–1754 Themeluesi  Jean-Baptiste Colbert Selia  Lorient Periudha/koha  Ngjarja 1 shtator 1664  Themelimi i Kompanisë 1769  Shkrirë dhe përvetësuar nga Kurora Franceze 1785  Riformuar 1794  Falimentuar
(Ngulimet Franceze në Indi), ishte një koloni franceze që përfshinte pesë enklava të ndara gjeografikisht në Nënkontinentin Indian që fillimisht kishin qenë empore të Kompanisë Franceze të Indisë Lindore. Ata u përfshinë de fakto Republikën e Indisë në vitin 1950 dhe 1954. Enklavat ishin Pondiçéri, Karikali, Janami në Bregdetin e Koromandelit, Mahé në Bregdetin e Malabarit dhe Çandernagori në Bengal. Francezët zotëruan gjithashtu mjaft  (stacione të vogla ndihmëse tregtimi) brenda qyteteve të tjera, por pas vitit 1816, britanikët i refuzuan të gjitha pretendimet franceze për ato që nuk ishin ripushtuar.

Nga viti 1950, sipërfaqja e përgjithshme arrinte në , prej të cilave  i përkisnin territorit të Pondiçérit. Në vitin 1936, popullsia e përgjithshme e kolonisë arrinte në 298,851 banorë, nga të cilët 63% (187,870 banorë) jetonin në territorin e Pondiçérit.

 Sfondi 
Franca ishte fuqia e fundit e madhe detare europiane e shekullit të XVII që hyri në tregtinë e Indisë Lindore. Gjashtë dekada pas themelimit të Kompanisë Angleze dhe Holandeze të Indisë Lindore (përkatësisht në 1600 dhe 1602) dhe në një kohë kur të dyja kompanitë po shumëfishonin emporet (stacionet e tregtimit) në brigjet e Indisë, francezët nuk kishin akoma një kompani funksionale tregtare ose një vendosje të vetme permanente në Lindje.

Duke kërkuar të shpjegojnë hyrjen e vonë të Francës në tregtinë e Indisë Lindore, historianët përmendin rrethanat gjeopolitike si pozicioni i brendshmë kontinental i kryeqytetit francez, barrierat e shumta të brendshme doganore të Francës dhe perspektiva e tregtarëve të Francës për bregun atlantik, që kishin pak dëshirë për investime në shkallë të madhe të kërkuara për të zhvilluar një sipërmarrje funksionale tregtare me Inditë e largëta Lindore.

 Historia 
 Udhëtimet fillestare detare për në Indi (shekulli i XVI) 
Sipërmarrja e parë tregtare franceze për në Indi besohet se është zhvilluar në gjysmën e parë të shekullit të XVI, në mbretërimin e Fransuait I, kur dy anije u pajisën nga disa tregtarë të Rouenit për të tregtuar në detet lindore; ata u nisën nga Le Havre, por nuk u kthyen kurrë prapë. Në vitin 1604, u dekretuan letrat e patentës së një kompanie nga Henri IV, por projekti dështoi. Në vitin 1615 u nxorën prapë letrat e patentës franceze dhe dy anije shkuan në Indi, për tu kthyer vetëm njëra.

 (Kompania Franceze e Indisë Lindore) u formuan nën patronazhin e Kardinalit Richelieu (1642) dhe u rindërtua nga Jean-Baptiste Colbert (1664) kur ai dërgoi një ekspeditë në Madagaskar.

 Empori i parë në (1668) 
Në vitin 1667, Kompania Franceze e Indisë Lindore dërgoi një tjetër ekspeditë, nën komandën e François Caron (që u shoqërua nga një pers i quajtur Markara), që mbërriti në Surat në vitin 1668 dhe themeloi emporin e parë francez në Indi.

 Zgjerimi francez në Indi (1669-1672) 
Në vitin 1669, Markara arriti të krijonte një tjetër empor francez në Masulipatam. Në vitin 1672, francezët pushtuan Fortesën Shën Tomas, por u larguan nga Holandezët pas një rrethimi të gjatë dhe të kushtueshëm. Çandernagoreja (Çandanagari i tanishëm) u themeluan në vitin 1692, me lejen e navabit Shaista Khan, guvernatori mogul i Bengalit. Në vitin 1673, francezët morën zonën e Pondiçerrit nga kiladari i Valikondapuramit nën sulltanin e Bixhapurit dhe kështu u vendosën themelet e Pondiçerrit. Nga viti 1720, francezët kishin humbur emporet e tyre në Surat, Masulipatam dhe Bantam ndaj Kompanisë Britanike të Indisë Lindore.

 Themelimi i kolonisë në Pondiçerri (1673) 
Më 4 shkurt 1673, Bellanger de l'Espinay, një zyrtar francez, u strehua në rezidencën daneze në Pondiçerri, duke filluar kështu administrimin francez të Pondiçerrit. Në vitin 1674, François Martin, guvernatori i parë, nisi projekte ambicioze për ta shndërruar Pondiçerrin nga një fshat i vogël peshkatar në një qytet-port të lulëzuar. Megjithatë, francezët e gjetën veten në konflikt të vazhdueshëm me holandezët dhe anglezët. Në vitin 1693, holandezët e pushtuan Pondiçerrin dhe i shtuan fortifikimet. Francezët e rimorën qytetin në vitin 1699 nëpërmjet Traktatit të Rijsëijk-ut, të nënshkruar më 20 shtator 1697.

 Themelimi i kolonive në Janon (1723) dhe Karaikal (1739) 
Nga mbërritja e tyre deri në vitin 1741, objektivat e francezëve, si ato të britanikëve, ishin thjeshtë komerciale. Gjatë kësaj periudhe, Kompania Franceze e Indisë Lindore fitoi paqësisht Janamin (rreth  në veri-lindje të Pondiçerrit në Andra Pradesh) në vitin 1723, Mahen në Bregdetin e Malabarit në 1725 dhe Karaikalin (rreth  në jug të Pondiçerrit) në 1739. Në fillim të shekullit të XVIII, qyteti i Pondiçerrit ishte i vendosur në një model rrjetor dhe u zhvillua në mënyrë të konsiderueshme. Guvernatorë të aftë si Pierre Christophe Le Noir (1726–1735) dhe Pierre Benoît Dumas (1735–1741) e zgjeruan zonën e Pondiçerrit dhe e bënë atë një qytet të madh dhe të pasur.

 Ambiciet e themelimit të perandorisë franceze në Indi dhe humbja (1741–1754) 
Menjëherë pas mbërritjes së tij në vitin 1741, guvernatori më i famshëm i Indisë Franceze, Joseph François Dupleix, filloi të zhvillonte ambicien e një perandorie territoriale franceze në Indi megjithë sjelljen e theksuar të painteresuar të superiorëve të tij të largët dhe qeverisë franceze, që nuk donte të provokonte Britaninë. Ambiciet e Dupleix u përplasën me interesat britanike në Indi dhe një periudhë përplasjesh ushtarake dhe intrigash politike filluan dhe vijuan edhe në periudha të rralla kur Franca dhe Britania e Madhe ishin zyrtarisht në paqe. Nën komandën e Marquis de Bussy-Castelnau, ushtria e Dupleix kontrolloi në mënyrë të suksesshme zonën midis Hajderabadit dhe Kepit Komorin.

Gjithësesi, Robert Clive, një zyrtar britanik, mbërriti në Indi në vitin 1744 dhe i shtypi shpresat e Dupleix për të krijuar një perandori franceze në Indi. Pas një mundjeje dhe dështimit të bisedimeve të paqes, Dupleix u largua dhe u thirr në France në vitin 1754.

 Intrigat franceze kundër atyre britanike (1754–1871) 
Megjithë një traktati midis Britanisë dhe Francës që binin dakord për të mos ndërhyrë në punët rajonale indiane, intrigat e tyre koloniale vazhduan. Francezët e zgjeruan ndikimin e tyre në oborrin e navabit të Bengalit dhe e rritën veprimtarinë e tye tregtare në Bengal. Në vitin 1756, francezët e inkurajuan navabin Siraxh ud-Daulah për të sulmuar dhe pushtuar Fortesën Britanike William në Kalkuta. Kjo çoi në Betejën e Plasejit në vitin 1757, kur britanikët e mundën në mënyrë vendimtare navabin dhe aleatët e tij francezë, duke rezultuar në zgjerimin e fuqisë britanike mbi të gjithë provincën e Bengalit.

Në vijim, Franca dërgoi Lally-Tollendal për të rikuperuar zotërimet e humbura franceze dhe largimin e britanikëve nga India. Lally arriti në Pondiçerri në vitin 1758, pati disa suksesi fillestare dhe shkatërroi Fortesën Sankt David në distriktin e Kudalores në vitin 1758, por gabimet strategjike nga Lally çuan në humbjen e rajonit të Hajderabadit, Betejës së Vandivashisht dhe Rrethimin e Pondiçerrit në vitin 1760. Në vitin 1761, britanikët shkatërruan Pondiçerrin në hakmarrje për plaçkitjet franceze; i cili mbeti në rrënoja për katër vjet. Francezët tashmë humbën edhe zotërimet e tyre në Indinë Juguro.

Në vitin 1765, Pondiçerri iu rikthye Francës në përputhje me Traktatin e Parisit (1763) me Britaninë. Guvernatori Jean Law de Lauriston i vendosur për ta rindëruar qytetin në modelin e tij të mëparshëm dhe pas pesë muajsh u ndërtuan 200 shtëpi europiane dhe 2000 shtëpi tamile. Në vitin 1769, Kompania Franceze e Indisë Lindore, e pa aftë për ta mbajtur veten financiarisht, u shfuqizua nga Kurora Franceze, që mori administrimin e zotërimeve franceze në Indi. Gjatë 50 viteve të ardhshëm, Pondiçerri ndryshoi duar midis Francës dhe Britanisë rregullisht sipas luftërave dhe traktateve të tyre paqes.

Në vitin 1816, pas përfundimit të Luftërave Napoleonike, pesë ngulimet e Pondiçerrit, Çandernagores, Karaikalit, Mahes dhe Janamit dhe rezidencat në Maçilipatnam, Kozhikode dhe Surat iu rikthyen Francës. Pondiçerri kishte humbur shumë nga shkëlqimi i tij i mëparshëm, ndërsa Çandernagoreja ishte kthyer në një stacion të parëndësishëm në veri të metropolit britanik në rritje të shpejtë të Kalkutës. Guvernatorët pasues u përpoqën, me rezultate të përziera, për ta përmirësuar infrastrukturën, industrinë, ligjin dhe arsimin përgjatë 138 vjetëve pasues.

Me një dekret të 25 janarit 1871, India Franceze do të zhvillonte një Këshill të Përgjithshëm të zgjedhur () dhe këshillat e zgjedhur vendore (). Rezultatet e kësaj mase nuk ishin shumë të kënaqshme dhe kushtet dhe e klasat me të drejtë vote u modifikuan. Guvernatori qëndronte në Pondiçerri dhe ndihmohej nga një këshill. Kishte dy  (tribunale të shkallës së parë) (në Pondiçerri dhe Karikal) një  (Gjykatë Apeli, në Pondiçerri) dhe pesë  (gjykata të paqes). Prodhimi bujqësor konsistonte në oriz, kikirikë, duhan, arra beteli dhe perime.

 Lëvizja e Pavarësisë (shek. XVIII–XX) dhe bashkimi me Indinë (1954) 
Me pavarësinë e Indisë më 15 gusht 1947 përpjekja për bashkimin e Indisë Franceze me Raxhin e mëparshëm Britanik mori hov. Rezidencat në Maçilipatnam, Kozhikode dhe Surat iu çeduan Indisë më 6 tetor 1947. Një marrëveshje midis Francës dhe Indisë në vitin 1948 vendosi që zotërimet e mbetura franceze në Indi të vendosnin me anë të zgjedhjeve të ardhmen e tyre politike. Qeverisja e Çandernagores iu çedua Indisë më 2 maj 1950; ajo pastaj u bashkua me shtetin indian të Bengalit Perandimor më 2 tetor 1954. Më 1 nëntor 1954, katër enklavat e Pondiçerrit, Janamit, Mahes dhe Karikalit u transferuan de fakto te Bashkimi Indian dhe u bënë territor i bashkimit të Puduçerrit. Bashkimi de jure i Indisë Franceze me Indinë nuk u zhvillua deri në vitin 1962, kur Parlamenti i Francës në Paris e ratifikoi traktatin me Indinë.

 Miti i "perandorisë sonë të pamasë në Indi" 
Nga mesi i shekulli XIX e në vijim, në Francë u zhvillua besimi se pesë ngulime të vogëltha të rikuperuara nga Britania pas Luftërave Napoleonike ishin mbetje të "perandorisë së pamasë" të fituar nga Dupleix në shekullin e XVIII. "Perandoria jonë e pamasë e Indisë u reduktua në pesë ngulime" shkroi ekonomisti dhe promovuesi i zgjerimit kolonial francez Pierre Paul Leroy-Beaulieu në vitin 1886. Një atlas i publikuar në vitet 1930 i përshkruante ato pesë ngulime si "mbetje të një perandorie të madhe koloniale që Franca kishte krijuar në Indi në shekullin e XVIII". Më së fundmi, një historian i Indisë Franceze pas vitit 1816 i përshkruante atë si "rrënojat e një perandorie" dhe "mbetjet e fundit të një perandorie të pamasë, të humbur përgjithmonë". Gjithësesi, Franca nuk zotëroi kurrë më shumë se pesë ngulimet e rikthyera në vitin 1816. Historiani dhe arkivisti i Indisë Franceze Alfred Albert Martineau, që qe edhe guverantor i Indisë Franceze, argumentoi se autoriteti i dhënë Dupleix mbi rajonin Karnatik në 1750 nuk duhet konsiderohet si një transferim i sovranitetit, siç shkrun shumica e historianëve, duke parë se Dupleix bëri kështu vetëm për tu konsideruar përfaqësues i subahut (provincës) Indian, që mund ta tërhiqte delegimin e pushtetit sipas interesit të tij. Philippe Haudrère, historian i Kompanisë Franceze të Indisë Lindore, shkroi gjithashtu se Dupleix i kontrollonte ato territore nëpërmjet një sistemi kompleks traktatesh dhe aleancash, një sistem me natyrë pothuajse feudale, territore të ruajtura nga garnizone me komandantë francezë, por as të aneksuara, as të shndërruara në protektorate.

 Lista e ngulimeve franceze në Indi 
Ngulimet franceze të themeluara në Gadishullin Indian sipas gjendjes së vitit 1839 ishin:

 Në Bregdetin e Koramandelit,
 Pondiçerri dhe territori i tij që përfshinte distriktet e Pondiçerrit, Villenourit dhe Bahourit;
 Karikali dhe maganamet ose distrikte e tij të varura.
 Në bregdetin e Andra Pradeshit,
 Janaoni dhe territori i tij që përfshinte aldées ose fshatrat e varura;
 Empori i Masulipatamit dhe një kopësht i emërtuar "Francepeth".{{refn|group=note|Është empori më i madh dhe më i rëndësishëm mes të tjerëve, i vendosur në rrethinat e Masulipatamit. Ai përfshinte dy bangalou, një kishëz dhe disa ndërtesa të tjera. Sipërfaqja e tij e përgjithshme ishte rreth 61 akre (0.28 km2).
 Në Bregdetin e Malabarit,
 Mahéja dhe territori saj;
 Empori i Kalikutit.
 Në Bengal,
 Çandernagoreja dhe territori saj;
 Pesë emporet e Kasimbazarit, Xhugdia, Dhaka, Balasoreja dhe Patna.
 Në Guxharat, 
 Empori i Suratit.

Në regjimin e Kompanisë Franceze të Indisë Lindore, emporet os stabilimentet e izoluara quheshin 'lodge' dhe përbëheshin nga një shtëpi dhe terreni përreth, ku Franca kishte të drejtën për të valëvitur flamurin e saj dhe të krijonte stacione tregtimi.

Lista e zyrtarëve kryesorë qeverisës 
 Komisionerë 
 François Caron, 1668–1672
 François Baron, 1672–1681
 François Martin, 1681 – nëntor 1693
 Pushtimi Holandez, shtator 1693 – shtator 1699 — Traktati i Riswijk-ut (1697)

 Guvernatorë 
Në kohën e Kompanisë Franceze të Indisë Lindore, titulli zyrtarit kryesor ishte shumicën e kohës Guverantori i Pondiçerrit dhe Komandanti i Përgjithshëm i ngulimeve franceze në Inditë Lindore (). Pas vitit 1816, ishte Guvernatori i Stabilimenteve Franceze në Indi (). 
 François Martin, shtator 1699 – 31 dhjetor 1706
 Pierre Dulivier (në detyrë), janar 1707 – korrik 1708
 Guillaume André d'Hébert, 1708–1712
 Pierre Dulivier, 1713–1715
 Guillaume André d'Hébert, 1715–1718
 Pierre André Prévost de La Prévostière, gusht 1718 – 11 tetor 1721
 Pierre Christoph Le Noir (në detyrë), 1721–1723
 Joseph Beauvollier de Courchant, 1723–1726
 Pierre Christoph Le Noir, 1727–1734
 Pierre Benoît Dumas, 1735–1741
 Joseph François Dupleix, 14 janar 1742 – 15 tetor 1754
 Charles Godeheu,  (në detyrë), 15 tetor 1754 – 1754
 Georges Duval de Leyrit, 1756–1758
 Thomas Arthur, comte de Lally, 1758 – janar 1761
 Pushtimi i parë britanik, 15 janar 1761 – 25 qershor 1765 —Traktati i Parisit (1763)
 Jean Law de Lauriston, 1765–1766
 Antoine Boyellau (në detyrë), 1766–1767
 Jean Law de Lauriston, 1767 – janar 1777
 Pushtimi i dytë britanik, 1778 – 1783 –Traktati i Parisit (1783)
 Guillaume de Bellecombe, janar 1777 – 1778
 Marquis de Bussy-Castelnau, 1783–1785
 François de Souillac, 1785
 David Charpentier de Cossigny, tetor 1785 – 1787
 Thomas Conway, tetor 1787 – 1789
 Camille Charles Leclerc, Chevalier de Fresne, 1789–1792
 Dominique Prosper de Chermont, nëntor 1792 – 1793
 L. Leroux de Touffreville, 1793
 Pushtimi i tretë britanik, 23 gusht 1793 – 18 qershor 1802 —Traktati i Amiensit (1802)
 Charles Mathieu Isidore Decaen, 18 qershor 1802 –gusht 1803
 Louis Binot, 1803
 Pushtimi i katërt britanik, gusht 1803 – 26 shtator 1816 —Traktati i Parisit (1814)
 Comte Dupuy, 26 shtator 1816 – tetor 1825
 Joseph Cordier, Marie Emmanuel (në detyrë), tetor 1825 – 19 qershor 1826
 Eugène Desbassayns de Richemont, 1826 – 2 gusht 1828
 Joseph Cordier, Marie Emmanuel (në detyrë), 2 gusht 1828 – 11 prill 1829
 Auguste Jacques Nicolas Peureux de Mélay, 11 prill 1829 – 3 maj 1835
 Hubert Jean Victor, Marquis de Saint-Simon, 3 maj 1835 – prill 1840
 Paul de Nourquer du Camper, prill 1840 – 1844
 Louis Pujol, 1844–1849
 Hyacinthe Marie de Lalande de Calan, 1849–1850
 Philippe Achille Bédier, 1851–1852
 Raymond de Saint-Maur, gusht 1852 – prill 1857
 Alexandre Durand d'Ubraye, prill 1857 – janar 1863
 Napoléon Joseph Louis Bontemps, janar 1863 – qershor 1871
 Antoine-Léonce Michaux, qershor 1871 – nëntor 1871
 Pierre Aristide Faron, nëntor 1871 – 1875
 Adolph Joseph Antoine Trillard, 1875–1878
 Léonce Laugier, shkurt 1879 – prill 1881
 Théodore Drouhet, 1881 – tetor 1884
 Étienne Richaud, tetor 1884 – 1886
 Édouard Manès, 1886–1888
 Georges Jules Piquet, 1888–1889
 Louis Hippolyte Marie Nouet, 1889–1891
 Léon Émile Clément-Thomas, 1891–1896
 Louis Jean Girod, 1896 – shkurt 1898
 François Pierre Rodier, shkurt 1898 – 11 janar 1902
 Louis Pelletan (në detyrë), 11 janar 1902
 Victor Louis Marie Lanrezac, 1902–1904
 Philema Lemaire, gusht 1904 – prill 1905
 Joseph Pascal François, prill 1905 – tetor 1906
 Gabriel Louis Angoulvant, tetor 1906 – 3 tetor 1907
 Adrien Jules Jean Bonhoure, 1908–1909
 Ernest Fernand Lévecque, 1909 – 9 korrik 1910
 Alfred Albert Martineau, 9 korrik 1910 – korrik 1911
 Pierre Louis Alfred Duprat, korrik 1911 – nëntor 1913
 Alfred Albert Martineau, nëntor 1913 – 29 qershor 1918
 Pierre Étienne Clayssen (në detyrë), 29 qershor 1918 – 21 shkurt 1919
 Louis Martial Innocent Gerbinis, 21 shkurt 1919 – 11 shkurt 1926
 Henri Léo Eugène Lagroua (në detyrë), 11 shkurt 1926 – 5 gusht 1926
 Pierre Jean Henri Didelot, 1926–1928
 Robert Paul Marie de Guise, 1928–1931
 François Adrien Juvanon, 1931–1934
 Léon Solomiac, gusht 1934 – 1936
 Horace Valentin Crocicchia, 1936–1938
 Louis Alexis Étienne Bonvin, 26 shtator 1938 – 1945
 Nicolas Ernest Marie Maurice Jeandin, 1945–1946
 Charles François Marie Baron, 20 mars 1946 – 20 gusht 1947

Në vitin 1946 India Franceze u bë një territor përtejdetit i Francës ().

 Komisionerë 
 Charles François Marie Baron, 20 gusht 1947 – maj 1949
 Charles Chambon, maj 1949 – 31 korrik 1950
 André Ménard, 31 korrik 1950 – tetor 1954
 Georges Escargueil, tetor 1954 – 1 nëntor 1954

Në vitin 1954 India Franceze u transferua de fakto te Republika e Indisë.

 Komisionerë të lartë 
Komisioneri i parë i lartë, Keval Singh u caktua menjëherë pas referendumit të Kizhurit më 21 tetor 1954 sipas Aktit të Juridiksionit të Huaj, 1947. Kryekomisioneri kishte pushtetin e komisionerit të mëparshëm francez, por ishte nën kontrollin e drejtpërdrejtë të Qeverisë së Bashkimit.

Lista e kryekomisionerëve jepet më poshtë
  Emri Nisja e detyrës Mbarimi i detyrës 1  Keval Singh  21 tetor 1954  16 nëntor 1956 2  M. K. Kripalani  17 nëntor 1956 27 gusht 1958 3  Lal Ram Saran Singh  30 gusht 1958  8 shkurt 1961 4  Sisir Kumar Dutta  2 maj 1961 1 gusht 1963 5  K. J. Somasundaram  2 gusht 1963 13 tetor 1963

 Galeri imazhesh të Indisë Franceze

 Shiko gjithashtu 
 Perandoria Koloniale Franceze
 Indokina Franceze
 Kolonizimi Francez i Amerikave
 Afrika Franceze
 Inditë Perëndimore Franceze
 India Koloniale
 India Britanike
 Raxhi i Kompanisë
 Raxhi Britanik
 India Portugeze
 India Hollandeze
 India Daneze

 Shpjegime 

 Referime 

 Bibliografia 




















Lidhje të jashtme

Frenchbooksonindia.com, an open access multilingual discovery tool with book data from 1531 to 2020, full-text ebooks from 1531 to 1937 and in-text search from c. 1830 to c. 1920
 V. Sankaran, Freedom struggle in Pondicherry – Gov't of India publication

Kategoria:Perandoria koloniale franceze
Kategoria:Kolonializmi Francez në Azinë Jugore
Kategoria:Historia e Azisë Jugore
Kategoria:Historia e Indisë
Kategoria:Bangladesh
Kategoria:Historia e Francës