Shala e kalërimit

Shala është një strukturë mbështetëse për kalërimin e një kafshe, e mbërthyer në shpinën e saj me një brez . Lloji më i zakonshëm është kalorësia . Megjithatë, shalë të specializuara janë krijuar për qetë, deve dhe kafshë të tjera.  Nuk dihet saktësisht se kur kalorësit filluan të përdorin për herë të parë një lloj mbushjeje ose mbrojtjeje, por një batanije e bashkangjitur nga një formë e mbështjelljes ose rrethimit ishte ndoshta "Shala" e parë, e ndjekur më vonë nga dizajne më të përpunuara të mbushura. Pema e ngurtë e shalës ishte një shpikje e mëvonshme, dhe megjithëse dizajnet e hershme të trazeve i paraprinin shpikjes së pemës së fortë, trasha e çiftëzuar, e cila u ngjit në pemë, ishte elementi i fundit i shalës që arriti formën bazë që përdoret ende sot. Sot, shalët moderne vijnë në një larmi stilesh, secila e projektuar për një disiplinë specifike të hipizmit dhe kërkon përshtatje të kujdesshme si për kalorësin ashtu edhe për kalin. Kujdesi i duhur i shalës mund të zgjasë jetën e dobishme të një shale, shpesh për dekada. Shala ishte një hap vendimtar në rritjen e përdorimit të kafshëve shtëpiake, gjatë epokës klasike.Beatie, Russel H.  Saddles, University of Oklahoma Press, 1981 , , 9780806115849 P.18-22

 Historia dhe zhvillimi 
Ka prova, megjithëse të diskutueshme, se njerëzit filluan të hipnin në kalë jo shumë kohë pas zbutjes, ndoshta që në vitin 4000 para Krishtit.  Pajisjet më të hershme të njohura si shalë ishin pëlhurat me thekë ose jastëkët e përdorur nga kalorësia asiriane rreth vitit 700 para Krishtit. Këto mbaheshin me një brez ose rrathë që përfshinte rripat e gjoksit dhe prerëset .  Nga përshkrimet më të hershme, shalët u bënë simbole statusi . Për të treguar pasurinë dhe statusin e një individi, shalëve iu shtuan zbukurime, duke përfshirë qepje të hollësishme dhe punë lëkure, metale të çmuara si ari, gdhendje druri dhe bri, dhe zbukurime të tjera.  

Shala më e hershme e njohur deri më tani u zbulua brenda varrit të një gruaje në pellgun Turpan, në atë që tani është Xinjiang, Kinë, që daton midis 727-396 para Krishtit.  Shala është bërë nga lëkura e lopës me jastëk dhe tregon shenja përdorimi dhe riparimi.  Varri lidhet me kulturën Subeixi, e cila lidhet me Mbretërinë Jushi të përshkruar në burimet e mëvonshme kineze.  Populli Subeixi kishte kontakte me Scythians dhe ndajnë një kulturë të ngjashme materiale me kulturën Pazyryk, ku më vonë u gjetën shalë. 

Nomadët euroaziatikë dhe të Azisë Veriore në rrafshnaltën mongole zhvilluan një formë të hershme shalë me një kornizë rudimentare, e cila përfshinte dy jastëkë lëkure paralele, me nënbarkëz të ngjitur në to, një pome dhe kazan me fytyra kocke/bri/lëkure të ndashme, tanga lëkure, një dërrasë, parzmore dhe një shabra prej ndjesi e stolisur me motive kafshësh. Këto gjendeshin në gjetjet e varreve në Pazyryk .  Këto shalë, të gjetura në Rrafshnaltën Ukok, Siberi datuan në vitet 500-400 para Krishtit.   Dëshmia ikonografike të një paraardhësi të shalës moderne janë gjetur në artin e armenëve të lashtë, asirianëve dhe nomadëve stepë të përshkruar në gdhendjet e relievit të gurit asirian nga koha e Ashurnasirpal II . Scythians gjithashtu zhvilluan një shalë të hershme që përfshinte mbushje dhe zbukurime dekorative.  Ndonëse nuk kishin as një pemë të fortë dhe as trarë, këto shalë dhe jastëkë të hershëm pa pemë i siguronin kalorësit mbrojtje dhe rehati, me një rritje të lehtë të sigurisë. Sarmatët përdorën gjithashtu një shalë të hershme të mbushur pa pemë, ndoshta qysh në shekullin e shtatë para Krishtit  dhe veprat e artit grek të lashtë të Aleksandrit të Madh të Maqedonisë përshkruajnë një leckë shalë.  Grekët e quajtën shalë ose jastëk, ephippium (ἐφίππιον ose ἐφίππειον). Harry Thurston Peck, Harpers Dictionary of Classical Antiquities (1898), Ephippium

Shalat e hershme me drurë të fortë ishin bërë prej shami që mbulonte një kornizë druri. Shalat kineze përshkruhen midis kuajve të kalorësisë në Ushtrinë Terrakota të dinastisë Qin, e përfunduar në vitin 206 para Krishtit. Hinshaw Patent, Dorothy (1999). The Incredible Story of China's Buried Warriors. Massachusetts Department of Elementary and Secondary Education. Retrieved 11 November 2021. Modelet aziatike u përhapën gjatë dinastisë Han të Kinës rreth 200 para Krishtit.  Një nga shalët më të hershme me drurë të fortë në botën perëndimore ishte modeli "katër brirë", i përdorur për herë të parë nga romakët që në shekullin e 1 para Krishtit. Gawronski R. S. "Some Remarks on the Origins and Construction of the Roman Military Saddle." Archeologia (Archaeology) 2004, vol: 55, pages: 31-40 As dizajni nuk kishte trazime.  Gjetjet e fundit arkeologjike në Mongoli (p.sh. vendndodhja Urd Ulaan Uneet) sugjerojnë se fiset mongolike Rouran kishin shalë të sofistikuara me kornizë druri që në shekullin e 3-të pas Krishtit. Bayarsaikhan J. et al. 2023. "The origins of saddles and riding technology in East Asia: discoveries from the Mongolian Altai. Published online by Cambridge University Press: 12 December 2023 Shala me kornizë druri e gjetur në sitin Urd Ulaan Uneet në Mongoli është një nga shembujt më të hershëm të gjetur në Azinë Qendrore dhe Lindore. Bayarsaikhan J. et al. 2023. "The origins of saddles and riding technology in East Asia: discoveries from the Mongolian Altai. Published online by Cambridge University Press: 12 December 2023

Zhvillimi i pemës së ngurtë të shalës ishte domethënës; e ngriti kalorësin mbi shpinën e kalit dhe e shpërndau peshën e kalorësit në të dyja anët e shtyllës kurrizore të kafshës në vend që të përcaktonte presionin në kockat e sediljes së kalorësit, duke ulur presionin (forca për njësi sipërfaqe) në çdo pjesë të shpinës së kalit, kështu duke rritur shumë komoditetin e kalit dhe duke zgjatur jetën e tij të dobishme. Shpikja e pemës së ngurtë të shalës lejoi gjithashtu zhvillimin e trazuesit të vërtetë siç njihet sot.  Pa një pemë të ngurtë, pesha e kalorësit në trarët krijon pika presioni jonormale dhe e lëndon shpinën e kalit . Studimet termografike mbi modelet e shalave të pemëve "pa pemë" dhe fleksibël kanë zbuluar se ka fërkime të konsiderueshme përgjatë vijës qendrore të shpinës së një kali. 

Stirrupi ishte një nga piketa në zhvillimin e shalës. Objekti i parë i ngjashëm me shtyllën u shpik në Indi në shekullin II para Krishtit dhe përbëhej nga një rrip i thjeshtë lëkure në të cilin ishte vendosur gishti i këmbës së kalorësit. Megjithatë, ofroi shumë pak mbështetje. Fiset mongole Rouran në Mongoli mendohet se kanë qenë shpikësit e trazuesit modern, por përfaqësimi i parë i besueshëm i një kalorësi me trasta të çiftëzuara u gjet në Kinë në një varr të dinastisë Jin rreth vitit 302 pas Krishtit. <ref>{{Cite web |title="The stirrup - history of Chinese science." UNESCO Courier, October, 1988 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1988_Oct/ai_6955868 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924050515/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1988_Oct/ai_6955868 |archive-date=2015-09-24 |access-date=2008-02-03}}</ref> Stirrupi dukej se ishte në përdorim të gjerë në të gjithë Kinën në vitin 477 pas Krishtit,  dhe më vonë u përhap në Evropë. Kjo shpikje i dha mbështetje të madhe kalorësit dhe ishte thelbësor në luftërat e mëvonshme.

Rrëfimet e sistemit të kalorësisë së Perandorisë Mali përshkruajnë përdorimin e trazeve dhe shalave në kalorësi. Sterrupat dhe shalat sollën risi në taktika të reja, të tilla si ngarkimet masive me shtiza dhe shpata të shtyra. 

 Mesjeta 
Shalat u përmirësuan gjatë Mesjetës, pasi kalorësit kishin nevojë për shalë që ishin më të forta dhe ofronin më shumë mbështetje. Shala që rezultoi kishte një kazan dhe një gur'' më të lartë (për të parandaluar që kalorësi të mos ulet në luftë) dhe ishte ndërtuar mbi një pemë druri që mbante më shumë peshë nga një kalorës me forca të blinduara dhe armë. Kjo shalë, një paraardhëse e shalës moderne perëndimore, fillimisht ishte e mbushur me lesh ose qime kali dhe e mbuluar me lëkurë ose tekstile. Më vonë, ai u modifikua për kujdesin e bagëtive dhe ndeshjet me dema, përveç zhvillimit të vazhdueshëm për përdorim në luftë. Shalat e tjera, që rrjedhin nga dizajne të mëparshme, pa pemë, ndonjëherë shtonin pemë të forta për të mbështetur shtyllat, por mbaheshin të lehta për t'u përdorur nga lajmëtarët dhe për gara me kuaj .

 Moderniteti 
Shala përfundimisht u degëzua në modele të ndryshme që u bënë shalët moderne angleze dhe perëndimore .

Një variant i shalës angleze u zhvillua nga François Robinchon de la Guérinière, një mjeshtër francez i kalërimit dhe autor i "Ecole de Cavalerie" i cili dha kontribut të madh në atë që sot njihet si veshje klasike . Ai vuri theks të madh në zhvillimin e duhur të një ndenjëseje me "tre pika" që përdoret ende sot nga shumë kalorës të veshjeve .

Në shekullin e 18-të, gjuetia e dhelprave u bë gjithnjë e më popullore në Angli. Dizajni i shalëve të mëparshëm me kanti të lartë dhe me gurë të lartë u bë një pengesë, e pasigurt dhe e pakëndshme për kalorësit teksa kërcenin. Për shkak të këtij fakti, dizajni i shalës së Guérinière, i cili përfshinte një pëlhurë të ulët dhe një kazan dhe lejonte më shumë liri lëvizjeje si për kalin ashtu edhe për kalorësit, u bë gjithnjë e më popullor në të gjithë Evropën veriore. Në fillim të shekullit të 20-të, kapiteni Frederico Caprilli revolucionarizoi shalën e kërcimit duke vendosur përplasjen në një kënd që lejonte një kalorës të arrinte ndenjësen përpara të nevojshme për të kërcyer gardhe të larta dhe për të udhëtuar me shpejtësi nëpër terrene të thyer.

Shalët moderne perëndimore u zhvilluan nga shalët spanjolle që u sollën nga pushtuesit spanjollë kur erdhën në Amerikë . Këto shalë u përshtatën për t'iu përshtatur nevojave të vaqueros dhe kaubojve të Meksikës, Teksasit dhe Kalifornisë, duke përfshirë shtimin e një briri që lejonte një lariat të lidhej ose të lidhej me qëllim të mbajtjes së bagëtive dhe bagëtive të tjera.

 Shih edhe 
 Kali
 Kalorësi

 Referime 
Kategoria:Pajisje kalërimi