Varësia

Varësia është një çrregullim neuropsikologjik i karakterizuar nga një dëshirë e vazhdueshme dhe intensive për të përdorur një drogë ose për t'u përfshirë në një sjellje që prodhon shpërblim të natyrshëm, pavarësisht nga dëmtimet thelbësore dhe pasojat e tjera negative. Përdorimi i përsëritur i drogës shpesh ndryshon funksionin e trurit në mënyra që përjetësojnë dëshirën dhe dobëson (por nuk e mohon plotësisht) vetëkontrollin .  Ky fenomen – drogat që riformësojnë funksionin e trurit – ka çuar në një kuptim të varësisë si një çrregullim i trurit me një larmi komplekse faktorësh psikosocialë si dhe neurobiologjikë (dhe kështu të pavullnetshëm)  që janë të implikuar në zhvillimin e varësisë. Nestler EJ (December 2013). "Cellular basis of memory for addiction". Dialogues in Clinical Neuroscience. 15 (4): 431–443. PMC 3898681. PMID 24459410. Despite the importance of numerous psychosocial factors, at its core, drug addiction involves a biological process: the ability of repeated exposure to a drug of abuse to induce changes in a vulnerable brain that drive the compulsive seeking and taking of drugs, and loss of control over drug use, that define a state of addiction. ... A large body of literature has demonstrated that such ΔFosB induction in D1-type [nucleus accumbens] neurons increases an animal's sensitivity to drug as well as natural rewards and promotes drug self-administration, presumably through a process of positive reinforcement ... Another ΔFosB target is cFos: as ΔFosB accumulates with repeated drug exposure it represses c-Fos and contributes to the molecular switch whereby ΔFosB is selectively induced in the chronic drug-treated state.41 ... Moreover, there is increasing evidence that, despite a range of genetic risks for addiction across the population, exposure to sufficiently high doses of a drug for long periods of time can transform someone who has relatively lower genetic loading into an addict.   Shenjat klasike të varësisë përfshijnë angazhimin kompulsiv në stimujt shpërblyes, preokupimin me substancat ose sjelljen dhe përdorimin e vazhdueshëm pavarësisht pasojave negative. Zakonet dhe modelet e lidhura me varësinë zakonisht karakterizohen nga kënaqësia e menjëhershme (shpërblim afatshkurtër),   e shoqëruar me efekte të dëmshme të vonuara (kostot afatgjata).  

Shembuj të varësive nga droga (ose më në përgjithësi, substanca) përfshijnë alkoolizmin, varësinë ndaj marihuanës, varësinë ndaj amfetaminës, varësinë ndaj kokainës, varësinë ndaj nikotinës, varësinë ndaj opioideve dhe varësinë ndaj ngrënies ose ushqimit . Varësitë e sjelljes mund të përfshijnë varësinë nga bixhozi, varësia ndaj blerjeve, ndjekja, varësia nga interneti, varësia nga mediat sociale, çrregullimi obsesiv-kompulsiv, varësia nga lojërat video dhe varësia seksuale . DSM-5 dhe ICD-10 i njohin vetëm varësitë e lojërave të fatit si varësi të sjelljes, por ICD-11 njeh gjithashtu varësitë e lojërave të përgjithshme. 

 Përkufizimet 
" Varësia " dhe " sjellja e varur " janë polisema që tregojnë një kategori të çrregullimeve mendore, të simptomave neuropsikologjike, ose të zakoneve dhe stileve të jetesës thjesht jopërshtatëse /të dëmshme.  Një përdorim i zakonshëm i "varësisë" në mjekësi është për simptoma neuropsikologjike që tregojnë nxitje të përhapura/të tepruara dhe intensive për t'u përfshirë në një kategori detyrimesh të sjelljes ose impulseve drejt shpërblimeve shqisore (p.sh. alkooli, droga, seksi, bixhozi, lojërat video).      Çrregullimet e varësisë ose çrregullimet e varësisë janë çrregullime mendore që përfshijnë intensitet të lartë varësish (si simptoma neuropsikologjike) që nxisin paaftësi funksionale (dmth. kufizojnë aktivitetet sociale/familjare dhe profesionale të subjekteve); dy kategoritë e çrregullimeve të tilla janë varësitë nga përdorimi i substancave dhe varësitë e sjelljes .    

Megjithatë, nuk ka marrëveshje për përkufizimin e saktë të varësisë në mjekësi. Në të vërtetë, Volkow et al. (2016) raportojnë se DSM-5 i përcakton varësitë si shkallën më të rëndë të çrregullimeve të varësisë, për shkak të përdorimit të përhapur/të tepruar të substancave ose detyrimeve/impulseve të sjelljes.  Është një përkufizim që përdorin shumë punime dhe raporte shkencore.   

" Varësia " është gjithashtu një polisema që tregon ose simptoma neuropsikologjike ose çrregullime mendore. Në DSM-5, varësitë ndryshojnë nga varësitë dhe mund të ndodhin edhe normalisht pa varësi;  përveç kësaj, varësitë nga përdorimi i substancave janë faza të rënda të varësive nga përdorimi i substancave (dmth. çrregullime mendore) që përfshijnë çështje të tërheqjes .  Në ICD-11, "varësia nga përdorimi i substancave" është një sinonim i "varësisë nga përdorimi i substancave" (dmth simptoma neuropsikologjike) që mund, por jo domosdoshmërisht të përfshijnë çështje të tërheqjes. World Health Organization (2023). International Classification of Diseases, eleventh revision – ICD-11. Geneva – icd.who.int.

 Varësia nga substancat 
+Fjalori i varësisë dhe varësive Nestler EJ (December 2013). "Cellular basis of memory for addiction". Dialogues in Clinical Neuroscience. 15 (4): 431–443. PMC 3898681. PMID 24459410. Despite the importance of numerous psychosocial factors, at its core, drug addiction involves a biological process: the ability of repeated exposure to a drug of abuse to induce changes in a vulnerable brain that drive the compulsive seeking and taking of drugs, and loss of control over drug use, that define a state of addiction. ... A large body of literature has demonstrated that such ΔFosB induction in D1-type [nucleus accumbens] neurons increases an animal's sensitivity to drug as well as natural rewards and promotes drug self-administration, presumably through a process of positive reinforcement ... Another ΔFosB target is cFos: as ΔFosB accumulates with repeated drug exposure it represses c-Fos and contributes to the molecular switch whereby ΔFosB is selectively induced in the chronic drug-treated state.41 ... Moreover, there is increasing evidence that, despite a range of genetic risks for addiction across the population, exposure to sufficiently high doses of a drug for long periods of time can transform someone who has relatively lower genetic loading into an addict. Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE (2009). "Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders". In Sydor A, Brown RY (eds.). Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience (2nd ed.). New York: McGraw-Hill Medical. pp. 364–375. ISBN 9780071481274. Volkow ND, Koob GF, McLellan AT (January 2016). "Neurobiologic Advances from the Brain Disease Model of Addiction". New England Journal of Medicine. 374 (4): 363–371. doi:10.1056/NEJMra1511480. PMC 6135257. PMID 26816013. Substance-use disorder: A diagnostic term in the fifth edition of the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) referring to recurrent use of alcohol or other drugs that causes clinically and functionally significant impairment, such as health problems, disability, and failure to meet major responsibilities at work, school, or home. Depending on the level of severity, this disorder is classified as mild, moderate, or severe.Addiction: A term used to indicate the most severe, chronic stage of substance-use disorder, in which there is a substantial loss of self-control, as indicated by compulsive drug taking despite the desire to stop taking the drug. In the DSM-5, the term addiction is synonymous with the classification of severe substance-use disorder. varësia - një çrregullim biopsikosocial i karakterizuar nga përdorimi i vazhdueshëm i drogave (përfshirë alkoolin) pavarësisht nga dëmtimet thelbësore dhe pasojat negative
 droga që shkakton varësi - substanca psikoaktive që me përdorim të përsëritur shoqërohen me norma dukshëm më të larta të çrregullimeve të përdorimit të substancave, kryesisht për shkak të efektit të drogës në sistemet e shpërblimit të trurit
 varësia - një gjendje adaptive e lidhur me një sindromë tërheqjeje pas ndërprerjes së ekspozimit të përsëritur ndaj një stimuli (p.sh., marrja e drogës)
 sensibilizimi i drogës ose toleranca e kundërt - efekti përshkallëzues i një ilaçi që rezulton nga administrimi i përsëritur në një dozë të caktuar
 tërheqja e drogës - simptoma që shfaqen pas ndërprerjes së përdorimit të përsëritur të drogës
 varësia fizike – varësia që përfshin simptoma të vazhdueshme të tërheqjes fizike- somatike (p.sh. lodhje dhe delirium tremens )
 varësia psikologjike – varësia që shihet shoqërisht si jashtëzakonisht e lehtë në krahasim me varësinë fizike (p.sh., me vullnet të mjaftueshëm mund të kapërcehet)
 stimuj përforcues – stimuj që rrisin probabilitetin e përsëritjes së sjelljeve të çiftëzuara me to
 stimuj shpërblyes – stimuj që truri i interpreton si në thelb pozitiv dhe të dëshirueshëm ose si diçka për t'iu afruar
 sensibilizimi - një përgjigje e përforcuar ndaj një stimuli që rezulton nga ekspozimi i përsëritur ndaj tij
 çrregullimi i përdorimit të substancave - një gjendje në të cilën përdorimi i substancave çon në dëmtime ose shqetësime të rëndësishme klinikisht dhe funksionale
 toleranca - efekti zvogëlues i një ilaçi që rezulton nga administrimi i përsëritur në një dozë të caktuar 

 Varësia nga droga 
Varësia nga droga, e cila i përket klasës së çrregullimeve të lidhura me substancat, është një çrregullim kronik dhe i përsëritur i trurit që karakterizon kërkimin e drogës dhe abuzimin me drogën, pavarësisht efekteve të tyre të dëmshme.  Kjo formë e varësisë ndryshon qarkun e trurit në mënyrë që sistemi i shpërblimit të trurit të komprometohet,  duke shkaktuar pasoja funksionale për menaxhimin e stresit dhe vetëkontrollin.  Dëmtimi i funksioneve të organeve të përfshira mund të vazhdojë gjatë gjithë jetës dhe të shkaktojë vdekjen nëse nuk trajtohet.  Substancat e përfshira në varësinë nga droga përfshijnë alkoolin, nikotinën, marihuanën, opioidet, kokainën, amfetaminat dhe madje edhe ushqimet me përmbajtje të lartë yndyre dhe sheqeri.  Varësitë mund të fillojnë eksperimentalisht në kontekste sociale dhe mund të lindin nga përdorimi i medikamenteve të përshkruara ose një sërë masash të tjera. 

Varësia nga droga është treguar se funksionon në modelet fenomenologjike, kondicionale ( operante dhe klasike ), njohëse dhe modelin e reaktivitetit të sinjaleve . Megjithatë, asnjë model nuk ilustron plotësisht abuzimin e substancave. 

Faktorët e rrezikut për varësinë përfshijnë:

 Sjellja agresive (veçanërisht në fëmijëri)
 Disponueshmëria e substancës 
 Statusi ekonomik i komunitetit
 Eksperimentimi 
 Epigjenetika
 Impulsiviteti (i vëmendshëm, motorik ose joplanifikues) 
 Mungesa e mbikëqyrjes prindërore 
 Mungesa e aftësive të refuzimit të bashkëmoshatarëve 
 Çrregullime mendore 
 Substanca e metodës është marrë 
 Përdorimi i substancës në rini 

 Varësia nga ushqimi 
Kriteret diagnostike për varësinë ndaj ushqimit ose të të ngrënit nuk janë kategorizuar ose përcaktuar në referenca të tilla si Manuali Diagnostik dhe Statistikor i Çrregullimeve Mendore (DSM ose DSM-5) dhe bazohen në përvoja subjektive të ngjashme me çrregullimet e përdorimit të substancave.   Varësia ndaj ushqimit mund të gjendet tek ata me çrregullime të të ngrënit, megjithëse jo të gjithë njerëzit me çrregullime të të ngrënit kanë varësi ndaj ushqimit dhe jo të gjithë ata me varësi ndaj ushqimit kanë një çrregullim të diagnostikuar të të ngrënit.  Konsumimi afatgjatë i shpeshtë dhe i tepruar i ushqimeve me yndyrë të lartë, kripë ose sheqer, si çokollata, mund të prodhojë një varësi Table 1: Summary of plasticity observed following exposure to drug or natural reinforcers"  të ngjashme me drogat pasi ato nxisin sistemin e shpërblimit të trurit, në mënyrë që individi mund të dëshirojë të njëjtën gjë. ushqime në një shkallë në rritje me kalimin e kohës.    Sinjalet e dërguara kur konsumoni ushqime shumë të shijshme kanë aftësinë për të kundërshtuar sinjalet e trupit për ngopje dhe do të rezultojnë dëshira të vazhdueshme.  Ata që tregojnë shenja të varësisë ndaj ushqimit mund të zhvillojnë tolerancë ushqimore, në të cilën ata hanë më shumë, pavarësisht se ushqimi bëhet më pak i kënaqshëm. 

Shija e ëmbël e çokollatës dhe përbërësit farmakologjikë dihet se krijojnë një dëshirë të fortë ose ndjehen 'varës' nga konsumatori.  Një person që ka një dëshirë të fortë për çokollatën mund t'i referohet vetes si një çokollatë .

Faktorët e rrezikut për zhvillimin e varësisë ndaj ushqimit përfshijnë ngrënien e tepruar dhe impulsivitetin. 

Shkalla e Yale Food Addiction Scale (YFAS), versioni 2.0, është masa standarde aktuale për të vlerësuar nëse një individ shfaq shenja dhe simptoma të varësisë nga ushqimi.    Ai u zhvillua në vitin 2009 në Universitetin Yale mbi hipotezën se ushqimet me shumë yndyrë, sheqer dhe kripë kanë efekte të ngjashme me varësinë, të cilat kontribuojnë në zakone problematike të të ngrënit.   YFAS është krijuar për të trajtuar 11 çrregullime të lidhura me substancat dhe varësinë (SRADs) duke përdorur një pyetësor me 25 artikuj vetë-raportues, bazuar në kriteret diagnostikuese për SRAD-të sipas DSM-5.   Një diagnozë e mundshme e varësisë nga ushqimi parashikohet nga prania e të paktën dy nga 11 SRAD dhe një dëmtim domethënës në aktivitetet e përditshme. 

Shkalla e impulsivitetit Barratt, veçanërisht shkalla BIS-11, dhe nënshkallët e Sjelljes Impulsive UPPS-P të Urgjencës Negative dhe Mungesës së Këmbënguljes janë treguar të kenë lidhje me varësinë ndaj ushqimit. 

 Varësia e sjelljes 
Termi varësi e sjelljes i referohet një detyrimi për t'u përfshirë në një shpërblim natyror - që është një sjellje që është në thelb shpërblyese (dmth., e dëshirueshme ose tërheqëse) - pavarësisht nga pasojat negative.  Table 1: Summary of plasticity observed following exposure to drug or natural reinforcers"  Provat paraklinike kanë treguar se rritjet e dukshme në shprehjen e ΔFosB përmes ekspozimit të përsëritur dhe të tepruar ndaj një shpërblimi natyror shkakton të njëjtat efekte të sjelljes dhe neuroplasticitet siç ndodh në një varësi ndaj drogës.    

Varësia mund të ekzistojë në mungesë të barnave psikotrope, të cilat u popullarizuan nga Peele.  Këto quhen varësi të sjelljes. Varësi të tilla mund të jenë pasive ose aktive, por ato zakonisht përmbajnë veçori përforcuese, të cilat gjenden në shumicën e varësive.  Sjellja seksuale, ngrënia, bixhozi, luajtja e videolojërave dhe blerjet janë të gjitha të lidhura me sjelljet kompulsive te njerëzit dhe janë treguar se aktivizojnë rrugën mesolimbike dhe pjesë të tjera të sistemit të shpërblimit. Table 1: Summary of plasticity observed following exposure to drug or natural reinforcers" Bazuar në këtë provë, varësia seksuale, varësia ndaj lojërave të fatit, varësia nga videolojërat dhe varësia ndaj blerjeve klasifikohen në përputhje me rrethanat. 

 Seksuale 
Varësia seksuale përfshin një angazhim në sjellje seksuale të tepruar, kompulsive ose ndryshe problematike që vazhdon pavarësisht nga pasojat negative fiziologjike, psikologjike, sociale dhe profesionale.  Varësia seksuale mund të referohet si hiperseksualitet ose çrregullim i sjelljes seksuale kompulsive .  DSM-5 e njeh varësinë seksuale si një diagnozë klinike.  Çrregullimi i hiperseksualitetit dhe çrregullimi i varësisë nga interneti ishin ndër varësitë e propozuara ndaj DSM-5, por më vonë u refuzuan për shkak të provave të pamjaftueshme të disponueshme në mbështetje të ekzistencës së këtyre çrregullimeve si kushte diskrete të shëndetit mendor.  Rishikimet e hulumtimeve klinike te njerëzit dhe studimet paraklinike që përfshijnë ΔFosB kanë identifikuar aktivitetin seksual të detyrueshëm - veçanërisht, çdo formë të marrëdhënies seksuale - si një varësi (dmth., varësia seksuale). Table 1: Summary of plasticity observed following exposure to drug or natural reinforcers"  Ndjeshmëria e ndërsjellë e shpërblimit midis amfetaminës dhe aktivitetit seksual, që do të thotë se ekspozimi ndaj njërës rrit dëshirën për të dyja, është treguar të ndodhë si një sindromë e disrregullimit të dopaminës .     Shprehja ΔFosB kërkohet për këtë efekt ndërsensibilizimi, i cili intensifikohet me nivelin e shprehjes ΔFosB.   

 Lojërat e Fatit 
Bixhozi ofron një shpërblim të natyrshëm që lidhet me sjelljen kompulsive. Table 1: Summary of plasticity observed following exposure to drug or natural reinforcers" Dëshmitë funksionale të neuroimazhit tregojnë se kumari aktivizon sistemin e shpërblimit dhe në veçanti rrugën mesolimbike .   Dihet se dopamina është e përfshirë në të mësuarit, motivimin, si dhe sistemin e shpërblimit.   Roli i saktë i dopaminës në varësinë ndaj lojërave të fatit është debatuar.  Rolet e sugjeruara për receptorët e dopaminës D2, D3 dhe D4, si dhe receptorët D3 në substantia nigra janë gjetur në modelet e minjve dhe njerëzve, duke treguar një korrelacion me ashpërsinë e sjelljes së lojërave të fatit.  Kjo nga ana tjetër u lidh me lirimin më të madh të dopaminës në striatumin dorsal. 

Varësitë nga bixhozi janë të lidhura me sëmundje shoqëruese si çrregullimet e shëndetit mendor, abuzimi me substancat, çrregullimi i përdorimit të alkoolit dhe çrregullimet e personalitetit . 

Faktorët e rrezikut për varësinë e lojërave të fatit përfshijnë:

 Sjellja antisociale,
 Personaliteti impulsiv, 
 Mashkull,
 Kërkimi i ndjesive, 
 Përdorimi i substancave dhe
 Moshë e re.

Varësia nga bixhozi është shoqëruar me disa tipare të personalitetit, duke përfshirë: shmangien e dëmit, vetë-drejtimin e ulët, pamjaftueshmërinë e vendimmarrjes dhe planifikimit, impulsivitetin, si dhe individët që kërkojnë ndjesi.  Edhe pse disa tipare të personalitetit mund të lidhen me varësinë ndaj lojërave të fatit, nuk ka një përshkrim të përgjithshëm të individëve të varur nga kumari. 

 Interneti 
Varësia nga interneti nuk ka ndonjë përkufizim të standardizuar, megjithatë ekziston një marrëveshje e përhapur se ky problem ekziston.  Debati mbi klasifikimin e përdorimit problematik të internetit merr në konsideratë nëse ai duhet të konsiderohet si një varësi e sjelljes, një çrregullim i kontrollit të impulsit ose një çrregullim obsesiv-kompulsiv.   Të tjerë argumentojnë se varësia nga interneti duhet të konsiderohet si një simptomë e një gjendjeje themelore të shëndetit mendor dhe jo një çrregullim në vetvete.  Varësia nga interneti është përshkruar si "një varësi psikologjike nga interneti, pavarësisht nga lloji i aktivitetit që keni hyrë në internet".  Përdorimi problematik i internetit mund të përfshijë një preokupim me internetin dhe/ose median dixhitale, kohën e tepërt të kaluar duke përdorur internetin pavarësisht shqetësimit që rezulton tek individi, rritjen e sasisë së përdorimit të internetit që kërkohet për të arritur të njëjtën përgjigje emocionale të dëshiruar, humbje të kontrolli mbi zakonet e përdorimit të internetit, simptomat e tërheqjes dhe përdorimi i vazhdueshëm problematik i internetit pavarësisht pasojave negative në jetën e punës, sociale, akademike ose personale. 

Studimet e kryera në Indi, Shtetet e Bashkuara, Azi dhe Evropë kanë identifikuar norma të prevalencës së varësisë nga interneti që variojnë në vlerë nga 1% në 19%, me popullsinë adoleshente që ka norma të larta në krahasim me grupmoshat e tjera.   Normat e prevalencës kanë qenë të vështira për t'u vendosur për shkak të mungesës së kritereve diagnostike të pranuara botërisht, mungesës së instrumenteve diagnostikuese që demonstrojnë vlefshmërinë dhe besueshmërinë ndërkulturore dhe polemikat ekzistuese rreth vlefshmërisë së etiketimit të përdorimit problematik të internetit si një çrregullim varësie.   Shkalla më e zakonshme e përdorur për të matur varësinë është Testi i Varësisë nga Interneti i zhvilluar nga Kimberly Young . 

Njerëzit me varësi nga interneti ka të ngjarë të kenë një çrregullim psikiatrik komorbid. Diagnozat shoqëruese të identifikuara së bashku me varësinë nga interneti përfshijnë çrregullimet e humorit afektiv, çrregullimet e ankthit, çrregullimet e përdorimit të substancave dhe çrregullimin e hiperaktivitetit të deficitit të vëmendjes. 

 Video lojërat 
Varësia nga video-lojërat karakterizohet nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) si sjellje e tepruar e lojërave, potencialisht me prioritet ndaj interesave të tjera, pavarësisht nga pasojat negative që mund të lindin, për një periudhë të paktën 12 mujore.  Në maj 2019, OBSH prezantoi çrregullimin e lojërave në edicionin e 11-të të Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve.  Varësia nga videolojërat është treguar të jetë më e përhapur te meshkujt sesa te femrat, më e lartë për 2.9 herë.  Është sugjeruar se njerëzit e moshave më të reja janë më të prirur për t'u bërë të varur nga lojërat video.  Njerëzit me personalitete të caktuara mund të jenë më të ndjeshëm ndaj varësive nga lojërat.  

Faktorët e rrezikut për varësinë nga lojërat video përfshijnë:

 Mashkull,
 Psikopatologjitë (p.sh. ADHD ose MDD), dhe
 Ankthi social. 

 Shopingu 
Varësia ndaj blerjeve, ose çrregullimi i blerjes kompulsive (CBD), është dëshira e tepruar për të blerë ose shpenzuar, që mund të rezultojë në pasoja të padëshiruara.  Këto pasoja mund të kenë ndikime serioze, të tilla si rritja e borxhit të konsumatorit, marrëdhëniet e ndikuar negativisht, rritja e rrezikut të sjelljes së paligjshme dhe përpjekjet për vetëvrasje.  Varësia nga blerja ndodh në mbarë botën dhe ka treguar një prevalencë 5.8% në Shtetet e Bashkuara.  Ngjashëm me varësitë e tjera të sjelljes, CBD mund të lidhet me çrregullimet e humorit, çrregullimet e përdorimit të substancave, çrregullimet e të ngrënit dhe çrregullime të tjera që përfshijnë mungesën e kontrollit. 

 Shiko edhe 

 Varësia nga substancat
 Varësia nga pornografia

 Referime 

Kategoria:Varësi
Kategoria:Varësi e sjelljes
Kategoria:Çrregullime të trurit
Kategoria:Çrregullime të lidhura me substanca