Vitamina B12

Vitamina B12, e njohur gjithashtu si kobalamina, është një vitaminë e tretshme në ujë e përfshirë në metabolizëm .  Është një nga tetë vitaminat B. Kërkohet nga kafshët, të cilat e përdorin atë si një kofaktor në sintezën e ADN-së dhe në metabolizmin e acideve yndyrore dhe aminoacideve .  Është e rëndësishme në funksionimin normal të sistemit nervor nëpërmjet rolit të saj në sintezën e mielinës, dhe në sistemin e qarkullimit të gjakut në maturimin e qelizave të kuqe të gjakut në palcën e kockave.   Bimët nuk kanë nevojë për kobalaminë dhe reaksionet i kryejnë me enzima që nuk varen prej saj. 

Vitamina B12 është më e ndërlikuara kimikisht ndër të gjitha vitaminat,  dhe për njerëzit, e vetmja vitaminë që duhet të merret nga ushqimet ose suplementet me origjinë shtazore. Office of Dietary Supplements (6 April 2021). "Vitamin B12: Fact Sheet for Health Professionals". Bethesda, Maryland: US National Institutes of Health. Archived from the original on 2021-10-08. Retrieved 24 December 2021.  Vetëm disa arkea dhe baktere mund të sintetizojnë vitaminën B12 .  Shumica e njerëzve në vendet e zhvilluara marrin mjaftueshëm B12 nga konsumimi i mishit ose ushqimeve nga burime shtazore.  Ushqimet që përmbajnë vitaminë B12 përfshijnë mishin, molusqet, mëlçinë, peshkun, shpendët, vezët dhe produktet e qumështit .  Shumë drithëra mëngjesi janë të pasuruara me vitaminën B12.  Shtesa dhe medikamente janë në gatishmëri për të trajtuar dhe parandaluar mungesën e vitaminës B12 .  Ato merren nga goja, por për trajtimin e mungesës mund të jepen edhe si injeksion intramuskular .  

Vitamina B12 u zbulua si rezultat i anemisë pernicioze, një çrregullim autoimun në të cilin gjaku ka një numër më të ulët se normalja e qelizave të kuqe të gjakut, për shkak të mungesës së vitaminës B12 . Smith AG (2019-09-21). "Plants need their vitamins too". Current Opinion in Plant Biology. 10 (3): 266–275. doi:10.1016/j.pbi.2007.04.009. PMID 17434786.  Aftësia për të përthithur vitaminën bie me kalimin e moshës, veçanërisht te njerëzit mbi 60 vjeç. 

 Biokimia 

 Funksioni i koenzimës 
Vitamina B12 funksionon si një koenzimë, që do të thotë se prania e saj është e nevojshme në disa reaksione të katalizuara nga enzimat. Më poshtë janë renditur tre klasat e enzimave që ndonjëherë kërkojnë praninë e vitaminës B12 për të funksionuar (tek kafshët):

 Izomerazat 
 Riorganizime ku një atom hidrogjen transferohet drejtpërdrejt midis dy atomeve ngjitur me shkëmbimin e një zëvendësuesi të dytë, X, i cili mund të jetë një atom karboni me grupe zëvendësuese, një atom oksigjeni i një alkooli ose një aminë. Këto përdorin formën AdoB12 (adenozilkobalaminë) të vitaminës.
 Metiltransferazat 
 Transferimi i grupit metil (–CH3) midis dy molekulave. Këto përdorin formën MeB12 (metilkobalaminë) të vitaminës.
 Dehalogjenazat 
 Disa lloje të baktereve anaerobe sintetizojnë dehalogjenaza të varura nga vitamina B12, të cilat kanë aplikime të mundshme komerciale për degradimin e ndotësve të klorinuar. Mikroorganizmat mund të jenë ose të aftë për biosintezën të korrinoideve përsëri ose të varen nga vitamina B12 ekzogjene.

Tek njerëzit janë të njohura dy familje kryesore të enzimave të varura nga koenzima B12, që korrespondojnë me dy llojet e para të reaksioneve. Këto përfaqësohen nga dy enzima kryesore:

 Metilmalonil koenzima A mutaza 
parapamje|429x429px|Përfaqësim skematik i rrugës metabolike të propionatit. Metilmalonil-CoA mutaza kërkon koenzimën adenozilkobalaminë për të shndërruar L-metilmalonil-CoA në suksinil-CoA. Përndryshe, acidi metilmalonik grumbullohet, i cili mund të jetë një tregues indirekt i mungesës së vitaminës B12, ndër të tjera.
Metilmalonil koenzima A mutaza (MMUT) është një enzimë izomerazë që përdor formën AdoB12 dhe llojin e parë të reaksionit për të shndërruar L-metilmalonil-CoA në suksinil-CoA, një hap i rëndësishëm në shpërbërjen katabolike të disa aminoacideve në suksinil-CoA, i cili më pas hyn në prodhimin e energjisë përmes ciklit të acidit citrik. Ky funksionalitet humbet në mungesën e vitaminës B12 dhe mund të matet klinikisht përmes një rritjeje të përqendrimit të acidit metilmalonik në serum. Funksioni i MMUT është i domosdoshëm për sintezën e duhur të mielinës. Bazuar në kërkimet mbi kafshët, mendohet se rritja e hidrolizës e metilmalonil-CoA për të formuar metilmalonat (acid metilmalonik), një acid dikarboksilik neurotoksik, duke shkaktuar përkeqësim neurologjik. 

 Metioninë sintetaza 
parapamje|400x400px|Diagramë skematike e thjeshtuar e ciklit folat-metioninë. Metioninë sintetaza transferon grupin metil te vitamina dhe më pas e transferon atë te homocisteina, duke e shndërruar në metioninë.
Metioninë sintetaza, e koduar nga gjeni MTR, është një enzimë metiltransferazë që përdor formën MeB12 dhe llojin e dytë të reaksionit për të transferuar një grup metil nga metil-5-tetrahidrofolati te homocisteina, duke prodhuar kështu tetrahidrofolat (THF) dhe metioninë. Ky funksion humbet në mungesën e vitaminës B12, duke çuar në rritje të niveleve të homocisteinës dhe në bllokimin e folatit në formën metil-5-tetrahidrofolatit, nga e cila THF (forma aktive e folatit) nuk mund të rikuperohet. THF luan një rol të rëndësishëm në sintezën e ADN-së, prandaj mungesa e tij çon në prodhim joefektiv të qelizave me rinovim të shpejtë, veçanërisht qelizave të kuqe të gjakut dhe qelizave të murit të zorrëve, të cilat janë përgjegjëse për thithjen e lëndëve ushqyese. THF mund të rigjenerohet përmes MTR ose të merret nga folati i freskët në dietë. Për këtë arsye, të gjitha efektet e mungesës së vitaminës B12 në sintezën e ADN-së, përfshirë aneminë megaloblastike të anemisë pernicioze, mund të korrigjohen nëse në dietë ka mjaftueshëm folat. Prandaj, funksioni më i njohur i vitaminës B12 (ai që lidhet me sintezën e ADN-së, ndarjen qelizore dhe aneminë) është një funksion fakultativ, që realizohet përmes ruajtjes nga B12 të një forme aktive të folatit, e cila nevojitet për prodhimin efikas të ADN-së. Enzima të tjera metiltransferazë të varura nga kobalamina janë gjithashtu të njohura tek bakteret, si Me-H4-MPT, koenzima M metiltransferaza.

 Mangësia 

 Simptomat 
Mungesa e vitaminës B12 mund të shkaktojë dëmtime serioze dhe të pakthyeshme, veçanërisht në tru dhe në sistemin nervor. Në nivele pak më të ulëta se normalja, mund të shfaqen një sërë simptomash si lodhje, dobësi, ndjesi të fikti, marramendje, gulçim, dhimbje koke, ulçera në gojë, shqetësime në stomak, ulje oreksi dhe vështirësi në ecje për shkak të problemeve të ekuilibrit. Gjithashtu, mund të shfaqen dobësim i muskujve, depresion, kujtesë e dobët, refleks të ngadalësuar, konfuzion, zbehje e lëkurës dhe ndjesi jonormale, sidomos tek personat mbi moshën 60 vjeç. Mungesa e vitaminës B12 mund të çojë gjithashtu në simptoma të manisë dhe psikozës. Probleme të tjera të mundshme përfshijnë dobësimin e sistemit imunitar, uljen e pjellorisë dhe ndërprerjen e ciklit menstrual tek gratë.

 Shkaqet 
 Mungesa e vitaminës B12 shkaktohet më së shpeshti nga keqpërthithja, por gjithashtu mund të rezultojë nga marrja e ulët, gastriti imunitar, prania e ulët e proteinave lidhëse ose përdorimi i ilaçeve të caktuara. "Vitamin B12". Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR. 4 June 2015. Archived from the original on 29 October 2019. Retrieved 5 April 2019. Veganët - njerëzit që zgjedhin të mos konsumojnë asnjë ushqim me origjinë shtazore - janë në rrezik sepse ushqimet me origjinë bimore nuk përmbajnë vitaminë në sasi të mjaftueshme për të parandaluar mungesën e vitaminës.  Në rrezik janë edhe vegjetarianët —njerëzit që konsumojnë nënprodukte shtazore si produktet e qumështit dhe vezët, por jo mishin e ndonjë kafshe. Mungesa e vitaminës B12 është vërejtur në mes 40% dhe 80% të popullsisë vegjetariane, të cilët gjithashtu nuk marrin shtesa të vitaminës B12 ose nuk konsumojnë ushqime të pasuruara me vitamina.  Në Hong Kong dhe Indi, mungesa e vitaminës B12 është zbuluar në afërsisht 80% të popullsisë vegane. Ashtu si me vegjetarianët, veganët mund ta shmangin këtë duke konsumuar një shtesë dietike ose duke ngrënë ushqim të pasuruar me B12 si drithëra, qumështe me bazë bimore dhe maja ushqyese si pjesë e rregullt e dietës së tyre.  Të moshuarit janë në rrezik të shtuar sepse kanë prirje të prodhojnë më pak acid në stomak ndërsa plaken, një gjendje e njohur si aklorhidria, duke rritur kështu probabilitetin e mungesës së B12 për shkak të përthithjes së zvogëluar. Office of Dietary Supplements (6 April 2021). "Vitamin B12: Fact Sheet for Health Professionals". Bethesda, Maryland: US National Institutes of Health. Archived from the original on 2021-10-08. Retrieved 24 December 2021. 
 Diagnoza laboratorike 
Meqenëse nuk ka një test standard të artë për mungesën e vitaminës B12, kryhen disa teste të ndryshme laboratorike për të konfirmuar diagnozën e dyshuar.

 Referime