Komonuelthi Polako-Lituanez

Komonuelthi Polako-Lituanez i njohur zyrtarisht si Mbretëria e Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë, ose thjesht Polonia-Lituania ishte një shtet bi-konfederal, nganjëherë i quajtur një federatë,Zbigniew Pucek: Państwo i społeczeństwo 2012/1, Krakow, 2012, p. 17. i Polonisë dhe Lituanisë i sunduar nga një monark i përbashkët në bashkim real, i cili ishte edhe Mbreti i Polonisë dhe Duka i Madh i Lituanisë. Ishte një nga vendet më të mëdhaNorman Davies, Europe: A History, Pimlico 1997, p. 554: "Poland–Lithuania was another country which experienced its 'Golden Age' during the sixteenth and early seventeenth centuries. The realm of the last Jagiellons was absolutely the largest state in Europe" dhe më të populluar të Evropës së shekullit të 16-të deri në shekullin e 17-të. Në shtrirjen e saj më të madhe territoriale, në fillim të shekullit të 17-të, Komonuelthi mbulonte pothuajse 1,000,000 km2 (400,000 mi katror)According to Panstwowe Przedsiebiorstwo Wydawnictw Kartograficznych: Atlas Historyczny Polski, wydanie X, 1990, p. 16, 990.000 km2 dhe që nga viti 1618 mbajti një popullsi multietnike prej gati 12 milionësh.Bazuar në 1618 population map  (p. 115), 1618 languages map (p. 119), 1657–67 losses map (p. 128) and 1717 map  (p. 141) from Iwo Cyprian Pogonowski, Poland a Historical Atlas, Hippocrene Books, 1987, According to Panstwowe Przedsiebiorstwo Wydawnictw Kartograficznych: Atlas Historyczny Polski, wydanie X, 1990, p. 16, just over 9 million in 1618. Polonishtja dhe latinishtja ishin dy gjuhët bashkëzyrtare.

Komonuelthi u krijua nga Bashkimi i Lublinit në korrik 1569, por Kurora e Mbretërisë së Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë kishin qenë në një bashkim personal de facto që nga viti 1386 me martesën e mbretëreshës polake Jadwiga (Hedwig) dhe Duka i Madh i Lituanisë Jogaila, i cili u kurorëzua mbret jure uxoris Wladysław II Jagiełło i Polonisë. Ndarja e Parë më 1772 dhe Ndarja e Dytë më 1793 reduktuan shumë madhësinë e shtetit. Komonuelthi u nda nga ekzistenca në Ndarjen e Tretë të vitit 1795.

Bashkimi zotëronte shumë veçori unike midis shteteve bashkëkohore. Sistemi i tij politik karakterizohej nga kontrolle të rrepta mbi pushtetin monarkik. Këto kontrolle u miratuan nga një legjislaturë (sejm) e kontrolluar nga fisnikëria (szlachta). Ky sistem idiosinkratik ishte një pararendës i koncepteve moderne të demokracisë,Maciej Janowski, Polish Liberal Thought, Central European University Press, 2001, , Google Print: p. 3, p. 12 që nga monarkia kushtetuese e vitit 1791,Paul W. Schroeder, The Transformation of European Politics 1763–1848, Oxford University Press, 1996, , Google print p. 84Rett R. Ludwikowski, Constitution-Making in the Region of Former Soviet Dominance, Duke University Press, 1997, , Google Print, p. 34George Sanford, Democratic Government in Poland: Constitutional Politics Since 1989, Palgrave, 2002, , Google print p. 11 – constitutional monarchy, p. 3 – anarchy dhe federata.Aleksander Gella, Development of Class Structure in Eastern Europe: Poland and Her Southern Neighbors, SUNY Press, 1998, , Google Print, p. 13 Megjithëse dy shtetet përbërëse të Komonuelthit ishin formalisht të barabarta, Polonia ishte partneri dominues në bashkim."Formally, Poland and Lithuania were to be distinct, equal components of the federation ... But Poland, which retained possession of the Lithuanian lands it had seized, had greater representation in the diet and became the dominant partner."

Komonuelthi Polako-Lituanez u shënua nga nivele të larta të diversitetit etnik dhe nga toleranca fetare, e garantuar nga Akti i Konfederatës së Varshavës së vitit 1573;Norman Davies, God's Playground. A History of Poland, Vol. 1: "The Origins to 1795", Vol. 2: "1795 to the Present". Oxford: Oxford University Press.Halina Stephan, Living in Translation: Polish Writers in America, Rodopi, 2003, , Google Print p. 373. Quoting from Sarmatian Review academic journal mission statement: "Polish–Lithuanian Commonwealth was ... characterized by religious tolerance unusual in premodern Europe" megjithatë, shkalla e lirisë fetare ndryshonte me kalimin e kohës. Kushtetuta e 3 majit 1791 e pranoi katolicizmin si "fenë dominuese", ndryshe nga Konfederata e Varshavës, por liria e fesë u dha ende me të.

Pas disa dekadash prosperiteti, ajo hyri në një periudhë rënieje të zgjatur politike,Martin Van Gelderen, Quentin Skinner, Republicanism: A Shared European Heritage, Cambridge University Press, 2002,  p. 54. ushtarake dhe ekonomike."The Causes of Slavery or Serfdom: A Hypothesis"  (discussion and full online text) of Evsey Domar (1970). Economic History Review 30:1 (March), pp. 18–32. Dobësia e saj në rritje çoi në ndarjen e saj midis fqinjëve të saj (Austri, Prusi dhe Rusia) gjatë fundit të shekullit të 18-të. Pak para rënies së tij, Komonuelthi miratoi një përpjekje masive reformuese dhe miratoi Kushtetutën e 3 majit, e cila ishte kushtetuta e parë e kodifikuar në historinë moderne evropiane dhe e dyta në historinë moderne botërore pas Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara.Isaac Kramnick, Introduction, 

 Emri 
Emri zyrtar i shtetit ishte Mbretëria e Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë (polonisht: Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, lituanisht: Lenkijos Karalystė ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, latinisht: Regnum Poloniaecathuaniae Magnusthuania). Termi latin përdoret zakonisht në traktatet dhe diplomacinë ndërkombëtare.

Në shekullin e 17-të dhe më vonë ai njihej gjithashtu si 'Komonuelthi më i Qetë i Polonisë' (polonisht: Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska, latinisht: Serenissima Res Publica Poloniae),Ex quo serenissima respublica Poloniae in corpore ad exempluin omnium aliarnm potentiarum, lilulum regiuin Borussiae recognoscere decrevit (...)  Komonuelthi i Mbretërisë Polake,emër i dhënë nga Marcin Kromer në punën e tij Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et re publica regni Polonici libri duo, 1577. ose Komonuelthi i Polonisë.the therm used for instance in Zbior Deklaracyi, Not I Czynnosci Głownieyszych, Ktore Poprzedziły I Zaszły Pod Czas Seymu Pod Węzłem Konfederacyi Odprawuiącego Się Od Dnia 18. Wrzesnia 1772. Do 14 Maia 1773

Evropianët perëndimorë shpesh e thjeshtuan emrin në 'Poloni' dhe në shumicën e burimeve të kaluara dhe moderne ajo përmendet si Mbretëria e Polonisë, ose thjesht Polonia.Name used for the common state, Henryk Rutkowski, Terytorium, w: Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. II, Warszawa 1981, s. 398.Richard Buterwick. The Polish Revolution and the Catholic Church, 1788–1792: A Political History. Oxford University Press. 2012. pp. 5, xvii. Termat 'Komonuelthi i Polonisë' dhe 'Komonuelthi i Dy Kombeve' (polonisht: Rzeczpospolita Obojga Narodów, latinisht: Res Publica Utriusque Nationis) u përdorën në Garancinë Reciproke të Dy Kombeve.Dokument i vitit 1791 i nënshkruar nga mbreti Stanislaw August "Zareczenie wzaiemne Oboyga Narodow" pp. 1, 5 

Emra të tjerë joformalë përfshijnë 'Republika e Fisnikëve' (polonisht: Rzeczpospolita szlachecka) dhe 'Komonuelthi i Parë' (polonisht: I Rzeczpospolita) ose 'Republika e Parë Polake' (polonisht: Pierwsza Rzeczpospolita), historiografia e fundit e dallon atë relativisht të zakonshme në nga Republika e Dytë Polake.

 Trashëgimia 

Dukati i Varshavës, i themeluar në 1807 nga Napoleon Bonaparte, e gjeti origjinën e tij në Komonuelth. Lëvizje të tjera ringjalljeje u shfaqën gjatë Kryengritjes së Nëntorit (1830–31), Kryengritjes së Janarit (1863–64) dhe në vitet 1920, me përpjekjen e dështuar të Józef Piłsudski për të krijuar një federatë Intermarium (Międzymorze) të udhëhequr nga Polonia që, në masën më të madhe, do të shtrihej nga Finlanda në veri deri në Ballkan në jug. Republika e Polonisë bashkëkohore e konsideron veten pasuese të Komonuelthit,A. stated, for instance by the preamble of the Constitution of the Republic of Poland of 1997. ndërsa Republika e Lituanisë, e rivendosur në fund të Luftës së Parë Botërore, pa pjesëmarrjen e shtetit lituanez në Komonuelthin e vjetër Polako-Lituanez kryesisht në një dritë negative në fazat e hershme të rifitimit të pavarësisë së saj,Alfonsas Eidintas, Vytautas Zalys, Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918–1940, Palgrave, 1999, . Print, p. 78 edhe pse ky qëndrim ka ndryshuar vitet e fundit.

 Ndarjet administrative 

parapamje|Nëndarjet e Komonuelthit Polako-Lituanez pas armëpushimit të Deulino të vitit 1618, të mbivendosur në kufijtë e sotëm kombëtar.
Komonuelthi Polako-Lituanez, i cili përbëhej kryesisht nga dy pjesë:

Kurora e Mbretërisë Polake (Polonia e duhur), në gjuhën e folur "Kurora"
Dukati i Madh i Lituanisë, në gjuhën e folur "Lituania"

Komonuelthi u nda më tej në njësi më të vogla administrative të njohura si voivodeships (województwa). Çdo voivodeship qeverisej nga një vojvodë (wojewoda, guvernator). Voivodeships u ndanë më tej në starostwa, secila starostwo qeveriset nga një starosta. Qytetet qeveriseshin nga kastellanë. Kishte përjashtime të shpeshta nga këto rregulla, shpesh duke përfshirë nën-njësinë e administrimit të ziemia''.

Kufijtë e Komonuelthit u zhvendosën me luftëra dhe traktate, ndonjëherë disa herë në një dekadë, veçanërisht në pjesët lindore dhe jugore. Pas Paqes së Jam Zapolskit (1582), Komonuelthi kishte afërsisht 815,000 km2 sipërfaqe dhe një popullsi prej 7,5 milionë banorësh. Pas Armëpushimit të Deulinos (1618), Komonuelthi kishte një sipërfaqe prej rreth 1 milion km2 (990,000 km2) dhe një popullsi prej rreth 11 milion.

 Shënime 

 Referime 


Kategoria:Historia e hershme moderne e Bjellorusisë
Kategoria:Historia moderne e hershme e Lituanisë
Kategoria:Historia e hershme moderne e Polonisë
Kategoria:Historia e hershme moderne e Ukrainës
Kategoria:Vende të mëparshme në Evropë
Kategoria:Monarki të mëparshme të Evropës
Kategoria:Historia e Lituanisë (1569–1795)
Kategoria:Shtetet e krishtera
Kategoria:Diarki
Kategoria:Republika të mëparshme
Kategoria:Bashkime shtetërore të shuara
Kategoria:Dukati i Livonisë
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1569
Kategoria:Shtete dhe territore të shpërbëra më 1795