Përvoja

Përvoja i referohet ngjarjeve të vetëdijshme në përgjithësi, më konkretisht perceptimeve, ose njohurive praktike dhe familjaritetit që prodhohen nga këto procese. E kuptuar si një ngjarje e ndërgjegjshme në kuptimin më të gjerë, përvoja përfshin një temë në të cilën paraqiten sende të ndryshme. Në këtë kuptim, duke parë një zog të verdhë në një degë, subjekti i paraqet objektet "zog" dhe "degë", marrëdhënien midis tyre dhe vetinë "e verdhë". Mund të përfshihen edhe sende joreale, gjë që ndodh kur përjetoni halucinacione ose ëndrra. Kur kuptohet në një kuptim më të kufizuar, vetëm vetëdija shqisore llogaritet si përvojë. Në këtë kuptim, përvoja zakonisht identifikohet me perceptimin dhe kontrastohet me llojet e tjera të ngjarjeve të vetëdijshme, si të menduarit ose imagjinuar. Në një kuptim pak më ndryshe, përvoja nuk i referohet vetë ngjarjeve të vetëdijshme, por njohurive praktike dhe familjaritetit që ato prodhojnë. Në këtë kuptim, është e rëndësishme që kontakti i drejtpërdrejtë perceptues me botën e jashtme të jetë burimi i njohurive. Pra, një alpinist me përvojë është dikush që në fakt ka jetuar nëpër shumë ecje, jo dikush që thjesht lexon shumë libra rreth ecjes. Kjo lidhet si me njohjen e përsëritur të së shkuarës ashtu edhe me aftësitë e mësuara nëpërmjet tyre.

Shumë debate shkencore mbi natyrën e përvojës përqendrohen te përvoja si ngjarje e vetëdijshme, qoftë në kuptimin e gjerë apo më të kufizuar. Një temë e rëndësishme në këtë fushë është pyetja nëse të gjitha përvojat janë të qëllimshme, d.m.th. u drejtohen objekteve të ndryshme nga vetja. Një debat tjetër fokusohet në pyetjen nëse ka përvoja jokonceptuale dhe, nëse po, çfarë roli mund të luajnë ato në justifikimin e besimeve. Disa teoricienë pretendojnë se përvojat janë transparente, që do të thotë se ajo që ndihet një përvojë varet vetëm nga përmbajtja e paraqitur në këtë përvojë. Teoricienët e tjerë e hedhin poshtë këtë pretendim duke theksuar se ajo që ka rëndësi nuk është vetëm ajo që paraqitet, por edhe mënyra se si paraqitet.

Një shumëllojshmëri e madhe e llojeve të përvojave diskutohet në literaturën akademike. Përvojat perceptuese, për shembull, përfaqësojnë botën e jashtme përmes stimujve të regjistruar dhe të transmetuar nga shqisat. Përvoja e kujtesës episodike, nga ana tjetër, përfshin rijetimin e një ngjarjeje të kaluar të përjetuar më parë. Në përvojën imagjinative, objektet paraqiten pa synuar të tregojnë se si janë gjërat në të vërtetë. Përvoja e të menduarit përfshin paraqitjet mendore dhe përpunimin e informacionit, në të cilin idetë ose propozimet argëtohen, gjykohen ose lidhen. Kënaqësia i referohet përvojës që ndihet mirë. Ajo është e lidhur ngushtë me përvojën emocionale, e cila ka gjithashtu komponentë vlerësues, fiziologjikë dhe të sjelljes. Gjendja shpirtërore është e ngjashme me emocionet, me një ndryshim kryesor është se atyre u mungon një objekt specifik që gjendet në emocione. Dëshirat e ndërgjegjshme përfshijnë përvojën e dëshirës për diçka. Ata luajnë një rol qendror në përvojën e agjenturës, në të cilën formohen synimet, planifikohen kurse veprimi dhe vendimet merren dhe realizohen. Përvoja jo e zakonshme i referohet përvojave të rralla që ndryshojnë ndjeshëm nga përvoja në gjendjen e zakonshme të zgjimit, si përvojat fetare, përvojat jashtë trupit ose përvojat afër vdekjes.

Përvoja diskutohet në disiplina të ndryshme. Fenomenologjia është shkenca e strukturës dhe përmbajtjes së përvojës. Ai përdor metoda të ndryshme, si variacioni epokë apo eidetik. Përvoja shqisore është me interes të veçantë për epistemologjinë. Një diskutim i rëndësishëm tradicional në këtë fushë ka të bëjë nëse e gjithë njohuria bazohet në përvojën shqisore, siç pretendojnë empiristët, apo jo, siç pretendojnë racionalistët. Kjo lidhet ngushtë me rolin e përvojës në shkencë, në të cilën përvoja thuhet se vepron si një arbitër neutral midis teorive konkurruese. Në metafizikë, përvoja është e përfshirë në problemin mendje-trup dhe problemin e vështirë të ndërgjegjes, të cilat të dyja përpiqen të shpjegojnë lidhjen midis materies dhe përvojës. Në psikologji, disa teoricienë mendojnë se të gjitha konceptet mësohen nga përvoja, ndërsa të tjerët argumentojnë se disa koncepte janë të lindura.

 Shiko edhe 

 Naiviteti

 Referime 

Kategoria:Përceptim
Kategoria:Vetëdije