Vdekja e Zezë

Murtaja, Vdekja e Zezë apo Vdekshmëria e Madhe ishte një pandemi e murtajës bubonike që ndodhi në Euroazinë Perëndimore dhe Afrikën e Veriut nga viti 1346 deri në 1353. Është pandemia më fatale e regjistruar në historinë njerëzore, duke shkaktuar vdekjen e 75-200 milionë njerëzve, duke arritur kulmin në Evropë nga viti 1347 deri në 1351. Murtaja bubonike shkaktohet nga bakteri Yersinia pestis i përhapur nga pleshtat, por gjatë vdekjes së zezë ajo ndoshta mori edhe një formë dytësore, e përhapur nga kontakti njeri me person nëpërmjet aerosoleve. duke shkaktuar murtajë pneumonike.

Murtaja ishte fillimi i pandemisë së dytë të murtajës. Murtaja krijoi trazira fetare, sociale dhe ekonomike, me efekte të thella në rrjedhën e historisë evropiane.

Origjina e Vdekjes së Zezë është e diskutueshme. Analiza gjenetike tregon evolucionin e Yersinia pestis në malet Tian Shan në kufirin midis Kirgistanit dhe Kinës 2600 vjet më parë. Origjina e menjëhershme territoriale e Vdekjes së Zezë dhe shpërthimit të saj mbetet e paqartë me disa që tregojnë drejt Azisë Qendrore, Kinës, Lindjes së Mesme dhe Evropës. Pandemia thuhet se u prezantua për herë të parë në Evropë gjatë rrethimit të portit tregtar gjenovez të Kaffa në Krime nga ushtria e Hordhisë së Artë të Jani Beg në vitin 1347. Nga Krimea, ka shumë të ngjarë që ajo të ishte bartur nga pleshtat që jetonin në minjtë e zinj që udhëtonin në anijet gjenoveze, duke u përhapur nëpër pellgun e Mesdheut dhe duke arritur në Afrikën e Veriut, Azinë Perëndimore dhe pjesën tjetër të Evropës nëpërmjet Konstandinopojës, Siçilisë dhe Gadishullit Italian. Ka prova që sapo doli në breg, Vdekja e Zezë u përhap kryesisht nga personi në person si murtaja pneumonike, duke shpjeguar kështu përhapjen e shpejtë të epidemisë në brendësi, e cila ishte më e shpejtë se sa do të pritej nëse vektori kryesor ishin pleshtat e minjve që shkaktonin murtaja bubonike. Në vitin 2022, u zbulua se kishte një rritje të papritur të vdekjeve në atë që sot është Kirgistani nga Vdekja e Zezë në fund të viteve 1330; kur kombinohet me provat gjenetike, kjo nënkupton se përhapja fillestare mund të mos ketë qenë për shkak të pushtimeve mongole në shekullin e 14-të, siç u spekulua më parë.

Murtaja ishte fatkeqësia e dytë e madhe natyrore që goditi Evropën gjatë Mesjetës së Vonë (e para ishte Uria e Madhe e 1315-1317) dhe vlerësohet të ketë vrarë 30 për qind deri në 60 për qind të popullsisë evropiane, si dhe përafërsisht 33 për qind e popullsisë së Lindjes së Mesme. Murtaja mund të ketë reduktuar popullsinë botërore nga shek. 475 milionë deri në 350-375 milionë në shekullin e 14-të. Pati shpërthime të mëtejshme gjatë mesjetës së vonë dhe, me faktorë të tjerë kontribues (kriza e mesjetës së vonë), popullsia evropiane nuk e rifitoi nivelin e saj aktual nga shekulli i 14-të deri në shekullin e 16-të. Shpërthimet e murtajës u përsëritën në mbarë botën deri në fillim të shekullit të 19-të.

 Shiko edhe 

 Murtaja (sëmundje)
 Historia e murtajës
 Murtaja bubonike
 Murtaja pneumonike
 Vaksina e murtajës

 Referime 

Kategoria:Vdekja e Zezë
Kategoria:Pandemitë e murtajës