Gjeografia e Izraelit

Gjeografia e Izraelit është shumë e larmishme, me kushte shkretëtirë në jug dhe male të mbuluara me borë në veri. Izraeli ndodhet në skajin lindor të Detit Mesdhe në Azinë Perëndimore. Kufizohet në veri me Libanin, në verilindje me Sirinë, në lindje me Jordaninë dhe Bregun Perëndimor dhe në jugperëndim me Egjiptin. Në perëndim të Izraelit është Deti Mesdhe, i cili përbën shumicën e vijës bregdetare prej 273 km (170 mi) të Izraelit, dhe Rripin e Gazës. Izraeli ka një vijë të vogël bregdetare në Detin e Kuq në jug.

Sipërfaqja e Izraelit është afërsisht 20,770 km2 (8,019 mi katrorë), e cila përfshin 445 km2 (172 mi katrorë) ujë të brendshëm. Izraeli shtrihet 424 km (263 mi) nga veriu në jug dhe gjerësia e tij varion nga 114 km (71 mi) në pikën e tij më të gjerë deri në 10 km (6.2 mi) në pikën e tij më të ngushtë. Ajo ka një Zonë Ekskluzive Ekonomike prej 26,352 km2 (10,175 sq mi).

Territoret e pushtuara nga Izraeli përfshijnë Bregun Perëndimor, 5,879 km2 (2,270 mi katrorë), Jeruzalemin Lindor, 70 km2 (27 mi katrorë) dhe Lartësitë e Golanit, 1,150 km2 (444 mi katrorë). Veçoritë gjeografike në këto territore do të shënohen si të tilla. Nga këto zona, Izraeli ka aneksuar Jerusalemin Lindor dhe Lartësitë e Golanit, një akt që nuk njihet nga komuniteti ndërkombëtar.

Izraeli jugor dominohet nga shkretëtira e Negevit, duke mbuluar rreth 16,000 kilometra katrorë (6,178 mi katrorë), më shumë se gjysma e sipërfaqes së plotë të vendit. Veriu i Negevit përmban Shkretëtirën e Judesë, e cila, në kufirin e saj me Jordaninë, përmban Detin e Vdekur i cili, në -417 m është pika më e ulët në Tokë. Zona e brendshme e Izraelit qendror dominohet nga Kodrat Judeane të Bregut Perëndimor, ndërsa vija bregdetare qendrore dhe veriore përbëhet nga fusha e sheshtë dhe pjellore bregdetare izraelite. Në brendësi, rajoni verior përmban vargmalin malor të Karmelit, i cili pasohet në brendësi nga lugina pjellore e Jezreelit dhe më pas rajoni kodrinor i Galilesë. Deti i Galilesë ndodhet përtej këtij rajoni dhe kufizohet në lindje me Lartësitë e Golanit, një pllajë e kufizuar në veri nga pjesa e pushtuar nga Izraeli të masivit malor Hermon, i cili përfshin pikën më të lartë nën kontrollin e Izraelit, një majë 2224 metra. Pika më e lartë në territorin e njohur ndërkombëtarisht si izraelit është Mali Meron në 1208 metra.

Vendndodhja dhe kufijtë

Izraeli shtrihet në veri të ekuatorit rreth 31°30' gjerësi gjeografike veriore dhe 34°45' gjatësi gjeografike lindore. Ajo ka një gjatësi prej 424 km (263 mi) nga veriu në jug dhe, në pikën më të gjerë 114 km (71 mi), nga lindja në perëndim. Megjithatë, në pikën e saj më të ngushtë, kjo është reduktuar në vetëm 15 km (9 mi). Ajo ka një kufi tokësor prej 1017 km (632 mi) dhe një vijë bregdetare prej 273 km (170 mi). Ajo renditet e 153-ta në listën e vendeve dhe territoreve periferike sipas sipërfaqes.

Para krijimit të Mandatit Britanik për Palestinën, nuk kishte një përcaktim të qartë të kufijve gjeografikë dhe territorialë të zonës së njohur si "Palestinë". Në prag të Luftës së Parë Botërore u përshkrua nga Encyclopædia Britannica si një "koncept gjeografik i mjegullt".An Empire in the Holy Land: Historical Geography of the British Administration in Palestine, 1917–1929, Gideon Biger, St. Martin's Press and Magnes Press, 1994, pp.40–41. Traktati Sykes-Picot në vitin 1916 e ndau rajonin që më vonë u bë Palestinë në katër njësi politike.An Empire in the Holy Land: Historical Geography of the British Administration in Palestine, 1917–1929, Gideon Biger, St. Martin's Press and Magnes Press, 1994, pp.46–52. Nën Mandatin Britanik për Palestinën, u krijua korniza e parë gjeopolitike që e dallonte zonën nga vendet më të mëdha që e rrethonin. Demarkacioni i kufirit në këtë kohë nuk solli ndryshime gjeografike pranë kufijve dhe të dy anët e kufirit kontrolloheshin nga administrata britanike.An Empire in the Holy Land: Historical Geography of the British Administration in Palestine, 1917–1929, Gideon Biger, St. Martin's Press and Magnes Press, 1994, pp.67–69.

Izraeli modern kufizohet në veri me Libanin, në verilindje me Sirinë, në lindje me Jordaninë dhe Bregun Perëndimor dhe në jugperëndim me Egjiptin. Në perëndim të Izraelit ndodhet Deti Mesdhe, i cili përbën pjesën më të madhe të vijës bregdetare prej 273 km (170 mi) të Izraelit dhe Rripit të Gazës. Izraeli ka një vijë të vogël bregdetare në Detin e Kuq në jug. Vendbanimi më jugor në Izrael është qyteti i Eilat ndërsa më veriu është qyteti i Metula. Ujërat territoriale të Izraelit shtrihen në det në një distancë prej dymbëdhjetë milje detare të matur nga vija e duhur bazë.

Statistikat e ofruara nga Byroja Qendrore e Statistikave të Izraelit përfshijnë Jeruzalemin Lindor të aneksuar dhe Lartësitë e Golanit, por përjashtojnë Bregun Perëndimor dhe Rripin e Gazës. Popullsia e Izraelit përfshin kolonët izraelitë në Bregun Perëndimor. Rruga e pengesës izraelite të Bregut Perëndimor përfshin disa pjesë të Bregut Perëndimor.

Lumenj dhe liqene
Lumi më i gjatë dhe më i famshëm i Izraelit është lumi Jordan i gjatë 320 kilometra (199 mi), i cili ngrihet në shpatet jugore të malit Hermon në Malet Anti-Liban. Lumi rrjedh në jug përmes detit me ujë të ëmbël të Galilesë dhe prej andej formon kufirin me Mbretërinë e Jordanisë për pjesën më të madhe të rrugës së tij, duke u zbrazur përfundimisht në Detin e Vdekur. Degët veriore të Jordanit janë Dani, Banias dhe Hasbani. Vetëm Dani është brenda Izraelit të padiskutueshëm; Hasbani rrjedh nga Libani dhe Banias nga territori i pushtuar nga Siria në Luftën Gjashtë Ditore.

parapamje|majtas|Liqeni Kinneret
Deti i Galilesë (i quajtur edhe Kinneret) është liqeni më i madh dhe më i rëndësishëm i ujërave të ëmbla të Izraelit, i vendosur në verilindje të vendit. Liqeni në formë dardhe është 23 kilometra (14 mi) i gjatë nga veriu në jug, me një gjerësi maksimale prej 13 kilometrash (8 mi) në veri, duke mbuluar 166 kilometra katrorë (64 mi). Kinneret shtrihet 207 metra (679 ft) nën nivelin e detit dhe arrin një thellësi prej 46 metrash (151 ft). Në një epokë të mëparshme gjeologjike, liqeni ishte pjesë e një deti të madh në brendësi, i cili shtrihej nga kënetat Hula në Izraelin verior deri në 64 kilometra (40 mi) në jug të Detit të Vdekur. Shtrati i liqenit përbën një pjesë të Luginës së Riftit të Jordanit.

Në jug të Kinneret shtrihet Deti i Vdekur me ujë të kripur që formon kufirin midis Izraelit dhe Jordanisë dhe është 418 metra (1,371 ft) nën nivelin e detit, duke e bërë atë sipërfaqen më të ulët ujore në Tokë. Deti i Vdekur është 67 kilometra (42 mi) i gjatë me një gjerësi maksimale prej 16 kilometrash (10 mi) dhe gjithashtu përbën një pjesë të Luginës së Riftit. Një gadishull del në liqen nga bregu lindor, në jug të të cilit liqeni është i cekët, më pak se 6 metra (19.7 ft) i thellë. Në veri është thellësia më e madhe e liqenit.

Nuk ka rrugë ujore artificiale të lundrueshme në Izrael, megjithëse Transportuesi Kombëtar i Ujit, një kanal për ujin e pijshëm, mund të klasifikohet si i tillë. Është diskutuar ideja e një kanali që lidh Mesdheun me Detin e Vdekur ose Detin e Kuq dhe të Vdekur.

Klima
parapamje|300px|Harta e Izraelit e zonave të klasifikimit të klimës Köppen-Geiger
parapamje|Bora në Galilee
parapamje|150px|Përmbytje e shpejtë në Ein Avdat

Izraeli ka një klimë mesdhetare me verë të gjatë, të nxehtë, pa shi dhe dimër relativisht të shkurtër, të freskët dhe me shi (klasifikimi i klimës Köppen Csa). Klima është si e tillë për shkak të vendndodhjes së Izraelit midis thatësisë subtropikale të Saharasë dhe shkretëtirave arabe, dhe lagështisë subtropikale të Levantit dhe Mesdheut Lindor. Kushtet klimatike janë shumë të ndryshueshme brenda shtetit dhe modifikohen në nivel lokal nga lartësia, gjerësia gjeografike dhe afërsia me Mesdheun.

Mesatarisht, janari është muaji më i ftohtë me temperatura mesatare që variojnë nga 6 në 15 °C (42.8 deri në 59.0 °F), dhe korriku dhe gushti janë muajt më të nxehtë nga 22 deri në 33 °C (71.6 deri në 91.4 °F), mesatarisht. në të gjithë vendin. Vera është shumë e lagësht përgjatë bregut të Mesdheut, por e thatë në malësitë qendrore, luginën e Riftit dhe shkretëtirën e Negevit. Në Eilat, një qytet i shkretë, temperaturat gjatë ditës së verës janë shpesh më të lartat në shtet, ndonjëherë duke arritur nga 44 deri në 46 °C (111.2 deri në 114.8 °F). Më shumë se 70% e reshjeve mesatare në Izrael bie ndërmjet nëntorit dhe marsit; Nga qershori deri në shtator janë zakonisht pa shi. Reshjet janë të shpërndara në mënyrë të pabarabartë, dukshëm më të ulëta në jug të vendit. Në jug ekstrem, reshjet mesatare janë afër 30 milimetra (1.18 in) në vit; në veri, reshjet mesatare vjetore i kalojnë 900 milimetra (35.4 inç). Reshjet ndryshojnë nga stina në stinë dhe nga viti në vit, veçanërisht në shkretëtirën e Negevit. Reshjet shpesh përqendrohen në stuhi të dhunshme, duke shkaktuar abrazion dhe përmbytje të shpejta. Në dimër, reshjet shpesh marrin formën e borës në lartësitë më të larta të malësive qendrore, duke përfshirë Jeruzalemin. Mali Hermon ka borë sezonale që mbulon të tre majat e tij në dimër dhe pranverë. Në raste të rralla, bora bie në majat malore veriore dhe vetëm në raste jashtëzakonisht të rralla edhe në bregdet. Zonat e vendit më të kultivuara janë ato që marrin më shumë se 300 milimetra (11.8 in) reshje në vit, duke e bërë afërsisht një të tretën e vendit të kultivueshme.

Stuhitë dhe breshri janë të zakonshme gjatë gjithë sezonit të shirave dhe bregu i ujit herë pas here godet brigjet e Mesdheut, të aftë për të shkaktuar vetëm dëme të vogla. Megjithatë, stuhitë e supercell dhe një tornado e vërtetë F2 goditën Galilenë Perëndimore në prill 2006, duke shkaktuar dëme të konsiderueshme dhe 75 lëndime.

Valët e të nxehtit janë të shpeshta. 2010 ishte viti më i nxehtë në historinë e Izraelit me rekord absolut në disa vende në gusht. Nxehtësia u bë më e fortë nga gushti kur temperaturat ishin dukshëm mbi mesataren. Tetori dhe nëntori ishin gjithashtu të thatë, dhe nëntori ishte pothuajse pa shi kur supozohej të kishte shi.

Referime