Telugisht

Category:Languages which need ISO 639-3 comment
Category:Languages with ISO 639-2 code
Category:Languages with ISO 639-1 code
Category:ISO language articles citing sources other than Ethnologue
Gjuha telugu, Telugu ose Telugishtja është një gjuhë dravidiane, vendase në shtetet Andhra Pradesh dhe Telangana, ku gjithashtu është gjuhë zyrtare. E folur nga 96 milionë njerëz (2022), telugishtja është gjuha më e folur e familjes dravidiane dhe një nga 22 gjuhët e planshtruara të Republikës së Indisë. Është një nga gjuhët e pakta që ka status zyrtar në më shumë se dy shtete së bashku me gjuhët hindi dhe bengali. Telugu është një nga gjashtë gjuhët klasike të Indisë. Është gjuha amtare e 14-të më e folur në botë. Telugu standarde bazohet në dialektet e Andhrës Bregdetare (Krishna dhe Godavari)

Gjuha telugu flitet gjithashtu në shtetet Karnataka, Tamil Nadu, Maharashtra, Chhattisgarh, Odisha dhe territoret e bashkimit të Puducherry dhe Andaman dhe Ishujt Nicobar . Ajo flitet gjithashtu nga anëtarët e diasporës Telugu të përhapur në vende si Shtetet e Bashkuara, Australia, Malajzia, Mauriciusi, Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabia Saudite dhe të tjera.   Telugu është gjuha me rritjen më të shpejtë në Shtetet e Bashkuara .  Është gjithashtu një gjuhë e mbrojtur në Afrikën e Jugut dhe ofrohet si gjuhë e tretë opsionale në shkollat e provincës KwaZulu-Natal .  

Sipas Mikhail S. Andronov, gjuha telugu u nda nga gjuha proto-dravidiane rreth vitit 1000 pes.  "Indian Encyclopaedia – Volume 1", p. 2067, by Subodh Kapoor, Genesis Publishing Pvt Ltd, 2002 Mbishkrimet më të hershme me fjalë telugu datojnë në  në Bhattiprolu, Andhra Pradesh.    Fjalë teluge u gjetën gjithashtu në mbishkrimet e perandorit Ashoka (257 pes), Satavahanasve dhe Vishnukundinasve .   Mbishkrime në shkrimin e vjetër telugu janë gjetur deri në Indonezi dhe Mianmar. Telugu ishte gjuha e oborrit të dinastive të ndryshme të Indisë Jugore, përkatësisht Chalukyas Lindore, Ganga Lindore, Kakatiyas, Perandorisë Vijayanagara, Qutb Shahis, Madurai Nayaks, Thanjavur Nayaks . [29] Telugu u përdor zyrtarisht si gjuhë e burokracisë jashtë atdheut të saj edhe nga dinastitë jo-telugu si Thanxhavur Maratët në Tamil Nadu.  

Telugu ka një traditë letrare të pandërprerë, pjellore dhe të larmishme mbi një mijë vjet.   Sāra Sangraha Ganitamu e Pavuluri Mallana ( rr. shek. 11 ) është traktati i parë shkencor mbi matematikën në çdo gjuhë dravidiane.   Avadhānaṃ, një shfaqje letrare që kërkon një fuqi të jashtëzakonshme kujtese dhe një njohuri të thellë të letërsisë dhe prozodisë, filloi dhe u kultivua posaçërisht midis poetëve telugu për më shumë se pesë shekuj.   Rreth 10,000 mbishkrime parakoloniale ekzistojnë në Telugu. 

Në epokën parakoloniale, telugu u bë gjuha e kulturës së lartë në të gjithë Indinë Jugore.  Vijaya Ramaswamy e krahasoi atë me dominimin dërrmues të frëngjishtes si gjuhë kulturore e Evropës moderne gjatë përafërsisht së njëjtës epokë.  Telugishtja gjithashtu mbizotëron në evolucionin e muzikës karnatike, një nga dy nënzhanret kryesore të muzikës klasike indiane dhe mësohet gjerësisht në kolegjet e muzikës duke u fokusuar në traditën karnatike.  Njerëz të ndryshëm jo-telugu gjatë shekujve kanë vërejtur muzikalitetin natyror të ligjërimit telugu, duke iu referuar asaj si një gjuhë e këndshme dhe eufonike .   
Kategoria:Gjuhë të lashta
Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit

Kategoria:Gjuhë indiane
Kategoria:Gjuhë dravidiane