Hiragana

Hiragana ( ) është një rrokëshe japoneze, pjesë e sistemit të shkrimit japonez, së bashku me sistemet katakana dhe kanxhi.

Është një sistem fonetik i shkronjave. Fjala hiragana fjalë për fjalë do të thotë kana "e rrjedhëshme" ose "e thjeshtë" ("e thjeshtë" në kontrast me kanxhin).Dual 大辞林「平」とは平凡な、やさしいという意で、当時普通に使用する文字体系であったことを意味する。 漢字は書簡文や重要な文章などを書く場合に用いる公的な文字であるのに対して、 平仮名は漢字の知識に乏しい人々などが用いる私的な性格のものであった。Translation: 平 [the "hira" part of "hiragana"] means "ordinary" or "simple" since at that time [the time that the name was given] it was a writing system for everyday use. While kanji was the official system used for letter-writing and important texts, hiragana was for personal use by people who had limited knowledge of kanji.

Hiragana dhe katakana janë të dyja sisteme kana. Me pak përjashtime, çdo rrokje në gjuhën japoneze përfaqësohet nga një karakter (simbol) në secilin sistem. Simboli mund të paraqesë një zanore si p.sh.: /a/ (simboli hiragana: ); një bashkëtingëllore të ndjekur nga një zanore si psh /ka/ (); ose /N/ (), një tingull që ngjason me tingujt m, n ose ng në anglisht () kur është në fund të rrokjes ose si zanoret hundore të frëngjishtes ose portugalishtes. Për shkak se karakteret e kanas nuk përfaqësojnë bashkëtingëllore të vetme (përveç rastit të  të lartpërmendur), kana klasifikohen si simbole rrokjesh dhe jo shkronja alfabetike.

Hiragana përdoret për të shkruar okurigana (prapashtesa që ndjekin një rrënjë e cila shkruhet në kanxhi), psh shembull për të lakuar foljet dhe mbiemrat, fjalë të ndryshme gramatikore dhe funksionale duke përfshirë pjesëzat, si dhe fjalë të ndryshme të tjera vendase për të cilat nuk ka kanji ose forma kanxhi e të cilave është e paqartë ose shumë formale për qëllimin e shkrimit. Hiragana përdoret gjithashtu për të shkruar furigana, një mjet leximi që tregon shqiptimin e karaktereve kanxhi.

Për ta ilustruar me një zbatim teorik në gjuhën shqipe mendoni sikur për çdo fjalë të kishte një simbol. Për shembull, fjala 'njeri' do të ishte shkruar . Kështu sa herë do të shihnit simbolin  do të mendonit fjalën 'njeri'. Ky sistem është mjaft praktik në pamje të parë pasi për fjalë të gjata si kështjellë ose vendosmëri mund të shpikim simbole të thjeshta qe lexohen shpejt dhe nuk zënë shumë vend.

Megjithatë një ndër problemet e këtij sistemi është ndryshueshmëria e fjalëve. Emrat në shqip zgjedhohen dhe foljet lakohen, po ashtu edhe në japonisht. Kështu në shqip ekzistojnë disa forma të fjalës "kështjellë" si kështjellat (shumës), e kështjellës (gjinore f.), i kështjellës (gjinore m.), kështjellës (dhanore) e kështu me rradhë për çdo formë lakimi. Problemi bëhet edhe më i mprehtë kur merren parasysh foljet ku për një folje të vetme ka 21 kombinime kohë-mënyrë folje dhe 6 zgjedhime për secilën, gjë e cila jep 126 simbole për një folje të vetme!

Japonishtja e zgjidh këtë problem duke përdorur një simbol për çdo fjalë, por morfemat fjalëformuese (përgjithësisht mbaresat) shkruhen me hiragana.

Ka dy sisteme kryesore të renditjes së hiraganës: renditja e modës së vjetër iroha dhe renditja më e përhapur goxhūon.

 Sistemi i shkrimit 
+ Karakteret bazë të hiraganës a i u e o ∅あいうえおkかきくけこsさしすせそtたちつてとnなにぬねのhはひふへほmまみむめもjやSee obsolete kana.ゆよrらりるれろvわゐゑをん( n ) Shenjat kryesore funksionale dhe diakritikatっゝ゛゜Përdoret vetëm në disa emra të përveçëm
Pas reformës së shkrimit të vitit 1900, e cila konsideronte qindra karaktere hentaigana, rrokëshi hiragana përbëhet nga 48 karaktere bazë, nga të cilat dy ( dhe ) përdoren vetëm në disa emra të përveçëm:

 5 zanore të mëvetësishme: : /a/, : /i/, : /u/, : /e/, : /o/ (shqiptohen përkatësisht [a], [i], [ɯ], [e] dhe [o]).
 42 bashkime bashkëtingëllore-zanore: për shembull : /ki/, : /te/, : /ho/, : /xhu/, : /va/ (shqiptohen përkatësisht [ki], [te], [ho], [xhv] dhe [va]).
 1 bashkëtingëllore njëjës (), e romanizuar si n.

Këto janë konceptuar si një rrjet 5×10 (goxhūon, , "pesëdhjetë tinguj"), siç ilustrohet në tabelën ngjitur, lexo  (a), (i),  (u),  (e),  (o),  (ka),  (ki),  (ku),  (ke),  (ko) e kështu me radhë (por si → shi, ti → çi, tu → tsu, hu → fu, vi → i, ne → e, vo → o ). Nga 50 kombinimet e mundshme, në praktikë ji, je, dhe vu janë plotësisht të papërdorura. Në rreshtin v,  dhe , të shqiptuara përkatësisht [i] dhe [e], janë të pazakonta në japonishten moderne, ndërsa , e shqiptuar [o], është e zakonshme si pjesëz, por kudo tjetër, e rrallë. Në mënyrë strikte, bashkëtingëllorja njëjës  (n) konsiderohet si jashtë goxhūon.

Këto karaktere bazë mund të përpunohen në mënyra të ndryshme. Duke shtuar një shënues dakuten ( ゛), një bashkëtingëllore e pazëshme kthehet në një bashkëtingëllore të zëshme : k → g, ts/s → z, t → d, h → b dhe ç / sh → xh (edhe <i id="mwAYg">u</i> → v(u) ). Për shembull,  (ka) bëhet  (ga). Hiraganave që fillojnë me një tingull h (ose f ) mund ti shtohet gjithashtu një shënues handakuten ( ゜) duke ndryshuar nga h (f) në një p. Për shembull,  (ha) bëhet  (pa).

Një tsu  e vogël, e quajtur sokuon, tregon se bashkëtingëllorja e mëposhtme është e binjakëzuar (e dyfishtë). Në japonisht ky është një dallim i rëndësishëm në shqiptim; për shembull, krahaso, saka, "kodër" me}}, sakka, "autor". Megjithatë, nuk mund të përdoret për të dyfishuar një n - për këtë qëllim, njëjësi n () shtohet përpara rrokjes, si në  ( minna, "të gjitha"). Sokuon gjithashtu shfaqet ndonjëherë në fund të thënieve, ku tregon një ndalesë glotale, si në  ([iteʔ], Oh!).

Dy hiragana kanë shqiptime që varen nga konteksti:

  shqiptohet [va] kur përdoret si pjesëz (përndryshe, [ha]).
  shqiptohet [e] kur përdoret si pjesëz (përndryshe, [ai]).

Hiragana zakonisht i shkruan zanoret e gjata me shtimin e një zanoreje të dytë kana; për shembull,  (o-ka-a-sa-n, "nëna"). çōonpu (shenja e zanores së gjatë) (ー) e përdorur në katakana përdoret rrallë me hiragana, për shembull në fjalën, rāmen, por ky përdorim konsiderohet jo standard në [[gjuha japoneze|japonisht}}. 

 Tabela e hiraganës 
+Rrokjegramet HiraganaMonografe (goxhūon)Digrafe (jōon)aiueojajujo∅あ a [a]い i [i]う u [ɯ]え e [e]お o [u]Kか ka [ka]き ki [ki]く ku [kɯ]け ke [ke]こ ko [ko]きゃ kja [kʲa]きゅ kju [kʲɯ]きょ kjo [kʲo]Sさ sa [sa]し shi [tɕi]す su [sɯ]せ se [se]そ so [so]しゃ sha [ɕa]しゅ shu [ɕɯ]しょ sho [ɕo]Tた ta [ta]ち çi [tɕi]つ tsu [tsɯ]て te [te]と to [to]ちゃ ça [tɕa]ちゅ çu [tɕɯ]ちょ ço [tɕo]Nな na [na]に ni [ɲi]ぬ nu [nu]ね ne [ne]の no [no]にゃ nja [ɲa]にゅ nju [ɲɯ]にょ njo [ɲo]Hは ha [ha] (va [ua] si pjesëz)ひ hi [çi]ふ fu [ɸɯ]へ he [he] (e [e] si pjesëz)ほ ho [ho]ひゃ hja [ça]ひゅ hju [çɯ]ひょ hjo [çɯ]Mま ma [ma]み mi [mi]む mu [mɯ]め me [me]も mo [mo]みゃ mja [mʲa]みゅ mju [mʲɯ]みょ mjo [mʲo]Yや ja [ja]ゆ ju [jɯ]よ jo [jo]Rら ra [ɾa]り ri [ɾi]る ru [ɾɯ]れ re [ɾe]ろ ro [ɾo]りゃ rja  [ɾʲa]りゅ rju  [ɾʲɯ]りょ rjo  [ɾʲo]Wわ va [wa]ゐ i [i]ゑ e [e]を o [o]Monografe me diakritika (goxhūon me (han)dakuten)Digrafe me diakritika (jōon me (han)dakuten)aiueojajujoGが ga [ga]ぎ gi [gi]ぐ gu [gɯ]げ ge [ge]ご go [go]ぎゃ gja  [ɡʲa]ぎゅ gju  [ɡʲɯ]ぎょ gjo  [ɡʲo]Zざ za [(d)za]じ ji [(d)ʑi]ず zu [(d)zɯ]ぜ ze [(d)ze]ぞ zo [(d)zo]じゃ xha  [(d)ʑa]じゅ xhu [(d)ʑɯ]じょ xho  [(d)ʑo]Dだ da [da]ぢ xhi [(d)ʑi]づ zu [(d)zɯ]で de [de]ど do [do]ぢゃ xha  [(d)ʑa]ぢゅ xhu [(d)ʑɯ]ぢょ xho  [(d)ʑo]Bば ba [ba]び bi [bi]ぶ bu [bɯ]べ be [be]ぼ bo [bo]びゃ bja [bʲa]びゅ bju [bʲɯ]びょ bjo [bʲo]Pぱ pa [pa]ぴ pi [pi]ぷ pu [pɯ]ぺ pe [pe]ぽ po [po]ぴゃ pja [pʲa]ぴゅ pju [pʲɯ]ぴょ pjo [pʲo]
Monografia përfundimtare e hundës Monografi shumërrokësh (të përdorura rrallë në ditët e sotme) n kashiko koto sama nari mairasesoro xhoriんn [ɴ mn ɲ ŋ ɰ̃]60x60pxkashiko [kaɕiko]20x20pxkoto [koto]20x20px /20x20px sama [sama]20x20pxnari [naɾi]60x60px /60x60px mairasesoro [maiɾasesoːɾoː]ゟxhori [xhoɾi]20x20px゙goto [goto]
Grafema funksionale sokuonfu çōonpu odorixhi (njërrokësh) odorixhi (shumërrokëshe)っ(tregon një bashkëtingëllore binjake )ー(tregon një zanore të gjatë)ゝ(rikopjon dhe iu heq zërin rrokjeve) 〱 (rikopjon dhe iu heq zërin rrokjeve)ゞ(rikopjon dhe iu jep zë rrokjeve) 〱゙(rikopjon dhe iu jep zë rrokjeve)ゝ゚(rikopjon dhezhvendos një rrokje në rreshtat h ose b në rreshtin p) 〱゚(rikopjon dhe zhvendos një rrokje në rreshtin h ose b në rreshtin p)

alt=|parapamje|Format e karaktereve Hiragana rrjedhin nga shkrimi i dorës kinez (sōsho). Këtu është paraqitur një shembull i shkrimit të dorës nga kaligrafi i shekullit të VII-të Sun Guoting. Vini re karakteri  (vei), i treguar nga shigjeta e kuqe, i ngjan shumë karakterit hiragana  (vi).
 Historia 
Karakteret hiragana u zhvilluan nga man'jōgana, karaktere kineze të përdorura për shqiptimet e tyre, një praktikë që filloi në shekullin e V-të.Yookoso! An Invitation to Contemporary Japanese 1st edition McGraw-Hill, page 13 "Linguistic Note: The Origins of Hiragana and Katakana" Shembujt më të vjetër të Man'jōganës përfshijnë Shpatën Inarijama, një shpatë hekuri e gërmuar në Inarijama Kofun. Kjo shpatë mendohet se është bërë në vitin  (më së shpeshti merret si  471 i e.s.).Seeley (2000:19–23) Format e hiraganës e kanë origjinën nga stili i shkrimit të dorës së kaligrafisë kineze. Tabela në të djathtë tregon derivimin e hiragana nga manjōgana nëpërmjet shkrimit të dorës. Pjesa e sipërme tregon karakterin në formën e shkrimit të rregullt, karakteri qendror në të kuqe tregon formën e shkrimit të dorës dhe në fund tregon hiraganën e njëvlerëshme.

majtas|parapamje|Hiraganat filluan si forma të thjeshtuara të karaktereve kineze me tinguj të ngjashëm.
Kur u zhvillua për herë të parë, sistemi hiragana nuk u pranua nga të gjithë. Të arsimuarit ose elitat preferonin të përdornin vetëm sistemin kanxhi. Historikisht, në Japoni, forma e rregullt e shkrimit (kaisho) e personazheve përdorej nga burrat dhe quhej otokode , "shkrimi i burrave", ndërsa forma e shkrimit të dorës (sōsho) e karaktereve kanxhi përdorej nga gratë. Prandaj hiragana fillimisht fitoi popullaritet në mesin e grave, të cilave në përgjithësi nuk u lejohej qasja në të njëjtat nivele arsimimi si burrat, kështu që hiragana u përdor gjerësisht për herë të parë midis grave të gjykatës në shkrimin e komunikimeve personale dhe literaturës. Nga kjo vjen emri alternativ i onnade , "shkrimi i grave". Për shembull, Përralla e Genxhit dhe romane të tjera të hershme nga autore femra përdorën hiraganat gjerësisht ose ekskluzivisht. Edhe sot, hiragana ndihet se ka një cilësi femërore.fq. 108. Kataoka, Kuniyoshi. 1997. "Affect and letter writing: unconventional conventions in casual writing by young Japanese women". Language in Society, volume 26, fq. 103–136.

Autorët meshkuj filluan të shkruanin letërsi duke përdorur hiragana. Hiragana përdorej për shkrime jozyrtare si letrat personale, ndërsa katakana dhe kinezishtja përdoreshin për dokumente zyrtare. Në kohët moderne, përdorimi i hiraganës është përzier me shkrimin katakana. Katakana tani është transferuar në përdorime të veçanta si fjalët e huazuara së fundmi (d.m.th. që nga shekulli i XIX-të), emrat në transliterim, emrat e kafshëve, në telegrame dhe për theksim.

 Rendi dhe drejtimi i furçës 
qendër

Shiko edhe
 Kanxhi
 Katakana
 Romanizimi i japonishtes
 Romanizimi Hepburn
 Gjuha japoneze
 Gjuha klasike japoneze

Shënime

 Referime 

Kategoria:Gjuha japoneze
Kategoria:Shkrim me rrokje
Kategoria:Sisteme shkrimi