Kultura e Gjeorgjisë

Kultura e Gjeorgjisë ka evoluar gjatë historisë së gjatë të vendit, duke i dhënë asaj një identitet unik kombëtar dhe një traditë të fortë letrare të bazuar në gjuhën dhe alfabetin gjeorgjian . Kjo ndjenjë e fortë e identitetit kombëtar ka ndihmuar në ruajtjen e dallueshmërisë gjeorgjiane pavarësisht periudhave të përsëritura të pushtimit të huaj.

 Kultura e Gjeorgjisë së Lashtë dhe të Vjetër 
djathtas|parapamje|262x262px| Afresket nga Katedralja Svetitskhoveli, një shembull i artit mesjetar gjeorgjian që përshkruan anije dhe monstra në det.
Tradicionalisht thuhet se alfabeti gjeorgjian është shpikur në shekullin III para Krishtit dhe është reformuar nga mbreti Parnavaz I i Iberisë në 284 para Krishtit. Shumica e studimeve moderne e vendosin datën e origjinës së saj në një kohë në shekullin e 5-të pas Krishtit, kur mund të gjenden shembujt më të hershëm.

Kultura mesjetare e Gjeorgjisë u ndikua shumë nga Krishterimi Ortodoks Lindor dhe Kisha Ortodokse dhe Apostolike Gjeorgjiane, e cila promovoi dhe shpesh sponsorizoi krijimin e shumë veprave të përkushtimit fetar. Këto përfshinin kisha dhe manastiret, vepra arti si ikona dhe agjiografi të shenjtorëve gjeorgjianë. Përveç kësaj, u shkruan edhe shumë vepra laike të historisë kombëtare, mitologjisë dhe hagjiografisë.

 Arti kishtar 
parapamje| Jelek i blinduara i paradës gjeorgjiane me pllaka të arta
Ikonat mesjetare gjeorgjiane janë të njohura si ndër krijimet më të mira të artit fetar ortodoks. Shembuj të dukshëm përfshijnë:

 Ikona e vitit 886 nga manastiri i Zarzmës
 Ikona e shekullit të 9-të nga Tsilkani
 Ikona e famshme mrekullibërëse iberike e Nënës së Zotit (shek. 10)
 Ikona e shekullit të 10-të nga Okona
 Ikona e Zojës së Khakhuli të shekullit të 12-të
 Ikona e Shën Gjergjit të shekullit XI nga Labechina
 Ikona e Shën Gjergjit e shekullit të 11-të nga Nakipari
 Ikona e shekullit të 12-të nga Anchiskhati
 Ikona e shekullit të 14-të nga Ubisa
 Ikona e shekullit të 16-të nga Alaverdi

 Monumentet kishtare 
parapamje| Një faqe nga një Ungjill Gelati i shekullit të 12-të, një shembull i dorëshkrimeve të ndriçuara gjeorgjiane nga Mesjeta
Monumentet e njohura të arkitekturës së krishterë gjeorgjiane përfshijnë:

 Kisha Gjeorgjiane në Betlehem (shek. IV)
 Kisha e Gavazit (shek. IV) në Akhalsopeli (rrethi Kvareli i rajonit të Kakheti )
  Kisha (shek. V) në rrethin e Bolnisit (rajoni i Kvemo Kartli )
 Kompleksi i Manastirit Ikalto (shek. V-VII) ( Kaketi )
 Kisha Sioni (shek. V) në Bolnisi
 Manastiri i Shio Mghvime (shekulli VI)
 Kompleksi i Manastirit Davidgareja (shek. VI-VII)
 Manastiri Jvari në Mtskheta (shekulli VI)
 Kisha Anchiskhati (shek. VI) në Tbilisi
 Kompleksi Manastir i Nekresit (shek. IV-IX) në Kakheti
 Kisha e Sionit (shek. VII) në Ateni
 Manastiri i Petritsonit në Bullgari (shek. XI)
 Manastiri Gjeorgjian (shek. 10) në Malin e Zi në Siri (tani territor i Turqisë )
 Manastiri Gjeorgjian Iveron në Athos (shekulli i 10-të)
 Katedralja Svetitskhoveli në Mtskheta (shekulli i 11-të)
 Manastiri Opiza (shek. 10) në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
 Manastiri Doliskana (shek. 10) në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
 Manastiri Otkhta-Eklesia në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
 Manastiri Oshki (shek. 10) në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
 Katedralja Bagrati (shek. XI) në Kutaisi
 Manastiri i Gelatit (shek. XI) në Kutaisi
 Manastiri Motsameta (shek. XI) në Imereti
 Katedralja Sioni (shekulli i 11-të) në Tbilisi
 Kisha Alaverdi (shek. XI) në Kakheti
 Manastiri Samtavro (shek. XII) në Mtskheta
 Manastiri i Varxhias (shek. XII) në Meskheti
 Manastiri Gialia (shek. 10-16) në Qipro

Piktorë të njohur gjeorgjian ishin Damiane (shek. XIII), Anania (shek. XV), Mamuka Tavakarashvili (shek. XVII), etj.

Punimet e argjendarëve të famshëm gjeorgjian, Beka dhe Beshken Opizari (shek. XI), janë një kontribut i jashtëzakonshëm në artin botëror.

 Vepra letrare dhe vepra të tjera të shkruara 
Veprat e rëndësishme letrare gjeorgjiane të periudhës parakristiane janë:

 Amiraniani, epope e lashtë popullore gjeorgjiane (shih gjithashtu: Amiran-Darejaniani dhe Amirani ).

Veprat e shquara të shkruara gjeorgjiane nga periudha mesjetare përfshijnë:

 Martirizimi i Mbretëreshës së Shenjtë Shushanik nga Iakob Tsurtaveli (vepra më e vjetër e mbijetuar e letërsisë gjeorgjiane e shkruar midis viteve 476 dhe 483)
 Corpus Areopagiticum, një vepër filozofike dhe teologjike që i atribuohet nga disa Pjetrit Iberit (shek. V)
 Jeta e Shën Ninos (shek. VIII) (anon) Baramidze, Georgian literature
 Martirizimi i Abo Tbilelit nga Ioane Sabanisdze (shekulli VIII)
 Jeta e Grigol Khandztelit nga Giorgi Merchule (shek. 10)
 Një histori e mbretërve të Gjeorgjisë (" Tskhovreba Kartvelta Mepeta ") nga Leonti Mroveli (shek. XI)
 Një histori e Shtëpisë Mbretërore të Bagrationi nga Sumbat Davitisdze (shekulli i 11-të)
 Eteriani, një epikë popullore (rreth shek. XI)
 Jeta e mbretit Farnavaz (anon) (shekulli i 11-të)
 Ustsoro Karabadini ( Karabadini i pashoq ) (shekulli XI) Destin de la Géorgie, Issues 36-37, 1978, p. 277
 Tamariani nga Ioane Chakhrukhadze (shekulli i 12-të)
 Shen Khar Venakhi (" Ti je një vresht "), himni i famshëm gjeorgjian nga mbreti Demetre I Bagrationi (shekulli i 12-të)
 Vepkhistkaosani ( Kalorësi në lëkurën e Panterës ), një poemë epike kombëtare nga Shota Rustaveli (shek. XII)
 Abdulmesiani nga Ioane Shavteli (shek. XIII)
 Kartlis Tskhovreba ( Historia e Gjeorgjisë ), një koleksion i kronikave të vjetra gjeorgjiane (nga kohët e lashta deri në shekullin e 14-të)

 Kultura e Gjeorgjisë sot 
parapamje| Pikturë muri në manastirin e lashtë të Gjeorgjisë, Shio-Mghvime
Duke filluar nga fillimi i shekullit të 16-të,  edhe pse disa aspekte të kohëve më të fundit ishin përfshirë tashmë që nga shekulli i 12-të,  deri në rrjedhën e shekullit të 19-të, kultura gjeorgjiane u ndikua ndjeshëm nga kultura persiane .  Edhe pse dukshëm më e dukshme në mesin e klasave më të larta, aspektet kulturore persiane u përfshinë midis kolonave ekzistuese gjeorgjiane, veçanërisht pikturës, arkitekturës dhe letërsisë.Willem Floor, Edmund Herzig. Iran and the World in the Safavid Age I.B.Tauris, 15 sep. 2012  p 494 Udhëtari francez Jean Chardin, i cili vizitoi Gjeorgjinë në 1672, vuri në dukje se gjeorgjianët e mbretërisë së Kartli -t ndiqnin zakonet persiane.   Meqenëse shumë mbretër, princa dhe fisnikë gjeorgjianë kanë lindur ose janë rritur në territorin e Iranit, nuk është për t'u habitur që aspektet kulturore persiane u përhapën në Gjeorgji. 

Gjatë periudhës moderne, rreth shekullit të 17-të e tutje, kultura gjeorgjiane është ndikuar shumë nga risitë kulturore të importuara nga gjetkë në Evropë. 

Shtypshkronja e parë në gjuhën gjeorgjiane u krijua në vitet 1620 në Itali, dhe e para në vetë Gjeorgji u themelua në 1709 në Tbilisi .

Teatri gjeorgjian ka një histori të gjatë; forma e saj më e vjetër kombëtare ishte " Sakhioba " (që ekziston nga shekulli III para Krishtit deri në shekullin e 17 pas Krishtit). Teatri Kombëtar i Gjeorgjisë u themelua në 1791 në Tbilisi, nga shkrimtari, dramaturgu dhe diplomati Giorgi Avalishvili (1769–1850). Aktorët kryesorë të saj ishin Dimitri Aleksi-Meskhishvili, David Machabeli, David Bagrationi, Dimitri Cholokashvili, e të tjerë.

Në Tbilisi, Muzeu i Kaukazit u themelua në 1845. Në vitet 1920, ai u bë Muzeu Shtetëror i Gjeorgjisë . Teatri Shtetëror i Operas dhe Baletit në Tbilisi u krijua në 1851.

Përfaqësuesit më të mëdhenj të kulturës gjeorgjiane të shekullit të 19-të ishin: Nikoloz Baratashvili (poet), Alexander Orbeliani (shkrimtar), Vakhtang Orbeliani (poet), Dimitri Kipiani (shkrimtar), Grigol Orbeliani (poet), Ilia Chavchavadze (shkrimtar dhe poet), Akaki. Tsereteli (poet), Alexander Kazbegi (shkrimtar), Rapiel Eristavi (poet), Mamia Gurieli (poet), Iakob Gogebashvili (shkrimtar), Simon Gugunava (poet), Babo Avalishvili-Kherkheulidze (aktor), Nikoloz Avalishvili (aktor), Nikoloz Aleksi-Meskhishvili (aktor), Romanoz Gvelesiani (piktor), Grigol Maisuradze (piktor), Alexandre Beridze (piktor), Ivane Machabeli (përkthyes), Okropir Bagrationi (përkthyes), Sardion Aleksi-Meskhishvili (përkthyes), Kharlampi Savaneli (këngëtar). ), Pilimon Koridze (këngëtar operistik), Lado Agniashvili (këngëtar popullor), Alois Mizandary (kompozitor) etj.

Kinemaja e parë në Gjeorgji u krijua në Tbilisi më 16 nëntor 1896. Dokumentari i parë i kinemasë gjeorgjiane ("Udhëtimi i Akaki Tsereteli në Racha-Lechkhumi") u xhirua në vitin 1912 nga Vasil Amashukeli (1886–1977), ndërsa filmi i parë artistik gjeorgjian ("Kristine") u xhirua në 1916 nga Alexandre Tsutsunava (1881). – 1955).

Akademia Shtetërore e Arteve e Tbilisit u themelua në vitin 1917.

Kultura gjeorgjiane vuajti nën sundimin e Bashkimit Sovjetik gjatë shekullit të 20-të, gjatë të cilit u imponua një politikë rusifikimi, por u rezistua fuqishëm nga shumë gjeorgjianë. Që nga pavarësia e Gjeorgjisë në vitin 1991, ka ndodhur një ringjallje kulturore, megjithëse e penguar disi nga vështirësitë ekonomike dhe politike të vendit në epokën post-sovjetike.

 Kuzhina 
Kuzhina gjeorgjiane i referohet stileve të gatimit dhe pjatave të krijuara nga gjeorgjianët . Kuzhina gjeorgjiane është unike për vendin, por gjithashtu mbart disa ndikime nga traditat e tjera të kuzhinës Kaukaziane, të Evropës Lindore dhe të Lindjes së Mesme . Çdo provincë historike e Gjeorgjisë ka traditën e saj të veçantë të kuzhinës, me variacione të tilla si kuzhinat Abkhaziane, Megreliane, Kaketike, Imeretiane, Svanetiane, Pshavian, Tushian, Kartlian, Guriane, Meskhian, Rachian dhe Adjariane . E pasur me gatime mishi, kuzhina gjeorgjiane ofron gjithashtu një shumëllojshmëri të pjatave vegjetariane .

Kuzhina gjeorgjiane është rezultat i ndërveprimit të gjerë të ideve të kuzhinës të bartura përgjatë rrugës së Tregtisë së Rrugës së Mëndafshit nga tregtarët dhe udhëtarët. Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1, Ken Albala, p. 125 Rëndësia e ushqimit dhe pijeve për kulturën gjeorgjiane vërehet më së miri gjatë një feste të quajtur supra, kur përgatitet një shumëllojshmëri e madhe e pjatave, të shoqëruara gjithmonë nga sasi të mëdha të verës vendase, e njohur si një nga verërat më të vjetra në botë, e prodhuar në lashtë. Enë autentike prej balte kvevri nëntokësore gjeorgjiane (që datojnë në shekullin 8 para Krishtit). Në një festë gjeorgjiane, roli i tamadës ( toastmada ) është një pozicion i rëndësishëm dhe i nderuar.

 Figura të njohura kulturore gjeorgjiane 
Disa figura të famshme kulturore gjeorgjiane nga shekujt 20-21 janë:

 Aktorët 
 David "Dodo" Abashidze
 Veriko Anjaparidze
 Spartak Bagashvili
 Givi Berikashvili
 Ramaz Chkhikvadze
 Kakhi Kavsadze
 Ipolite Khvichia
 Akaki Khorava
 Zurab Kipshidze
 Avtandil Makharadze
 Merab Ninidze
 Guram Sagaradze
 Karlo Sakandelidze
 Sesilia Takaishvili
 Bukhuti Zakariadze
 Sergo Zakariadze
 Nato Vachnadze
 Sofiko Chiaureli

 Balerinët 
djathtas|parapamje| Nino Ananiashvili
 Nino Ananiashvili
 Vakhtang Chabukiani
 Irma Nioradze
 Kompozitorë 
 Sulkhan Tsintsadze
 Dimitri Arakishvili
 Andria Balanchivadze
 Meliton Balanchivadze
 Alexandre Basilaia
 Gia Kancheli
 Bidzina Kvernadze
 Giorgi Latsabidze
 Zakharia Paliashvili
 Otar Taktakishvili
 Regjisorët e filmit 
 Tengiz Abuladze
 Vasil Amashukeli
 Mikheil Chiaureli
 Revaz Chkheidze
 Otar Ioseliani
 Mikheil Kobakhidze
 Eldar Shengelaia
 Giorgi Shengelaia
 Alexandre Tsutsunava
 Nana Mchedlidze
 Këngëtarët e operës 
 Medea Amiranashvili
 Paata Burchuladze
 David Gamrekeli
 Lamara Cekonia
 Makvala Kasrashvili
 Badri Maisuradze
 Vano Sarajishvili
 Zurab Sotkilava
 Nino Surguladze
 Piktorë 
 Irakli Parjiani
 Elene Akhvlediani
 David Alexidze
 Gia Bugadze
 Amiran Danibegashvili
 Gigo Gabashvili
 Oleg Timchenko
 Petre Otskheli
 Lado Gudiashvili
 Gia Gugushvili
 Mamuka Japharidze
 Irakli Gamrekeli
 David Kakabadze
 Shalva Kikodze
 Sergo Kobuladze
 Niko Pirosmani
 Levan Tsutskiridze
 Avto Varazi
 Pianistët 
 Alexander Korsantia
 Giorgi Latso
 Alexander Toradze
 Eliso Virsaladze
 Inga Kashakashvili
 Khatia Buniatishvili
 Luka Okros

 Poetët 
 Shota Rustaveli
 Galaktion Tabidze
 Alexander Abasheli
 Irakli Abashidze
 Rati Amaglobeli
 Diana Anphimiadi
 Lado Asatiani
 Valerian Gaprindashvili
 Terenti Graneli
 Ioseb Grishashvili
 Paolo Iashvili
 Ana Kalandadze
 Giorgi Leonidze
 Mukhran Machavariani
 David Magradze
 Kolau Nadiradze
 Vazha-Pshavela
 Titsian Tabidze
 Nikoloz Baratashvili
 Ilia Chavchavadze
 Akaki Tsereteli
 Bela Chekurishvili
 Skulptorët 
 Elguja Amashukeli
 Iakob Nikoladze
 Irakli Ochiauri
 George Papashvily
 Zurab Tsereteli
 Producentët e teatrit 
 Sandro Akhmeteli
 Kote Marjanishvili
 Robert Sturua
 Mikheil Tumanishvili
 Shkrimtarët 
 Vasil Barnovi
 Lasha Bugadze
 Otar Chiladze
 Tamaz Chiladze
 Konstantine Gamsakhurdia
 Levan Gotua
 Shalva Dadiani
 Guram Dochanashvili
 Mikheil Javakhishvili
 Otia Ioseliani
 Jemal Karchkhadze
 Leo Kiacheli
 David Kldiashvili
 Aka Morchiladze
 George Papashvily
 Guram Rcheulishvili
 Grigol Robakidze
 Avksenty Tsagareli
 David Turashvili
 Nodar Dumbadze
 Terenti Graneli
 Boygar Razikashvili

 Sporti 

 Zaza Pachulia (basketbollist i Golden State Warriors )
 Kakha Kaladze (futbollist i Milanit )
 Khvicha Kvaratskhelia (futbollist për SSC Napoli )

 Shih edhe 
 Gjeorgjianët
 Gjuha gjeorgjeze
 Historia e Gjeorgjisë
 Muzeu Kombëtar i Gjeorgjisë

 Referime 

Kategoria:Kultura e Gjeorgjisë