Arsimi në Serbi

Arsimi në Serbi ndahet në nivele parashkollore (predškolsko), shkollë fillore (osnovna škola), shkollë të mesme (srednja škola) dhe arsim të lartë. Ai rregullohet nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Zhvillimit Teknologjik të Republikës së Serbisë.

Iniciativa për Matjen e të Drejtave të Njeriut (HRMI) konstaton se Serbia po përmbush vetëm 88.9% të asaj që duhet të përmbushë për të drejtën për arsimim bazuar në nivelin e të ardhurave të vendit. HRMI zbërthen të drejtën për arsim duke parë të drejtat për arsimin fillor dhe atë të mesëm. Duke marrë parasysh nivelin e të ardhurave të Serbisë, vendi po arrin 84,7% të asaj që duhet të jetë e mundur bazuar në burimet (të ardhurat) e saj për arsimin fillor dhe 93,0% për arsimin e mesëm.

Historia e arsimit
Fillimet e arsimit në Serbi datojnë nga shekulli i 11-të dhe i 12-të me themelimin e shkollave në manastiret katolike romake në Titel dhe Bač në Vojvodinën e sotme, e cila atëherë ishte pjesë e Mbretërisë së Hungarisë. Njerëzit u arsimuan edhe në manastiret ortodokse serbe si Sopoçani, Studenica dhe Patriarkana e Pejës.

Pas rënies së shtetit serb mesjetar, në mesin e shkollave të reja ishin shkollat sllave dhe latine. Në vitin 1778 në Sombor u themelua shkolla fillore serbe Norma. Në vitin 1791 u themelua Gjimnazi i Karlovcit, gjimnazi më i vjetër serb.

Gjatë kryengritjes së parë serbe, shkolla e lartë e Beogradit u themelua në vitin 1808. Në vitin 1838, në Kragujevac u themelua Liceu i Principatës Serbe. Ajo u zhvendos në Beograd në vitin 1841. Në vitin 1863 u bashkua në Shkollën e Lartë të Beogradit. Ai kishte 3 fakultete: filozofi, inxhinieri dhe juridik. Më vonë u bë Universiteti i Beogradit.

Universiteti i Beogradit është themeluar në vitin 1905. Pas Luftës së Dytë Botërore, u krijuan më shumë universitete, duke përfshirë Universitetin e Novi Sadit (1960), Universitetin e Nishit (1965), Universitetin e Prishtinës (1969), Universitetin e Malit të Zi (1974) dhe Universitetin e Kragujevcit (1976). Në vitin 2006 u themelua Universiteti Shtetëror i Novi Pazarit.

Sistemi historik (para vitit 2005)
Sistemi arsimor
Para vitit 2005, (zbatimi i Procesit të Bolonjës dhe reforma gjithëpërfshirëse arsimore), Serbia zbatoi sistemin nga Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë. Arsimi parashkollor ishte fakultativ dhe arsimi fillor dhe i mesëm ishin të njëjtë. Nga viti shkollor 2005–2006,  Diploma visokog obrazovanja (Diploma e Arsimit të Lartë) është barazuar me diplomën Master dhe Magjistër me dy vitet e studimeve të doktoratës (një vit deri në doktoraturë) (për shkak të të njëjtës kohëzgjatje). Arsimi kuaternar u shfuqizua dhe përmbajtja e tij u zhvendos në arsimin terciar.

Kualifikimi profesional
Sistemi historik i renditi studentët sipas kualifikimit profesional (stručna sprema). Ata që kanë mbaruar vetëm shkollën fillore janë kualifikuar si punëtorë të pakualifikuar (nekvalifikovani radnik), ndërsa ata që kanë mbaruar gjimnaz janë punëtorë gjysmë të kualifikuar (polukvalifikovani radnik).

Ata me shkollë të mesme profesionale kishin kualifikim të mesëm profesional (srednja stručna sprema), ata me diplomë kolegji ('shkollë e lartë') kishin kualifikim të lartë profesional (viša stručna sprema), ndërsa ata me diplomë universitare kishin diplomë të lartë profesionale (visoka stručna sprema).LatiPRO - Strucne spreme Latipro.net. Retrieved 29 August 2017.

Shkallët e profesionalitetit
Përveç renditjes së kualifikimeve profesionale që tregonte aftësinë e punëtorëve për të punuar, kishte edhe shkallë të profesionalitetit (stepen stručne spreme). Ata që kishin mbaruar gjimnazet kishin gradën IV (të rezervuar për shkollat profesionale katërvjeçare). Gradat ishin:

 Shkalla I - Klasat e ulëta të shkollës fillore (4 vjet për gradën; 4 vjet gjithsej)Është e detyrueshme të mbarosh të 8 klasat e shkollës fillore sot.
 Shkalla II - Klasat e larta të shkollës fillore (4 vjet për gradën; 8 vjet gjithsej)
 Shkalla III - Shkollë profesionale trevjeçare (3 vjet për diplomë; 11 vjet gjithsej)
 Shkalla IV - Shkollë profesionale katërvjeçare (4 vjet për diplomë; 12 vjet gjithsej)
 Shkalla V - Shkollë profesionale katërvjeçare (4 vjet për diplomë; 12 vjet gjithsej)Shkalla e pestë u dha pas kalimit të disa provimeve më shumë se sa për shkallën e katërt, duke treguar njohuri 'të mëtejshme' profesionale.
 Shkalla VI - Kolegji ose Shkolla e Lartë (3 vjet për diplomë; 15 vjet në total)
 Shkalla VII1 - Universiteti (Visoko obrazovanje) (4–5 vjet për diplomë; 16–17 vjet gjithsej)
 Shkalla VII2 - Magjistraturë (2 vjet për gradën; 19 vjet gjithsej)
 Shkalla VIII - Doktoraturë/PhD (1 vit për gradën; 20 vjet gjithsej)

Arsimi i detyrueshëm
Organizimi i shkollës
Nxënësit organizohen në klasa (odeljenje) prej së paku 5 për parashkollorët dhe së paku 15 për shkollat fillore dhe të mesme.

Në shkollën fillore, një klasë zakonisht përbëhet nga 15-30 nxënës. Nxënësit që i përkasin klasës zgjidhen në mënyrë të rastësishme disa javë përpara se të fillojnë të ndjekin klasën e parë. Struktura e klasës mbetet e pandryshuar për tetë vitet e ardhshme (me disa përjashtime).

Shumica e shkollave fillore dhe të mesme kanë këshillin e tyre të studentëve (đački savet/parlament) dhe ekipin e kolegëve (vršnjački tim).

Këshillat e studentëve propozojnë ngjarje dhe përmirësime dhe japin mendimin e tyre për tema të veçanta drejtorëve të shkollave, ndërsa ekipet e bashkëmoshatarëve merren me problemet e nxënësve (duke ndihmuar nxënësit me aftësi më të ulëta të mësojnë ose duke ndihmuar dikë të integrohet në grupet e bashkëmoshatarëve) me ndihmën e psikologut profesionist. Në shkollat pa ekipe të bashkëmoshatarëve, veprimet e tij janë të gjitha tek psikologu.

Prindërit organizohen në këshillat e prindërve (savet roditelja). Këshillat e prindërve propozojnë ekskursione, vëzhgojnë veprimet që përfshijnë paratë e nxënësve dhe debatojnë rreth ngjarjeve që ndodhin në shkollë. Në shkollat pa këshill studentësh, këshilli i prindërve i praktikon vetëm të gjitha veprimet e sipërpërmendura.

Arsimi parashkollor
Që nga viti shkollor 2006–2007, parashkollori në kohëzgjatje 6 mujore është i detyrueshëm dhe është pjesa e parë e arsimit të detyrueshëm. I ndjekur në moshën 5 ose 6 vjeçare në kopshtin lokal, i familjarizon nxënësit me sistemin arsimor.

Arsimi parashkollor ndiqet nga fillimi i vitit (në të njëjtin vit kur fillon klasa e parë). Zgjat të paktën 4 orë në ditë për të paktën 6 muaj. Pas tij, nxënësit duhet të kalojnë një provim të aftësisë për të ndjekur shkollën fillore.

Shkolle fillore
Fëmijët regjistrohen në shkollat fillore në moshën shtatëvjeçare (zakonisht, të gjithë nxënësit e një klase kanë lindur në të njëjtin vit). Megjithatë, është e mundur që nxënësit të regjistrohen në shkollën fillore një vit më herët nëse kanë lindur para muajit mars.

Shkolla fillore ndahet në dy faza:

Klasat e ulëta (klasat 1-4)
Klasta më të larta (klasat 5-8)

Në klasat e ulëta, nxënësit renditen në klasa në mënyrë të rastësishme dhe kanë vetëm një mësues dhe klasë për të gjitha lëndët, përveç anglishtes, edukatës fizike dhe, qytetaria ose feja të cilat mësohen nga mësues të veçantë.

Mësuesi që u jep mësim nxënësve të shkollave fillore të klasave të ulëta, i është caktuar vetëm një klasë nxënësish dhe qëndron në klasë për 4 vjet.

Në klasat më të larta, studentët marrin një gamë të re mësuesish dhe klasash për secilën lëndë. Mësuesit nuk ndryshojnë me kalimin e viteve; ato mbeten të njëjta për katër vitet e ardhshme. Në klasën e 5-të, çdo klasë caktohet kryemësuesi, i cili është përgjegjës për nxënësit e klasës së caktuar.

Duke filluar nga klasa 1, ndërrimi i shkollës ndryshon çdo 2 javë. Duke filluar nga shtatori, studentët fillojnë të ndjekin shkollën në mëngjes, zakonisht nga ora 7:30 deri në 12:40. Pas 2 javësh, studentët do të ndiqnin shkollën pasdite, zakonisht nga ora 13:00 deri në 18:10. Kjo metodë është përdorur që nga shekulli i 20-të, por nuk përdoret në të gjitha shkollat, në fakt kjo metodë është përdorur më së shumti në vitin 2020 për shkak të pandemisë COVID-19.

Kur nxënësit mbarojnë shkollën fillore, ata zgjedhin nëse duan të vazhdojnë shkollimin apo jo. Strategjia Kombëtare për Arsimin planifikon ta bëjë arsimin e mesëm të detyrueshëm deri në vitin 2020. Ministri i Arsimit, Zharko Obradoviq, tha se edhe pse strategjia do të zbatohet në të ardhmen, ajo kërkon ndryshime kushtetuese.

Viti shkollor për shkollat fillore dhe të mesme zgjat 9 muaj e gjysmë, përveç klasës së 8-të të shkollës fillore dhe klasës së tretë/4-të të shkollës së mesme, për të cilat zgjat 9 muaj. Fillon në ditën e parë të javës së shtatorit dhe përfundon në gjysmën e qershorit (15 qershor ±5 ditë). Për klasën e 8-të të shkollës fillore dhe klasën 3/4 të shkollës së mesme përfundon në fillim të qershorit (rreth një javë më herët se për të tjerat).

Viti shkollor është i ndarë në 2 semestra (polugodište), dhe semestrat janë të ndarë në 2 tremujorë (tromesečje).

Nxënësit kanë 6 pushime në vit shkollor: një në nëntor (pushimi tremujor, zgjat 2 ditë), një në janar (Viti i Ri/Krishtlindjet Ortodokse, zgjat rreth 10 ditë), dy në shkurt (Dita Kombëtare e Serbisë, zgjat 2 ditë); pushimi semestral, zgjat rreth 15 ditë), një në prill (Pashkët Ortodoks/festa e tremujorit, zgjat rreth 10 ditë) dhe një në maj (Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve, zgjat 2 ditë).

Mes viteve shkollore, në verë, ka pushim veror që zgjat 2 muaj e gjysmë (3 muaj për ata që vazhdojnë shkollën e mesme ose universitetin. Pra, studentët kanë rreth 85 ditë pune në semestrin e parë dhe 95 në semestrin e dytë; 180 gjithsej).

Gjatë gjithë vitit shkollor, ka 2 gara vullnetare të vrapimit shkollor (kros) - një në shtator dhe një në maj. Në disa vende, çdo vit zhvillohen gara sportive në volejboll, basketboll, futboll, hendboll, atletikë, gjimnastikë dhe xhudo.

Arsimi i mesëm
Shkollat e mesme ndahen në tre lloje - gjimnaz, shkolla profesionale dhe artizanale. Pas përfundimit të shkollës fillore, nxënësit i nënshtrohen një testi të quajtur matura (lat. maturare). Testi përfshin lëndët që janë mësuar në shkollën fillore. Ata marrin maksimum 40 pikë në test. Ata gjithashtu marrin pikë nga notat e tyre mesatare nga klasa e 6-të deri në klasën e 8-të, dhe maksimumi është 60 pikë. Si pikët nga matura ashtu edhe nga notat mesatare totalizohen në maksimum 100 pikë. Më pas, nxënësit bëjnë një listë të shkollave dhe lëndëve të tyre të preferuara dhe renditen sipas numrit të pikëve që kanë fituar - çdo shkollë e mesme ka një numër të kufizuar nxënësish që duhet dhe një numër minimal pikësh që nevojiten për t'u regjistruar. Pasi nxënësit bëjnë listat për shkollat e preferuara, ata futen në shkollën e parë që u përshtatet sipas pikëve. Nëse nuk arrijnë të hyjnë në ndonjë nga shkollat që kishin renditur (p.sh. nëse nuk kanë pikë të mjaftueshme, por kanë zgjedhur shkolla shumë konkurruese), bëjnë një listë tjetër për Afatin e Dytë të Regjistrimit.

Ka shkolla të mesme që nuk kërkojnë sistemin klasik të pikëve për hyrje. Shkolla të ndryshme të muzikës, shkencës, filologjisë dhe baletit i klasifikojnë studentët në bazë të talentit dhe aftësive të tyre, në vend të performancës së tyre të mëparshme akademike.

Gjimnazet
Gjimnazet (gimnazija) kërkojnë katër vjet për t'u përfunduar dhe ofrojnë arsim të përgjithshëm dhe të gjerë, duke u dhënë studentëve një diplomë të shkollës së mesme. Studentët këshillohen të vazhdojnë shkollimin pas diplomimit pasi është shumë e vështirë të gjesh një punë me një diplomë gjimnazi. Ekzistojnë gjithashtu katër lloje të gjimnazeve të veçanta: Gjimnazi i Matematikës, Gjimnazi i Fizikës, Gjimnazi i Shkencave Kompjuterike dhe Gjimnazi i Filologjisë. Ka plane për një provim pranues të integruar për arsimin e lartë, si dhe sisteme të bashkuara të pikëzimit për provimet pranuese, madje edhe për gjimnazet e veçanta.

Gjimnazet kanë kurset e veta (smerovi), kurse më të zakonshmet janë kursi i përgjithshëm, kursi Shkencë-Matematikë, Kursi Humane-Gjuhësi, Kursi i Teknologjisë Informative dhe Kursi dygjuhësh. Studentët mund të zgjedhin vetëm një kurs (ata e bëjnë këtë kur shkruajnë listën e dëshirave për shkollat dhe kurset e preferuara) dhe zakonisht nuk e ndryshojnë atë derisa të diplomohen. Çdo kurs ka të njëjtin numër dhe listën e klasave, por ndryshimi është në oraret e tyre (për shembull, Kursi Humane-Gjuhësor mund të ketë kurse angleze pesë herë në javë, ndërsa kursi Shkencë-Matematikë ofron dy orë anglisht në javë).

Shkollat profesionale
Shkollat profesionale (stručna škola) specializojnë studentët në një fushë të caktuar dhe i shpërblejnë ata me Diplomë të Parë Profesionale. Duhen gjithashtu katër vjet për të përfunduar. Disa shembuj të shkollave të tilla janë Shkolla e Ekonomisë, Shkolla e Mjekësisë, Shkolla e Kimisë, Shkolla Teknike, Shkolla e Grafikës, etj.

Shkollat profesionale gjithashtu kanë kurse. Zakonisht ligjërojnë 10-14 lëndë të përgjithshme (serbisht, matematikë, gjeografi, biologji, histori, gjuhë të huaj etj.), disa lëndë profesionale që janë të ndryshme pothuajse për çdo kurs (higjiena në kursin e infermierit-teknik në shkollat e mjekësisë, për shembull) dhe një bllok të detyrueshëm të orëve praktike.

Ekzistojnë dy lloje të kurseve të shkollës profesionale: kurse katërvjeçare dhe kurse trevjeçare. Kurset trevjeçare janë zeje dhe nëse një student që ka një diplomë artizanale dëshiron të ndjekë një universitet, ai duhet të regjistrohet në vitin e katërt të një kursi katërvjeçar në mënyrë të tepruar.

Gjithashtu, pas përfundimit të shkollave profesionale, studentëve u jepen nota të veçanta. Nëse kursi i shkollës së tyre ishte "Juridi", atëherë grada e tyre është Teknik Juridik. Vetëm kurset katërvjeçare japin notë.

Sistemi i notimit
Sistemi i notimit është numerik dhe në këtë formë është i pranishëm në shkollën fillore dhe të mesme. Notat nga 1 (klasa më e ulët dhe e dështuar) deri në 5 (nota më e mirë) përdoren për shkollat fillore dhe të mesme:

 E pamjaftueshme (1)
 Mjaftueshëm (2)
 Mirë (3)
 Shumë mirë (4)
 Shkëlqyeshëm (5)

Shkollat e larta dhe universitetet përdorin notat nga 5 deri në 10. Të gjithë studentët duhet të marrin të paktën 6 (notën më të ulët kaluese). Notat për klasën e parë të shkollës fillore janë 'përshkruese' (mësuesi shkruan përshtypjet për nxënësin e caktuar dhe lëndët e veçanta).

Tekste falas
Çdo lëndë (përveç Edukatës Fizike) ka tekstin e saj shkollor (nxënësit nuk janë të detyruar t'i kenë të gjitha tekstet). Tekstet zgjidhen nga mësuesit e shkollës së caktuar dhe blihen në librarinë lokale, ose si të përdorura (nga ata që kanë kaluar klasën e caktuar).

Që nga viti shkollor 2009–2010, të gjithë nxënësve të shkollave fillore të klasës së parë u jepen tekstet shkollore falas, me kusht që t'i kthejnë në fund të vitit shkollor "të përdorshëm". Megjithatë, edhe librat "të papërdorshëm" (të dëmtuar) pranohen dhe askush nuk gjobitet, siç tha ministri Zharko Obradoviq.

Tekstet falas në klasat e larta ishin në dispozicion vetëm për nxënësit e varfër në të kaluarën, por tani nxënësit në Beograd i marrin tekstet e tyre falas, por janë të detyruar t'i kthejnë ato në fund të vitit shkollor.

Të huajt dhe pa shtetësi
Shtetasit e huaj dhe studentët pa shtetësi regjistrohen në të njëjtin parim si shtetasit serbë. Dallimi i vetëm është se atyre u ofrohen kurse serbe falas (në rast se nuk e dinë serbishten) para regjistrimit, në mënyrë që të kuptojnë mësimet në shkollë. Nëse studenti është nga një shtet evropian, atij mund t'i jepet mësimi i gjuhës dhe kulturës amtare, falas ose me kompensim.

Shëndeti i nxënësve
Të gjithë studentët duhet të paraqesin raportin e tyre mjekësor kur kalojnë në çdo klasë me një numër tek. Një raport i psikologut është gjithashtu i nevojshëm nëse regjistroheni në shkollën fillore. Vaksinimet e detyrueshme, kontrollet fizike dhe kontrollet dentare kryhen në shkolla falas. Gjithashtu, gjatë garave të vrapimit të shkollës së detyruar dhe ngjarjeve të ngjashme, ekipet mjekësore janë gjithmonë të pranishme.

Objektet
Shkollat fillore mund të kenë kafeteri të cilat u ofrojnë nxënësve ushqime me çmimin më të ulët. Ato ofrojnë kryesisht croissant me mbushje, por disa kanë hamburgerë, patate të skuqura dhe më shumë. Disa shkolla ofrojnë ushqime të gatuara, por kostoja e tyre është shumë më e lartë. Ekskursionet (ekskurzija) janë udhëtime një ose dy ditore në vende të Serbisë dhe Evropës dhe organizohen nga shkolla e caktuar dhe vetëm në shkollat fillore dhe të mesme. Mësimi plotësues realizohet për nxënësit me aspirata për të mësuar më shumë rreth lëndës së caktuar, për të marrë pjesë në konkurse, për të fituar bursa dhe për t'u përgatitur për arsimim të mëtejshëm. Mësimi plotësues zhvillohet për nxënësit me nota të këqija. Qëllimet e tij janë të ndihmojë studentët të arrijnë me mësimet, jo vetëm mësuarit e mësimit për test, por edhe për të mbajtur mend pjesën thelbësore të atij mësimi për më gjatë. Në të mund të marrin pjesë edhe nxënës me nota më të larta, veçanërisht si përgatitje për testin e ardhshëm.

Arsimi i veçantë
Arsimi i veçantë përfshin: arsimin e personave me aftësi të kufizuara, arsimin dygjuhësh, klasat gjithëditore dhe arsimin e të rriturve. Zbatohet vetëm për arsimin fillor dhe të mesëm.

Arsimi i personave me aftësi të kufizuara bëhet si në shkollat e zakonshme ashtu edhe në ato speciale.

Që nga viti shkollor 2009–2010, nxënësit e shkollave fillore të klasave të larta dhe nxënësit e shkollave të mesme mund të organizohen në klasa të veçanta, të cilat bazohen në arsimin dygjuhësh (dvojezička/bilingvalna nastava). Fëmijët mësohen në serbisht dhe në anglisht, frëngjisht ose italisht.

Që nga viti shkollor 2009–2010, mbahen mësime të plota (celodnevna nastava). Ato janë krijuar për fëmijë me prindër të zënë. Ato organizohen vetëm për klasat e ulëta të shkollave fillore. Fëmijët kanë orë paradite, orë pasdite dhe pushime për lojë, detyra shtëpie, drekë etj. Ata kanë mësues të veçantë për turne të veçanta. Kjo u jep nxënësve mundësinë të jenë në shkollë për pjesën më të gjatë të ditës me shokët e klasës dhe të kryejnë të gjitha detyrat e shtëpisë dhe detyrimet e tjera shkollore në shkollë.

Mësimet gjithëditore janë zgjatja e "qëndrimit të zgjatur" tashmë të pranishëm (produženi boravak), i cili u lejon nxënësve të qëndrojnë në shkollë pas turnit të mëngjesit (zakonisht që përfundon në mesditë) derisa prindërit e tyre të kthehen në shtëpi nga puna (zakonisht 3-5 pasdite). Shkollat që ofrojnë mësime gjithëditore ofrojnë gjithashtu 'qëndrim të zgjatur'.

Që nga viti shkollor 2011–2012, arsimi i të rriturve filloi me emrin Druga šansa (Mundësia e dytë). Qëllimi i tij është të edukojë njerëz që nuk kanë mbaruar shkollën fillore ose të mesme ose të dyja, në mënyrë që të kenë shanse më të mira për të marrë një punë. Shumica e njerëzve që ndjekin arsimin për të rritur janë të mitur që humbën mundësinë për t'u regjistruar në shkollat fillore (shumica prej tyre janë me prejardhje rome).

Referime