Dialektika patron-shërbëtor

Dialektika patron-shërbëtor ose dialektika mjështer-skllav është një koncept i shprehur nga filozofi gjerman Hegel në veprën e tij "Fenomenologjia e shpirtit". Ky koncept përshkruan një marrëdhënie dialektike midis dy subjekteve, patroni dhe shërbëtori.

Në këtë dialektikë, patroni paraqet figurën e fuqisë dhe dominimit, ndërsa shërbëtori është nënshtruar dhe e varur nga patroni. Kjo marrëdhënie është shprehje e raportit të pabarabartësisë dhe konfliktit midis dy subjekteve. Sipas Hegelit, marrëdhënia e patronit dhe shërbëtorit është e përcaktuar nga beteja për njohjen dhe lirinë. shërbëtori është nënshtruar fizikisht ndaj patronit, por në të njëjtën kohë, ai kërkon të vërtetohet si një individ i pavarur. Në përpjekjen për të arritur këtë, shërbëtori vë në punë aftësitë e tij dhe punon për të realizuar synimet e patronit.

 Komentar 
Një nga vendet më të diskutuara në "Fenomenologjinë e shpirtit" është kapitulli mbi "E vërteta e vetësigurisë", që përfshin një nënseksion mbi "Pavarësia dhe Varësia e Vetëndërgjegjësimit: Zotëria dhe sherbetori". Hegeli e mendonte skenarin si përfaqësim të disa tipareve të luftës për njohje (Anerkennung) në përgjithësi, qofshin ato shoqërore, personale etj. Konflikti midis patronit dhe skllavit (i cili do të quhet më tej si zotëri dhe skllavi sipas terminologjisë së vet dhe kuptimit gjenéric të menduar) është një konflikt në të cilin temat historike të dominancës dhe bindjes, varësisë dhe pavarësisë etj., janë paraqitur filozofikisht. Megjithëse ky dialektikë e luftës ndodh vetëm në fazat e hershme të vetëndërgjegjësimit, ajo ngrit problematikën kryesore për arritjen e vetëdëshirimit të realizuar - fitimin e njohjes së vet përmes njohjes së tjetrit dhe anasjelltas, përmes njohjes të ndërsjellë.

Për Hegelin, marrëdhënia midis vetes dhe ndryshkut është karakteristika e themelit që përcakton ndërgjegjësimin dhe veprimtarinë e njeriut, duke qenë rrënjësuar, siç është, në emocionin e dëshirës për objekte si dhe në distancimin nga ato objekte, që është pjesë e përvojës themelore njerëzore të botës. Ndryshkja që ndjen ndërgjegjësia si një pengesë për qëllimin e saj është realiteti i jashtëm i botës natyrore dhe shoqërore, i cili pengon ndërgjegjësinë individuale të bëhet e lirë dhe e pavarur. 

Megjithatë, ndryshkja nuk mund të shfuqizohet ose shkatërrohet, pa u shkatërruar veten, dhe prandaj idealisht duhet të ketë pajtim midis vetes dhe ndryshkës në mënyrë që ndërgjegjësia të "universializohet" përmes tjetrit. Në marrëdhënien e dominancës dhe nënshtrimit mes dy ndërgjegjësish, thuhet zotëri dhe skllav, problemi bazë për ndërgjegjësinë është tekalimi i ndryshkës së vet, ose e vendosur pozitivisht, realizimi i integritetit të vetvetes. Marrëdhënia midis zotërisë dhe skllavisë çon në një lloj pajtimi provizor dhe të përfunduar të luftës për njohje mes ndërgjegjësive të dalluara.

Një nga vendet më të diskutuara në "Fenomenologjinë e shpirtit" është kapitulli mbi "E vërteta e vetësigurisë", që përfshin një nënseksion mbi "Pavarësia dhe Varësia e Vetëndërgjegjësimit: Zotëria dhe Skllavia". Hegeli e mendonte skenarin si përfaqësim të disa tipareve të luftës për njohje (Anerkennung) në përgjithësi, qofshin ato shoqërore, personale etj. Konflikti midis patronit dhe skllavit (i cili do të quhet më tej si zotëri dhe skllavi sipas terminologjisë së vet dhe kuptimit gjenéric të menduar) është një konflikt në të cilin temat historike të dominancës dhe bindjes, varësisë dhe pavarësisë etj., janë paraqitur filozofikisht. Megjithëse ky dialektikë e luftës ndodh vetëm në fazat e hershme të vetëndërgjegjësimit, ajo ngrit problematikën kryesore për arritjen e vetëdëshirimit të realizuar - fitimin e njohjes së vet përmes njohjes së tjetrit dhe anasjelltas, përmes njohjes të ndërsjellë.
parapamje|263x263px|Revolucioni Haitian, kjo i frymëzua Hegelin qe te shkruaj per marrëdhëniet midis mjeshtri dhe skllevërit
Për Hegelin, marrëdhënia midis vetes dhe ndryshkut është karakteristika e themelit që përcakton ndërgjegjësimin dhe veprimtarinë e njeriut, duke qenë rrënjësuar, siç është, në emocionin e dëshirës për objekte si dhe në distancimin nga ato objekte, që është pjesë e përvojës themelore njerëzore të botës. Ndryshkja që ndjen ndërgjegjësia si një pengesë për qëllimin e saj është realiteti i jashtëm i botës natyrore dhe shoqërore, i cili pengon ndërgjegjësinë individuale të bëhet e lirë dhe e pavarur. Megjithatë, ndryshkja nuk mund të shfuqizohet ose shkatërrohet, pa u shkatërruar veten, dhe prandaj idealisht duhet të ketë pajtim midis vetes dhe ndryshkës në mënyrë që ndërgjegjësia të "universializohet" përmes tjetrit. Në marrëdhënien e dominancës dhe nënshtrimit mes dy ndërgjegjësish, thuhet zotëri dhe skllav, problemi bazë për ndërgjegjësinë është tekalimi i ndryshkës së vet, ose e vendosur pozitivisht, realizimi i integritetit të vetvetes. Marrëdhënia midis zotërisë dhe skllavisë çon në një lloj pajtimi provizor dhe të përfunduar të luftës për njohje mes ndërgjegjësive të dalluara.

Hegeli dëshiron që ne të shohim se si një luftë midis dy ndërgjegjësish të dalluar, një luftë e dhunshme, do të çonte në një ndërgjegjësi që dorëzohet dhe nënshtrohet ndaj tjetrit nga frika e vdekjes. Fillimisht, ndërgjegjësia që bëhet zot apo patron provon lirinë e saj përmes gatishmërisë për të rrezikuar jetën dhe për të mos nënshtrohet ndaj tjetrit nga frika e vdekjes, dhe kështu nuk identifikohet thjesht me dëshirën e saj për jetë dhe ekzistencë fizike. Për më tepër, kjo ndërgjegjësi merr njohje të lirisë së saj përmes nënshtresës dhe varësisë së tjetrit, e cila rezulton paradoksalisht si një njohje e paplotë, në mënyrë që i dominuari nuk e sheh vetveten e tij si një reflektim në i nënshtëruari. Njohja e mjaftueshme kërkon një reflektim të vetvetes përmes tjetrit, që nënkupton që për të qenë e suksesshme, ajo duhet të jetë e ndërsjellë. Në marrëdhënien e zotërisë dhe skllavisë, për më tepër, skllavi përmes punës dhe disiplinës (motivuar nga frika e vdekjes në duart e zotit apo patronit) transformon nënshtresën e tij në një mastery mbi mjedisin dhe kështu arrin një mase pavarësie. Duke vendosur veten në mjedisin e tij përmes punës së tij, skllavi në thelb e realizon vetveten, me mjedisin e tij të transformuar duke shërbyer si një reflektim i aktivitetit të tij që vete e realizon. Kështu, skllavi arrin një mase pavarësie në nënshtrimin e tij nga frika e vdekjes. Në një farë mënyre, zotëri përfaqëson vdekjen si nënshtruesin absolut, pasi është përmes frikës nga ky zotëri, nga vdekja që ai mund të vendosë, që skllavi në pajtimin dhe nënshtrimin e tij vendoset në një kontekst social të punës dhe disiplinës. Megjithatë, në përkundërshtim, ose më saktë, për shkak të kësaj nënshtrimi, skllavi është në gjendje të arrijë një mase pavarësie duke brenda vetes dhe duke tekaluar ato kufizime me të cilat duhet të merret nëse dëshiron të prodhojë me efikasitet. Megjithatë, ky arritje, vetë-determinimi i skllavit, është i kufizuar dhe i përfunduar për shkak të asimetrisë që mbetet në marrëdhënien e tij me zotin. Vetëndërgjegjësia është ende e fragmentuar, pra, objektifikimi përmes punës që skllavi përjeton nuk përputhet me ndërgjegjësinë e zotit, i cili ndjen vetveten jo përmes punës, por përmes pushtetit mbi skllavin dhe kënaqësisë nga frytet e punës së skllavit. Vetëm në një sferë të jetës etike mund të jetë vetëdeterminimi i vetëdëshiruar plotësisht vetëndërgjegjës në masën që liria universale reflektohet në jetën e secilës anëtar të shoqërisë.

 Njohja 
Për Hegelin, njohja absolute nuk mund të bëhet pa një vetëdije që njeh një vetëdije tjetër. Ai pohoi se i gjithë realiteti është menjëherë i pranishëm në vetëdijen. Ai i nënshtrohet tre fazave të zhvillimit:

 Dëshira, ku vetëdija drejtohet në gjëra të tjera përveç vetvetes
 Patron-shërbëtor, ku vetëdija i drejtohet një tjetri që është i pabarabartë me vetveten
 Vetëdija universale, ku vetëdija e njeh veten në një tjetër.

Një çështje e tillë në historinë e filozofisë ishte eksploruar ndonjëherë vetëm nga Johann Gottlieb Fichte dhe trajtimi i saj shënon një pikë uji në filozofinë evropiane .

 Ndikimi 
Dialektika e patron-shërbëtorit të Hegelit ka frymëzuar dhe angazhuar shumë filozofë dhe mendimtarë. Disa filozofë të shquar që kanë eksploruar idenë e Hegelit mbi dialektikën e patron-shërbëtorit ose kanë marrë frymëzim nga ajo janë:
Karl Marksi, nën ndikimin e filozofisë së Hegelit, zhvilloi teorinë e luftës së klasave dhe materializmit historik. Ai merrte shkas nga struktura dialektike e Hegelit dhe e aplikoi për të analizuar marrëdhëniet shoqërore dhe ekonomike, theksuar betejën midis burgjezisë (klasa kapitaliste) dhe proletarëve (klasa punëtore). Fridrih Nice u angazhua me dialektikën e patron-shërbëtorit të Hegelit në kritikën e moralit dhe dinamikat e pushtetit. Ai eksploroi tema të dominancës, pushtetit dhe vullnetit për pushtet, duke ofruar një kritikë të vlerave morale tradicionale dhe duke mbështetur afirmimin e jetës dhe vetëdijes individuale. Jean-Paul Sartre: Sartre, filozof egzistencialist, mori frymëzim nga Hegeli dhe përfshiu dialektikën e tij në kuadër të egzistencializmit. Ai eksploroi tema të lirisë, përgjegjësisë dhe përpjekjes së individit për t'u ndërtuar veten dhe për të gjetur njohjen në shoqëri. Jacques Lacan përfshiu dialektikën hegeliane në teorinë e tij psikoanalitike. Ai përqendrohej te koncepti i dëshirës, formimi i identitetit dhe marrëdhënia e subjektit me Tjetrin, duke u mbështetur në dialektikën e patron-shërbëtorit të Hegelit për të analizuar dinamikat e pushtetit dhe njohjes.

 Shiko gjithashtu 

 Diskursi i Mjeshtrit ( Jacques Lacan )
 Hegelianizmi dhe Hegelianët te Rinj
 Morali zot-skllav
Kategoria:Hegelianizmi
Kategoria:Dialektikë