Kanadisht

Category:Languages with ISO 639-2 code
Category:Languages with ISO 639-1 code
Kanada ( ಕನ್ನಡ, ), e njohur më parë edhe si kanareze,  është një gjuhë dravidiane e folur kryesisht nga njerëzit e Karnatakës në Indinë jugperëndimore, me pakica në të gjitha shtetet fqinje. Ka rreth 44 milion folës amtare, dhe është gjithashtu një gjuhë e dytë ose e tretë për rreth 15 milion folës jo-amtarë në Karnataka.

Kannada ishte gjuha e oborrit të një numri dinastish të Indisë jugore dhe qendrore, përkatësisht Kadambas, Chalukyas, Rashtrakutas, Dinastia Yadava ose Seunas, dinastia Ganga perëndimore, Wodeyars e Mysore, Nayakas e Keladi,  Hoysalas dhe perandorisë Vijaeyanara . Gjuha zyrtare dhe administrative e shtetit të Karnatakës,  gjithashtu ka status të planifikuar në Indi dhe është përfshirë në mesin e gjuhëve klasike të vendit. Kuiper (2011), p. 74 

Gjuha kanadeze është shkruar duke përdorur shkrimin kanada, i cili evoluoi nga shkrimi Kadamba i shekullit të 5-të. Kanada dëshmohet në mënyrë epigrafike për rreth një mijëvjeçar e gjysmë dhe kanadishtja e vjetër letrare lulëzoi në dinastinë Ganga të shekullit të 6-të   dhe gjatë Dinastisë Rashtrakuta të shekullit të 9-të.   Zvelebil (1973), p. 7 (Introductory, chart) Kanada ka një histori të pandërprerë letrare prej mbi një mijë vjetësh. Garg (1992), p. 67 Letërsia kanadeze ka fituar 8 çmime Jnanapith, më shumës se çdo gjuhë dravidiane dhe e dyta më e lartë për gjuhët indiane.     Në korrik 2011, u krijua një qendër për studimin e kanadishtes klasike si pjesë e Institutit Qendror të Gjuhëve Indiane në Mysore për të lehtësuar kërkimin në lidhje me gjuhën.  

 Ndikimi i Sanskritishtes dhe Prakriteve 
Burimet e ndikimit në gramatikën letrare kanadeze duket të jenë të trefishta: gramatika e Pāṇinit, shkollat jo-Pāṇiniane të gramatikës sanskrite, veçanërisht shkollat Katantra dhe Sakatayana, dhe gramatika Prakrite .  Prakritja letrare duket se ka mbizotëruar në Karnatakë që nga kohërat e lashta. Njerëzit që flasin gjuhën popullore prakrite mund të kenë rënë në kontakt me folësit e kanadishtes, duke ndikuar kështu në gjuhën e tyre, edhe përpara se kanadishtja të përdorej për qëllime administrative ose liturgjike. Fonetika kanadeze, morfologjia, fjalori, gramatika dhe sintaksa tregojnë ndikim të rëndësishëm nga këto gjuhë.  

Disa fjalë të natyralizuara ( tadbhava ) me origjinë prakrite në gjuhën kanada janë: baṇṇa (ngjyrë) që rrjedh nga vaṇṇa, huṇṇime (hëna e plotë) nga puṇṇivā . Shembuj të fjalëve të natyralizuara sanskrite në kanada janë: varṇa (ngjyrë), pūrṇime dhe rāya nga rāja (mbret). 

Kannada gjithashtu ka huazuar ( Tatsama ) fjalë të tilla si dina (ditë), kōpa (zemërim), sūrya (diell), mukha (fytyrë), nimiṣa (minutë). 

 Gjurmët e hershme 
majtas|parapamje| Mbishkrimi Halmidi në fshatin Halmidi, në gjuhën kanadeze të vjetër, zakonisht datohet në vitin 450 AD ( Dinastia Kadamba ).
djathtas|parapamje| Mbishkrimi i vjetër kanadez i datës 578 pas Krishtit (dinastia Badami Chalukya), jashtë shpellës Badami nr.3
majtas|parapamje| Mbishkrimi i vjetër kanadez i shek. 726 pas Krishtit, i zbuluar në Talakad, nga sundimi i mbretit Shivamara I ose Sripurusha ( Dinastia Ganga Perëndimore )
djathtas|parapamje| Mbishkrimi i Kanadishtes së vjetër i datës 1057 pas Krishtit të mbretit Chalukya perëndimor Someshvara I në Tempullin Kalleshwara, Hire Hadagali në rrethin Bellary

 Fonologjia 

 Bashkëtingëlloret 
 Buzore Dhëmbore/Alveolare Retrofleks Pasalveolare /Qiellzore Velare Glotale Hundore  (ಮ)  (ನ)  (ಣ)  (ಞ)  (ಙ) Ndalime/Jofërkuese pa zë  (ಪ)  (ತ)  (ಟ)  (ಚ)  (ಕ) e aspiruar  (ಫ)  (ಥ)  (ಠ)  (ಛ)  (ಖ) të shprehura  (ಬ)  (ದ)  (ಡ)  (ಜ)  (ಗ) frymëmarrëse  (ಭ)  (ಧ)  (ಢ)  (ಝ)  (ಘ) Fërkuese  (ಸ)  (ಷ)  (ಶ)  (ಹ) Përafruese  (ವ)  (ಲ)  (ಳ)  (ಯ) Trill  (ರ) 

 Shumica e bashkëtingëlloreve mund të zgjaten .
 Bashkëtingëlloret e aspiruara ndodhin shumë rrallë në fjalorin vendas vetëm në disa numra si numri 9 dhe 80, të cilët mund të shkruhen me një /bʱ/, si në "ಒಂಭತ್ತು", ಎಂಭತ್ತು . Megjithatë, zakonisht shkruhet me një /b/, si në "ಒಂಬತ್ತು", ಎಂಬತ್ತು .
 Aspirimi i bashkëtingëlloreve varet tërësisht nga folësi dhe shumë nuk e bëjnë këtë në situata joformale.
 Trilli alveolar /r/ mund të shqiptohet si një trokitje alveolare [ɾ].
 Sibilanti retrofleks i pazëshëm /ʂ/ zakonisht shqiptohet si /ʃ/ përveç grupeve bashkëtingëllore me bashkëtingëllore retrofleks.
 Ka edhe bashkëtingëlloret /f, z/ që ndodhin në huazimet e fundit angleze dhe perso-arabe, por ato mund të zëvendësohen nga bashkëtingëlloret /pʰ, dʒ/ përkatësisht nga folësit. 

Për më tepër, Kanada përfshinte fonema të mëposhtme, të cilat u larguan nga përdorimi i zakonshëm në shekullin e 12-të dhe 18-të respektivisht:

 /  / ಱ (ṟ), trilli alveolar.
 /  / ೞ (ḻ), përafruesja qëndrore retrofleks.

 Zanoret 
 Përpara Qendrore Mbrapa i shkurtër gjatë i shkurtër gjatë i shkurtër gjatë E mbyllur  (ಇ)  (ಈ)  (ಉ)  (ಊ) E mesme  (ಎ)  (ಏ)  (ಒ)  (ಓ) E hapur  (ಅ)  (ಆ)

  and  janë qëndrore fonetike të .  mund të jetë po aq e hapur sa  () ose më e lartë .
 Zanoret /i iː e eː/ mund të paraprihen /j/ dhe zanoret /u uː o oː/ mund të paraprihen nga /ʋ/ kur ato janë në pozicionin fillestar.
 The short vowels /a i u e o/, when in an initial or a medial position tend to be pronounced as [ɐ ɪ ʊ ɛ ɔ]. In a final position, this phenomenon occurs less frequently.
 /æː/ occurs in English loans but can be switched with /aː/ or /ja:/.

 Gramatika 
Rendi kanonik i fjalëve i kanades është k-RUA (kryefjalë-kundrinor-kallzues), tipike për gjuhët indiane. Kanada është një gjuhë shumë e lakuar me tre gjini (mashkullore, femërore dhe asnjanëse) dhe dy numra (njëjës dhe shumës). Lakohet për gjininë, numrin dhe kohën, ndër të tjera. Libri më autoritar i njohur mbi gramatikën e vjetër kanadeze është Shabdhamanidarpana nga Keshiraja . Libri i parë kanadez i disponueshëm, një traktat mbi poetikën, retorikën dhe gramatikën bazë është Kavirajamarga nga 850 pas Krishtit.

Regjistrimi më me ndikim i gramatikës kanadeze është Shabdamanidarpana i Keshiraja-ës (rreth 1260 pas Krishtit). Studies in Indian History, Epigraphy, and Culture – By Govind Swamirao Gai, pp. 315 A Grammar of the Kannada Language.  Veprat e mëparshme gramatikore përfshijnë pjesë të Kavirajamarga (një traktat mbi alańkāra ) të shekullit të 9-të, dhe Kavyavalokana dhe Karnatakabhashabhushana (të dyja të autorizuara nga Nagavarma II në gjysmën e parë të shekullit të 12-të). 

 Shembull teksti 
Teksti i mostrës së dhënë është neni 1 nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut e Kombeve të Bashkuara. 

Kanada (shkrim kanada)

ಎಲ್ಲಾ ಮಾನವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗು ಘನತೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಿಳಿವು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರಾದ್ದರಿಂದ, ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಸಹೋದರ ಭಾವದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

Kanada (shkrim latin)

Ellā mānavaru svatantrarāgiyē huṭṭiddāre hāgu ghanate mattu adhikāragaḷalli samānarāgiddāre. Tiḷivu mattu antaḥkaraṇagaḷannu paḍedavarāddarinda avaru obbarigobbaru sahōdara bhāvadinda naḍedukoḷḷabēku.

Shqip

Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi.

Kategoria:Gjuhë indiane
Kategoria:Gjuhë dravidiane