Avestan

Avestan,Gjuha Avestane  ose Avestanisht entry "Avestan" janë terma çati për dy gjuhë të vjetra iraniane : Avestane e vjetër (rreth 1500 – rreth 1000 pes) dhe Avestane e re (rreth 1000 – rreth 500 pes) .  Ato njihen vetëm nga përdorimi i tyre i bashkuar si gjuha e shkrimit të Zoroastrianizmit. Të dyja janë gjuhë të hershme iraniane lindore brenda degës së gjuhëve indo-iraniane të familjes së gjuhëve indo-evropiane . Paraardhësi i saj i menjëhershëm ishte gjuha proto-iraniane, një gjuhë motër me gjuhën proto-indo-ariane, ku të dyja ishin zhvilluar nga gjuha e mëparshme proto-indo-iraniane ; si i tillë, gjuha Avestane e Vjetër është mjaft afër si në gramatikë ashtu edhe në leksik me sanskritishten vedike, gjuhën më të vjetër të ruajtur indo-ariane .

Trupi i teksteve avestane u formua nga satrapet e lashta iraniane Arachosia, Aria, Bactria dhe Margiana,  që korrespondojnë me tërësinë e Afganistanit të sotëm, si dhe me pjesë të Taxhikistanit, Turkmenistanit dhe Uzbekistanit . Kultura Yaz  e Bactria-Margianës është konsideruar si një pasqyrim i mundshëm arkeologjik i kulturës së hershme " iraniane lindore " që përshkruhet në Avestën Zoroastrianiane .

 Datimi 
Gjuha avestane njihet vetëm nga Avesta dhe është përtej saj e padëshmuar. Si rezultat, nuk ka asnjë provë të jashtme mbi të cilën mund të bazohet kuadri kohor gjatë të cilit është folur gjuha avestane dhe të gjitha përpjekjet duhet të mbështeten në prova të brendshme. Përpjekje të tilla shpesh bazoheshin në jetën e Zarathustrës si ngjarja më e veçantë në periudhën Avestane . Zarathustra bazohej tradicionalisht në shekullin e 6 pes, që do të thotë se Avestani i Vjetër do të ishte folur gjatë periudhës së hershme të Akamenidëve .  Duke qenë se duhet të ketë kaluar një kohë e konsiderueshme midis avestanes së vjetër dhe avestanes së re, ky i fundit do të ishte folur diku gjatë periudhës helenistike ose parthiane të historisë iraniane. 

Sidoqoftë, ky datim është braktisur pothuajse plotësisht nga studimet më të fundit.  Në vend të kësaj, Zarathustra tani supozohet se ka jetuar disa shekuj më parë që do të thotë se Avestanishtja e Vjetër do të ishte folur diku shek. 1500 – shek. 1000 pes dhe avestanishtja e re shek. 1000 – shek. 500 pes. Ky datim i hershëm bazohet në dy arsye kryesore. Së pari, Avestanishtja e Vjetër tregon ngjashmëri të forta me shtresat më të vjetra të sanskrites Vedike siç paraqitet në Rigveda dhe shoqëria e përshkruar në Gathas i përshtatet një mjedisi të epokës së bronzit shumë më mirë se periudha e Akamenidëve. Së dyti, teksteve në avestanen e re u mungon ndonjë ndikim i dukshëm i persishtes, duke e bërë të pamundur një përbërje të teksteve pas Akamenidëve.  Këto arsye të kombinuara kanë bërë që datimi i mëparshëm të jetë konsensus i afërt i studimeve të fundit dhe tekstet shkollore mbi avestanen kanë filluar të pasqyrojnë këtë ndryshim.  

 Fonologjia 
Avestanishtja ka ruajtur sibilantët e zëshëm dhe ka seri fërkuese dhe jo aspiruese. Ekzistojnë konventa të ndryshme për transliterimin e Dīn Dabireh, ajo e miratuar për këtë artikull është:

Zanoret:

 a à ə ə̄ e ē o ō å ą i ī u ū

Bashkëtingëlloret:

 k g γ x xʷ č ǰ t d δ θ t̰ pb β f
 ŋ ŋʷ ṇ ń n m y w r s z š ṣ̌ ž h

Rrëshqitëset y dhe w shpesh transkriptohen si ii dhe uu, duke imituar ortografinë e Din Dabirehut. Shkronja e transkriptuar t̰ tregon një alofon prej  pa lëshim të dëgjueshëm në fund të një fjale dhe para disa pengesave . 

 Bashkëtingëlloret 
BuzoreDhëmboreAlveolarePas-alveolarRetrofleksQiellzore ose 
 alveolo-qiellzoreVelareBuzovelareGlotaleHundoreShpërthyesevoicelessvoicedFërkuesevoicelessvoicedPërafrueseTrill
Sipas Beekes,  dhe  janë alofone të  dhe  përkatësisht (në avestanen e Vjetër).

 Zanoret 
 E parme Qëndrore E pasme e shkurtër e gjatë e shkurtër e gjatë e shkurtër e gjatë E mbyllur         Mesore             E hapur         Hundore    

 Gramatika 

 emrat 
Rasa mbaresa "normale". a-rrënjë: (mashk. asnjëa. ) Njëjës Dysh Shumës Njëjës Dysh Shumës Emërore -s -ā -ō (-as), -ā -ō (yasn-ō) -a (vīr-a) -a (-yasna) Thirrore - -a (ahur-a) -a (yasn-a), -ånghō Kallëzore -em -ō (-as, -ns), -ā -əm (ahur-əm) -ą (haom-ą) Instrumentale -ā -byā -bīš -a (ahur-a) -aēibya (vīr-aēibya) -āiš (yasn-āiš) Dhanore -ç -byō (-byas) -āi (ahur-āi) -aēibyō (yasn-aēibyō) Rrjedhore -në -byō -āt (yasn-āt) Gjinore -ō (-si) -å -ąm -ahe (ahur-ahe) -ayå (vīr-ayå) -anąm (yasn-anąm) Vendore -i -ō, -yō -su, -hu, -šva -e (yesn-e) -ayō (zast-ayō) -aēšu (vīr-aēšu), -aēšva

 Foljet 
+Përfundimet aktive primare Personi Njëjës Dyfishtë Shumësi 1 -mi -vahi -mahi 2 -hi -tha -tha 3 -ti -tō, -thō -ṇti

 Shembull teksti 
Alfabeti latin Alfabeti avestan Përkthimi në anglisht  ahyā. yāsā. nəmaŋhā. ustānazastō. rafəδrahyā.manyə̄uš. mazdā. pourwīm. spəṇtahyā. aṣ̌ā. vīspə̄ṇg. š́yaoθanā.vaŋhə̄uš. xratūm. manaŋhō. yā. xṣ̌nəwīṣ̌ā. gə̄ušcā. urwānəm.::qendër|500x500px Me duar të shtrira në kërkesë për atë ndihmë, o Mazda, unë do të lutem për veprat e shpirtit të shenjtë, o ti e drejta, me anë të të cilave mund të kënaq vullnetin e Mendimit të Mirë dhe të Shpirtit të Kaut.

 Shembuj frazash 
Frazat e mëposhtme u transkriptuan fonetikisht nga Avestan: 
Avestan Shqip Koment tapaiti Është e nxehtë Mund të nënkuptojë gjithashtu "ai është i nxehtë" ose "ajo është e nxehtë" (temperatura) šyawaθa Ti lëviz vō vatāmi Të kuptoj mā vatayaθa Ti më mëson Fjalë për fjalë: "Më lejon të kuptoj" dim nayehi Ti e drejton atë dim vō nāyayeiti Ai/ajo ju lejon ta drejtoni atë Koha e tashme mā barahi ti me mbart mua nō baraiti Ai/ajo na mbart θβā dim bārayāmahi Ne e lëmë atë/ajo të të mbajë ty Koha e tashme drawāmahi Ne vrapojmë diš dāwayāmahi Ne i lëmë të vrapojnë Koha e tashme θβā hacāmi Unë të ndjek ty diš hācayeinti Ata i shoqërojnë Fjalë për fjalë: "Ata i lënë të ndjekin" ramaiti Ai pushon θβā rāmayemi Unë të qetësoj Fjalë për fjalë: "Të lë të pushosh"

 Avestan dhe Sanskritisht 
Avestanja është jashtëzakonisht e ngjashme me sanskritishten Vedike, siç tregohet nga ky tekst shembull:   
+ Avestan tәm amanvantәm yazatәm sūrәm dāmōhu sәvištәm miθrәm yazāi zaoθrābyō Sanskritishtja Vedike tám ámavantam yajatám śū́ram dhā́masu śáviṣṭham mitrám yajāi hótrābhyaḥ Proto-Indo-Iraniane *tám ámanvantam yaǰatám *ćū́ram dhā́masu ćávištham *mitrám yǎǰāi jháutrābhyas
Kategoria:Gjuhë të lashta