Luka (ungjilltar)

Luka Ungjilltar (greqisht: Λουκᾶς, romanizuar: Loukas) është një nga Katër Ungjilltarë—katër autorët tradicionalisht të atribuar të ungjijve kanonikë. Etërit e hershëm të kishës i atribuan atij autorësinë si të Ungjillit të Lukës ashtu edhe të Veprave të Apostujve. Figura të shquara në krishterimin e hershëm si Jeronimi dhe Eusebius më vonë riafirmuan autorësinë e tij, megjithëse mungesa e provave përfundimtare për identitetin e autorit të veprave ka çuar në diskutime në rrethet studiuese, si laike ashtu edhe fetare.

Dhiata e Re e përmend shkurt Lukën disa herë, dhe letra drejtuar KolosianëveKolosianëve 4:14 i referohet atij si mjek (nga greqishtja për 'ai që shëron'); kështu që ai mendohet të ketë qenë edhe mjek edhe dishepull i Palit.

Që në vitet e para të besimit, të krishterët e kanë konsideruar atë si një shenjtor. Ai besohet të ketë qenë një dëshmor, thuhet se është varur nga një pemë ulliri, edhe pse disa besojnë ndryshe. Kisha Katolike dhe besimet e tjera kryesore e nderojnë atë si Shën Luka Ungjilltari dhe si shenjt mbrojtës i artistëve, mjekëve, beqarëve, noterëve, kasapëve, prodhuesve të birrës dhe të tjerëve; festa e tij është 18 tetori.

Jeta
Shumë studiues besojnë se Luka ishte një mjek që jetonte në qytetin helenistik të Antiokisë në Sirinë e lashtë, i lindur nga një familje greke, edhe pse disa studiues dhe teologë mendojnë se Luka ishte një jehud helen. Ndërsa është pranuar gjerësisht se teologjia e Llukës-Veprat e Apostujve tregon për një shkrim të krishterë johebrenj për një audiencë johebreje, disa kanë arritur në përfundimin se është më e besueshme që Luka-Veprat i drejtohen një komuniteti të përbërë nga të krishterë hebrenj dhe johebrenj që nga koha. ka theksim mbi rrënjët e shkrimeve të shenjta të misionit johebrenj (shih përdorimin e Isaisë 49:6 te Luka–Veprat). Testimi i ADN-së mbi atë që tradita e krishterë mendon të jetë trupi i tij ka zbuluar se është me prejardhje siriane.

Nëse Luka ishte jehud apo jo, apo diçka në mes, është e qartë nga cilësia e gjuhës greke të përdorur në Veprat e Lukës se autori, që sipas traditës krishtere ishte Luka, ishte një nga autorët më të arsimuar të Dhiatës së Re. Aludimet dhe referencat e vetëdijshme dhe të qëllimshme të autorit dhe citimet e autorëve të lashtë grekë klasikë dhe helenistikë, si Homeri, Ezopi, Epimenidi, Euripidi, Platoni dhe Aratusi tregojnë se ai ishte i njohur me tekstet aktuale letrare greke. Ky njohje ka shumë të ngjarë të rrjedhë nga përvojat e tij si i ri i kurrikulës arsimore shumë homogjene heleniste (ἐγκύκλιος παιδεία, enkyklios paideia) që ishte përdorur dhe do të vazhdonte të përdoret për shekuj në të gjithë Mesdheun lindor.

Përmendja më e hershme e Lukës është në Letrën drejtuar Filemonit, kapitulli 1, vargu 24.Filemonit 1:24 Ai përmendet gjithashtu në Kolosianëve 4:14Kolosianëve 4:14 dhe 2 Timoteut 4:11,2 Timoteut 4:11 Rrëfimi tjetër më i hershëm i Lukës është në prologun anti-Marcionit të Ungjillit të Lukës, një dokument që dikur mendohej se daton në shekullin e 2-të, por që kohët e fundit është datuar në shekullin e 4-të të vonë.

Epiphanius thotë se Luka ishte një nga shtatëdhjetë apostujt (Panarion 51.11), dhe Joan Gojarti tregon në një moment se "vëllai" që Pali përmend në Letrën e Dytë drejtuar Korintasve 8:18 është ose Luka ose Barnaba (Homilia 18 mbi Korintasve të Dytë mbi 2 Korintasve 8:18).

Nëse dikush pranon se Luka ishte me të vërtetë autori i Ungjillit që mban emrin e tij dhe Veprat e Apostujve, disa detaje të jetës së tij personale mund të supozohen në mënyrë të arsyeshme. Ndërsa ai e përjashton veten nga ata që ishin dëshmitarë okularë të shërbesës së Jezusit, ai përdor vazhdimisht fjalën ne në përshkrimin e misioneve të Palit te Veprat e Apostujve, duke treguar se ai ishte personalisht atje në ato kohë.

Ky koment ka bërë tradicionalisht komentuesit të arrijnë në përfundimin se Luka ishte një johebre. Nëse kjo do të ishte e vërtetë, do ta bënte Lukën të vetmin shkrimtar të Dhiatës së Re që mund të identifikohet qartë se nuk është hebre. Megjithatë, kjo nuk është e vetmja mundësi. Edhe pse Luka konsiderohet të ketë qenë një i krishterë johebre, disa studiues besojnë se ai ka qenë një jehud i helenizuar. Shprehja mund të përdoret po aq lehtë për të bërë dallimin midis atyre të krishterëve që respektonin rreptësisht ritualet e judaizmit dhe atyre që nuk i respektonin.

Prania e Lukës në Romë me Apostullin Pal afër fundit të jetës së Palit u vërtetua nga 2 Timoteut 4:11: "Vetëm Luka është me mua". Në kapitullin e fundit të Librit të Veprave të Apostujve, që i atribuohet gjerësisht Lukës, ka disa tregime në vetën e parë që pohojnë gjithashtu praninë e Lukës në Romë, duke përfshirë Veprat e Apostujve 28:16:Veprat e Apostujve 28:16 "Dhe kur erdhëm në Romë..." Sipas disa tregimeve, Luka gjithashtu kontribuoi në autorësinë e letrës drejtuar hebrenjve.

Luka vdiq në moshën 84 vjeçare në Boeotia, sipas një "tradite mjaft të hershme dhe të përhapur". Sipas Nikephoros Kallistos Xanthopoulos, historian grek i shekullit të 14-të (dhe të tjerë), varri i Lukës ndodhej në Tebë, nga ku reliket e tij u transferuan në Kostandinopojë në vitin 357.

Autorësia e Lukës dhe Veprave
Ungjilli i Lukës nuk e përmend autorin e tij. Ungjilli nuk ishte, as pretendon të jetë, i shkruar nga dëshmitarë të drejtpërdrejtë të ngjarjeve të raportuara, ndryshe nga Veprat e Apostujve që fillojnë në kapitullin e gjashtëmbëdhjetë. Megjithatë, në shumicën e përkthimeve autori sugjeron se ata kanë hetuar ngjarjet e librit dhe shënon emrin (Theophilus) të atij të cilit po i shkruajnë.

Dorëshkrimi më i hershëm i Ungjillit (Papyrus 75 = Papyrus Bodmer XIV-XV), daton rr. 200 e.r., ia atribuon veprën Lukës; siç ka shkruar Ireneu rr. 180 e.r. dhe fragmenti Muratorian, një dorëshkrim latin i shekullit të 7-të që mendohet se është kopjuar dhe përkthyer nga një dorëshkrim grek i vjetër deri në vitin 170 e.r..

Ungjilli i Lukës dhe Veprat e Apostujve përbëjnë një vepër me dy vëllime të cilën studiuesit e quajnë Luka-Veprat e Apostujve. Së bashku ato përbëjnë 27,5% të Dhiatës së Re, kontributi më i madh i një autori të vetëm.

Shënime

Referime

 Referime 





 Documenting an international congress in Padua in 2000 on the topic of Luke the evangelist, including his relics.

 (In Greek and Latin parallel)

Lexim më tutje

 I. Howard Marshall. Luke: Historian and Theologian. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
 F. F. Bruce,  The Speeches in the Acts of the Apostles . London: The Tyndale Press, 1942.
 Helmut Koester. Ancient Christian Gospels. Harrisburg, PA: Trinity Press International, 1999.
 Burton L. Mack. Who Wrote the New Testament?: The Making of the Christian Myth. San Francisco, CA: HarperCollins, 1996.
 J. Wenham, "The Identification of Luke", Evangelical Quarterly 63 (1991), 3–44

Kategoria:Vdekje 84
Kategoria:Dëshmorë të krishterë të shekullit I
Kategoria:Mjekë grekë të shekullit I
Kategoria:Shkrimtarë të shekullit I
Kategoria:Katër Ungjilltarë
Kategoria:Shtatëdhjetë apostuj
Kategoria:Shenjtorë nga Siria Romake
Kategoria:Viti i lindjes i panjohur
Kategoria:Shenjtorë anglikanë