James Moriarty

Profesor James Moriarty është një personazh imagjinar dhe organizator kriminal i krijuar nga Sir Arthur Conan Doyle për të qenë një armik i frikshëm për detektivin imagjinar të autorit Sherlock Holmes. Ai u krijua kryesisht si një pajisje me të cilën Doyle mund të vriste Holmes dhe t'i jepte fund historive të heroit. Profesor Moriarty shfaqet për herë të parë në tregimin e shkurtër "The Adventure of the Final Problem", botuar për herë të parë në The Strand Magazine në dhjetor 1893. Ai gjithashtu luan një rol në romanin e fundit të Sherlock Holmes The Valley of Fear, por pa një paraqitje të drejtpërdrejtë. Holmes përmend Moriarty në pesë tregime të tjera: "The Adventure of the Empty House", "The Adventure of the Norwood Builder", "The Adventure of the Missing Three-Quarter", "The Adventure of the Illustrious Client", dhe "His Last Bow".

Moriarty është një organizator kriminal që përdor inteligjencën dhe burimet e tij për t'u ofruar kriminelëve strategji krimi dhe ndonjëherë mbrojtje nga ligji, të gjitha në këmbim të një tarife ose një uljeje fitimi. Holmes e krahason Moriarty me një merimangë në qendër të rrjetës dhe e quan atë "Napoleoni i krimit", një frazë që Doyle e hoqi nga një inspektor i Scotland Yard duke iu referuar Adam Worth, një organizator kriminal në jetën reale dhe një nga individët mbi të cilët karakteri i Moriarty u bazua. Pavarësisht se u shfaqën vetëm dy herë në tregimet origjinale të Doyle, përshtatjet dhe pastiçet e mëvonshme shpesh i kanë dhënë Moriarty një rëndësi më të madhe dhe e kanë trajtuar atë si armikun kryesor të Sherlock Holmes.

Paraqitjet në punë
Paraqitja e parë e profesor Moriarty ndodhi në tregimin e shkurtër të vitit 1893  "The Adventure of the Final Problem" (vendosur më 1891).Klinger, Leslie (ed.). The New Annotated Sherlock Holmes, Volume I (New York: W. W. Norton, 2005). p. xxxv. . Historia paraqet detektivin këshillues Sherlock Holmes duke i zbuluar mikut dhe biografit të tij Doktor Watson se për vite me radhë ai ka dyshuar për shumë krime në dukje të izoluara që në fakt të gjitha janë makinacione të një organizate të vetme kriminale, të madhe dhe delikate. Pas hetimit, ai ka zbuluar profesor Moriarty si një organizator që u ofron strategji dhe mbrojtje kriminelëve në këmbim të bindjes dhe një pjesë në fitimet e tyre. Moriarty kupton që Holmes është në dijeni të operacionit të tij dhe përballet me të personalisht, duke kërcënuar me vdekje nëse bëhet ndërhyrje e mëtejshme.

Holmes i përshkruan Watson pamjen fizike të Moriarty, duke thënë se profesori është jashtëzakonisht i gjatë dhe i hollë, i rruar pastër, i zbehtë dhe me pamje asketike. Ai ka një ballë që "shfaqet në një kthesë të bardhë", sy të zhytur thellë dhe shpatulla "të rrumbullakosura nga shumë studime". Fytyra e tij del përpara dhe gjithmonë po lëkundet ngadalë nga njëra anë në tjetrën "në një mënyrë kureshtare reptiliane". Holmes përmend se gjatë takimit të tyre, Moriarty u shpreh i habitur: "Ju keni më pak zhvillim frontal sesa duhet të prisja", duke treguar se krimineli beson në frenologji.

Holmes e injoron kërcënimin dhe i dorëzon provat e duhura policisë, kështu që Moriarty dhe ata që drejtojnë rrjetin e tij do të përballen me drejtësinë brenda pak ditësh. Duke e ditur që organizatori dhe togerët e tij të besuar synojnë ta vrasin para se të fshihen ose të arrestohen, Holmes ikën në Zvicër dhe Watson i bashkohet. Organizatori ndjek, ndjekja e tij përfundon kur ai përballet me Holmes në majë të Ujëvarës së Reichenbach. Watson nuk e sheh konfrontimin, por mbërrin më vonë për të gjetur shenja të luftimit trup më dorë që ndodhin në skajin e shkëmbit pranë ujëvarës, që tregon se beteja përfundoi me të dy burrat që ranë për vdekje. Watson gjen gjithashtu një shënim lamtumire të lënë pas nga Holmes që Moriarty e lejoi atë të shkruante përpara betejës së tyre.

Moriarty luan një rol të drejtpërdrejtë vetëm në një histori tjetër të Holmes, The Valley of Fear (1914), e vendosur përpara "The Final Problem", por e shkruar më pas. Në The Valley of Fear, Holmes përpiqet të parandalojë njerëzit e Moriarty që të kryejnë një vrasje. Një polic që intervistoi Moriarty i thotë Holmes se profesori ka një pikturë të Jean-Baptiste Greuze të varur në murin e zyrës së tij. Duke mësuar këtë, Holmes përmend vlerën e madhe të një pikture tjetër të të njëjtit artist, duke theksuar se vepra të tilla nuk mund të bliheshin me pagën e një profesori universiteti. Vepra e përmendur është La jeune fille à l'agneau;Girl With A Lamb të cilën disa komentatorë. A review of THE NAPOLEON OF CRIME — The Life and Times of Adam Worth, Master Thief by Ben Macintyre. e kanë përshkruar si lojë fjalësh nga Doyle në një pikturë të famshme të Thomas Gainsborough, Portrait of Georgiana, Duchess of Devonshire, e cila ishte marrë nga galeria e artit Thomas Agnew and Sons. Galeria besonte se Adam Worth (krimineli që ndihmoi në frymëzimin e Doyle për të krijuar Moriarty) ishte përgjegjës, por nuk ishte në gjendje të provonte pretendimin.

Holmes përmend Moriarty në mënyrë reminisente në pesë tregime të tjera: "The Adventure of the Empty House" (vazhdimi i menjëhershëm i "The Final Problem"), "The Adventure of the Norwood Builder", "The Adventure of the Missing Three-Quarter", "The Adventure of the Illustrious Client", dhe "His Last Bow" (aventura e fundit në afatin kohor të kanunit të Holmes, që zhvillohet vite pasi ai ka dalë zyrtarisht në pension).

Doktor Watson, edhe kur rrëfen, nuk e takon kurrë Moriarty (duke marrë vetëm pamje të largëta të tij në "The Final Problem") dhe mbështetet te Holmes për të lidhur rrëfimet e grindjes së detektivit me kriminelin. Doyle nuk është në përputhje me familjaritetin e Watson me Moriarty. Në "The Final Problem", Watson i thotë Holmes se nuk ka dëgjuar kurrë për Moriarty, ndërsa në "The Valley of Fear", e vendosur më herët, Watson tashmë e njeh atë si "kriminelin e famshëm shkencor".

Në "The Empty House", Holmes thotë se Moriarty porositi një armë të fuqishme ajri nga një mekanik i verbër gjerman me emrin von Herder, një armë e përdorur më vonë nga punonjësi i profesorit Colonel Moran. Ai i ngjan shumë një kallam, lejon fshehje të lehtë, është i aftë të gjuajë plumba revolveri në rreze të gjatë dhe bën shumë pak zhurmë kur gjuhet, duke e bërë atë ideal për snajperimin kriminal. Moriarty gjithashtu ka një preferencë të theksuar për organizimin e "aksidenteve" vdekjeprurëse për të goditur objektivat e tij. Përpjekjet e tij për të vrarë Holmes përfshijnë rënien e muraturës dhe një automjet me kuaj me shpejtësi. Ai është gjithashtu përgjegjës për menaxhimin në skenë të vdekjes së Birdy Edwards, duke e bërë të duket se njeriu humbi në det ndërsa lundronte për në Afrikën e Jugut.

Personaliteti
Moriarty është shumë i pamëshirshëm, i treguar nga zotimi i tij i palëkundur ndaj Sherlock Holmes se "nëse je mjaftueshëm i zgjuar për të sjellë shkatërrim mbi mua, ji i sigurt se do të bëj aq shumë për ty". Moriarty kategorizohet nga Holmes si një organizator kriminal jashtëzakonisht i fuqishëm, i aftë për të kryer çdo mizori deri në përsosmëri, pa humbur asnjë gjumë mbi të. Në “The Final Problem” thuhet se Moriarty nuk merr pjesë drejtpërdrejt në aktivitetet që planifikon, por vetëm orkestron ngjarjet ose ofron planet që do të çojnë në një krim të suksesshëm. Ajo që e bën Moriarty-n kaq të rrezikshëm është intelekti i tij jashtëzakonisht dinak:

Holmes i bën jehonë dhe e shpjegon këtë ndjenjë në The Valley of Fear, duke thënë:

Moriarty respekton inteligjencën e Holmes, duke thënë: "Ka qenë një kënaqësi intelektuale për mua të shoh mënyrën se si ju [Holmes] jeni përballur me këtë rast." Megjithatë, ai bën përpjekje të shumta për jetën e Holmes përmes agjentëve të tij. Ai tregon një prirje të zjarrtë, tërbohet kur planet e tij prishen, duke rezultuar në vendosjen e tij "në rrezik pozitiv për të humbur lirinë time". Ndërsa ndiqte personalisht Holmes në një stacion treni, ai me tërbim lë mënjanë pasagjerët, pa marrë parasysh nëse kjo tërheq vëmendjen te vetja.

Motivi origjinal i Doyle në krijimin e Moriarty ishte padyshim qëllimi i tij për të vrarë Holmes. "The Final Problem" synohej të ishte pikërisht ajo që thotë titulli i tij; Doyle u përpoq të ëmbëlsonte pilulën duke e lënë Holmes të largohej në një flakë lavdie, pasi kishte hequr qafe botën nga një kriminel aq i fuqishëm dhe i rrezikshëm sa çdo detyrë e mëtejshme do të ishte e parëndësishme në krahasim (siç thotë Holmes në vetë histori). Përfundimisht, megjithatë, presioni publik dhe problemet financiare e detyruan Doyle të kthente Holmes. Ndërsa Doyle pranoi të zbulonte se Holmes nuk vdiq gjatë "The Final Problem" (siç përfundon gabimisht Watson), ai zgjodhi të mos zhbënte vdekjen e Moriarty në një mënyrë të ngjashme. Për këtë arsye, romani i mëvonshëm "The Valley of Fear" paraqet Moriarty si një zuzar aktiv, por është specifikuar se zhvillohet përpara ngjarjeve të "The Final Problem".

Biografia e personazhit
Siç përcaktohet në kanunin e Doyle, Moriarty së pari fiton njohjen në moshën 21-vjeçare për shkrimin e "A Treatise on the Binomial Theorem", gjë që çon në marrjen e katedrës së matematikës në një nga universitetet më të vogla të Anglisë. Moriarty më vonë autori një vepër shumë të respektuar të titulluar The Dynamics of an Asteroid. Pasi ai bëhet objekt i "thashethemeve të errëta" të paspecifikuara në qytetin universitar, ai detyrohet të japë dorëheqjen nga posti i tij i mësimdhënies dhe të largohet nga zona. Ai zhvendoset në Londër, ku vendoset si "trajneri i ushtrisë", një mësues privat i oficerëve që përgatiten për provime. Ai bëhet një organizator kriminal këshillues për bandat dhe kriminelët e ndryshëm të Londrës (është e pasigurt nëse ai e kishte bërë tashmë këtë përpara se të linte postin e tij të mësimdhënies). Kur plane të shumta të tij pengohen ose zhbëhen nga Sherlock Holmes, Moriarty synon detektivin këshillues.

Pastica të shumta dhe vepra të tjera jashtë tregimeve të Doyle synojnë të japin informacion shtesë rreth prejardhjes së Moriarty. John F. Bowers, një pedagog në matematikë në Universitetin e Leeds, shkroi një artikull të paharrueshëm në 1989, në të cilin ai vlerëson kontributet e Moriarty në matematikë dhe jep një përshkrim të detajuar të historisë së Moriarty, duke përfshirë një deklaratë se Moriarty ka lindur në Irlandë (një ide e bazuar në faktin se mbiemri është me prejardhje irlandeze). Romani pastiche i vitit 2005  Sherlock Holmes: The Unauthorized Biography gjithashtu raporton se Moriarty ka lindur në Irlandë dhe thotë se ai ishte i punësuar si profesor nga Universiteti Durham. Sipas dramës audio 2020 Sherlock Holmes: The Voice of Treason, shkruar nga George Mann and Cavan Scott, Moriarty ishte profesor në Stonyhurst College (ku u arsimua Arthur Conan Doyle dhe njihte dy studentë me mbiemrin Moriarty).Sherlock Holmes: The Voice of Treason (16 March 2020). Audible Original Drama (audiobook). "Chapter 7."

Familja
Historitë japin indikacione kontradiktore për familjen e Moriarty. Në paraqitjen e tij të parë në "The Final Problem" (1893), zuzari përmendet vetëm si "Profesor Moriarty". Watson nuk përmend asnjë emër, por i referohet emrit të një anëtari tjetër të familjes kur shkruan për "letrat e fundit në të cilat koloneli James Moriarty mbron kujtimin e vëllait të tij". Në "The Adventure of the Empty House" (1903), Holmes i referohet Moriarty si "Profesor James Moriarty". Kjo është e vetmja herë që Moriarty i jepet një emër i parë, dhe çuditërisht, është i njëjtë me atë të vëllait të tij të supozuar. Në romanin e vitit 1914 The Valley of Fear (i shkruar pas dy tregimeve të mëparshme, por i vendosur më herët), Holmes thotë për profesor Moriarty: "Ai është i pamartuar. Vëllai i tij më i vogël është një mjeshtër stacioni në perëndim të Anglisë." Në Sherlock Holmes: A Drama in Four Acts, një shfaqje skenike e vitit 1899, bashkëautor i së cilës Doyle ishte, zuzari quhet Profesor Robert Moriarty.Sherlock Holmes, A Drama in Four Acts. ACT II

Shkrimtari Vincent Starrett sugjeroi që Moriarty mund të kishte një vëlla (i cili është edhe kolonel edhe master stacioni) ose dy vëllezër (një kolonel dhe tjetri master stacion); ai shtoi se e konsideronte më të mundshme praninë e dy vëllezërve dhe motrave dhe sugjeroi që të tre vëllezërit të quheshin James. Shkrimtari Leslie S. Klinger sugjeroi që profesor Moriarty ka një vëlla më të madh të quajtur Koloneli James Moriarty, përveç një vëllai më të vogël pa emër. Sipas Klinger, shkrimtari Ian McQueen propozoi që Moriarty në të vërtetë nuk ka asnjë vëlla,Klinger, Leslie (ed.). The New Annotated Sherlock Holmes, Volume II (New York: W. W. Norton, 2005). p. 811. . ndërsa sherlockiani John Bennett Shaw sugjeroi, si Starrett, se kishte tre vëllezër Moriarty, të gjithë të quajtur James.Klinger, Leslie (ed.). The New Annotated Sherlock Holmes, Volume III (New York: W. W. Norton, 2006). pp. 652–653. . Premisa se profesori James Moriarty ka dy vëllezër të quajtur gjithashtu James u përdor në serialin radiofonik The Further Adventures of Sherlock Holmes, në seritë manga dhe anime Moriarty the Patriot dhe në romanin e Kim Newman Moriarty Moriarty: The Hound of the D'Urbervilles.

Frymëzimi
parapamje|upright=.8|left|Simon Newcomb (rreth 1905), një frymëzim për Moriarty

"Moriarty" është një emër i lashtë irlandez siç është Moran, mbiemri i ndihmësit të Moriarty, Sebastian Moran.Moran genealogy site ; accessed 28 June 2014.Moran profile, irishgathering.ie; accessed 28 June 2014. Vetë Doyle ishte me prejardhje katolike irlandeze, i shkolluar në Stonyhurst College, megjithëse braktisi traditën fetare të familjes së tij, duke mos u martuar dhe as duke mos i rritur fëmijët e tij në besimin katolik, as duke u kapur pas ndonjë politike që mund të supozonte prejardhja e tij etnike. Doyle dihet se ka përdorur përvojat e tij në Stonyhurst si frymëzim për detajet e serisë Holmes; mes bashkëkohësve të tij në shkollë ishin dy djem me mbiemrin Moriarty.

Përveç kryekriminelit Adam Worth, ka pasur shumë spekulime midis astronomëve dhe entuziastëve të Sherlock Holmes se Doyle e bazoi personazhin e tij imagjinar Moriarty në astronomin kanadezo-amerikan Simon Newcomb.Schaefer, B. E., 1993, Sherlock Holmes and some astronomical connections, Journal of the British Astronomical Association, vol 103, no. 1, pp. 30–34. For a summary of this point, see this New Scientist article, also from 1993. Newcomb u nderua si një gjeni shumë i talentuar, me një mjeshtëri të veçantë të matematikës dhe ai ishte bërë i famshëm ndërkombëtarisht në vitet para se Doyle të fillonte të shkruante tregimet e tij. Për më tepër, Newcomb kishte fituar një reputacion për inat dhe keqdashje, me sa duket duke kërkuar të shkatërronte karrierën dhe reputacionin e shkencëtarëve rivalë.For example, see Newcomb's animosity to the career and works of Charles Peirce.

parapamje|upright=.9|George Boole (rreth 1860), një frymëzim tjetër për Moriarty
Moriarty mund të jetë frymëzuar pjesërisht nga dy matematikanë të botës së vërtetë. Nëse karakteristikat e punimeve akademike të Moriarty janë të kundërta, ato përshkruajnë ngjarje të vërteta matematikore. Carl Friedrich Gauss shkroi një punim të famshëm mbi dinamikën e një asteroidi, as described in Donald Teets, Karen Whitehead, 1999 "The Discovery of Ceres: How Gauss Became Famous", Mathematics Magazine, vol 72, no  2 (April 1999), pp. 83–93 në fillim të të 20-tave dhe u emërua në një karrige pjesërisht për shkak të këtij rezultati. Srinivasa Ramanujan shkroi për përgjithësimet e teoremës së binomit, dhe fitoi një reputacion si një gjeni duke shkruar artikuj që ngatërronin matematikanët më të mirë ekzistues. Historia e Gauss ishte e njohur mirë në kohën e Doyle dhe historia e Ramanujan u shpalos në Kembrixh nga fillimi i vitit 1913 deri në mesin e 1914;See, for example, the book by Kanigel, The Man Who Knew Infinity The Valley of Fear, e cila përmban komentin rreth matematikës aq abstrues sa askush nuk mund ta kritikonte atë, u botua në shtator 1914. Matematikani irlandez Des MacHale ka sugjeruar që George Boole mund të ketë qenë një model për Moriarty.

Jane Stanford, në Ai irlandez, sugjeron që Doyle huazoi disa nga tiparet dhe sfondin e Fenianit John O'Connor Power për portretizimin e tij të Moriarty. Në Moriarty Unmasked: Conan Doyle and an Anglo-Irish Quarrel, 2017, Stanford eksploron marrëdhëniet e Doyle me komunitetin letrar dhe politik irlandez në Londër. Ajo sugjeron që Moriarty, Napoleoni i Irlandës, përfaqëson kërcënimin fenian në zemër të Perandorisë Britanike. O'Connor Power studioi në Kolegjin Dioqezan të St Jarlath në Tuam, County Galway.Sherlock Holmes' Irish Nemesis, Library Corner, Tuam Herald, 28 February 2018. Në vitin e tretë dhe të fundit ishte profesor i Shkencave Humane. Si një ish-profesor, udhëheqësi Fenian bëri me sukses një ofertë për një vend në Westminster në County Mayo.Moriarty Unmasked, p.28.

Besohet se priftërinjtë e mbijetuar jezuitë në shkollën përgatitore Hodder Place, Stonyhurst, e njohën menjëherë përshkrimin fizik të Moriarty si ai i Rev. Thomas Kay, SJ, Prefekt i Disiplinës, nën autoritetin e të cilit Doyle ra si një nxënës i pabindur.Letter from Stonyhurst achivist about Doyle's experience there Sipas kësaj hipoteze, Doyle si një shaka private e ka inspektorin MacDonald që të përshkruajë Moriarty: "Ai do të kishte bërë një meenister madhështor me fytyrën e tij të hollë dhe flokët gri dhe mënyrën e tij solemne të të folurit."

Modeli që citoi vetë Doyle (përmes Sherlock Holmes) në The Valley of Fear është kryekrimineli londinez i shekullit të 18-të, Jonathan Wild. Ai e përmend këtë kur kërkon të krahasojë Moriarty me një personazh të botës reale që mund ta njohë inspektori Alec MacDonald, por është e kotë pasi MacDonald nuk lexohet aq mirë sa Holmes.

Referime

Lidhje të jashtme
 The Final Problem
 The Valley of Fear
 Sherlock Holmes Public Library

Kategoria:Personazhe letrare të prezantuara më 1893
Kategoria:Matematikanë fiktivë
Kategoria:Profesorë fiktivë
Kategoria:Shkencëtarë fiktivë
Kategoria:Personazhe në Sherlock Holmes
Kategoria:Kriminelë fiktivë në filma
Kategoria:Kriminelë fiktivë në televizion
Kategoria:Anglezë fiktivë
Kategoria:Personazhe meshkuj në film
Kategoria:Personazhe meshkuj në letërsi
Kategoria:Personazhe meshkuj në televizion