Klasifikimi i trakishtes

Klasifikimi gjuhësor i gjuhës së lashtë thrakase ka qenë prej kohësh një çështje mosmarrëveshjeje dhe pasigurie, dhe ka hipoteza shumë të ndryshme në lidhje me pozicionin e saj midis gjuhëve të tjera paleo-ballkanike . This is confirmed among others by Benjamin W. Fortson in his Indo-European Language and Culture, when he states that "all attempts to relate Thracian to Phrygian, Illyrian, or Dacian...are...purely speculative." (p. 90). Ilija Casule even links Thracian and Phrygian with the Burushaski language, a language isolate spoken in northern Pakistan. Megjithatë, nuk kontestohet se gjuhët thrakase ishin gjuhë indo-evropiane të cilat kishin fituar karakteristika satem në kohën kur ato vërtetohen.

Një grupim dako-trak (ose trako-dak) me dakishten ose si të njëjtën gjuhë ose të ndryshme nga trakishtja u mbajt gjerësisht deri në vitet 1950, por është i paqëndrueshëm (sipas J. P. Mallory) në dritën e dëshmive toponimike: vetëm një përqindje e emrave të vendeve në veri të Danubit tradhtojnë rrënjët "pan-trake". Hipoteza e një dege trako-dake ose dako-trake e IE, që tregon një lidhje të ngushtë midis gjuhëve trake dhe dake, ka përkrahës të shumtë, duke përfshirë Russu 1967, Georg Solta 1980, Vraciu 1980, Crossland, Trask (2000), McHenry ( 1993), Mihailov (2008). Crossland (1982) konsideron se divergjenca e një gjuhe origjinale të supozuar trako-dake në grupet veriore dhe jugore të dialekteve nuk është aq domethënëse sa t'i rendisë ato si gjuhë të veçanta. Sipas Georg Soltas nuk ka ndonjë ndryshim domethënës midis dakishtes dhe trakishtes. Rădulescu (1984) pranon se dako-moesianishtja zotëron një shkallë të caktuar individualiteti dialektor, por argumenton se nuk ka ndarje thelbësore midis dako-moesianishtes dhe trakishtes. Polomé (1982) konsideron se dëshmitë e paraqitura nga Georgiev dhe Duridanov, edhe pse thelbësore, nuk janë të mjaftueshme për të përcaktuar nëse dako-moesianishtja dhe trakishtja ishin dy dialekte të së njëjtës gjuhë apo dy gjuhë të ndryshme.

Në vitet 1950, gjuhëtari bullgar Vladimir I. Georgiev botoi veprën e tij, e cila argumentonte se dakishtja dhe shqipja duhet t'i caktohen një dege gjuhësore të quajtur Dako-Mysiane, Mysiane (termi Mysian rrjedh nga fisi Dako-Trakas i njohur si Moesi) duke u menduar si një gjuhë kalimtare midis dakishtes dhe trakishtes. Georgiev argumentoi se dakishtja dhe trakishtja janë gjuhë të ndryshme, me sisteme të ndryshme fonetike, ideja e tij mbështetet nga emrat e vendeve, të cilat mbarojnë me -dava në dakisht dhe mysianisht, në krahasim me -para, në emrat e vendeve trake.  Georgiev argumenton se distanca midis dakishtes dhe trakishtes ishte afërsisht e njëjtë me atë midis gjuhës armene dhe persiane. Pretendimi i Georgiev se shqipja është një pasardhëse direkte e fundit e dako-moesianishtes, jo vetëm një pjesë e degës, bazohet shumë në spekulime pasi prapashtesa nga toponimet dake si Dava, p.sh., mungojnë në toponiminë moderne shqiptare (me një përjashtim, Thermidava).

Klasifikimi baltik i dakishtes dhe trakishtes është propozuar nga polimati lituanez Jonas Basanavičius, i referuar si "Patriarku i Lituanisë", i cili këmbënguli se kjo ishte vepra më e rëndësishme e jetës së tij dhe renditi 600 fjalë identike të baltëve dhe trakëve dhe ishte i pari që hetoi ngjashmëritë në traditat vokale midis lituanezëve dhe bullgarëve. Ai gjithashtu përfshiu teorikisht dakishten dhe frigishten në grupin përkatës, por një pjesë e kësaj përfshirjeje ishte e pambështetur nga autorë të tjerë, si analiza gjuhësore e Ivan Duridanov, e cila zbuloi se frigishtes i mungonin plotësisht paralelet në gjuhët trake ose baltike.

Gjuhëtari bullgar Ivan Duridanov, në botimin e tij të parë pohoi se trakishtja dhe dakishtja janë të lidhura gjenetikisht me gjuhët baltike dhe në atë vijues bëri klasifikimin e mëposhtëm:

"Gjuha trake formonte një grup të ngushtë me gjuhët baltike (përkatësisht balto-sllave), dake dhe "pellazge". Më të largëta ishin marrëdhëniet e saj me gjuhët e tjera indo-evropiane, veçanërisht me greqishten, gjuhët italike dhe kelte, të cilat shfaqin vetëm ngjashmëri të izoluara fonetike me trakishten; tokarianishtja dhe hititishtja ishin gjithashtu të largëta."

Nga rreth 200 fjalë të rindërtuara trake nga Duridanov, më të afërtat (138) shfaqen në gjuhët baltike, kryesisht në lituanisht, të ndjekura nga gjermanishtja (61), gjuha indo-ariane (41), greqishtja (36), bullgarishtja (23) , latinishtja (10) dhe shqipja (8). Sugjerohet përdorimi i toponimeve për të përcaktuar shkallën e ndikimit të një kulture. Paralelet u kanë mundësuar gjuhëtarëve, duke përdorur teknikat e gjuhësisë krahasuese, të deshifrojnë kuptimet e disa emrave të vendeve dake dhe trake, sipas tyre, me një shkallë të lartë probabiliteti. Nga 300 emra gjeografikë trakë të vërtetuar, shumica e paraleleve u gjetën midis emrave gjeografikë trakë dhe baltik në studimin e Duridanov.

Ai gjithashtu rindërtoi fjalët dake dhe emërtimet dake dhe gjeti paralele kryesisht në gjuhët baltike, ndjekur nga shqipja. Autorë të tjerë sllavë vunë në dukje se dakishtja dhe trakaishtja kanë shumë të përbashkëta me onomastikën baltike dhe në mënyrë eksplicite jo në ndonjë mënyrë të ngjashme me onomastikën sllave, duke përfshirë bashkëngjitjet dhe paralelet e izoglozave leksikore, që nënkupton një paraardhës të përbashkët të kohëve të fundit.

Pasi krijoi një listë të emrave të lumenjve dhe emrave vetjakë me një numër të madh paralelesh, gjuhëtari rumun Mircea M. Radulescu klasifikoi dako-moesianishten dhe trakishten si gjuhë baltike, rezultat i zgjerimit baltik në jug dhe propozoi gjithashtu një klasifikim të tillë për ilirishten.

Gjuhëtari amerikan Harvey Mayer i referohet të dyja gjuhëve dakiane dhe trake si gjuhë baltike dhe u referohet atyre si baltike jugore ose lindore.

Historiani venezuelano-lituanez Jurate Rosales klasifikon gjithashtu dakishten dhe trakishten si gjuhë baltike.

Thrako-ilirishtja është një hipotezë se gjuhët trako-dake dhe ilire përbëjnë një degë të veçantë të indo-evropianes. Thrako-ilirishtja përdoret gjithashtu si një term që nënkupton thjesht një ndërhyrje, përzierje ose ‘sprachbund’ trako-ilire, ose si një mënyrë stenografike për të thënë se nuk përcaktohet nëse një temë duhet të konsiderohet se i përket trakishtes apo ilirishtes. Të reduktuara në një koncept gjeo-gjuhësor, këto gjuhë quhen paleo-ballkanike.

Lumenjtë Vardar dhe Morava përgjithësisht merren si vija e përafërt e demarkacionit ndërmjet sferës ilire në perëndim dhe trakishtes në lindje. Megjithatë, ka shumë ndërhyrje në zonën ndërmjet ilirishtes dhe trakishtes, me grupet thrakase që banojnë në tokat ilire (Brygët trakas për shembull) dhe grupet ilire që mbivendosen në zonën thrakase (dardanët, duket se janë një përzierje trako-ilire. Wilkes, 1992). Duket se trakishtja dhe ilirishtja nuk kanë një kufi të qartë. Ngjashmëritë e gjetura midis lekteve ilire dhe trake mund të shihen si një ndërhyrje thjesht gjuhësore.

Është gjithashtu e rëndësishme të themi që gjuhët ilire ende nuk janë klasifikuar nëse ato ishin gjuhë centum apo satem, ndërsa është e padiskutueshme se gjuha trake ishte një gjuhë satem në periudhën klasike.]

Publikimet e reja argumentuan se nuk ekziston asnjë provë e fortë për thrako-ilirishten dhe se të dy zonat gjuhësore tregojnë më shumë dallime sesa korrespondenca.Vendi i gjuhës paioniane mbetet i paqartë. Gjuhëtarët modernë janë të pasigurt për klasifikimin e gjuhës paione, për shkak të mungesës së madhe të materialeve që kemi për këtë gjuhë. Në njërën anë janë Wilhelm Tomaschek dhe Paul Kretschmer, të cilët pretendojnë se i përkiste familjes ilire, dhe në anën tjetër është Dimiter Dechev, i cili pretendon afinitete me trakishten.

Në vitin 1977 Georgiev pohoi se dako-mysianishtja ishte e lidhur ngushtë me degën trake të indo-evropianishtes dhe se ilirishtja ishte e ndryshme nga trakishtja "aq sa iranishtja nga latinishtja" për shembull.

Ka një numër lidhjesh të afërta midis trakishtes dhe shqipes, por kjo mund të tregojë vetëm se trakishtja dhe shqipja janë të lidhura, por jo gjuhë IE shumë të lidhura ngushtë, satem në degët e tyre të indo-evropiane, analoge me situatën midis shqipes dhe gjuhëve baltike. Shqipja dhe Baltikja ndajnë shumë bashkëngjasime të afërta, ndërsa sipas Mayer, shqipja është pasardhëse e ilirishtes dhe i ka shpëtuar çdo ndikimi të rëndë baltik të dako-trakishtes.

Pikëpamja për një lidhje midis shqipes dhe trakishtes nuk ka fituar një pranim të gjerë në mesin e studiuesve dhe është hedhur poshtë nga shumica e gjuhëtarëve, përfshirë edhe ata shqiptarë, të cilët kryesisht konsiderojnë se shqipja i përket degës ilire të IE.

Për një kohë të gjatë u konsiderua një hipotezë trako-frigjiane që gruponte thrakishten me gjuhën e zhdukur frigjiane, e bazuar kryesisht në historianët grekë si Herodoti dhe Straboni. Me zgjerimin e identifikimit të frigëve me proto-armenët, një degë thrako-frigiane e indo-evropiane u postulua me gjuhët trake, frigjiane dhe armene dhe përbërëse.

Dëshmia për këtë duket se ka qenë kryesisht e bazuar në interpretimet e historisë dhe identifikimin e Mushkëve lindorë me armenët dhe duke supozuar se ata ishin degëzuar nga Mushkit perëndimorë (të cilët përfundimisht janë identifikuar si Frigjianë). Megjithatë, në vitin 1988 Fredrik Kortlandt argumentoi, mbi baza gjuhësore, siç është trajtimi i zakonshëm i ndalesave (shenjave të pikësimit) glotale proto-indo-evropiane, se armenjshtja e kishte prejardhjen nga një dialekt trak. Kështu, duke formuar një degë trako-armene të indo-evropianishtrs. Në vitin 2016, Kortlandt zgjeroi teoritë e tij, duke marrë sit ë mirëqenë një lidhje midis gjuhës trako-armenisht dhe familjes hipotetike të gjuhëve greko-frigjiane. Pavarësisht se trakaishtja dhe armenishtja janë gjuhë satem dhe greqishtja dhe frigjishtja janë gjuhë centum, Kortlandt identifikon korrespondencë të shëndoshë dhe ngjashmëri gramatikore, duke postuluar një marrëdhënie midis familjes së tij trako-armene dhe familjes më të vendosur greko-frigiane. Greko-armenishtja është në vetvete një nëngrup i zakonshëm i hipotezuar i gjuhëve indo-evropiane. Kortlandt e konsideron shqipen si pasardhëse të dakishtes, të cilën ai e konsideron si një familje të veçantë gjuhësore e ndryshe nga ajo trako-armene.

Tekstet e vjetra shkollore e gruponin frigishten dhe armenishten me trakishten, por besimi nuk është më popullor dhe kryesisht hidhet poshtë. Sot, frigjishtja nuk shihet gjerësisht si e lidhur me trakishten. Georgiev pohoi se thrakishtja ndryshon nga frigjishtja "aq sa greqishtja nga shqipja", duke krahasuar 150 mbishkrime frigjiane. Duridanov gjeti në vitin 1976 paralele krejtësisht të mungesës së frigjianës në trakisht dhe arriti në përfundimin se teoria trako-frigjiane ka rënë. Duridanov argumentoi se teoria trako-ilire është një gabim i së kaluarës: "Në të kaluarën konsiderohej se trakishtja së bashku me frigishten dhe gjuhët e tjera të zhdukura i përkisnin degës iraniane të gjuhëve indo-evropiane. Ky gabim u korrigjua në Vitet 80 të shekullit të kaluar, por paqartësitë vazhdonin ende: trakishtja u ndërthur në një grup me frigishten (P. Kretschmer) dhe më vonë - me ilirishten (gjuha që flitet në Dalmaci dhe Shqipërinë moderne).

Studiuesit kanë vënë në dukje se prapashtesat e atyre pak fjalëve të mbijetuara trake tradhëtojnë tiparet gjuhësore greke. Në të vërtetë, pothuajse të gjithë emrat dhe toponimet personale të njohura trake janë greke. Ka edhe shumë lidhje të afërta midis trakishtes dhe greqishtes së vjetër.

Historiani George Buchanan ishte autori i parë që bëri një lidhje midis trakishtes dhe greqishtes së lashtë, duke shkruar se:

Në të vërtetë, fjalët e Homerit na bëjnë natyrshëm të hamendësojmë se gjuha thrakase ishte një specie e greqishtes, pasi ai e bën Thamyrisin, një thrak, të luftojë me nëntë muzat që këndojnë, dhe nuk është e arsyeshme të supozohet se gjuha e tij amtare do ta lejonte atë të përfytyronte muzat të afta të përdorin çdo gjuhë përveç greqishtes.

Edhe John Wilkes, shkroi për trakishten si një dialekt të greqishtes. Samuel Taylor Coleridge konsideroi një "konkluzion të domosdoshëm" se gjuha trake ishte një dialekt grek.

Sipas arkeologëve Ioannis Liritzis dhe Gregory N. Tsokas, trakët e flisnin gjuhën greke me idioma, solecizma dhe barbarizma të veçanta. Gjuhëtari Nikolaos P. Andriotes  e konsideronte trakishten si një gjuhë motër me greqishten e vjetër. Historiania Anna Avramea, konsideronte se gjuha trake ishte e lidhur edhe me greqishten, por që më vonë ajo u tjetërsua.

Sorin Mihai Olteanu, një gjuhëtar dhe thrakolog rumun, propozoi se gjuha trake (si dhe ajo dakiane) ishte një gjuhë centum në periudhën e saj të mëparshme dhe zhvilloi tipare satem me kalimin e kohës. Një nga argumentet për këtë ide është se ka shumë lidhje të ngushtë midis trakishtes dhe greqishtes së vjetër. Në gjuhën rumune ka edhe fjalë nënshtresore që citohen si dëshmi e lidhjes gjenetike të gjuhës trake me greqishten e vjetër. Vetë gjuha greke mund të grupohet me gjuhën frigjiane dhe gjuhën armene, të cilat të dyja janë grupuar me thrakishten.

Kategoria:Trakia
Kategoria:Gjuhë të shuara
Kategoria:Gjuhë të lashta
Kategoria:Gjuhë indo-evropiane