Miguel de Unamuno

Miguel de Unamuno y Jugo (29 shtator 1864 – 31 dhjetor 1936) ishte një eseist spanjoll, romancier, poet, dramaturg, filozof, profesor i greqishtes dhe klasikëve, dhe më vonë rektor në Universitetin e Salamankës .

Eseja e tij kryesore filozofike ishte The Tragic Sense of Life (1912),  dhe romani i tij më i famshëm ishte Abel Sánchez: Historia e një pasioni (1917),  një eksplorim modern i historisë së Kainit dhe Abelit .

 Biuografia 
Miguel de Unamuno lindi në Bilbao, një qytet port i Vendit Bask, Spanjë, i biri i Félix de Unamuno dhe Salomé Jugo.  Si i ri, ai ishte i interesuar për gjuhën baske, të cilën ai mund të fliste, dhe konkurroi për një pozicion mësues në Instituto de Bilbao kundër Sabino Arana . Konkursi u fitua më në fund nga studiuesja bask Resurrección María de Azkue . 

Unamuno punoi në të gjitha zhanret kryesore: ese, roman, poezi dhe teatër dhe, si modernist, kontribuoi shumë në shpërbërjen e kufijve midis zhanreve. Ka disa debate nëse Unamuno ishte në të vërtetë një anëtar i Gjeneratës së '98, një grup letrar ex post fakto i intelektualëve dhe filozofëve spanjollë që ishte krijimi i José Martínez Ruiz (Azorín) - një grup që përfshin, përveç Azorín, Antonio Machado, Ramón Pérez de Ayala, Pío Baroja, Ramón del Valle-Inclán, Ramiro de Maeztu, dhe Ángel Ganivet, ndër të tjera. 

Unamuno do të kishte preferuar të ishte profesor i filozofisë, por nuk ishte në gjendje të merrte një emërim akademik; filozofia në Spanjë ishte disi e politizuar. Në vend të kësaj ai u bë profesor grek . [ citim i nevojshëm ]

Në vitin 1901, Unamuno mbajti konferencën e tij të njohur mbi paqëndrueshmërinë shkencore dhe letrare të baskëve. Sipas Azurmendi, Unamuno shkoi kundër gjuhës baske pasi pikëpamjet e tij politike ndryshuan si rezultat i reflektimit të tij për Spanjën. Azurmendi, Joxe: Espainiaren arimaz, 2006. pp. 101–46. Azurmendi adds that Unamuno analyzed and rejected the Basque problem from a 19th century point of view

Përveç shkrimeve të tij, Unamuno luajti një rol të rëndësishëm në jetën intelektuale të Spanjës. Ai shërbeu si rektor i Universitetit të Salamankës për dy periudha: nga 1900 deri në 1924 dhe 1930 deri në 1936, gjatë një kohe të trazirave të mëdha shoqërore dhe politike. Gjatë viteve 1910 dhe 1920, ai u bë një nga avokatët më të pasionuar të social liberalizmit spanjoll.  Unamuno e lidhi liberalizmin e tij me qytetin e tij të lindjes, Bilbao, i cili, nëpërmjet tregtisë dhe lidhjes me botën e qytetëruar, Unamuno besonte se kishte zhvilluar një individualizëm dhe pikëpamje të pavarur në kontrast të plotë me mendjengushtësinë e tradicionalizmit karlist .  Kur në vitin 1912 José Canalejas u vra nga një anarkist, ai e fajësoi atë për faktin se Spanjës i mungonte një "parti e vërtetë liberale demokratike" dhe në 1914 denoncoi fisnikërinë spanjolle për gjoja filistinizmin e tyre.  Së bashku me shumë shkrimtarë dhe intelektualë të tjerë spanjollë, si Benito Pérez Galdós, ai ishte një mbështetës i hapur i kauzës aleate gjatë Luftës së Parë Botërore, pavarësisht neutralitetit zyrtar të Spanjës.  Unamuno e shikoi luftën si një kryqëzatë jo vetëm kundër Familjes Perandorake të Perandorisë Gjermane, por kundër monarkisë në Spanjë dhe intensifikoi sulmet e tij ndaj mbretit Alfonso XIII . 

Unamuno u hoq nga dy karriget e universitetit nga diktatori gjeneral Miguel Primo de Rivera në vitin 1924, për shkak të protestave të intelektualëve të tjerë spanjollë. Si rezultat i kritikave të tij të zhurmshme ndaj diktaturës së Primo de Rivera-s, ai jetoi në mërgim deri në vitin 1930, i dëbuar fillimisht në Fuerteventura, një nga Ishujt Kanarie ; shtëpia e tij atje tani është një muze,  siç është shtëpia e tij në Salamanca. Nga Fuerteventura ai u arratis në Francë, siç tregohet në librin e tij De Fuerteventura a Paris . Pas një viti në Paris, Unamuno u vendos në Hendaye, një qytet kufitar në Vendin Bask Francez, aq afër Spanjës sa mund të ishte duke mbetur në Francë. Unamuno u kthye në Spanjë pas rënies së diktaturës së gjeneralit Primo de Rivera në 1930 dhe mori përsëri rektorin e tij. Thuhet në Salamanca se ditën që u kthye në universitet, Unamuno e filloi leksionin e tij duke thënë, siç kishte bërë Fray Luis de León pas katër vitesh burgim nga Inkuizicioni spanjoll, "Siç po thoshim dje..." (Decíamos ayer...).

Gjithashtu pas rënies së diktaturës së Primo de Rivera, Spanja filloi Republikën e saj të Dytë . Ai ishte një kandidat në biletën Republikane/Socialiste dhe u zgjodh, pas së cilës ai drejtoi një demonstratë të madhe në Plaza Mayor në të cilën ngriti flamurin e Republikës dhe shpalli fitoren e saj.  Ai ishte gjithmonë i moderuar dhe refuzoi çdo ekstremizëm politik dhe antiklerikal. Në një fjalim të mbajtur më 28 nëntor 1932, në Madrid Ateneo, Unamuno protestoi kundër politikave ekstremiste antiklerikale të Manuel Azaña- s: "Edhe Inkuizicioni ishte i kufizuar nga disa garanci ligjore. Por tani kemi diçka më të keqe: një forcë policie që është bazuar vetëm në një ndjenjë të përgjithshme paniku dhe në shpikjen e rreziqeve inekzistente për të mbuluar këtë tejkalim të ligjit”. 

Mospëlqimi i Unamunos për vendimin e Manuel Azaña shkoi aq larg sa i tha një gazetari që publikoi deklaratën e tij në El Adelanto në qershor 1936 se Presidenti Manuel Azaña "duhet të bëjë vetëvrasje si një akt patriotik".  Qeveria republikane kishte një problem serioz me këtë deklaratë dhe më 22 gusht 1936, ata dekretuan që Unamuno të hiqej edhe një herë nga posti i tij si rektor i universitetit. Për më tepër, qeveria hoqi emrin e tij nga rrugët dhe e zëvendësoi atë me emrin e Simón Bolívar .

Pasi filloi karrierën e tij letrare si internacionalist, Unamuno gradualisht u bind për vlerat universale të kulturës spanjolle, duke ndjerë se cilësitë thelbësore të Spanjës do të shkatërroheshin nëse do të ndikoheshin shumë nga forcat e jashtme. Kështu ai fillimisht mirëpriti revoltën e Frankos si të nevojshme për të shpëtuar Spanjën nga Terrori i Kuq nga forcat besnike të Republikës së Dytë Spanjolle .  Kur një gazetar pyeti se si ai mund të mbante anën e ushtrisë dhe "të braktiste një Republikë që [ai] ndihmoi në krijimin", Unamuno u përgjigj, "nuk është një luftë kundër Republikës liberale, por një luftë për qytetërim. Ajo që përfaqëson Madridi tani nuk është socializmi apo demokracia, apo edhe komunizmi”. Blanco-Prieto F.- Unamuno y la Guerra Civil. Cuadernos de la Cátedra Miguel de Unamuno [Internet]. (2011) 

Megjithatë, taktikat e përdorura nga fraksioni nacionalist në luftën kundër kundërshtarëve të tyre republikanë bënë që Unamuno të kthehej gjithashtu kundër Frankos. Unamuno tha se revolta ushtarake do të çonte në fitoren e "një markë katolicizmi që nuk është i krishterë dhe i një militarizmi paranojak të edukuar në fushatat koloniale", duke iu referuar në rastin e fundit luftës së vitit 1921 me Abd el-Krim në Marokun spanjoll. . 

Në vitin 1936, Unamuno pati një debat publik me gjeneralin nacionalist Millán Astray në universitet, në të cilin ai denoncoi Astray - me të cilin kishte pasur beteja verbale në vitet 1920 - dhe elementë të fraksionit nacionalist. Menjëherë më pas, Unamuno u shkarkua për herë të dytë si rektor i Universitetit të Salamanca. Disa ditë më vonë ai i tha Nikos Kazantzakis :

Më 21 nëntor, ai i shkroi filozofit italian Lorenzo Giusso se "Barbarizmi është unanim. Është një regjim terrori nga të dyja palët".  Në një nga letrat e tij të fundit, të datës 13 dhjetor, Unamuno, në termat që do të citoheshin gjerësisht, dënoi Terrorin e Bardhë që po kryhej nga forcat e Frankos:

Me zemër të thyer, Unamuno u vendos në arrest shtëpiak nga Franco, deri në vdekjen e tij. 

Unamuno vdiq më 31 dhjetor 1936  gjatë arrestit shtëpiak të vendosur nga forcat ushtarake që pushtuan Salamanca në atë kohë. Ai vdiq si pasojë e thithjes së gazrave nga një mangall gjatë një interviste një orëshe me një vizitor. Një teori e fundit citon një libër të vitit 2020 nga  dhe   për të sugjeruar se ai mund të ishte vrarë nga Bartolomé Aragón, personi i fundit që e kishte vizituar, bazuar në faktin se ai pretendonte në mënyrë të rreme se ishte një ish-student i tij, ishte një militant fashist (dhe kërkues ) me kundërshtarë idetë politike tek Unamuno dhe kishte bashkëpunuar më parë me propagandën e nacionalistëve . Në fakt, çifti Rabaté nuk e mbrojti kurrë këtë teori, pasi ata nuk kanë prova të reja për ta mbështetur atë.  Megjithatë, këto rrethana janë të njohura që nga koha e ngjarjeve në 1936, dhe Aragón dhe Unamuno kishin vërtet një marrëdhënie të mëparshme intelektuale.  Gjetjet shtesë treguese ishin: mungesa e autopsisë (pavarësisht se ishte e detyrueshme, pasi shkaku i vdekjes u përcaktua të ishte një vdekje e papritur për shkak të një gjakderdhjeje intrakraniale ), dy britma nga Unamuno të dëgjuara nga shërbëtorja e tij gjatë vizitës në Aragón dhe mospërputhjet në koha e vdekjes e regjistruar nga mjekësia ligjore dhe autoritetet.   

 Publikime 

 Paz en la guerra (Peace in War) (1897) 
 Amor y pedagogía (Love and Pedagogy) (1902) – a novel uniting comedy and tragedy in an absurd parody of positivist sociology.
 El espejo de la muerte (The Mirror of Death) (1913) 

 Niebla (Mist) (1914) 
 Vida de Don Quijote y Sancho (in English: Our Lord Don Quixote) (1914) 
 Abel Sánchez (1917) 
 Tulio Montalbán (1920) 
 Tres novelas ejemplares y un prólogo (Three Exemplary Novels and a Prologue) (1920) 
 La tía Tula (Aunt Tula) (1921) 
 Teresa (1924) 
 Cómo se hace una novela (How to Make a Novel) (1927) 
 Don Sandalio, jugador de ajedrez (Don Sandalio, Chess Player) (1930).
 San Manuel Bueno, mártir (Saint Emmanuel the Good, Martyr) (1930) 

 Shih edhe 
 Letërsia
 Dashuria dhe pedagogjia

 Referime 

Kategoria:Vdekje 1936
Kategoria:Lindje 1864
Kategoria:Gabime mungese shënjestrimi me stampat Harv dhe SFN
Kategoria:Shkrimtarë spanjollë