Republika gjysmëpresidenciale

Një republikë gjysmëpresidenciale, ose republikë e dyfishtë ekzekutive, është një republikë në të cilën një president ekziston së bashku me një kryeministër dhe një kabinet, ku dy të fundit janë përgjegjës ndaj legjislativit të shtetit. Ai ndryshon nga një republikë parlamentare në atë që ka një kryetar shteti të zgjedhur nga populli; dhe nga sistemi presidencial në atë që kabineti, megjithëse emërohet nga presidenti, është përgjegjës para legjislativit, i cili mund ta detyrojë kabinetin të japë dorëheqjen përmes një mocioni mosbesimi.

Ndërsa Republika e Weimarit (1919-1933) dhe Finlanda (nga 1919 deri në 2000) ilustronin sistemet e hershme gjysmëpresidenciale, termi "gjysmëpresidencial" u prezantua për herë të parë në 1959 në një artikull nga gazetari Hubert Beuve-Méry, Le Monde, 8 January 1959. dhe popullarizuar nga një vepër e vitit 1978 e shkruar nga shkencëtari politik Maurice Duverger,  që të dy synonin të përshkruanin Republikën e Pestë Franceze (themeluar në 1958). 

 Përkufizimi 
Përkufizimi origjinal i Maurice Duverger për gjysmëpresidencializmin thoshte se presidenti duhej të zgjidhej, të kishte pushtet të konsiderueshëm dhe të shërbente për një mandat të caktuar.  Përkufizimet moderne thjesht deklarojnë se kreu i shtetit duhet të zgjidhet dhe se një kryeministër i veçantë që varet nga besimi i parlamentit duhet të udhëheqë ekzekutivin. 

 Nëntipet 
Ekzistojnë dy nëntipe të dallueshme të gjysmëpresidencializmit: krye-presidencializmi dhe president-parlamentarizmi.

Sipas sistemit kryeministër-presidencial, kryeministri dhe kabineti janë ekskluzivisht përgjegjës para parlamentit. Presidenti mund të zgjedhë kryeministrin dhe kabinetin, por vetëm parlamenti mund t'i miratojë dhe t'i largojë nga detyra me votë mosbesimi. Ky sistem është shumë më afër parlamentarizmit të pastër. Ky nëntip përdoret në: Burkina Faso, Cape Verde,  Timorin Lindor,   Francë, Lituani, Madagaskar, Mali, Mongoli, Niger, Gjeorgji (2013–2018), Poloni ( de facto, megjithatë, sipas Kushtetutës, Polonia është një republikë parlamentare ), Portugalia, Rumania, São Tomé dhe Principe,  Sri Lanka, Turqi ( de facto midis 2014–2018, deri në ndryshimin kushtetues të kaloni qeverinë në presidenciale nga parlamentare ) dhe Ukrainën (që nga viti 2014; më parë, midis 2006 dhe 2010).  

Sipas sistemit president-parlamentar, kryeministri dhe kabineti janë dyfish përgjegjës para presidentit dhe parlamentit. Presidenti zgjedh kryeministrin dhe kabinetin, por duhet të ketë mbështetjen e shumicës parlamentare për zgjedhjen e tij. Për të hequr një kryeministër, ose të gjithë kabinetin, nga pushteti, presidenti ose mund t'i shkarkojë ata, ose parlamenti mund t'i largojë me një votë mosbesimi . Kjo formë e gjysmëpresidencializmit është shumë më afër presidencializmit të pastër. Përdoret në: Guinea-Bissau,  Mozambik, Rusi dhe Tajvan . Ai u përdor gjithashtu në Ukrainë (së pari midis 1996 dhe 2005; më pas nga 2010 në 2014), Gjeorgji (nga 2004 deri në 2013), Koreja e Jugut nën republikën e Katërt dhe të Pestë, dhe në Gjermani gjatë Republikës së Vajmarit.

 Bashkëjetesa 
Në një sistem gjysmëpresidencial, presidenti dhe kryeministri ndonjëherë mund të jenë nga parti të ndryshme politike. Ky quhet " bashkëjetesa ", një term i cili e ka origjinën në Francë pasi situata u krijua për herë të parë në vitet 1980. Bashkëjetesa mund të krijojë ose një sistem efektiv kontrollesh dhe balancash, ose një periudhë gurësh të ashpër dhe të tensionuar, në varësi të qëndrimeve të dy liderëve, ideologjive të tyre/partive të tyre dhe kërkesave të mbështetësve të tyre. 

 Ndarja e pushteteve 
Shpërndarja e pushtetit midis presidentit dhe kryeministrit mund të ndryshojë shumë midis vendeve.

Në Francë, për shembull, në rastin e bashkëjetesës, presidenti mbikëqyr politikën e jashtme dhe politikën e mbrojtjes (këto quhen përgjithësisht les prérogatives présidentielles, prerogativa presidenciale) dhe kryeministri është përgjegjës për politikën e brendshme dhe politikën ekonomike.See article 5, title II, of the French Constitution of 1958. Jean Massot, Quelle place la Constitution de 1958 accorde-t-elle au Président de la République?, Constitutional Council of France website (in French). Në këtë rast, ndarja e përgjegjësive ndërmjet kryeministrit dhe presidentit nuk është shprehur shprehimisht në kushtetutë, por ka evoluar si një konventë politike bazuar në parimin kushtetues që kryeministri emërohet (me miratimin e mëvonshëm të shumicës parlamentare. ) dhe shkarkohet nga presidenti. Le Petit Larousse 2013 p. 880 Nga ana tjetër, sa herë që presidenti dhe kryeministri përfaqësojnë të njëjtën parti politike, e cila drejton kabinetin, ata tentojnë të ushtrojnë kontroll de facto mbi të gjitha fushat e politikës nëpërmjet kryeministrit. Megjithatë, i takon presidentit të vendosë se sa autonomi i mbetet kryeministrit të përmendur.

Në shumicën e rasteve, bashkëjetesa rezulton nga një sistem në të cilin dy drejtuesit nuk zgjidhen në të njëjtën kohë ose për të njëjtin mandat. Për shembull, në vitin 1981, Franca zgjodhi një president socialist dhe legjislaturë, gjë që dha një kryeministër socialist. Por ndërsa mandati i presidentit ishte për shtatë vjet, Asambleja Kombëtare shërbeu vetëm për pesë vjet. Kur, në zgjedhjet legjislative të vitit 1986, populli francez zgjodhi një asamble të qendrës së djathtë, presidenti socialist François Mitterrand u detyrua të bashkëjetonte me kryeministrin e krahut të djathtë Zhak Shirak.

Megjithatë, në vitin 2000, ndryshimet në kushtetutën franceze reduktuan kohëzgjatjen e mandatit të presidentit francez në pesë vjet. Kjo ka ulur ndjeshëm shanset për të ndodhur bashkëjetesë, pasi zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale tani mund të zhvillohen brenda një periudhe më të shkurtër nga njëra-tjetra.

 Avantazhet dhe disavantazhet 
Përfshirja e elementeve si nga republikat presidenciale ashtu edhe ato parlamentare mund të sjellë disa elementë të favorshëm; megjithatë, ajo krijon gjithashtu disavantazhe, shpesh të lidhura me konfuzionin e krijuar nga modelet e përziera të autoriteteve. 

Avantazhet

 Parlamenti ka aftësinë të largojë një kryeministër jopopullor, duke ruajtur kështu stabilitetin gjatë gjithë mandatit të caktuar të presidentit.
 Në shumicën e sistemeve gjysmëpresidenciale, segmente të rëndësishme të burokracisë i hiqen presidentit, duke krijuar kontrolle dhe ekuilibra shtesë ku drejtimi i qeverisë së përditshme dhe çështjet e saj janë të ndara nga kreu i shtetit, dhe si të tilla, çështjet priren të shikohen sipas meritave të tyre, me zbaticat dhe rrjedhat e tyre dhe jo domosdoshmërisht të lidhura me atë se kush është kreu i shtetit.
 Të kesh një kryetar të veçantë qeverie, i cili duhet të marrë besimin e parlamentit, shihet si më shumë në harmoni me zhvillimin politik dhe ekonomik të vendit. Për shkak se kreu i qeverisë zgjidhet nga parlamenti, ka pak potencial që të ndodhë ngërç politik, pasi parlamenti ka fuqinë të largojë kreun e qeverisë nëse është e nevojshme.

Disavantazhet

 Sistemi ofron mbulesë për presidentin, pasi politikat jopopullore mund t'i fajësohen kryeministrit, i cili drejton operacionet e përditshme të qeverisë.
 Ajo krijon një ndjenjë konfuzioni ndaj llogaridhënies, pasi nuk ka një kuptim relativisht të qartë se kush është përgjegjës për sukseset dhe dështimet e politikave.
 Krijon konfuzion dhe joefikasitet në procesin legjislativ, pasi kapaciteti i votëbesimit bën që kryeministri t'i përgjigjet parlamentit.

 Republikat me sistem qeverisjeje gjysmëpresidenciale 
Shkrimet kursive tregojnë shtetet me njohje të kufizuar.

 Sistemet kryeministrore 
Presidenti ka autoritetin të zgjedhë kryeministrin dhe kabinetin, por vetëm parlamenti mund t'i largojë ata nga detyra me një votë mosbesimi . Megjithatë, edhe pse presidenti nuk ka fuqinë për të shkarkuar drejtpërdrejt kryeministrin ose kabinetin, ata mund të shpërndajnë parlamentin. 












  (de facto; de jure një Republik Parlamentare)



  (de facto; de jure një Republik Parlamentare).



 Sistemet president-parlamentare 
Presidenti zgjedh kryeministrin pa votëbesim nga parlamenti. Për të hequr një kryeministër, ose të gjithë kabinetin, nga pushteti, presidenti ose mund t'i shkarkojë ata, ose parlamenti mund t'i largojë me një votë mosbesimi. Presidenti ka gjithashtu autoritetin për të shpërndarë parlamentin.












  (Nominalisht një republikë parlamentare; sistemi gjysmë-presidencial bazohet në nene të përkohshme shtesë)

 Ish republikat gjysmë presidenciale 

 (1991–1998, 2013–2018)One-party parliamentary republic as a Soviet member-state in 1990-1991, and after independence it was a semi-presidential republic in 1991-1998, a presidential republic in 1998-2013, a semi-presidential republic in 2013-2018 and has been a parliamentary republic since 2018.
 (1990–2000)
 (1940–1976)
 (1919–2000)
 (2004–2018)
 (1919–1933)Known as the Weimar Republic.
 (1973–1974)The Greek Constitution of 1973, enacted in the waning days of the Greek Junta, provided for a powerful directly-elected president and for a government dependent on Parliamentary confidence. Neither of these provisions were implemented, as the regime collapsed eight month's after the Constitution's promulgation.
 (2007–2013)
 (1993–2021)One-party parliamentary republic as a Soviet member-state in 1936-1990, a presidential republic in 1990-1993, a semi-presidential republic in 1993-2010 and a de facto semi-presidential republic; de jure a parliamentary republic in 2010-2021.
 (1991-2023)
 (1990–2001)
 (1985–1997, 2003-2010)
 (1978–1986)Known as the Fourth Philippine Republic.
 (1991)One-party parliamentary republic as a Soviet member-state in 1918-1991 and semi-presidential republic in 1991
 (1990–1991)A parliamentary system in which the leader of the state-sponsored party was supreme in 1918-1990 and a semi-presidential republic in 1990-1991.  
 (1972–1988)All South Korean constitutions since 1963 provided for a strong executive Presidency; in addition, the formally-authoritarian Yushin Constitution of the Fourth 
Republic established a presidential power to dissolve the National Assembly, nominally counterbalanced by a binding vote of no confidence. Both of these provisions were retained during the Fifth Republic but repealed upon the transition to democracy and the establishment of the Sixth Republic
 (2014–2022)
 (1991–1995)An interim constitution passed in 1995 removed the President's ability to dissolve the Verkhovna Rada and the Rada's ability to dismiss the government by a vote of no confidence. Both of these provisions were restored upon the passage of a permanent constitution in 1996.

 Shiko më shumë 

 Lista e vendeve sipas sistemit të qeverisjes
 Sistemi parlamentar
 Sistemi presidencial
 Sistemi gjysmëparlamentar

 Referime 
 Referime 

Citations

 Referime 






 Elgie, Robert (2011). Semi-Presidentialism: Sub-Types And Democratic Performance. Comparative Politics. (Oxford Scholarship Online Politics), Oxford University Press 














 Linqe të jashtme 
 Governing Systems and Executive-Legislative Relations. (Presidential, Parliamentary and Hybrid Systems), United Nations Development Programme (n.d.). 

 The Semi-Presidential One, blog of Robert Elgie
 Presidential Power  blog with posts written by several political scientists, including Robert Elgie.

Kategoria:Kryetarë
Kategoria:Sisteme politike