Albanoid

Albanoidi është një degë ose nënfamilje e gjuhëve indo-evropiane, nga të cilat varietetet e gjuhës shqipe janë të vetmit përfaqësues të mbijetuar. Shqipja është e grupuar në të njëjtën degë IE me Mesapikën, një gjuhë e lashtë e zhdukur me origjinë ballkanike që ruhet në rreth gjashtëqind mbishkrime nga Pulia e epokës së hekurit. ; ; ; ; ; ; ; ; ; . Kjo nënfamilje IE quhet ndryshe si 'Albanoid', 'Ilirik', 'Kompleksi ilir', 'Paleo-Ballkani Perëndimor' ose 'Indo-Europian Adriatik'. ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; . Albanoidi përdoret gjithashtu për të shpjeguar veçoritë para-romatike që gjenden në gjuhët romantike lindore . ; ; ; ; ; ; .  

Nënfamilja IE nga e cila u krijua shqipja dhe mesapishtja quhet ndryshe si 'Albanoid', 'Ilirik', 'Kompleksi ilir', 'Paleo-Ballkani Perëndimor' ose 'Indo-Europiani Adriatik'.  'Albanoid' konsiderohet më i përshtatshëm pasi i referohet një grupi gjuhësor specifik etnolinguistikisht përkatës dhe historikisht kompakt. ; . 'Albanoid' përdoret gjithashtu për të shpjeguar veçoritë para-romatike që gjenden në gjuhët romantike lindore . 

 Nomenklatura 
Termi 'Albanoid' për nënfamiljen IE të shqipes u prezantua fillimisht nga gjuhëtari historik indo-evropian Eric Pratt Hamp (1920 – 2019),  dhe më pas u adoptua nga një sërë gjuhëtarësh. ; ; ; ; ; . Një term variant është 'shqip'. ; ; ; "Albanic" in Linguasphere Observatory. Rrënja përfundimisht e ka origjinën nga emri i fisit ilir Albanoi,   e përgjithësuar herët tek të gjitha fiset ilire që flisnin të njëjtën idiomë .  Procesi ishte i ngjashëm me përhapjen e emrit Ilirë nga një grup i vogël njerëzish në bregdetin e Adriatikut, Illyrioi . 

 Historia 
Albanoidi dhe gjuhët e tjera paleo-ballkanike e kishin bërthamën e tyre formuese në Ballkan pas migrimeve indo-evropiane në rajon.  

 Diversifikimi indo-evropian 
parapamje|Pema filogjenetike indoevropiane ku dialekti IE që shkaktoi lindjen e shqipes ndahet nga indo-evropianishtja post-tochariane, ky është uniteti indo-evropian i mbetur ("Bërthama indo-evropiane") që mbeti pas ndarjes së Tocharian nga post- anadollakishtja . indo-evropiane (nga Chang et al. 2015).  Ky model peme mbështetet edhe nga Hyllested & Joseph 2022, me ndryshimin se ata konsiderojnë ndarjen e armenishtes nga greko-shqipja në vend të shqipes nga greko-armenishtja . 
Megjithëse kërkimi është në vazhdim, në modelet aktuale të pemëve filogjenetike të familjes së gjuhëve indo-evropiane, dialekti IE që shkaktoi lindjen e shqipes ndahet nga "indo-evropiane post-tochariane", që është uniteti i mbetur indo-evropian ("Bërthama Indo-Europiane evropiane") që mbeti pas ndarjes së Tocharian nga "indo-evropiane post- anadoliane ".    Tranzicioni midis bashkësive të të folurit IE dhe Core IE duket se është shënuar nga një zhvendosje ekonomike nga një ekonomi kryesisht jo bujqësore në një ekonomi të përzier agro - baritore . Mungesa e provave për praktikat bujqësore në Yamnaya lindore të hershme të stepës Don - Vollga nuk ofron një përafrim të përsosur arkeologjik për komunitetin e gjuhës Core IE, por grupet perëndimore Yamnaya rreth ose në perëndim të lumit Dnieper e pasqyrojnë më mirë këtë përafrim arkeologjik . .

Baritorët e stepave të Yamnaya me sa duket migruan në Ballkan rreth viteve 3000 deri në 2500 pes, dhe së shpejti u përzien me popullsinë vendase, gjë që rezultoi në një sixhade me prejardhje të ndryshme nga e cila dolën folësit e gjuhës shqipe dhe të gjuhëve të tjera paleo-ballkanike.  Fjalimi albanoid ishte ndër gjuhët indo-evropiane që zëvendësoi gjuhët paraindoevropiane të Ballkanit.  Nga ana tjetër, baltiku dhe sllavishtja, së bashku me gjermanishten, si dhe ndoshta kelt dhe italik, u shfaqën me sa duket në territorin e horizontit arkeologjik Corded Ware të fundit të mijëvjeçarit të IV-të dhe të III-të para Krishtit. Dallimi midis gjuhëve të Evropës Jugore (në veçanti shqipes dhe greqishtes) dhe gjuhëve të Evropës veriore dhe perëndimore (baltike, sllave, gjermanike, keltike dhe italike) pasqyrohet më tej nga njësitë leksikore të përbashkëta shpesh të substratit veriperëndimor para-indo-evropian. ndër gjuhët e fundit. Studimet e fundit filogjenetike IE grupojnë nënfamiljen Albanoid në të njëjtën degë IE me graeko-frigishten dhe armenishten, të emërtuara '(paleo-)ballkanike indo-evropiane'.     Krahas risive dhe arkaizmave të përbashkëta indo-evropiane mes shqiptarëve, grekëve dhe armenëve, një protoformë e përbashkët e shquar për " dhinë " me origjinë joindo-evropiane ndahet ekskluzivisht midis tyre. Ajo mund të ishte huazuar në një fazë paraprake që ishte e zakonshme për këto gjuhë nga një gjuhë substrate paraindo-evropiane që nga ana tjetër e kishte huazuar fjalën nga një burim i tretë, nga i cili substrati para-IE i proto-formës që ndahet midis balto-sllaveve dhe indo-iranianëve mund ta ketë huazuar gjithashtu. Prandaj ajo mund të shihet si një fjalë e vjetër kulturore, e cila u transmetua ngadalë në dy gjuhë të ndryshme substrate para-indo-evropiane, dhe më pas u adoptua në mënyrë të pavarur nga dy grupe folësish indo-evropianë, duke pasqyruar një gjuhë gjuhësore dhe post-proto-indo-evropiane. ndarje gjeografike midis një grupi ballkanik të përbërë nga shqiptarë, grekë dhe armenë, dhe një grupi në veri të Detit të Zi, i përbërë nga balto-sllavë dhe indo-iranianë.   Krijimet novatore të termave bujqësore të përbashkëta vetëm midis shqipes dhe greqishtes u krijuan nga rrënjët PIE jo bujqësore nëpërmjet ndryshimeve semantike për t'i përshtatur ato për bujqësi. Meqenëse janë të kufizuara vetëm në shqipen dhe greqishten, ato mund të gjurmohen me siguri vetëm tek paraardhësi i tyre i fundit i përbashkët IE, dhe jo të projektohen përsëri në proto-indo-evropianisht . 

Menjëherë pasi u ndanë nga njëra-tjetra, parashqipja, paragreqishtja dhe paraarmenishtja padyshim gjithashtu kaluan një periudhë më të gjatë kontakti, siç tregohet nga korrespondencat e zakonshme që janë të parregullta për gjuhët e tjera IE. Për më tepër, kontakte intensive greko-shqiptare sigurisht që kanë ndodhur më pas. 

 Pema e familjes gjuhësore 
parapamje|300x300px|Dialektet e ndryshme të gjuhës shqipe në Shqipëri, Kroaci, Greqi, Itali, Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi dhe Serbi . [note 1

Albanoid
Proto-Albanian
Common Albanian
Gheg Albanian (Northern Albanian dialect)
Northern Gheg
Northwestern Gheg
Malësia e Madhe (in the region of Malësia)
Shkodra and Lezha (in the regions of Shkodër and Lezhë)
Arbanasi (in Zadar, Croatia)
Istrian Albanian (extinct)
Northeastern Gheg (in northeast Albania and most of Kosovo)
Central-Southern Gheg
Central Gheg
Upper Reka
Southern Gheg (includes the capital Tirana)
Transitional Gheg
Southern Elbasan
Southern Peqin
Northwestern Gramsh
Tosk Albanian (Southern Albanian dialect)
Northern Tosk (basis of Standard Modern Albanian but not identical)
Northeastern Tosk
Mandritsa Tosk (in far southeast Bulgaria)
Ukrainian Tosk (in Ukraine)
Western Thracian Tosk (in Western Thrace)
Southern Tosk
Lab
Cham
Suliot (extinct)
Arbëresh (in Southern Italy)
Puglia Arbëresh / Apulo-Arbëresh
Molise Arbëresh / Molisan-Arbëresh
Campania Arbëresh / Campano-Arbëresh
Basilicata Arbëresh / Basilicatan-Arbëresh
Calabria Arbëresh / Calabro-Arbëresh
Sicilia Arbëresh / Siculo-Arbëresh
Arvanitika (in Greece)
Northwestern Arvanitika
Southcentral Arvanitika
Southern Arvanitika
Messapic (extinct)
Pre-Eastern Romance (extinct)



 Literatura 

 Referime 

Kategoria:Gjuhë indo-evropiane
Kategoria:Gjuhë paleo-ballkanike
Kategoria:Gjuha shqipe