Katakana

Katakana(, , ) është një rrokëshe, një përbërëse e sistemit të shkrimit japonez së bashku me hiraganat,Roy Andrew Miller (1966) A Japanese Reader: Graded Lessons in the Modern Language, Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle Company, Tokyo, Japan, fq. 28, Lesson 7: Katakana: a—no. kanxhit dhe në disa raste në shkrimin latin (i njohur rōmaxhi).

Fjala katakana do të thotë "kana fragmentare", pasi karakteret (simbolet) katakana rrjedhin nga përbërës ose fragmente të kanxhive më të ndërlikuara. Katakana dhe hiragana janë të dyja sisteme kana. Me një ose dy përjashtime të vogla, çdo rrokje (rreptësisht mora) në gjuhën japoneze përfaqësohet nga një karakter ose kana në secilin sistem. Çdo kana përfaqëson ose një zanore të tillë si "a" (katakana, ); një bashkëtingëllore të ndjekur nga një zanore si "ka" (katakana: ); ose "n" (katakana: ), një sonorant hundor i cili, në varësi të kontekstit, tingëllon si m, n ose ng në anglisht ( ) ose si zanoret hundore të portugalishtes ose galicishtes.

Në ndryshim nga rrokja hiragana, e cila përdoret për fjalët japoneze që nuk mbulohen nga kanxhit dhe për lakimet gramatikore, përdorimi i rrokëshes katakana është i krahasueshëm me shkronjat e dorës në anglisht; konkretisht, përdoret për transkriptimin e fjalëve të gjuhëve të huaja në japonisht dhe shkrimin e fjalëve të huazuara (së bashku njihen si gairaigo); për theksim; të përfaqësojë onomatopetë; për terma teknikë dhe shkencorë; dhe për emrat e bimëve, kafshëve, mineraleve dhe shpesh kompanive japoneze.

Katakana evoluoi nga murgjit budistë japonezë që shkruanin gërmë për gërmë tekstet kineze në japonisht. 

 Sistemi i shkrimit 

 Vështrim i përgjithshëm 
+ Goxhūon – personazhe katakana me një bërthamë a i u e o アイウエオkカキクケコsサシスセソtタチツテトnナニヌネノhハヒフヘホmマミムメモjヤSee obsolete kanaユヨrラリルレロvワヰヱヲン( n )
Shkrimi i plotë katakana përbëhet nga 48 karaktere, pa llogaritur shenjat funksionale dhe diakritike:

 5 zanore bërthamore
 42 rrokjegrame bërthamë ose trup ( fillimi -bërthamë), të përbëra nga nëntë bashkëtingëllore në kombinim me secilën nga pesë zanoret, nga të cilat tre kombinime të mundshme ( ji, je, vu ) nuk janë kanonike
 1 bashkëtingëllore kode

Këto janë konceptuar si një rrjet 5×10 (, , fjalë për fjalë "pesëdhjetë tinguj"), siç tregohet në tabelën ngjitur, lexoni : (a), : (i), : (u), : (e), : (o), : (ka), : (ki), : (ku), : (ke), : (ko) e kështu me radhë.  trashëgon rendin zanor dhe bashkëtingëllor nga praktika sanskrite. Në kontekstet vertikale të tekstit, që dikur ishte rasti i paracaktuar, rrjeti zakonisht paraqitet si 10 kolona me 5 rreshta, me zanore në anën e djathtë dhe  ( a ) në krye. Simbolet katakana në të njëjtin rresht ose kolonë nuk kanë karakteristika të përbashkëta grafike. Tre nga rrokjegramet që priten, ji, je dhe vu, nuk u bënë kurrë konvencionale në asnjë gjuhë dhe nuk janë fare të pranishme në japonishten moderne.

Tabelës me 50 tinguj shpesh i shtohet një karakter shtesë, : ( n) hundore. Kjo mund të shfaqet në disa vënde, më shpesh pranë shenjave N ose, për shkak se është zhvilluar nga një nga shumë mu hentaigana, poshtë kolonës u. Mund t'i bashkëngjitet edhe rreshtit të zanoreve ose kolonës a. Këtu, është paraqitur në një tabelë më vete.

 Japonisht 

 Rrokëshja dhe drejtshkrimi 
+Katakanat e përdorura në ortografinë japonezeaiueo∅アイウエオkカキクケコgガギグゲゴsサシスセソzザジズゼゾtタチツテトdダヂヅデドnナニヌネノhハヒフヘホbバビブベボpパピプペポmマミムメモjヤユヨrラリルレロvワヲン (n)Shenjat funksionale 
dhe diakritikatッヽ゛゜ Të papërdorura, të zhdukura, ose të vjetëruara
Nga 48 sillabogramet katakana të përshkruara më sipër, vetëm 46 përdoren në japonishten moderne dhe njëra prej tyre ruhet vetëm për një përdorim të vetëm:

 vi dhe ne shqiptohen si zanore në japonishten moderne dhe për këtë arsye janë të vjetruara, pasi janë zëvendësuar nga i dhe e, respektivisht.
 vo tani përdoret vetëm si pjesëz dhe normalisht shqiptohet njësoj si zanorja : o. Si grimcë, zakonisht shkruhet në hiragana () dhe forma katakana, , është pothuajse e vjetëruar.

Një version i vogël i katakanës për ja, ju ose jo (,  ose , përkatësisht) mund t'i shtohet katakanave që përfundojnë me i. Kjo e ndryshon tingullin e zanores i në një rrëshqitje (qiellzim/palatalizim) në a, u ose o, p.sh.  (ki + ja) /kja/. Mbledhja e j kana e vogël quhet jōon.

 Përdorimi 
parapamje|majtas|Koleksioni i poezive nga prifti Mjōe, 1248
Në japonishten moderne, katakana përdoret më shpesh për transkriptimin e fjalëve nga gjuhët e huaja ose fjalët e huaja (përveç fjalëve të huazuara historikisht nga kinezishtja), të quajtura gairaigo."The Japanese Writing System (2) Katakana", fq. 29 in Yookoso! Për shembull, "televizion" shkruhet  (terebi). Në mënyrë të ngjashme, katakana zakonisht përdoret për emrat e vendeve, vendeve të huaja dhe emrave personalë të huaj. Për shembull, Shtetet e Bashkuara zakonisht referohen si  (Amerika), në vend që të drejtshkrimit kanxhi të  (Amerika).

Katakanat përdoren gjithashtu për onomatopetë,"The Japanese Writing System (2) Katakana", fq. 29 in Yookoso! fjalët që përdoren për të përfaqësuar tingujt - për shembull,  (pinpon), tingulli "ding-dong" i një zile dere.

Termat teknikë dhe shkencorë, të tillë si emrat e specieve dhe mineraleve të kafshëve dhe bimëve, gjithashtu shkruhen zakonisht në katakana. Homo sapiens, si specie, është shkruar  (hito), në vend se kanxhit të tij, .

Katakana shpesh (por jo gjithmonë) përdoret për transkriptimin e emrave të kompanive japoneze. Për shembull, Suzuki shkruhet , dhe Toyota shkruhet . Meqenëse këta janë emra të zakonshëm të familjes, Suzuki është i dyti më i zakonshëm në Japoni, përdorimi i katakanës ndihmon në dallimin e emrave të kompanive nga mbiemrat. Katakana zakonisht përdoret në tabela, reklama dhe grumbullime (d.m.th., billborde), për shembull:  (koko, këtu),  (gomi, plehra) ose  (megan, gota). Fjalët që shkrimtari dëshiron të theksojë në një fjali shkruhen ndonjëherë edhe në katakana, duke pasqyruar përdorimin e shkronjave të dorës në gjuhët evropiane."The Japanese Writing System (2) Katakana", fq. 29 in Yookoso!

Katakana përdorej gjithashtu për telegrame në Japoni para vitit 1988, dhe për sistemet kompjuterike - para prezantimit të karaktereve shumë-bajtëshe - në vitet 1980. Shumica e kompjuterëve të asaj epoke përdornin katakana në vend të kanxhive ose hiragana për dalje.

Megjithëse fjalët e huazuara nga kinezishtja e lashtë zakonisht shkruhen në kanxhi, fjalët e huazuara nga dialektet moderne kineze që huazohen drejtpërdrejt përdorin katakana në vend të tyre.
+Shembuj të fjalëve huazuese moderne kineze në japonisht japoneze Hepburn Kuptimi kineze Pinyin / Yale Gjuha e burimitmājan mahjongmájiàng Mandarineūroncha çaj oolongwūlóngcháchāhan oriz i skuqurchǎofànchashū mish derri i pjekur në skarëchā siu Kantonezeshūmai shumaisiu máai
Huazimi shumë i zakonshëm kinez rāmen, i shkruar në katakana si , shkruhet rrallë me kanxhin e saj ().

Katakana gjithashtu përdoret ndonjëherë për të treguar fjalët që thuhen me një theks të huaj ose ndryshe të pazakontë. Për shembull, në një manga, fjalimi i një personazhi të huaj ose i një roboti mund të përfaqësohet nga  konniçiva ("përshëndetje") në vend të hiraganës më tipike . Disa emra personalë japonezë janë shkruar në katakana. Kjo ishte më e zakonshme në të kaluarën, prandaj gratë e moshuara shpesh kanë emra katakana. Kjo ishte veçanërisht e zakonshme në mesin e grave në periudhat Meixhi dhe Taishō, kur shumë prindër të varfër dhe analfabetë nuk ishin të gatshëm të paguanin një studiues që t'u jepte vajzave të tyre emrat në kanxhi. Katakana përdoret gjithashtu për të treguar faktin që një personazh flet një gjuhë të huaj dhe ajo që shfaqet në katakana është vetëm "përkthimi" japonez i fjalëve të tyre.

Disa fjalë të përdorura shpesh mund të shkruhen gjithashtu në katakana në dialog për të përcjellë një ton joformal dhe bisedor. Disa shembuj përfshijnë  (manga), aitsu ("ai djalë apo vajzë; ai/ai; ajo/ajo"),  baka ("budalla") etj.

parapamje|300x300px|Një faqe e Kushtetutës Meixhi e shkruar ekskluzivisht me kjūxhitai dhe katakana
Fjalët me kanxhi të vështirë për t'u lexuar ndonjëherë shkruhen me katakana (për këtë qëllim përdoret edhe hiragana). Ky fenomen shihet shpesh me terminologjinë mjekësore. Për shembull, në fjalën  hifuka (dermatologji), kanxhi i dytë, , konsiderohet i/e vështirë për t'u lexuar, dhe kështu fjala hifuka zakonisht shkruhet  ose , duke përzier kanxhi dhe katakana.

 Historia 
Katakana u zhvillua në shekullin e 9-të (gjatë periudhës së hershme Heian ) nga murgjit budistë në Nara për të transliteruar tekste dhe vepra arti nga India, duke marrë pjesë të karaktereve man'jōgana si një formë stenografie, prandaj kjo kana është e tillë. -quajtur : kata "e pjesshme, e fragmentuar". Për shembull, : ka vjen nga ana e majtë e : ka fjalë për fjalë "rritje", por kuptimi origjinal nuk mund të aplikohet për kanën.

parapamje|Sjougaku
Tabela ngjitur tregon origjinën e secilës katakana: shenjat e kuqe të karakterit origjinal kinez (të përdorur si man'jōgana) përfundimisht u bënë çdo simbol përkatës.Japanese katakana Katakana është gjithashtu e ndikuar shumë nga sanskritishtja për shkak të krijuesve origjinalë që kanë udhëtuar dhe punuar me budistët indianë me bazë në Azinë Lindore gjatë epokës. Dokumentet zyrtare të Perandorisë së Japonisë shkruheshin ekskluzivisht me kjūxhitai dhe katakana.

Shiko edhe
 Gjuha japoneze
 Gjuha klasike japoneze
 Romanizimi i japonishtes
 Romanizimi Hepburn
 Kanxhi
 Hiragana

 Referime 

Kategoria:Gjuha japoneze
Kategoria:Shkrim me rrokje
Kategoria:Sisteme shkrimi