Dëshmia

Një dëshmi për një propozim është ajo që mbështet propozimin. Zakonisht kuptohet si një tregues se propozimi i mbështetur është i vërtetë. Se çfarë roli luan prova dhe si konceptohet ajo ndryshon nga fusha në fushë.

Në epistemologji, prova është ajo që justifikon besimet ose ajo që e bën të arsyeshme mbajtjen e një qëndrimi të caktuar doxastik. Për shembull, një përvojë perceptuese e një peme mund të veprojë si provë që justifikon besimin se ekziston një pemë. Në këtë rol, prova zakonisht kuptohet si një gjendje mendore private. Temat e rëndësishme në këtë fushë përfshijnë pyetjet se cila është natyra e këtyre gjendjeve mendore, për shembull, nëse ato duhet të jenë propozuese dhe nëse gjendjet mendore mashtruese mund të kualifikohen ende si provë.

Në fenomenologji, dëshmia kuptohet në një kuptim të ngjashëm. Këtu, megjithatë, ajo kufizohet në njohuritë intuitive që siguron qasje të menjëhershme në të vërtetën dhe për këtë arsye është e padyshimtë. Në këtë rol, supozohet të ofrojë justifikimet përfundimtare për parimet themelore filozofike dhe kështu ta kthejë filozofinë në një shkencë rigoroze. Megjithatë, është shumë e diskutueshme nëse provat mund t'i plotësojnë këto kërkesa.

Në filozofinë e shkencës, prova kuptohet si ajo që konfirmon ose mohon hipotezat shkencore. Matjet e orbitës "anormale" të Mërkurit, për shembull, shihen si provë që konfirmojnë teorinë e relativitetit të përgjithshëm të Ajnshtajnit. Për të luajtur rolin e arbitrit neutral ndërmjet teorive konkurruese, është e rëndësishme që provat shkencore të jenë publike dhe të padiskutueshme, si objektet ose ngjarjet fizike të vëzhgueshme, në mënyrë që përkrahësit e teorive të ndryshme të mund të bien dakord se çfarë janë provat. Kjo sigurohet duke ndjekur metodën shkencore dhe tenton të çojë në një konsensus shkencor në zhvillim nëpërmjet akumulimit gradual të provave. Dy çështje për konceptimin shkencor të provave janë problemi i nënpërcaktimit, d.m.th. që provat e disponueshme mund të mbështesin po aq mirë teoritë konkurruese, dhe ngarkesa me teori, d.m.th që ajo që disa shkencëtarë i konsiderojnë provat mund të përfshijë tashmë supozime të ndryshme teorike që nuk ndahen nga shkencëtarë të tjerë. Shpesh thuhet se ekzistojnë dy lloje të provave: prova intelektuale ose ajo që është e vetëkuptueshme dhe prova empirike ose prova të arritshme përmes shqisave.

Fushat e tjera, duke përfshirë shkencat dhe ligjin, priren të theksojnë më shumë natyrën publike të provave (për shembull, shkencëtarët priren të fokusohen në mënyrën se si gjenerohen të dhënat e përdorura gjatë përfundimit statistikor).

Në mënyrë që diçka të veprojë si provë për një hipotezë, ajo duhet të qëndrojë në raportin e duhur me të. Në filozofi, kjo referohet si "marrëdhënie provuese" dhe ka teori konkurruese rreth asaj se si duhet të jetë kjo marrëdhënie. Qasjet probabiliste thonë se diçka llogaritet si provë nëse rrit probabilitetin e hipotezës së mbështetur. Sipas hipotetiko-deduktivizmit, dëshmia konsiston në pasojat vëzhguese të hipotezës. Qasja e instancës pozitive thotë se një fjali vëzhguese është dëshmi për një hipotezë universale nëse fjalia përshkruan një shembull pozitiv të kësaj hipoteze. Marrëdhënia dëshmuese mund të ndodhë në shkallë të ndryshme fuqie. Këto shkallë variojnë nga prova e drejtpërdrejtë e së vërtetës së një hipoteze te prova e dobët që është thjesht në përputhje me hipotezën, por nuk përjashton hipoteza të tjera konkurruese, si në provat rrethanore.American College of Forensic Examiners Institute. (2016). The Certified Criminal Investigator Body of Knowledge. Boca Raton, Florida: CRC Press. pp. 112–113.  Në ligj, rregullat e provave rregullojnë llojet e provave që janë të pranueshme në një proces gjyqësor. Llojet e provave ligjore përfshijnë dëshminë, provat dokumentare dhe provat fizike. Pjesët e një çështjeje juridike që nuk janë në kundërshtim njihen përgjithësisht si “faktet e çështjes”. Përtej çdo fakti që është i padiskutueshëm, një gjyqtar ose juri zakonisht ka për detyrë të jetë një gjykues i fakteve për çështjet e tjera të një çështjeje. Provat dhe rregullat përdoren për të vendosur çështjet faktike që kundërshtohen, disa prej të cilave mund të përcaktohen nga barra ligjore e provës përkatëse për rastin. Provat në raste të caktuara (p.sh. krimet kapitale) duhet të jenë më bindëse se në situata të tjera (p.sh. mosmarrëveshje të vogla civile), gjë që ndikon në mënyrë drastike në cilësinë dhe sasinë e provave të nevojshme për të vendosur një çështje.

 Shiko edhe 

 Dëshmitari

 Referime 
__PATP__

Kategoria:Koncepte në epistemologji
Kategoria:Dëshmi