Hasanaginica

Hasanaginica (botuar për herë të parë si Kënga e zisë së gruas fisnike të Hasan Agës  ) është një baladë popullore sllave e jugut, e krijuar gjatë periudhës 1646–49, në rajonin e Imotskit, e cila në atë kohë ishte pjesë e Ejaletit të Bosnjës të Perandorisë Osmane.

 Historia e botimit 
Balada u transmetua për vite në formë gojore derisa u shkrua dhe u botua në 1774 nga udhëtari dhe etnografi italian Alberto Fortis në librin e tij Viaggio in Dalmazia ("Udhëtim në Dalmaci") pas udhëtimit të tij nëpër Dalmaci në 1770.  Gjatë udhëtimeve të tij, ai zbuloi atë që ai e quajti "Baladë Morlach ", Morlachs ishin një popull nga rajoni. Libri i Fortis u kritikua nga shkrimtari kroat Ivan Lovrić, i cili e akuzoi Fortisin për shumë gabime faktike në përgjigjen e tij, Shënime mbi 'Udhëtimet në Dalmaci' të Abbe Alberto Fortis, të cilat ai më pas u përpoq t'i korrigjonte. 

Ajo u përkthye në gjermanisht nga Goethe në rreth 1775, duke u shfaqur për herë të parë në mënyrë anonime si Klaggesang von der edlen Frauen des Asan Aga në 1778 në koleksionin e Johann Gottfried Herder të  (ose "Volkslieder").  U shfaq me nënshkrimin e Gëtes në edicionin e tij të tetë të veprave të mbledhura (1789). 

Walter Scott ishte autori i dytë i huaj që përktheu Hasanaginica në 1798 me titullin "Vajtimi i gruas besnike të Asan Agës", nga gjermanishtja e Gëtes. Përkthyesit e tjerë britanikë ndoqën së shpejti shembullin, duke përfshirë Sir John Bowring, James Clarence Mangan, W. Edmondstone Aytoun, Edgar Alfred Bowring, Mary Ann Burt, George Bancroft, Owen Meredith, Edward Chawner, William Gibson, Maximilian A. Mügge. 

Ai u përkthye në rusisht ( Pushkin, 1835, një pjesë fillestare, dhe Akhmatova, vitet 1950, plotësisht), frëngjisht ( Mérimée, 1827 dhe Mickiewicz, 1841) dhe gjuhë të tjera, duke u bërë pjesë integrale e trashëgimisë letrare botërore tashmë në shek. shekulli i 18-të. Përfundimisht Hasanaginica është përkthyer në më shumë se 40 gjuhë. Konsiderohet si pjesë e trashëgimisë së përbashkët letrare serbo-kroate (boshnjake, kroate dhe serbe).  

 Ngjarja dhe komploti 
djathtas|parapamje|463x463px| Një fustan i Hasanaginicës luajtur nga aktorja  më 1909
Hasanaginica, "Kënga e zisë së gruas fisnike të Hasan Agës" është një baladë për familjen muslimane Arapović në Dalmaci.  Incidentet ndodhin përgjatë kufirit të Krahinës së Bosnjës në Vrdol (sot Zagvozd ), pranë maleve Biokovo të Dalmacisë, ku zotëria ( aga ) Hasan Arapović kishte prona të mëdha. Rrënojat e kullave të Hasanit ekzistojnë sot, si dhe vendi ku supozohet se është varrosur Hasanaginica, pranë rrënojave, në shpatet jugperëndimore të Liqenit Blu .

Balada tregon se pas një beteje, ndërsa ishte shtrirë i plagosur, Hasan-aga thërret gruan e tij, Fatimen, e cila nuk ishte e gatshme ta shoqëronte në fushën e betejës. I zemëruar thellë dhe me dhimbje, Hasan-aga i dërgon një mesazh gruas së tij duke e urdhëruar që të largohet nga kalaja e tij pa fëmijët e tyre. Pavarësisht se iu lut vëllait të saj, i cili i sjell asaj mesazhin dhe letrat e divorcit, gruaja e Hasan-agës dëbohet nga shtëpia e saj dhe vëllai i saj rregullon që ajo të martohej me një kadi të pasur. Si dëshirë e fundit para martesës, ajo i kërkon vëllait të saj një vello të gjatë që të mos i shohë fëmijët e saj teksa kortezhi i dasmës kalon pranë kështjellës së saj të vjetër. Në fund të fundit, fëmijët e saj e shohin atë dhe e thërrasin. Ndërsa ndalon për t'u dhënë lamtumirën për herë të fundit, ajo vdes nga pikëllimi.

 Sfondi gjuhësor dhe historik 
Gjuha e poemës është serbo-kroatisht, e cilësuar nga Fortis si "ilire" (që do të thotë sllavishtja e jugut). Versioni i botuar nga Fortis ndoshta është kopjuar nga një tekst ikavian dhe është ndryshuar në përputhje me stilin e gjuhës së folur në Dubrovnik . Ai kombinon kryesisht forma jekaviane dhe disa forma ikaviane dhe përfshin gabime drejtshkrimore.  Filologu dhe gjuhëtari serb Vuk Karadžić (1787–1864), i cili kurrë nuk e dëgjoi poemën e kënduar nga një këngëtar popullor, ndryshoi transkriptimin e Fortisit për të krijuar një version më serb, i cili do të pasqyronte kodifikimin e tij të gjuhës. 

Metri i baladës është varg klasik sllavo-jugor dekarrokësh ose 10 rrokësh, i përkthyer nga Gëte si pentametër trokaik . 

Ka shumë debate nëse balada ishte thjesht poetike dhe fiktive, apo e bazuar në njerëz dhe ngjarje reale. Sidoqoftë, njerëzit e mëposhtëm ekzistonin në të vërtetë dhe besohet se janë baza e baladës:

 Hasan-aga Arapović – Një aga osman dhe një kufitar osman boshnjak
 Fatima Arapoviq (i mbiquajtur Pintorović) – gruaja e Hasan-agës
 Pintorović-beg – Një bej osman dhe vëllai i Fatimes

Siç konkludohet nga shkrimtari boshnjak Alija Isaković (1932–1997) në monografinë e tij të vitit 1975, poema e ka origjinën në kufirin Imotski .  Kjo zonë njihej si Morlachia gjatë shekullit të 15-të.  Hasan-aga mbajti gjykata në Vrdovo ( Zagvozd i sotëm) dhe Župa (fshatrat në shpatet veriore të Biokovos ), dhe i përkiste klanit Arapović, pasardhësit e të cilit jetojnë ende në Ljubuški, Bosnje dhe Hercegovinë . 

 Trashëgimia 

 Përshtatjet 
Hasanaginica ishte e vetmja baladë autentike e përfshirë në La Guzla, një mashtrim letrar i vitit 1827 i Prosper Mérimée .

Një film me titull Hasanaginica u realizua në vitin 1967 me Milena Draviq dhe Rade Markoviq . Kjo u pasua në vitin 1983 nga një film televiziv jugosllav me Žarko Laušević dhe Aleksandra Nikolić . 

Në vitin 2000, një operë e bazuar në Hasanaginica u shfaq premierë në Teatrin Kombëtar të Sarajevës dhe më vonë u publikua në CD. Libreti u shkrua nga Nijaz Alispahić, ndërsa kompozitori Asim Horozić. 

Hasanaginica nga TV Sarajevo ishte një film televiziv me Nada Gjurevska në rolin kryesor, Josip Pejaković si Hasan Aga dhe Miralem Zupčević si Beg Pintorović. 

Në vitin 2006, Hasanaginica u shfaq premierë në Teatrin Kombëtar Kroat në Zagreb . Mustafa Nadarević drejtoi dhe luajti rolin kryesor ndërsa Ljupço Konstantinov kompozoi atë. 

 Shih edhe 
 Kultura e Bosnjës dhe Hercegovinës

 Literatura 






 Referime 

Kategoria:Folklor kroat
Kategoria:Folklor bosnjan