Mikael Agricola

Mikael Agricola (rr. 1510 – 9 prill 1557) ishte një klerik finlandez luteran i cili u bë themeluesi de fakto i finlandishtes letrare dhe një ithtar i shquar i Reformës Protestante në Suedi, duke përfshirë Finlandën, e cila ishte një territor suedez në atë kohë. Ai shpesh quhet "babai i finlandishtes letrare".

Agricola u shugurua si peshkop i Turkut (Åbo) në vitin 1554, pa miratimin papal. Ai vazhdoi reformën e kishës finlandeze (atëherë pjesë e Kishës së Suedisë) sipas linjave luterane. Ai përktheu Dhiatën e Re në finlandisht dhe gjithashtu prodhoi librin e lutjeve dhe himnet e përdorura në Kishën e re Luterane të Finlandës. Kjo vepër vendosi rregullat e drejtshkrimit që janë baza e drejtshkrimit modern finlandez. Puna e tij e plotë është veçanërisht e jashtëzakonshme në atë që ai e realizoi atë në vetëm tre vjet.

Ai vdiq nga një sëmundje e papritur ndërsa kthehej nga një udhëtim gjatë të cilit ai ndihmoi në negocimin e Traktatit të Novgorodit me Cardomin e Rusisë.

Biografia

Jeta e hershme
Michael Olaui ose Mikkel Olofsson (Finlandisht: Mikael Olavinpoika) ka lindur rreth vitit 1510 në fshatin Torsby në Pernå (Pernaja), Nyland (Uusimaa), në atë që tani është pjesë e Finlandës, por më pas ishte pjesë e Bashkimit të Kalmarit. Ai u emërua pas shenjtorit mbrojtës të kishës së Pernå. Data e saktë e lindjes së tij, si shumica e detajeve të jetës së tij, nuk dihet. Familja e tij ishte një familje mjaft e pasur sipas kontabilitetit të përmbaruesit lokal. Ai kishte tre motra, por emrat e tyre nuk dihen. Mësuesit e tij me sa duket e njohën aftësinë e tij për gjuhët dhe rektori i tij Bartholomeus e dërgoi në Viborg (Fin. Viipuri; tani Vyborg, Rusi) për shkollë latine dhe disa trajnime priftërore, ku ndoqi shkollën Erasmus. Nuk dihet nëse gjuha e tij e parë ishte finlandishtja apo suedishtja; Pernå ishte kryesisht një lagje suedisht-folëse, por gjuha që ai përdori në veprat e tij tregon se ai ishte një folës amtare i finlandishtes. Megjithatë, ai zotëronte të dyja gjuhët si një folës amtare dhe ndoshta ishte një fëmijë dygjuhësh.

Studimet
Kur Michael studioi në Viborg (Viipuri) ai mori mbiemrin Agricola ("fermer" gv. "bujqësi"); mbiemrat e bazuar në statusin dhe profesionin e babait ishin të zakonshëm për studiuesit e brezit të parë në atë kohë. Ndoshta ishte në Viipuri ku ai ra në kontakt për herë të parë me Reformimin dhe Humanizmin. Kështjella Viipuri drejtohej nga një kont gjerman, Johann, i cili i kishte shërbyer mbretit të Suedisë, Gustav Vasa. Konti ishte një mbështetës i Reformacionit dhe ata tashmë mbanin shërbime luterane.

Në vitin 1528 Agricola ndoqi mësuesin e tij në Turku (Åbo), atëherë qendra e anës finlandeze të mbretërisë suedeze dhe kryeqyteti i peshkopatës. Atje Agricola u bë skrib në zyrën e peshkopit Martinus Skytte. Ndërsa ishte në Turku Agricola takoi studentin e parë finlandez të Martin Luther, Petrus Särkilahti, i cili përhapi me padurim idenë e Reformimit. Särkilahti vdiq më 1529, dhe i takonte Agricola të vazhdonte punën e Särkilahti. Agricola u shugurua për priftëri diku në fillim të viteve 1530.

Në vitin 1536 peshkopi i Turkut dërgoi Agricola për të studiuar në Wittenberg të Gjermanisë. Ai u përqendrua në mësimet e Philipp Melanchthon, i cili ishte ekspert i greqishtes, gjuha origjinale e Testamentit të Ri. Në Wittenberg Agricola studioi nën Luterin.Lutheran Cyclopedia entry on Agricola, Michael. Agricola mori rekomandime për mbretin suedez Gustav Vasa nga të dy reformatorët. Ai i dërgoi dy letra Gustavit, duke kërkuar një konfirmim për një pagë. Kur erdhi konfirmimi, Agricola bleu libra (për shembull, veprat e plota të Aristotelit). Në vitin 1537 ai filloi të përkthente Dhiatën e Re në finlandisht.

Rektor dhe ordinar
Në vitin 1539 Agricola u kthye në Turku dhe përfundoi si rektor i shkollës (katedrale) Turku. Ai nuk e pëlqente punën e tij, duke i quajtur studentët e tij "kafshë të pazbutura". Në atë kohë, Gustav Vasa kishte konfiskuar pronën e kishës kur po konsolidonte pushtetin e tij, por ai gjithashtu drejtoi Reformacionin. Në 1544 Agricola mori një urdhër nga kurora për të dërguar disa të rinj të talentuar në zyrat e taksave të Stokholmit. Për disa arsye, Agricola nuk iu bind derisa urdhri u dërgua përsëri vitin tjetër, me një ton më kërcënues. Ky episod ndoshta ka ndikuar negativisht në marrëdhëniet e tyre.

Në vitin 1546 Agricola humbi shtëpinë dhe shkollën në zjarrin e Turkut. Më 22 shkurt 1548, Gustav Vasa urdhëroi Agrikolën të tërhiqej nga posti i tij si rektor. Në këtë kohë Agricola ishte tashmë i martuar, por historia e njeh gruan e tij vetëm me emrin e saj: Pirjo Olavintytär (Bridget, "vajza e Olavit"; Birgitta Olafsdotter, Brigida Olaui). Djali i tij i vetëm, Christian Agricola (Christianus Michaelis Agricola), lindi më 11 dhjetor 1550 dhe u bë peshkop i Talinit më 1584.

Kur një peshkop i vjetër vdiq në vitin 1554, Gustav Vasa e kishte shenjtëruar Agricola si ordinar të famullisë Turku - për të gjitha qëllimet praktike peshkop i Turkut dhe si rrjedhim peshkopi i parë luteran për të gjithë Finlandën. Agricola nuk ishte një reformator veçanërisht i rreptë ose i përkushtuar, megjithëse hoqi Kanunin e Meshës.

Vdekja
Në vitin 1557, Agricola kryesoi një delegacion që shkonte në Rusi me një mision diplomatik dhe ishte në Moskë nga 21 shkurti deri më 24 mars duke negociuar një traktat paqeje, Traktatin e Novgorodit (1557). Më 9 prill ai u sëmur dhe vdiq në gadishullin Kyrönniemi pranë fshatit Uusikirkko (tani Polyane) në Istëmin Karelian. Kjo ditë është gjithashtu ditëlindja e Elias Lönnrot dhe festohet në Finlandë si dita e gjuhës finlandeze. Agricola ndoshta është varrosur brenda kishës së Viipurit, por vendndodhja e saktë e varrit nuk dihet.

Arritjet letrare

Abckiria

150px|parapamje|Faqja e parë e Abckiria
Agricola kishte menduar për përkthimin e Testamentit të Ri në vitet e para të studimit. Në atë kohë, megjithatë, nuk kishte një formë standarde të shkruar të finlandishtes, kështu që ai filloi ta zhvillonte atë. Libri i tij i parë, Abckiria, i cili sot njihet si "ABC-kirja" ose libri ABC, ishte një abetare për lexim dhe një katekizëm. Ai u shtyp për herë të parë më 1543. Katekizmi u përfshi sepse vetëm shumë pak njerëz mund të përballonin të gjithë Biblën në atë kohë. Shtypja e parë përmbante 16 faqe.

Një shtypje e dytë u lëshua më 1551 me 24 faqe.

Në vitin 1966 Åke Åbergin, një bibliotekar, zbuloi pjesë gjatë riparimit të lidhjeve të librave, nga një botim ende i panjohur (me gjasë i tretë) i "ABC-kirja" që përfshinte emrin e printerit, Amund Lauritsanpoika, dhe rastësisht datën e botimit. të vitit 1559 (dy vjet pas vdekjes së autorit) të 8 faqeve të fundit ende të pazbuluara. Faqet ka të ngjarë të ishin rezultat i një gabimi imponues dhe u transferuan në letër mbushëse.

Rucouskiria
Rucouskiria Bibliasta e Agricola (drejtshkrimi bashkëkohor finlandez: Rukouskirja; fjalë për fjalë "Libri i lutjes nga Bibla") u shtyp në mars 1544. Në fillim të librit, Agricola shkroi për shumë tema në lidhje me edukimin e gjithanshëm dhe efektet e reformimit në Finlandë; madje ka dymbëdhjetë lloje të ndryshme strukturore lutjesh, në vend të dy ose tre të zakonshmeve. Është vepra më e pavarur nga Agricola dhe përmban afërsisht 900 faqe. Burimet e tij përfshijnë veprat e Luther, Melanchthon, dhe Erasmus.

Përkthimi i Testamentit të Ri

150px|parapamje|Kopertina e Se Wsi Testamenti, ose Testamenti i Ri
Libri më i shquar i Agricola është përkthimi i parë në gjuhën finlandeze të Dhiatës së Re. Dorëshkrimi u përfundua në vitin 1548. Ai përmban 718 faqe dhe shumë ilustrime.

Libra liturgjike
Ndërsa Agricola ishte në Wittenberg, ai përktheu në finlandisht tre libra më të vegjël liturgjikë. Këto libra u shtypën në vitin 1549.

Käsikirja Castesta ia muista Christikunnan Menoista përfshin formularët për pagëzim, martesë dhe varrim, si dhe fjalime për të sëmurët, zinë dhe vdekjen. Është përkthyer nga vepra përkatëse e Olaus Petrit, përveç pjesëve të pagëzimit dhe martesës, të cilat janë nga Luteri. Ai gjithashtu përmban elemente të vogla të përkthyera nga veprat e Caspar Huberinus.

Messu eli Herran echtolinen përfshin formularin për një shërbim. Ai bazohet gjithashtu në veprën e Olaus Petrit dhe disa dorëshkrime finlandeze. Në këtë libër Agricola zbuloi misionin e tij të radhës: përkthimin e Dhiatës së Vjetër.

Se meiden Herran Jesusen Christusen Pina, ylesnousemus ia tauiaisen Astumus, niste Neliest Euangelisterist coghottuon tregon për vuajtjet e Jezu Krishtit. Është mbledhur nga të katër ungjijtë. Ky libër u ndikua shumë nga Johannes Bugenhagen, një mësues në Wittenberg. Ai u përkthye kryesisht nga versioni gjerman, por disa pjesë janë të ndikuar nga versioni suedez dhe përkthimi i vetë Agricola-s i Dhiatës së Re.

Lidhje të jashtme

 Spreading the Written Word: Mikael Agricola and the Birth of Literary Finnish by Kaisa Häkkinen
 Agricola, Suomen kirjakielen isä (në finlandisht) Finnish Bible Society
 Mikael Agricola Society (në finlandisht)

Referime

Kategoria:Lindje 1510
Kategoria:Vdekje 1557
Kategoria:Njerëz nga Pernå
Kategoria:Krypeshkopë dhe peshkopë luteranë të Turkut
Kategoria:Përkthyesë finlandezë
Kategoria:Përkthyesë të Biblës në finlandisht
Kategoria:Shkencëtarë finlandezë
Kategoria:Shkrimtarë finlandezë
Kategoria:Ungjilltarë finlandezë
Kategoria:Finlandezë të shekullit të 16-të
Kategoria:Reformatorë protestantë
Kategoria:Humanistë të Rilindjes
Kategoria:Peshkopë luteranë të shekullit të 16-të
Kategoria:Shkrimtarë finlandezë të shekullit të 16-të
Kategoria:Reformatorë të gjuhës
Kategoria:Shenjtorë luteranë