Devanagari

Devanāgarī ose Devanagari (  , IAST: Devanāgarī, shqiptimi sanskritisht:   ), i quajtur edhe Nāgarī (sanskritisht: नागरी),  është një abugida e shkruar nga e majta në të djathtë,  e bazuar në shkrimin e lashtë Brāhmī,  e përdorur në nënkontinentin verior Indian . Është një nga shkrimet zyrtare të Republikës Indiane dhe Nepalit . Ai u zhvillua dhe hyri në përdorim të rregullt në shekullin e VII të erës sonë.   Shkrimi Devanagari, i përbërë nga 47 karaktere kryesore, duke përfshirë 14 zanore dhe 33 bashkëtingëllore, është sistemi i katërt më i përhapur i shkrimit në botë,  që përdoret prej 120 gjuhësh. 

Drejtshkrimi i këtij shkrimi pasqyron shqiptimin e gjuhës. Devanagari (Nagari), Script Features and Description, United States: SIL International, 2013, archived from the original on 2 July 2017 Ndryshe nga alfabeti latin, shkrimi nuk e njeh konceptin e shkronjave .  Është shkruar nga e majta në të djathtë, ka një preferencë të fortë për forma simetrike të rrumbullakosura brenda kornizave katrore dhe dallohet nga një vijë horizontale mbi simbole, e njohur si .  Në një vështrim të përciptë, shkrimi Devanagari duket i ndryshëm nga shkrimet e tjera indike si bengal-asamez ose gurmukhi, por një shqyrtim më i afërt zbulon se ato janë shumë të ngjashme me përjashtim të këndeve dhe theksit strukturor. Jain, Danesh; Cardona, George (26 July 2007). 

Ndër gjuhët që e përdorin atë si shkrim parësor ose dytësor janë Marathi, Pāḷi, Sanskritishtja,  Hindi,  Boro, Nepali, Sherpa, Prakrit, Apabhramsha, Awadhi, Bhojpuri, Braj Bhasha,  Chhattisgari Magahi, Nagpuri, Raxhastani, Bhili, Dogri, Kashmiri, Maithili, Konkani, Sindhi, Nepal Bhasa, Mundari, Angika, Bajjika dhe Santali . Devanagari (Nagari), Script Features and Description, United States: SIL International, 2013, archived from the original on 2 July 2017 Shkrimi Devanagari është i lidhur ngushtë me shkrimin Nandinagari që zakonisht gjendet në shumë dorëshkrime të lashta të Indisë Jugore,   dhe është i lidhur në distancë me një numër shkrimesh të Azisë juglindore. 

 Etimologjia 
 është një kompozim i  () and  ().  do të thotë "hyjnore", "parajsore", ose "hyjni".  vjen nga  (), një fjalë sanskrite që do të thotë "qytezë" ose "qytet". Kështu që  mund të përkthehet si "nga qyteti i zotave".

Përdorimi i emrit  u shpërfaq nga termi më i vjetër  .  Sipas Fischer, Nagarī u shfaq në nënkontinentin indian veriperëndimor rreth vitit 633 er, u zhvillua plotësisht në shekullin e XI-të es, dhe ishte një nga shkrimet kryesore të përdorura për letërsinë sanskrite. 
Dorëshkrim i krijuar mes shekujëve XVIII dhe XIX.

 Shkronjat 
Renditja e shkronjave të Devanagari, si pothuajse të gjithë shkrimet brahmike, bazohet në parime fonetike që i organizojnë ato sipas mënyrës dhe vendit të artikulimit të bashkëtingëlloreve dhe zanoreve që ato përfaqësojnë. Kjo renditje zakonisht quhet  (" kurorë e shkronjave").  Formati i Devanāgarīt për Sanskritishten shërben si prototip për zbatimin e tij, me ndryshime ose shtesa të vogla, në gjuhë të tjera. 

 Zanoret 
Zanoret dhe renditja e tyre janë: 
 Forma e pavarur IAST ISO IPA Si diakritike me  ( Barakhadi ) Forma e pavarur IAST ISO IPA Si diakritike me  (Barakhadi) ( Grykore )         ( Qiellzore)          ( Buzore )     6     6 ( Retrofleks )   r̥    4  r̥̄    ( Dhëmbore)  4  l̥    4, 5  l̥̄    (Qiellzogrykore)   ē        (Buzogrykore)   ō        /  1,2  ṁ    /  1     7 ê    7 ô  

 Të renditura me zanore janë dy diakritika konsonantike,  hundore fundore   dhe  fërkuese fundore   (e quajtur   dhe   ).  shënon se  në sanskritisht "ka disa polemika nëse përfaqëson një ndalesë hundore homoorganike ..., një zanore të hunduar, një gjysmëzanore të hunduar, apo të gjitha këto sipas kontekstit".  përfaqëson fërkimin glotal pa zë pas-vokalik , në sanskritisht një alofon të , ose më rrallë , zakonisht në fund të fjalës. Disa tradita të recitimit shtojnë një jehonë të zanores pas frymëmarrjes:    .  konsideron se  së bashku me shkronjat   dhe   për hundoret vellore dhe qiellzore "kryesisht të parashikueshme" të jenë shembuj të "mbivrasjes fonetike në sistem".
 Një tjetër diakritikë është candrabindu /    .   e përshkruan atë si një "formë më të theksuar" të s, "ndonjëherë ... përdoret për të shënuar një hundëzimi të vërtetë [zanore]". Në një gjuhë të re indo-ariane, siç është Hindi, dallimi është formal:  tregon hundëzimin e zanoreve  ndërsa a tregon një hundore homoorganike që paraprin një bashkëtingëllore tjetër:  p.sh.,   " qeshje ",   " Ganges ". Kur një  ka një diakritikë zanore mbi vijën e sipërme, kjo nuk lë vend për goditjen  ("hënë") , e cila shpërndahet në favor të pikës së vetme:    "jam", por   "janë". Disa shkrimtarë dhe daktilografë e heqin fare goditjen e "hënës", duke përdorur vetëm pikën në të gjitha situatat. 
  (   ) (zakonisht e transliteruar me një apostrofë ) është një shenjë pikësimi sanskrite për eliminimin e një zanoreje në sandhi :   ( ←   +   ) ("ky"). Një zanore e gjatë origjinale e humbur nga bashkimi ndonjëherë shënohet me një  të dyfishtë:   ( ←   +   ) "gjithmonë, vetvetja".  Në Hindi,   thotë se "funksioni i tij kryesor është të tregojë se një zanore mbahet në një klithmë ose një britmë":   . Në gjuhët Madhyadeshi si Bhojpuri, Awadhi, Maithili, etj., të cilat kanë "një numër të madh formash foljore që përfundojnë në atë zanore të qenësishme",   përdoret për të shënuar mos eliminimin e fjalës fundore të qenësishme , e cila ndryshe është një konventë drejtshkrimore moderne:   "ulur" kundrejt  
 Bashkëtingëlloret    , dhe   janë specifike për sanskritishten dhe nuk përfshihen në  të gjuhëve të tjera. Tingulli i përfaqësuar nga  ka humbur gjithashtu në gjuhët moderne, dhe shqiptimi i tij tani varion nga  (hindisht) në  (marathi).
  nuk është një fonemë e vërtetë e sanskritishtes, por më tepër një konventë grafike e përfshirë midis zanoreve për të ruajtur simetrinë e çifteve të shkronjave të shkurtra-gjata. 
 Ka formime jo të rregullta të  ,   dhe   .
 Ka edhe dy zanore të tjera në Marathi,   , që përfaqësojnë përkatësisht [  ], të ngjashme me shqiptimin RP në anglisht të  në act, dhe [  ], të ngjashme me shqiptimin RP të  në cot . Këto zanore përdoren ndonjëherë edhe në Hindi, si në   ("dollar").  Tejçimi IAST nuk është i përcaktuar. Në ISO 15919, tejçimi është përkatësisht ê dhe ô .

 Bashkëtingëlloret 
Tabela më poshtë tregon shkronjat bashkëtingëllore (në kombinim me zanoren e qenësishme  ) dhe renditjen e tyre. Në të djathtë të shkronjës Devanāgarī tregohet tejçimi në shkrimin latin duke përdorur Alfabetin Ndërkombëtar të Tejçimit Sanskrit  dhe vlerën fonetike ( IPA ) në gjuhën Hindi .  
Fonetika→(Mbyllore)(Hundore)(Përafruese)/(Fërkuese)Zëshmëria →Aspiration →(Vellore)(Qiellzore)(Retrofleks)(Dhëmbore)(Buzore)(Buzodhëmbore)

 Për më tepër,   ( IPA :  ose  ), alofon lateral ndërvokalik i ndalesës retrofleks të zërit në sanskritishten Vedike, e cila është një fonemë në gjuhë të tilla si Marathi, Konkani, Garhwali dhe Raxhastani . 

 Përtej grupit sanskritik, forma të reja janë formuluar rrallë.   ofron një shpjegim si më poshtë: "Në çdo rast, sipas disave, të gjithë tingujt e mundshëm tashmë ishin përshkruar dhe parashikuar në këtë sistem, pasi sanskritishtja ishte gjuha origjinale dhe e përsosur. Prandaj ishte e vështirë të siguroheshin apo edhe të konceptoheshin tinguj të tjerë, të panjohur për fonetikën e sanskritishtes”. Aty ku huazimet dhe zhvillimet e brendshme në mënyrë të pashmangshme u grumbulluan dhe lindën në gjuhët e reja indo-ariane, ato janë injoruar me shkrim, ose janë trajtuar me mjete të tilla si diakritikat dhe ligaturat (të injoruara në recitim).
 Diakritika më në pah ka qenë pika e nënshkrimit (subscript) (  )  . Hindi e përdor atë për tingujt persë, arabë dhe anglezë   /q/,   /x/,   /ɣ/,   /z/,   /ʒ/, dhe   /f/, dhe për zhvillimet alofonike   /ɽ/ dhe    .  (Edhe  ḻa  mund të ekzistojë gjithashtu, por nuk përdoret në Hindi. )
 Implozivët Sindhi dhe Saraiki janë  akomoduar me një linjë të bashkangjitur më poshtë:    ,  ,   .
 Tingullorët e aspiruar mund të përfaqësohen si lidhje/ ligatura me   :  ,  ,  ,  ,  ,  ,   .
   vëren Marwarin që përdor  për   (ndërsa  përfaqëson  ).

Për një listë të të gjitha 297 (33×9) rrokjeve të mundshme zanore sanskrite bashkëtingëllore-zanore të shkurtra, shihni  .

 Diakritikat e zanoreve 
qendër|parapamje|Diakritikat e zanoreve në 
Tabela: Bashkëtingëlloret me diakritika zanoresh. Zanoret në formën e tyre të pavarur në krye dhe në formën e tyre përkatëse të varur (shenja zanore) e kombinuar me bashkëtingëlloren ' k ' në fund. ' ka ' është pa ndonjë shenjë zanore të shtuar, ku zanorja ' a ' është e qenësishme .
a ā ê ô i ī u ū e ē ai o ō au r̥ r̥̄ l̥ l̥̄ ṁ ḥ अ आ ॲ ऑ इ ई उ ऊ ऎ ए ऐ ऒ ओ औ ऋ ॠ ऌ ॡ अं अः ka kā kê kô ki ki ku kū ke kē kai ko kō kau kr̥ kr̥̄ kl̥ kl̥̄ kaṁ kaḥ k क का कॅ कॉ कि की कु कू कॆ के कै कॊ को कौ कृ कॄ कॢ कॣ कं कः क्
Një zanore kombinohet me një bashkëtingëllore për të krijuar formën diakritike. Për shembull, zanorja  (  ) kombinohet me bashkëtingëlloren  (  ) për të formuar shkronjën rrokëshe  ( kā ), me halantën (shenjë anulimi) të hequr dhe një shenjë zanore të shtuar e cila tregohet me diakritikë . Zanorja  (  ) kombinohet me bashkëtingëlloren  (  ) për të formuar  ( ka ) me halantën të hequr. Por seria diakritike e     ( , përkatësisht) është pa ndonjë shenjë zanore të shtuar, sepse zanorja  (  ) është e qenësishme.
parapamje|  është një koment mbi Bhagavad Gita, i datuar rreth 1290 CE. Është shkruar në Maratisht duke përdorur shkrimin Devanagari.

 Bashkëtingëlloret e lidhura 
Siç u përmend, bashkëtingëlloret e njëpasnjëshme që nuk kanë një zanore mes tyre mund të bashkohen fizikisht si një bashkëtingëllore lidhëse ose ligaturë . Kur Devanāgarī përdoret për të shkruar gjuhë të tjera përveç sanskritishtes, lidhëzat përdoren kryesisht me fjalë sanskrite dhe fjalë huazimi. Fjalët amtare zakonisht përdorin bashkëtingëlloren bazë dhe folësit vendas dinë ta mbytin zanoren kur është e zakonshme ta bëjnë këtë. Për shembull, fjala indiane  shkruhet  (  ).  Qeverisja e këtyre grupimeve varion nga rregullat gjerësisht deri ngushtësisht të zbatueshme, me përjashtime të veçanta. Ndërsa është i standardizuar në pjesën më të madhe, ka disa variacione në grupim, nga të cilat Unicode i përdorur në këtë faqe është vetëm një skemë. Më poshtë janë një sërë rregullash:
alt=Complete made by CB|parapamje|Të gjitha format e 

 24 nga 36 bashkëtingëlloret përmbajnë një shtyllë vertikale djathtas (  ,     etj. ). Si fragmente/anëtarë të parë ose të mesëm të një klastëri , ata e humbin atë shtyllë.  + =  ,  +  =  ,  +  =   . Në Unicode, si në Hindi, këto bashkëtingëllore pa rrënjët e tyre vertikale quhen "gjysmë forma".    shfaqet si një fragment i ndryshëm, i thjeshtë në formë shiriti që paraprin        ,  , duke bërë që këta anëtarë të dytë të zhvendosen poshtë dhe të zvogëlohen në madhësi. Kështu  ,  ,    ,  , dhe   .
  (ra) si anëtar i parë merr formën e një vize të lakuar lart mbi karakterin fundor ose diakritikën  të tij. p.sh.  ,  ,  ,   . Si anëtar i fundit me        ,    , është dy rreshta së bashku poshtë karakterit të drejtuar nga poshtë. Kështu  ,  ,  ,  ,  ,   . Diku tjetër si pjesë e fundit është një vijë diagonale që shtrihet majtas dhe poshtë. p.sh.  . Në kombinim me   zhvendoset lart për të bërë lidhëzën   .
 Si anëtarë të parë, karakteret e mbetura nuk kanë shtylla vertikale si p.sh.   dhe   mund të ketë anëtarin e tyre të dytë, të reduktuar në përmasa dhe pa goditje horizontale, të vendosur poshtë.    , dhe   shkurtojnë grepat e tyre të djathta dhe i bashkojnë ato drejtpërdrejt me anëtarin vijues.
 Lidhëzat për  dhe  nuk rrjedhin qartë nga shkronjat që përbëjnë përbërësit e tyre. Lidhëza për  është  (  +  ) dhe për  është  (  +  ).

 Numrat 
+ Shifrat e Devanagarit           0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

 Referime 

Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit