Gjuha e vjetër ocitane

Category:Languages with ISO 639-2 code
Category:Language articles with unreferenced extinction date
Ocitanishtja e Vjetër ( Ocitane moderne: occitan ancian  , Katalanisht: occita antic), i quajtur gjithashtu provençale e vjetër, ishte forma më e hershme e gjuhëve oksitano-romane, siç dëshmohet në shkrimet që datojnë nga shekulli i tetë deri në shekullin e katërmbëdhjetë.   Ocitanishtja e vjetër në përgjithësi përfshin ocitanishten e hershme dhe të vjetër. Ocitanishtja e mesme ndonjëherë përfshihet në ocitanishten e vjetër, ndonjëherë në oksitanishten moderne.  Meqënëse termi  u shfaq rreth vitit 1300, Smith and Bergin, Old Provençal Primer, p. 2 Oksitanishtja e Vjetër përmendet si "Romane" (oksitanisht:  ) ose "provençal" (oksitanisht: ) në tekstet mesjetare.

 Historia 
parapamje| Gjuhët galo-romane .1. Kufijtë aktualë të gjuhës oksitane

2. Kufijtë e mëparshëm të gjuhës oksitane para shekullit të 13-të.
Ndër regjistrimet më të hershme të Ocitanishtes janë Tomida femina, Boecis dhe Cançó de Santa Fe . Ocitanishtja e vjetër, gjuha e përdorur nga trubadurët, ishte gjuha e parë romane me një trup letrar dhe pati një ndikim të madh në zhvillimin e poezisë lirike në gjuhët e tjera evropiane. Ndërpika ishte një tipar i drejtshkrimit të saj dhe mbijeton sot në katalanisht dhe në gaskon .

Gjuha zyrtare e principatës sovrane të Viskontesë të Béarnit ishte dialekti popullor vendor Bearnès i Ocitanishtes së Vjetër. Ishte gjuha e folur e gjykatave dhe e biznesit dhe ishte gjuha e shkruar e së drejtës zakonore. Megjithëse gjuhët popullore preferoheshin gjithnjë e më shumë ndaj latinishtes në Evropën Perëndimore gjatë mesjetës së vonë, statusi i ocitanishtes në Béarn ishte i pazakontë sepse përdorimi i saj kërkohej me ligj: "avokatët do të hartojnë peticionet dhe lutjet e tyre në gjuhën popullore të vendit të tanishëm, si në të folur ashtu edhe në të shkruar”. Paul Cohen, "Linguistic Politics on the Periphery: Louis XIII, Béarn, and the Making of French as an Official Language in Early Modern France", When Languages Collide: Perspectives on Language Conflict, Language Competition, and Language Coexistence (Ohio State University Press, 2003), pp. 165–200.

Katalonishtja e vjetër dhe oksitanishtja e vjetër ndryshuan midis shekujve 11 dhe 14. Riquer, Martí de, Història de la Literatura Catalana, vol. 1. Barcelona: Edicions Ariel, 1964 Katalanishtja nuk iu nënshtrua kurrë kalimit nga  në  ose zhvendosjes nga  në  (përveç rrokjeve të patheksuara në disa dialekte) dhe kështu kishte ndryshuar fonologjikisht përpara se ato ndryshime të preknin oksitanishten e vjetër.

 Fonologjia 
Ocitanishtja e vjetër ndryshoi dhe evoluoi disi gjatë historisë së saj, por sistemi bazë i zërit mund të përmblidhet si më poshtë: The charts are based on phonologies given in Paden, William D., An Introduction to Old Occitan, New York 1998

 Bashkëtingëlloret 
+Old Occitan consonantsBuzoreDhëmbore/alveolarePasalveolare/qiellzoreVelloreHundorePlozive         Fërkuese      Jofërkuese      AnësoreTrillTap
Shënime:

  e shkruar besohet se ka përfaqësuar jofërkuesen , por meqenëse drejtshkrimi shpesh e këmben me , mund të ketë përfaqësuar edhe [k] në disa raste.
   fjalë-përfundimtare ndonjëherë mund të përfaqësojë , si në gaug "gëzimi" (i shkruar gjithashtu gauch ).
  ndërzërore mund të përfaqësojë ose  ose  .
  e shkruar mund të përfaqësojë ose  ose  .

 Zanoret 

 Monophthongs 
 Ballore Qendrore Prapëse E mbyllur    Mesore e mbyllur  (  ) Mesore e hapur ɛ ɔ E hapur a

 /u/ origjinale përparoi në /y/. Koha kur ndodhur kjo është e paqartë: disa studiues sugjerojnë shekullin e dhjetë ose të njëmbëdhjetë, ndërsa të tjerë favorizojnë shekullin e trembëdhjetë. Sido që të jetë, /o/ origjinale u ngrit më pas në pozicionin e zbrazur, duke u bërë /u/. Të dyja fonemat ruajtën drejtshkrimin e tyre origjinal (⟨u⟩ për /y/, ⟨u⟩ për /o/), megjithëse në shekullin e katërmbëdhjetë drejtshkrimi ⟨ou⟩ u paraqit për /u/ nën ndikimin francez. Paden 1998: 100–102
 Zanoret mesore të hapura  dhe  diftongohen në pozicion të theksuar kur ndiqen nga një gjysmëzanore dhe në mënyrë sporadike gjetkë, por ruajtën vlerën e tyre si fonema të veçanta zanoresh me çifte minimale si pèl /pɛl/ "lëkurë" dhe pel /pel / "flokë". 

 Diftongje dhe treftongje 
+Diftonget dhe treftongjet e vjetra oksitane IPA Shembull Kuptimi duke rënë  paire babai  autre të tjera  conoiser të dish  dous e ëmbël  pois pastaj  mou ajo lëviz  vei unë shoh  beure për të pirë  seis gjashtë  breu i shkurtër  cuid Unë besoj  estiu vera në rritje  miels më mirë  cuelh ai merr  cuolh ai merr triftongjetstresi bie gjithmonë në zanoren e mesme  lieis saj  ieu unë  nuoit natë  pueis pastaj  uou vezë  bueu kau

 Grafika 
Ocitanishtja e vjetër është një gjuhë jo e standardizuar për sa i përket drejtshkrimit të saj, që do të thotë se shenja të ndryshme grafike mund të përfaqësojnë një tingull dhe anasjelltas. Për shembull:

 , , ose  për [ʎ];
 , ose  për [s];
 , ose  për [z];
  fjalë-fundore ose  për [tʃ]

 Morfologjia 
Disa karakteristika të dukshme të Ocitanishtes të Vjetër:

 Ajo kishte një sistem me dy rasa ( emërore dhe oblike ), si në frëngjishten e vjetër, me obliken që rrjedh nga rasa kallëzore latine . Kategoritë lakuese ishin gjithashtu të ngjashme me ato të frëngjishtes së vjetër; për shembull, emrat latinë të lakimit të tretë me zhvendosje theksi midis emërores dhe kallëzores mbaheshin në oksitanishten e vjetër vetëm në emrat që u referoheshin njerëzve.
 Kishte dy kohë të dallueshme kushtore: një "kushtore e parë", e ngjashme me kohën e kushtëzuar në gjuhën tjetër romane dhe një "kushtore e dytë", që rrjedh nga koha treguese latine më se e kryer. Kushtëzimi i dytë është i lidhur me më se të kryerën letrar në portugalisht, lidhoren e pakryer -ra në spanjisht, pararendësin e dytë të frëngjishtes së vjetër shumë të hershme ( Sekuenca e Shën Eulalia ) dhe ndoshta  e ardhmja e kryer në Gaskonishten moderne.



 Leximi më tej 

 Frede Jensen. The Syntax of Mesieval Occitan, 2nd edn. De Gruyter, 2015 (botim i parë. Tübingen: Niemeyer, 1986). Beihefte zur Zeitschrift für romanische Philologie 208. 978-3-484-52208-4.
 Përkthimi frëngjisht: Frede Jensen. Syntaxe de l'ancien occitan . Tübingen: Niemeyer, 1994.
 William D. Paden. Një hyrje në Oksitanin e Vjetër . Shoqata e Gjuhëve Moderne të Amerikës, 1998.  .
 2-86781-275-5 
 Povl Skårup. Morphologie élémentaire de l'ancien occitan . Museum Tusculanum Press, 1997, 
 Nathaniel B. Smith & Thomas Goddard Bergin . Një abetare e vjetër provansale . Garland, 1984, 
 Kathrin Kraller. Sprachgeschichte als Kommunikationsgeschichte: Volkssprachliche Notarurkunden des Mittelalters in ihren Kontexten. Mit einer Analyze der okzitanischen Urkundensprache und der Graphie . Universität Regensburg, 2019, 
Kategoria:Gjuhë romane