Pyrénées-Orientales

Category:Articles with short description
Category:Short description is different from Wikidata
Category:Pages using infobox settlement with bad settlement type

Pyrenees-Orientales (  ; Katalanisht: Pirineus Orientals   [piɾiˈnɛwz uɾiənˈtals] ; Ocitanisht: Pirenèus Orientals   [piɾeˈnɛwz uɾjenˈtals] ; lit. ' Pirenejtë Lindorë ' ), i njohur gjithashtu si Katalonia Veriore,    është një departament i rajonit të Ocitanisë, Franca Jugore, ngjitur me kufirin verior spanjoll dhe Detin Mesdhe . Ai gjithashtu rrethon enklavën e vogël spanjolle të Llívias, dhe kështu ka dy kufij të dallueshëm me Spanjën. Në vitin 2019, ai kishte një popullsi prej 479,979. Populations légales 2019: 66 Pyrénées-Orientales, INSEE Disa pjesë të Pirenejve Orientalë (si Cerdagne) janë pjesë e Gadishullit Iberik . Ai është emërtuar pas vargmalit malor të Pirenejve .

 Historia 
Përpara Traktatit të Pirenejve në vitin 1659, pjesa më e madhe e departamentit aktual ishte pjesë e ish- Principatës së Katalonjës, brenda Kurorës së Aragonit, pra pjesë e Mbretërisë së Spanjës, kështu që pjesa më e madhe e tij ka qenë historikisht katalanisht-folëse dhe ende disa njerëz i referohen si Katalonja Veriore .

Departamenti modern u krijua herët gjatë Revolucionit Francez më 9 shkurt 1790 me emrin Roussillon, gjithashtu emri i provincës para-revolucionare të Roussillonit, së cilës i korrespondon pothuajse saktësisht, megjithëse departamenti përfshin gjithashtu Fenouillèdes, një pjesë të vogël territori, që më parë kishte qenë në skajin jugor të Languedoc . Prandaj, emri ndryshoi më 26 shkurt 1790, në Pirenejtë Orientalë. 

E pushtuar nga Spanja në prill 1793, zona u rimor trembëdhjetë muaj më vonë gjatë Luftës së Roussillonit .

Gjatë shekullit të XIX-të, Pirenejtë Orientalë rezultoi një nga departamentet më të qëndrueshme republikane në Francë. Intelektuali dhe politikani republikan François Arago, i cili, gjatë muajve të parë të Republikës së Dytë jetëshkurtër në 1848, ishte për një kohë të shkurtër de fakto Kryetar i shtetit, erdhi nga Estagel në lindje të departamentit.

 Gjeografia 
majtas|parapamje| Kulla e energjisë diellore Themis
Pirenejtëm Orientalë ka një sipërfaqe prej 4,115 km 2 . Ai përbëhet nga tre lugina lumenjsh në vargmalin e Pirenejve - nga veriu në jug, ato të Agly, Têt dhe Tech - dhe Rrafshina lindore e Roussillonit në të cilën ata konvergojnë. Pjesa më e madhe e popullsisë dhe e prodhimit bujqësor janë të përqendruara në fushë, me vetëm 30% të sipërfaqes. Ekziston një rezervuar uji në Lac de Matemale . Ekziston edhe një liqen, Casteilla .

Lugina e sipërme e Têt përfshin 1/3 më perëndimore të departamentit, me pak më shumë se një të dhjetën e popullsisë së përgjithshme. Në jug-lindje, lugina Tech dhe Cote Vermeille përmbajnë rreth 100,000 banorë. Pellgu Agly në veri-lindje ka shumë të përbashkëta me zonat fqinje të Audës. Llívia është një qytet i Cerdanyas, provinca e Gironës, Katalonia, Spanjë, që formon një enklavë spanjolle të rrethuar nga territori francez.

 Qytetet kryesore 
Komuna më e populluar është Perpignan, prefektura, shtëpia e rreth një të katërtës së banorëve të Pyrenees-Orientales. Që nga viti 2019, ka 7 komuna me më shumë se 10,000 banorë: Populations légales 2019: 66 Pyrénées-Orientales, INSEE
Komuna Popullsia (2019) Perpignan 119,344 Canet-en-Roussillon 12,284 Saint-Estève 11,719 Saint-Cyprien 11,040 Cabestany 10,301 Argelès-sur-Mer 10,260 Saint-Laurent-de-la-Salanque 10,071

 Ekonomia 
Pyrenees-Orientales është një zonë e prodhimit të verës dhe një destinacion turistik.

 Demografia 
Zhvillimi i popullsisë që nga viti 1793:Frëngjishtja flitet pothuajse nga e gjithë popullsia. Gjuhët e pakicave në rajon janë katalanishtja dhe ocitanishtja, të cilat mes tyre vlerësohet se fliten nga 34% e popullsisë dhe kuptohen nga një shtesë prej 21%.

Më 10 dhjetor 2007, Këshilli Departamental i Pyrenees-Orientales njohu katalanishten si gjuhë rajonale të departamentit, megjithëse sipas Kushtetutës frëngjishtja është ende gjuha e vetme zyrtare në Francë. 

Zona tradicionalisht është e ndarë në komarqe, nga të cilat pesë ( Serdanja Franceze, Capcir, Conflent, Roussillon dhe Vallespir ) flasin historikisht katalanisht dhe një ( Fenouillèdes ) është historikisht ocitane. Pesë komarket që flisnin katalanisht ishin historikisht pjesë e Mbretërisë së Majorkës .

 Kuzhina 
Kuzhina e Pyrenees-Orientales rrjedh natyrshëm nga prania historike katalane në zonë, Elizabeth Zadora-Rio, Vilarnau en Roussillon (Pyrénées Orientales, France) / In  kështu që pjatat si paella,  karagolët a la llauna dhe calçots janë të përhapura në restorante, veçanërisht në data të rëndësishme si shenjtorët e ndryshëm, ditë festash dhe festivale kulturore. 

Zona është e famshme për verën e saj me varietetet e rrushit të kuq kryesisht të rritura në të gjithë departamentin, specialitete rajonale si muscat de Rivesaltes dhe Banyuls shiten kudo në departament.

Gjeografia e zonës çon në një ndarje të veçantë në kuzhinën e PO. Zona malore në jug ka gatime që përdorin përbërës që rriten natyrshëm atje, produkte si ullinj dhe djathë dhie .

Peshqit janë gjithashtu shumë të popullarizuar në rajon me Collioure që është i famshëm për açugat e tij, megjithëse peshkimi ka rënë për shkak të reduktimit të përgjithshëm të stokut të peshkut në detin Mesdhe.

 Kultura 
Vendet me interes përfshijnë:

 Banyuls-sur-Mer, i famshëm për verën e tij Banyuls me bazë Grenache, vendlindja e Aristide Maillol .
 Céret, i konsideruar si një nga vendlindjet e kubizmit, mban disa muze, ndër të cilët Musée d'Art Moderne .
 Collioure, konsiderohet si një nga vendet e famshme të fauizmit .
 Força Réal, kështjellë e rrënuar në majë mali.
 Prades, vendi i Universitetit Veror Katalanas ( Universitat Catalana d'Estiu ).
 Prats de Mollo, kështjellë e rëndësishme mbrojtëse e shekullit të XVII-të me pamje nga jugu në Pirenejtë.
 Salses, kështjellë e rëndësishme mbrojtëse e shekullit të 16-të, në kufirin e hershëm me Spanjën .

Pirenejtë Orientalë ka dy skuadra sportive të shquara: USA Perpignan (unioni i rugbit) dhe Catalans Dragons (liga e rugbit).

 Referime 

Kategoria:Departamentet e Oksitania

Kategoria:Koordinatat në Wikidata
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara