Debati mes të rinjve dhe të vjetërve në vitet ’30-të

__NOINDEX__

 Rrethanat 
Në mesin e viteve 30 të shekullit të 20-të, në shoqërinë shqiptare do të merrtë udhë një debat publik i ashpër - ai midis “të vjetërve” dhe “të rinjve”.  Duhet thënë se ky debat ishte tërësor dhe rrokte problematikat më jetike për kombin shqiptar në ato vite. Ai ka shërbyer si katalizator për transformime dhe zhvillime mjaft të rëndësishme në vend, duke kryer në një farë mase rolin e debatit pozitë-opozitë në shoqëritë pluraliste multipartiake. Zogu e lejoi një debat të tillë politik e madje edhe ideologjik, sa kohë që ai nuk e rrezikonte atë personalisht. Të dyja grupimet, kur binte fjala për Mbretin, e pranonin atë si një gjyqtar absolut të pakundërshtueshëm.
Në një koincidencë kuptimplotë, dy grupimet dukej sikur përfaqësonin secili njërën nga dy gjysmat që formësonin njësinë botkuptimore të Ahmet Zogut. Grupimi i të rinjve përmblidhte idhtarët e të ashtuquajturit “oksidentalizëm”, ndërsa grupimi i të vjetërve përbëhej nga idhtarët e orientalizmit. Beteja e heshtur dilematike që zhvillohej ditenatë brenda trurit meditativ të personazhit Zog, pak a shumë shfaqej e bujshme në debatin “të vjetër – të rinj”. Ai i pranonte të dy grupimet, me të gjitha të mirat dhe të këqijat e tyre, sepse i ndjente si dy gjysmat e veta. Në të kundërt, ai s’do ta kishte fare të vështirë të shtypte çfarëdolloj grupimi që e tejkalonte apo e rivalizonte njësinë e tij.
Grupimi i të vjetërve përfaqësohej nga bejlerë, bajraktarë, ish funksionarë osmanë apo anëtarë të parazgjedhur të parlamentit, që u pëlqente të vetëquheshin si “baballarë të kombit” apo “etër të pavarësisë shqiptare”. Natyrisht nuk mungonin mes tyre njerëz me kontribute të shquara për pavarësinë apo stabilizimin e vendit, burokratë të zotë apo gazetarë të talentuar. Por për fat të keq, i gjithë ky grupim ishte shndërruar në një forcë konservatore dhe frenuese për kohën.  Nën petkun e ruajtjes së traditave dhe në këmbim të veprës apo bëmave të tyre patriotike, ata luftonin të ruanin rendin e tyre të favoreve, pronave, bajraqeve, posteve, shpërblimeve, duke kundërshtuar herë fshehurazi dhe herë hapur çdo lloj reforme për demokratizimin e pushtetit dhe për hapjen e vendit drejt vlerave të shoqërisë evropiane. Ata  kishin përvetësuar në mënyrë perfekte të gjithë kodin e sjelljes dhe servilizmit oriental, dhe nuk linin rast pa mikluar sedrën e mbretit me besnikërinë e tyre të shtirur, me lajka dhe dhurata pa fund. Përfaqësuesit më të njohur të këtij grupimi ishin Fejzi Alizoti, Hiqmet Delvina, Teki Selenica, Musa Juka, Fiqiri Rusi, Hafëz Xhemali, etj. Të vjetrit kishin si tribunë të tyren gazetën “Besa”, dhe nga ky fakt ata shpesh i quajnë me emrin “besaxhinj”. Zogun e tërhiqte mjedisi i tyre, dhe ndihej mbi ta si një pasha i vërtetë, gjë që përmbushte tekat dhe ambicjet e gjysmës së vet orientale.
Grupimi i të rinjve nga ana tjetër përfaqësohej nga intelektualë, gazetarë, politologë, njerëz të dijes, teknicienë të shkolluar, etj., që dalloheshin për mentalitet dhe prirje të dukshme perëndimore. Ata paraqiten si njerëz vizionarë, me një tjetër përmbajtje cilësore të ndjenjës kombëtare, me ide dhe energji të reja, me tjetër këndvështrim të gjërave. Me pasion dhe idealizëm ata ishin përfshirë në debatin për problemet ekzistuese duke u vënë në kërkim të alternativave më të mira për vendin. Oferta e tyre në thelb përputhej me modelin perëndimor të jetesës dhe qeverisjes. Zogun e tërhiqte edhe ky mjedis, dhe, megjithë pasigurinë, ndihej mbi ta si një mbret europian, gjë që përmbushte dëshirën dhe aspiratat e gjysmës së tij oksidentale.
Duke u vënë në kërkim të arsyeve të prapambetjes së madhe të vendit, “të rinjtë” konkludonin se një nga shkaqet më serioze kishte të bënte me drejtimin e vendit nga “të vjetrit”, që sipas tyre ishin njerëz “turkoshakë e orientalë”, “...që s’kanë kuptim të qartë për qytetërimin evropian, që nuk shohin se, më në fund, pa disa parime morale të shëndosha s’mund të vejë përpara një shoqëri njerëzish, që janë egoistë dhe mendojnë se barku i tyre është gjëja më me rëndësi në botë, që e duan Shqipërinë si një farë Afganistani, me klasa, me korrupsione, me servilizma; ...që  janë të mbrapshtë, prapanikë dhe injorantë, që ndihen të huaj në gjithë ç’ka të bukur e të ndritur OKSIDENTI i plotfuqishëm...”   Në debatin  me “të vjetrit”, “të rinjtë” bënin të qartë se lufta e tyre nuk ishte kundër të vjetërve si të moshuar, as nuk frymëzohej nga inate personale. “Nuk janë pra dy kalendarë që janë në luftë njeni me tjetrin, por dy mentalitete. Nuk asht këtu çështje kërthizet, por çështje trush...”    
Mes të rinjve gjejmë idhtarë të rrymave dhe mendimeve të ndryshme filozofike e ideologjike. Një pjesë e tyre, si Nebil Cika, Ismet Toto, Ernest Koliqi, etj. shpalosin idenë e vendosjes në vend të “diktaturës së ndritur”, e cila shihet si një formë regjimi që harmonizon dhe vë në veprim të gjitha fuqitë latente të kombit, që krijon ndër masat ndërgjegjen kombëtare dhe ndjenjën e disiplinës, që krijon një vullnet shqiptar, që zhduk rakitizmën trupore dhe mendore të trashëguar nga Orienti, që krijon me pak fjalë Shqiptarin e ri të shekullit të njëzetë.   Në fakt termi “diktaturë e ndritur” përdorej dendur në atë kohë për të emërtuar regjimet fashiste të Duçes dhe Hitlerit, dhe dukej qartë se këto regjime shiheshin me simpati për efektivitetin që kishin për momentin në vendet respektive. Por të tjerë përfaqësues të të rinjve, si Timo Dilo me gazetën e tij “Vatra” do të polemizojnë dhe kundërshtojnë ashpër idenë e “diktaturës së ndritur”, duke mbështetur më shumë një regjim demokratik parlamentar, pa elementë të dhunës autoritariste. Përveç këtyre, në disa gazeta të majta, si “ABC” apo “Bota e Re” propogandohej i ashtuquajturi “rend i ri demokratik” si dhe ide të tjera të frymëzuara nga ideologjia komuniste.   

 Forcat pjesëmarrëse 

 Fushëbeteja 

 Betejat 

 Viktimat 

 Krimet e luftës 

 Pasojat 

 Trashëgimia historike 

 Ndikimi artistik e kulturor 

 Shikoni dhe 
Zguri, Rrapo, Qeveria liberale e Mehdi Frashërit, Tiranë, 2008

Gazeta “Arbënia”, 12 shkurt 1936, nr. 183, f. 1.  

Gazeta “Arbënia”, 13 shkurt 1936, nr. 184, f. 1

Gazeta  “Arbënia”, 6 maj 1936, nr. 252, f. 1  

Bashkim Gjergji, Revistat kulturore në rrjedhën e viteve ’30-të, Tiranë: Afërdita & Panteon, f. 18

 Referimet