Arpitanisht

Franko-Provansale (gjithashtu frankoprovençalisht, patois ose arpitanisht )  është një gjuhë brenda degës galo-romane e folur në Francën lindore-qendrore, Zvicrën perëndimore dhe Italinë veriperëndimore.

Gjuha arpitane ka disa dialekte të dallueshme dhe është e ndarë nga, por e lidhur ngushtë me dialektet fqinje romane ( gjuhët e oïl dhe gjuhët e oc, në Francë, si dhe reto-romane në Zvicër dhe Itali). 

Edhe duke numëruar të gjitha dialektet e saj të veçanta së bashku, numri i folësve arpitanë ka rënë ndjeshëm dhe në mënyrë të vazhdueshme.  Sipas UNESCO-s, franko-provansale ishte tashmë në 1995 një "gjuhë potencialisht e rrezikuar" në Itali dhe një " gjuhë e rrezikuar " në Zvicër dhe Francë. Etnologu e klasifikon atë si "gati të zhdukur".

Emërtimi franko-provansal (Arpitanisht:  ; Frëngjisht: francoprovençal ;    ) daton në shekullin e 19-të. Në fund të shekullit të 20-të, u propozua që gjuhës ti referohej me neologjizmin Arpitan (Franko-Provensalisht:  ;    ), dhe zona e saj si Arpitania .  Përdorimi i të dy neologjizmave mbetet shumë i kufizuar, me shumicën e akademikëve që përdorin formën tradicionale (shpesh të shkruar pa vizë: frankoprovensale ), ndërsa folësit e gjuhëve i referohen pothuajse ekskluzivisht si patois ose nën emrat e dialekteve të tij të veçanta ( Savoyard, Lyonnais, Gaga në Saint-Étienne, etj. ). 

E folur më parë në të gjithë Dukatin e Savojës, arpitanishtja sot flitet kryesisht në Luginën e Aostës si gjuhë amtare nga të gjitha grupmoshat.  Të gjitha zonat e mbetura të rajonit të gjuhës franko-provensale tregojnë praktikë të kufizuar në grupmoshat më të larta, me përjashtim të Evolène dhe zonave të tjera rurale të Zvicrës frëngjishtfolëse . Historikisht flitej edhe në luginat alpine rreth Torinos dhe në dy qytete të izoluara ( Faeto dhe Celle di San Vito ) në Pulia . 

 Shpërndarja gjeografike 
djathtas|parapamje|400x400px| Harta e zonës gjuhësore me emrat standardë të vendeve dhe ndarjet moderne politike.

 Statusi aktual 
Lugina e Aostës është i vetmi rajon i Arpitanisë ku kjo gjuhë ende flitet gjerësisht nga të gjitha grupmoshat e popullsisë. Që nga viti 1948, disa ngjarje janë kombinuar për të stabilizuar gjuhën ( dialekti Valdôtain ) në këtë rajon. Kushtetuta e Italisë u ndryshua  për të ndryshuar statusin e ish-provincës në një rajon autonom. Kjo i jep Luginës së Aostës fuqi të veçanta për të marrë vendimet e veta për disa çështje. Kjo rezultoi në rritje në ekonominë e rajonit dhe popullsia u rrit nga viti 1951 në 1991, duke përmirësuar perspektivat afatgjata. Banorët u inkurajuan të qëndronin në rajon dhe ata punuan për të vazhduar traditat e vjetra.

Gjuha u mbrojt në mënyrë eksplicite nga një dekret presidencial italian i vitit 1991 Italian presidential decree: Decreto presidenziale della Repubblica del 20 novembre 1991, "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche", Articolo 2. dhe një ligj kombëtar i miratuar në 1999.  Më tej, një ligj rajonal  i miratuar nga qeveria në Aosta kërkon që edukatorët të promovojnë njohuritë e gjuhës dhe kulturës arpitane në kurrikulën shkollore. Disa grupe kulturore, biblioteka dhe kompani teatrore po nxisin një ndjenjë krenarie etnike me përdorimin e tyre aktiv të dialektit Valdôtain gjithashtu (EUROPA, 2005).

Zvicra nuk e njeh gjuhën romande (të mos ngatërrohet me romanishten ) si një nga gjuhët e saj zyrtare . Folësit jetojnë në kantonet perëndimore ku mbizotëron frëngjishtja zvicerane ; ata bisedojnë në dialekte kryesisht si gjuhë e dytë. Përdorimi në jetën e përditshme bujqësore po zhduket me shpejtësi. Megjithatë, në disa vende të izoluara rënia është dukshëm më pak e pjerrët. Ky është rasti më i dukshëm për dialektin Evolène . 

Gjuha arpitane ka pasur një rënie të shpejtë në Francë. Gjuha zyrtare e Republikës Franceze është caktuar frëngjishtja (neni 2 i Kushtetutës së Francës ). Qeveria franceze njeh zyrtarisht franko-provensalishten si një nga " gjuhët e Francës ",  por kushtetuta e saj e ndalon atë të ratifikojë Kartën Evropiane të 1992 për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave (ECRML) që do të garantonte disa të drejta për folësit e gjuhëve të pakicave. Kjo gjuhë nuk ka pothuajse asnjë mbështetje politike në Francë dhe shoqërohet me status shoqëror përgjithësisht të ulët. Kjo situatë prek shumicën e gjuhëve rajonale që përbëjnë pasurinë gjuhësore të Francës. Folësit e gjuhëve rajonale po plaken dhe jetojnë kryesisht në zonat rurale.

 Tipologjia dhe sintaksa 

 Arpitanishtja është një gjuhë sintetike, siç janë oksitanishtja dhe italishtja . Shumica e foljeve kanë mbaresa të ndryshme për personin, numrin dhe kohët, duke e bërë përdorimin e përemrit zgjedhor; kështu, dy funksione gramatikore janë të lidhura së bashku. Sidoqoftë, forma e foljes në vetën e dytë njëjës kërkon rregullisht një përemër të përshtatshëm për dallim.
 Renditja standarde e fjalëve për franko-provansale është forma kryefjalë-kallëzues-kundrinor (SVO) në një fjali shpallëse, për shembull: Vos côsâds anglès. ("Ti flet anglisht."), përveç rasteve kur objekti është përemër, në të cilin rast rendi i fjalëve është kryefjalë–kundrinor–kallëzues (SOV). Forma kallëzues-kryefjalë-kundrinor (VSO) është renditja standarde e fjalëve për një fjali pyetëse, për shembull: Côsâds-vos anglès ? ("A flisni anglisht?" )

 Fonologjia 
Bashkëtingëlloret dhe tingujt e zanoreve në arpitanisht:

 Zanoret 
 E parme Qendrore E pasme E mbyllur    E mbyllur-mesore    Mesore  E Hapur-mesore    E Hapur  

 Realizimet fonetike të , mund të dëgjohen shpesh si , si dhe  në formë të shkurtër kur i paraprijnë a  ose a  .
 Tingujt  janë kryesisht fonemikë në dialektet e Savojës, Val d'Aosta dhe Lion.   

+Zanoret hundore Përpara Mbrapa E mbyllur   Mesore   E Hapur 

 Bashkëtingëlloret 
 Buzore Dhëmbore / Zgavrore pas- Zgavrore Qiellzore Vellore / Uvulare Ndaluese pa zë     me zë     Jofërkuese pa zë (  ) (  ) me zë (  ) (  ) Fërkuese pa zë   me zë    (  ) Hundore    (  ) Trill   Anësore   E përafërt e thjeshtë  buzore  
ArpitanishtOccitanItalianFrenchSpanishEnglishIPAChenalBRELConflansORBProvençalStandardStandardStandardStandardquancankanquandquand, quoraquandoquandcuandowhentsëcatchicatchikachecaun paucun po'''
|un peu|un poco|a little
|-
|
|tsan|tsan|tsan|champ|tèrra|campo|champ|campo|field
|-
|
|dzoà|djouà|djoua|juè|jòc|gioco|jeu|juego|game
|-
|
|tseuvra|tcheuvra|tseûvra|chiévra|cabra|capra|chèvre|cabra|goat
|-
|
|foille|foille|fòye|fôlye|fuelha|foglia|feuille|hoja|leaf
|-
|
|faille|feuille|feûye|felye|filha|figlia|fille|hija|daughter
|-
|
|fontana|fontan-a|fontana|fontana|fònt|fontana|fontaine|fuente|wellspring
|-
|
|lana|lan-a|lana|lana|lana|lana|laine|lana|wool
|-
|
|silence|silanse|silanse|silence|silenci|silenzio|silence|silencio|silence
|-
|
|repeublecca|repebleucca|repebleûke|rèpublica|republica|repubblica|république|república''republic
Kategoria:Gjuhë sintetike
Kategoria:Gjuhët e Francës
Kategoria:Gjuhët e Zvicrës
Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit