Alofoni

Në fonologji, një alofon (nga greqishtja  , állos, 'tjetër' dhe  , phōnē, 'zë, tingull') është një grup tingujsh të mundshëm të të foluritose fonaose shenja që përdoren për të shqiptuar një fonemë të vetme në një gjuhë të caktuar.

Alofoni specifik i zgjedhur në një situatë të caktuar është shpesh i parashikueshëm nga konteksti fonetik, ku alofone të tilla quhen variante pozicionale, por disa alofone ndodhin në variant të lirë. Zëvendësimi i një tingulli nga një tjetër alofon i së njëjtës fonemë zakonisht nuk ndryshon kuptimin e një fjale, por rezultati mund të tingëllojë jo-vendas ose edhe i pakuptueshëm.

Folësit vendas të një gjuhe të caktuar e perceptojnë një fonemë në gjuhë si një tingull të vetëm dallues dhe janë "të pavetëdijshëm dhe madje të tronditur nga" variacionet alofonike që përdoren për të shqiptuar fonema të vetme.

 Historia e konceptit 
Termi "alofon" u krijua nga Benjamin Lee Whorf rreth vitit 1929. Duke vepruar kështu, ai mendohet se ka vendosur një gur themeli në konsolidimin e teorisë së hershme të fonemave. Termi u popullarizua nga George L. Trager dhe Bernard Bloch në një punim të vitit 1941 mbi fonologjinë angleze dhe vazhdoi të bëhej pjesë e përdorimit standard brenda traditës strukturaliste amerikane.

 Alofonet plotësuese dhe të lira 
Sa herë që të folurit e një përdoruesi vokalizohet për një fonemë të caktuar, ai është paksa i ndryshëm nga thëniet e tjera, madje edhe për të njëjtin folës. Kjo ka çuar në disa debate se sa reale dhe sa universale janë në të vërtetë fonemat (shih fonemën për detaje). Vetëm disa nga ndryshimet janë domethënëse, duke qenë të dallueshme ose të perceptueshme për folësit.

Ekzistojnë dy lloje alofonesh, bazuar në faktin nëse një fonemë duhet të shqiptohet duke përdorur një alofon specifik në një situatë specifike ose nëse folësi ka lirinë për ta zgjedhur alofonin që përdoret.

Nëse një alofon specifik nga një grup alofonesh që korrespondojnë me një fonemë duhet të zgjidhet në një kontekst të caktuar dhe përdorimi i një alofoni tjetër për një fonemë do të shkaktonte konfuzion ose do ta bënte folësin të tingëllojë jo vendas, alofonet thuhet se janë plotësuese. Më pas, alofonet plotësojnë njëri-tjetrin dhe njëri prej tyre nuk përdoret në një situatë ku përdorimi i një tjetri është standard. Për alofonet plotësuese, çdo alofon përdoret në një kontekst fonetik specifik dhe mund të përfshihet në një proces fonologjik.

Në raste të tjera, folësi mund të zgjedhë lirisht nga alofonet e varianteve të lira sipas zakonit ose preferencës personale, por alofonet me variant të lirë zgjidhen ende në kontekstin specifik, jo anasjelltas.

 Alotoni 
Një aloton është një alofon tonik, siç është toni neutral në gjuhën Mandarin standarde.

 Paraqitja e një foneme me një alofon 
Meqenëse fonemat janë abstraksione të tingujve të të folurit, jo të vetë tingujve, ato nuk kanë transkriptim të drejtpërdrejtë fonetik. Kur ato realizohen pa shumë variacione alofonike, përdoret një transkriptim i thjeshtë i gjerë. Megjithatë, kur ka alofone plotësuese të një foneme, alofonia bëhet domethënëse dhe gjërat pastaj bëhen më të ndërlikuara. Shpesh, nëse vetëm një nga alofonet është e thjeshtë për t'u transkriptuar, në kuptimin që nuk kërkon diakritikë, ajo paraqitje zgjidhet për fonemën.

Megjithatë, mund të ketë disa alofone të tilla, ose gjuhëtari mund të preferojë saktësi më të madhe se sa lejon. Në raste të tilla, një konventë e zakonshme është përdorimi i "kushtit diku tjetër" për të vendosur alofonin që qëndron për fonemën. Alofoni "tjetër" është ai që mbetet pasi kushtet për të tjerët përshkruhen me rregulla fonologjike.

 Shiko edhe 

 Alomorfi

 Referime 

 Lidhje të jashtme 

 Fonemat dhe alofonet
Kategoria:Fonetikë
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara
Kategoria:Fonologji