Industria e naftës në Azerbajxhan

parapamje| Fushat e naftës në det të hapur në Azerbajxhan
Industria e naftës në Azerbajxhan prodhon rreth 873,260 fuçi ose 138,837 metra kub naftë dhe 29 miliardë metra kub gaz në vit që nga viti 2013.  Azerbajxhani është një nga vendlindjet e industrisë së naftës në botë

Kompania Shtetërore e Naftës e Republikës së Azerbajxhanit (e njohur si SOCAR ), siguron një burim të rëndësishëm të të ardhurave për qeverinë e Azerbajxhanit. SOCAR është një kompani shtetërore e naftës dhe gazit me seli në Baku, Azerbajxhan . 

 Bumi i parë i naftës 
djathtas|parapamje| Puset e naftës të Nobel Brothers në Balakhani, një periferi e Bakusë.
Në vitin 1871, Ivan Mirzoev, një qytetar armen etnik i cili në atë kohë ishte një monopolist i otkupchina, ndërtoi stacionin e parë të naftës prej druri, i ndjekur nga një tjetër vitin e ardhshëm.   Shpimi u krye në mënyrë primitive me një krah ekuilibri dhe një pompë manuale.
parapamje| Rafineria e naftës në Baku rreth vitit 1912
Ka dëshmi të përdorimit të naftës në tregti që në shekujt III dhe IV. "As far back as 1877 Charles Marvin wrote that there was irrefutable proof that 2500 years ago oil was exported from the Apsheron peninsula, where Baku is located, to Iran, Iraq, India and other countries. This was reported by such well known historians and travelers as
Prisk of Pontus (5th century), Abu-Istakhri (8th century), Ahmed Balazuri (9th century), Masudi (10th century), Marco Polo (13th–14th centuries) and O'Learius (17th century)." AZERBAIJANI OIL: GLIMPSES OF A LONG HISTORY, SABIT BAGIROV Informacion mbi prodhimin e naftës në gadishullin Apsheron mund të gjendet në dorëshkrimet e shumë autorëve arabë dhe persianë .

Paragrafi i mëposhtëm nga rrëfimet e udhëtarit të famshëm Marco Polo "il Milione" besohet të jetë një referencë për naftën e Bakusë: "Afër kufirit të Gjeorgjisë ekziston një burim nga i cili buron një rrjedhë nafte, me një bollëk aq të madh sa njëqind anije. mund të ngarkohet aty menjëherë. Ky vaj nuk është i mirë për t'u ngrënë; por është i mirë për djegie dhe si shërim për burrat dhe devetë e prekura me kruajtje ose zgjebe. Burrat vijnë nga një distancë e largët për të marrë këtë vaj dhe në të gjithë lagjen nuk digjet vaj tjetër përveç këtij .” 

Shkencëtari dhe udhëtari turk i pjesës së dytë të shekullit të 17-të, Evliya Çelebi, raportoi se "kalaja e Bakusë ishte e rrethuar nga 500 puse, nga të cilat prodhohej vaj i rafinuar me acid të bardhë dhe të zi".

Në vitin 1636 Adam Oleary Elshleger (1603-1671), një diplomat dhe udhëtar gjerman, dha përshkrimin e 30 puseve të naftës në Baku dhe vuri në dukje se disa prej tyre ishin rrëke.

Shumë rrëfime evropiane të shekullit të 18-të dhe të 19-të për Kaukazin i referohen Tempullit të Zjarrit të Baku në Rajonin Suraxanı, ku zjarri ushqehej nga gazi natyror nga një shpellë poshtë zonës.

Haxhi Kasimbej Mansurbekov, në vitin 1803 për herë të parë në botë, filloi nxjerrjen e naftës detare në gjirin Bibi-Heybat nga dy puse në 18m dhe 30m larg vijës bregdetare. Nxjerrja e parë e naftës në det të hapur u braktis kur një stuhi e fortë në 1825 shkatërroi puset.

Në 1806, Perandoria Ruse pushtoi Bakunë dhe mori kontrollin monopolist të prodhimit të naftës.  Atë vit, të gjitha burimet e naftës të Absheron, Guba dhe Salyan, që i përkisnin Bakusë, u shpallën pasuri shtetërore e Rusis. Gjithashtu, në kohën e bashkimit të khanatit të Bakusë me Rusinë, rreth 120 puse u vendosën në zonën e Bakut dhe nxjerrja vjetore nga këto puse përbënte rreth 200 mijë pood naftë.

Në vitin 1837, rusët ndërtuan një fabrikë distilimi vaji në Balaxani. 

Në 1846, nën mbikëqyrjen e këshilltarit shtetëror VN Semyonov, u shpua një pus 21 m i thellë duke përdorur një mekanizëm primitiv shpimi me goditje, për të eksploruar për naftë, me rezultate pozitive. Në krahasim, më shumë se një dekadë më vonë, më 27 gusht 1859, "koloneli" Edwin L. Drake ishte i pari që filloi eksplorimin e tokëss amerikane për naftë. Д. А. Катренко. Черное золото. Научно-популярная библиотека (Москва, Гос. изд-во технико-теорет. лит-ры) вып. 52, 1953, p.8 

Një industri e vogël petrokimike u ngrit rreth Bakut, ndërsa kërkesa për vajguri u rrit në nivel lokal.Në 1859, NI Vitte, një farmacist nga Tbilisi, ndërtoi fabrikën e dytë të prodhimit të parafinës në ishullin Pirallahi .

Deri në vitet 1870, Rusia kishte një monopol shtetëror të naftës për prodhimin dhe rezervat e naftës rreth Bakut, bazuar në kontrata 3-4 vjeçare. Prodhimi ishte i kufizuar në kullimin e rrjedhjeve nga puset e cekëta të gërmuara me dorë. Nafta më pas transportohej me arbos (karroca kuajsh që mbanin 2 fuçi) në bregun e gjirit të Bakut. Atje, vajguri distilohej në poza të hapura dhe më pas transportohej në tregjet ruse. Në vitin 1873, një ligj i ri zëvendësoi kontratën-monolopi me një sistem qiraje afatgjatë dhe hoqi akcizën e vajgurit në 1877. 

Robert Nobel mbërriti në Baku në mars 1873, ku bleu një rafineri nafte dhe në 1875, bleu një pjesë të madhe të fushës së naftës Balakhani, ku ndërtoi një rafineri të re. Kompania e Prodhimit të Naftës Nobel Brothers u themelua në 1877, e ndjekur nga Branobel në 1879. Ata shtuan infrastrukturën, duke përfshirë sistemin e parë të tubacioneve të Rusisë në 1877, stacionet e pompimit, depot e magazinimit, autocisternat hekurudhore dhe cisternën e parë të suksesshme të naftës në oqean, Zoroaster . Në 1881, ata prezantuan distilimin e vazhdueshëm me shumë stacione dhe punësuan Hjalmar Sjögren si gjeolog të kompanisë në 1885. Nobelët ndërtuan Villa Petrolea si një qytet kompanie që përfshinte apartamente, shtëpi, shkolla dhe biblioteka, ndërsa punonjësve iu dha ndarja e fitimeve dhe arsimi falas. 

Shoqata e Naftës Baku u krijua në 1884, për të parandaluar eksportimin e naftës bruto. Në vend të kësaj, një tubacion i madh vajguri u ndërtua midis 1897 dhe 1907, duke lidhur Bakun me Batumin.  

Të drejtat ekskluzive për zhvillimin e fushave të naftës në Baku ishin në duart e bizneseve të regjistruara në Rusi dhe vetëm në 1898 kompanive të huaja iu dhanë të drejta për të eksploruar dhe zhvilluar fushat e naftës, si dhe për të marrë pjesë në procesin e tenderit vjetor. Ndërmjet viteve 1898 dhe 1903 firmat britanike të naftës investuan 60 milionë rubla në fushat e naftës në Baku . Armenët etnikë kontribuan gjithashtu në prodhimin dhe shpimin e naftës rreth Bakut. Ata thuhet se drejtonin pothuajse një të tretën e industrisë së naftës në rajon deri në vitin 1900. Suny, Ronald Grigor. "Eastern Armenians Under Tsarist Rule" in The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century

 Prodhimi i naftës 
djathtas|parapamje| Puset e naftës në Baku, Azerbajxhan, "Where it Rains Petroleum", rreth 1909
Midis 1898 dhe 1901, Baku prodhoi më shumë naftë se SHBA. Deri në vitin 1901, gjysma e naftës në botë prodhohej këtu, nga 1900 puse, të vendosura brenda një sipërfaqeje prej 15.5 kilometër katrorë.  

Rajonet kryesore të prodhimit të naftës ishin të vendosura afër Baku në Sabunchy, Surakhany dhe Bibi-Heybat . Deri në fillim të shekullit të 20-të, rajoni Sabunchi prodhonte 35% të naftës së Baku-s dhe rajoni Bibi-Heybat prodhonte 28%, i ndjekur nga rajonet e Romëve dhe Balakhanit. Shumica e prodhimit të naftës vinte nga derdhjet e naftës në ditët e para, megjithëse ky ishte një proces shumë joekonomik dhe i dëmshëm për mjedisin.

Në 1898, industria ruse e naftës prodhoi më shumë se niveli i prodhimit të naftës në SHBA. Në atë kohë, po prodhoheshin rreth 8 milion ton naftë në ditë. Deri në vitin 1901, Baku prodhonte më shumë se gjysmën e naftës në botë dhe 55% të gjithë naftës ruse.
 Shpime Nëntokësore dhe magazinimi 
Që nga fundi i viteve 1890, kompanitë e mëdha filluan të angazhojnë gjeologë për të studiuar dhe kartografuar strukturat e ardhshme. Dmitry Golubyatnikov, një specialist i naftës dhe gjeolog, filloi një hetim sistematik të rajonit të Absheronit dhe parashikoi që në atë kohë disponueshmërinë e depozitave të naftës në fushën e Surakhany. Në vitin 1901, u zbulua fusha naftëmbajtëse e Pirallahit dhe u nis prodhimi i saj. Shkencëtarë Gubkin, Golubyatnikov dhe Uskin, përshkruajnë depozitat e serisë produktive të Azerbajxhanit dhe prodhimin e naftës për herë të parë në 1916

Në vitin 1858, u krijua një ndër kompanitë kryesore të transportit detar në Detin Kaspik, e njohur si shoqëria aksionare "Kavkaz dhe Merkuriy", e cila fillimisht shërbeu si pikë transporti e naftës. Me ndryshimet e mëtejshme në fushën e ruajtjes së naftës nga Alfred Nobel, u bënë edhe ndryshime të mëdha. Qëllimi ishte luftimi i mbetjeve të naftës që depërtojnë në gropat tokësore, anijet dhe liqenet, duke shkaktuar kështu dëme të mëdha mjedisore. Si një zgjidhje për këtë problem, kompania filloi të përdorë rezervuarë hekuri për ruajtjen e naftës.

Cisterna e parë e suksesshme e naftës në botë, një anije metalike e rinovuar e quajtur Zoroastra, u ndërtua në vitin 1877 në Suedi nga Nobels. Deri në vitin 1890, 345 cisterna, duke përfshirë 133 anije me avull dhe 212 anije me vela, lundronin në Detin Kaspik. 

Vëllezërit Nobel ishin të parët që futën cisternat hekurudhore për transportin e naftës, kur lidhja hekurudhore midis Baku dhe Tbilisi u ndërtua në 1883.

 Revolucioni dhe Republika Sovjetike 
Disa kriza nafte tronditën Rusinë rreth vitit 1903, kur grevat e vazhdueshme, dhuna dhe grindjet etnike gjatë Revolucionit Rus të 1905 çuan në rënien e prodhimit të naftës. Qetësia relative e fillimit të viteve 1910 u ndërpre nga Lufta e Parë Botërore, kur prodhimi i naftës u ul në mënyrë të vazhdueshme për të arritur nivelin më të ulët prej vetëm . Si rezultat i trazirave civile nuk ishte i mundur eksporti i naftës, objektet e depozitimit të naftës u dëmtuan dhe puset nuk u vunë në funksion. Qeveria e Republikës Demokratike të Azerbajxhanit nuk ishte në gjendje të rivendoste dëmin e shkaktuar në industrinë e naftës gjatë kohës së saj në detyrë midis viteve 1918 dhe 1920.

Në vitin 1920, vetëm 1800 specialistë të kualifikuar punonin në industrinë ruse të naftës, nga të cilët 1232 punonin në Azerbajxhan . Shkëmbimi shkencor filloi me SHBA-në, ku vizitorët nga Baku u dërguan në fushat e naftës në Pensilvani, Oklahoma, Kaliforni, Teksas, mësuan metoda të reja të thellimit dhe shfrytëzimit të puseve. Akademia Shtetërore e Naftës së Azerbajxhanit u krijua në vitin 1920 për të trajnuar specialistë të naftës.

Nga fundi i viteve 1920, prodhimi u stabilizua. Deri në vitin 1940, prodhimi i përgjithshëm i Azerbajxhanit ishte 23,5 mln. ton, një rekord historik që nuk u thye deri në vitin 2005.

 Lufta e Dytë Botërore 
Midis 1939 dhe 1940, kur Bashkimi Sovjetik po furnizonte me naftë Gjermaninë naziste, Britania dhe Franca planifikuan një ofensivë të madhe bombardimi strategjik të quajtur Operacioni Pike për të shkatërruar objektet e prodhimit të naftës në Baku.

Deri në fund të vitit, aq shumë inxhinierë dhe naftëtarë ishin larguar në frontin e luftës, saqë pozitat e tyre duhej të plotësoheshin nga gra. Deri në verën e vitit 1942, më shumë se 25,000 gra ose 33% e të gjithë punëtorëve punonin me turne 18-orëshe në industrinë e naftës. Deri në vitin 1944, pjesëmarrja e grave ishte rritur në 60%. 

Hitleri ishte i vendosur të pushtonte fushat e naftës të Kaukazit, në veçanti Baku, pasi do të siguronte furnizimet e nevojshme të naftës për ushtrinë gjermane, e cila vuante nga bllokada. Ofensiva gjermane e vitit 1942 e koduar Case Blue pa një përpjekje të vendosur për të kapur fushat e naftës në një përparim në shkallë të gjerë në zonë. Më 23 korrik 1942, Hitleri nënshkroi Direktivën nr.45 për kryerjen e një operacioni strategjik në Kaukaz, të koduar "Edelweiss". Sipas planit të Edelweiss, rajonet kryesore të naftës të Kaukazit do të pushtoheshin dhe Ushtria do të furnizohej me karburantin që i nevojitej dëshpërimisht nga këto territore. Balamirza Mammadli. Baku oil in the military-strategic plans of Germany during the Second World War // Proceedings of the I International Conference on the Foundations of the Humanities and Social Sciences (December 24, 2021). Baku, 2021. pp. 87-88. Por forcat e Boshtit u rrethuan dhe përfundimisht u mundën në Stalingrad, duke detyruar një tërheqje nga rajoni. Kontrolli i furnizimit me naftë nga Baku dhe Lindja e Mesme luajti një rol të madh në ngjarjet e luftës dhe fitoren përfundimtare të aleatëve. Ndërprerja e furnizimit me naftë e dobësoi ndjeshëm Japoninë në pjesën e fundit të luftës së Paqësorit. 

 Periudha e pasluftës 
Prodhimi i naftës nga vendburimet ekzistuese filloi të bjerë pas Luftës së Dytë Botërore, si rezultat i mbiprodhimit katastrofik dhe nën-investimit. Megjithatë, potenciali real për zbulime të reja u ndje se ishte i pranishëm në det të hapur.

Zhvillimi intensiv filloi në vitin 1950. 

Si rezultat i hartave intensive gjeologjike dhe gjeofizike gjatë viteve 1950-1960, u përcaktuan strukturat mbajtëse të naftës dhe gazit të Kaspikut. Zbulimet përfshinin fusha të tilla si Darvin Bank, Gum Deniz "Canub", "Gurgani-esea", "Ishulli Chilov ", "Hazi Aslanov", "Sangachalli-deti", " Duvanni -deti", " Ishulli Bulla " dhe Peschany .

Një nga fushat më të mëdha në det, "Sangacal-deniz", është shpuar disa herë që nga viti 1959, por suksesi erdhi vetëm në vitin 1965. Kjo fushë ka rreth    të rezervave të naftës.

Disa fusha të mëdha nafte dhe gazi u zbuluan dhe u vunë në prodhim midis viteve 1968 dhe 1975: Bahar (1968), Sangachali-Duvanni (1969), Bulla Deniz (1975).

Prodhimi arriti kulmin në vitin 1967 me 414.000 fuçi në ditë. Prodhimi i gazit u rrit në mënyrë të qëndrueshme deri në vitet 1990 derisa pasoi rënia e fushave të gazit Bahar dhe Bulla.

Si rezultat i metodave moderne të kërkimit të përdorura, katër fusha të reja me shumë rezervuarë u hapën në Kaspik në një thellësi prej 200 metrash. Pjesa e cekët e Guneshlit, ku thellësia e ujit lejonte zhvillimin e naftës u vu në prodhim deri në vitin 1989 dhe tani jep 120.000 fuçi.

 Vitet e fundit 
Pas fitimit të pavarësisë, Azerbajxhani filloi të tërheqë investime të huaja të nevojshme në vend.

Zbatimi i 20 kontratave PSA (që kërkojnë 60 miliardë dollarë investime) që janë lidhur deri më tani është një pjesë integrale e strategjisë së naftës të Azerbajxhanit. 
djathtas|parapamje| Nafta si pasuri natyrore e Azerbajxhanit e paraqitur në një kartëmonedhë AZM 1000 (2001)

Tubacioni Baku-Tbilisi-Cejhan u hap zyrtarisht më 13 korrik 2006 dhe tani transporton naftë bruto në një gjatësi 1.7 kilometrash, nga fusha e naftës Azeri–Chirag–Gunashli në Detin Kaspik deri në Mesdhe. Nafta pompohet nga terminali Sangachal pranë Baku, nëpërmjet Tbilisit, kryeqytetit të Gjeorgjisë, në Ceyhan, një port në bregdetin juglindor të Mesdheut të Turqisë. Është tubacioni i dytë më i gjatë dhe një nga më të rëndësishmit në botë. Në projektin gjigand përfshihen 11 koncerne dhe drejtimin e ka koncerni BP, i cili zotëron 30,1 për qind në këtë sipërmarrje. Pas tij renditet shoqëria azerbajxhanase e naftës.Projekti i naftësjellësit u mbështet në mënyrë masive nga qeveria amerikane. 

2 milion 268 mijë 672 ton naftë Azerbajxhani u transportuan përmes tubacionit kryesor të eksportit BTC në tetor 2017. 
djathtas|parapamje| Tubacioni Baku-Tbilisi-Cejhan (i gjelbër) është një nga disa tubacionet që rrjedhin nga Baku.
Fusha e gazit Shah Deniz, e zbuluar në vitin 1999, është një nga gjetjet më të mëdha të fushës së gazit të BP në dekadat e fundit. Fabrika e gazit Shah Deniz në Terminalin Sangachal filloi në 2007 dhe e shndërroi Azerbajxhanin në një prodhues të madh gazi. Në Dhjetor 2013, Faza 2 e Projektit Shah Deniz është miratuar dhe është duke u projektuar. Hidrokarburet e Shah Deniz Stage 2 janë planifikuar të transferohen në Turqi dhe Evropë përmes tubacioneve të eksportit TANAP dhe TAP .

Më 19 prill 2019, presidenti i SOCAR Rovnag Abdullayev dhe presidenti rajonal i BP për Azerbajxhanin, Gjeorgjinë dhe Turqinë, Gary Jones nënshkruan një kontratë me kosto 6 miliardë dollarë. Në ceremoninë e nënshkrimit është miratuar vendimi përfundimtar i investimit për platformën Azeri Central East (ACE), e cila është planifikuar të ndërtohet në bllokun Azeri-Chirag-Gunashli (ACG). Ndërtimi është planifikuar të fillojë në vitin 2019, ndërsa përfundimi është planifikuar në mesin e vitit 2022.    

Në prill 2020, në mes të pandemisë COVID-19, Baku mbështeti një marrëveshje historike midis Organizatës së Vendeve Eksportuese të Naftës (OPEC) dhe vendeve të tjera jo-prodhuese të naftës në OPEC për të ulur prodhimin në një përpjekje për të stabilizuar një treg të sëmurë të naftës. Gjatë kësaj periudhe, Azerbajxhani do të mbajë prodhimin mesatar ditor të naftës së papërpunuar në një nivel që nuk i kalon 554,000 fuçi dhe vendi do të duhet të mbajë prodhimin ditor të naftës në nivelin prej 587,000 fuçi gjatë periudhës korrik-dhjetor dhe 620,000 fuçi midis janarit 2021 dhe prillit 2022. Azerbaijan Backs OPEC+ Deal To Cut Oil Production , Caspian News, 12 April 2020

 Shënime dhe referenca 

Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara

Kategoria:Historia ekonomike e Azerbajxhanit