Xhamia e Zejrekut

Xhamia e Zejrekut (turqisht: Zeyrek Camii) ose Manastiri i Pantokratorit (greqisht: Μονή του Παντοκράτορος Χριστού, turqisht: Pantokrator Manastırı), është një xhami e madhe në Fazilet Sokağı në lagjen Zeyrek të Fatih në Stamboll, me pamje nga Briri i Artë. Ai përbëhet nga dy ish-kisha bizantine dhe një kishëz të bashkuar dhe përfaqëson shembullin më të mirë të Arkitekturës së Mesme Bizantine në Kostandinopojë. Pas Ajasofjës, ajo është godina më e madhe fetare bizantine që qëndron ende në Stamboll.

Është më pak se një km në juglindje të Xhamisë Eski Imaret, një kishë tjetër bizantine që u kthye në xhami.

Në lindje të kompleksit ndodhet një konak osman i cili është restauruar dhe hapur si restorant dhe kopsht çaji i quajtur Zeyrekhane.

 Historia 
 Periudha bizantine 
Mes viteve 1118 dhe 1124 Perandoresha Bizantine Irene e Hungarisë ndërtoi një manastir në këtë vend kushtuar Krishtit Pantokrator (Krishti i Plotfuqishëm).Krautheimer (1986), p. 409 Manastiri përbëhej nga një kishë (e cila u bë katholikon, ose kisha kryesore, e manastiritOusterhout (2001), p. 133) gjithashtu kushtuar Krishtit Pantokrator, një bibliotekë dhe një spital.Gülersoy (1976), p. 213

Pas vdekjes së gruas së tij, pak pas vitit 1134, perandori John II Komnenos ndërtoi një kishë tjetër në veri të së parës, e cila iu kushtua Theotokos Eleousa (Nënës së Mëshirshme të Zotit). Kjo kishë ishte e hapur për popullsinë dhe shërbehej nga një klerik laik. Më së voni deri në vitin 1136 kompleksit iu shtuan një oborr jugor dhe një ekzonarteks, dhe dy faltoret u lidhën me një kishë kushtuar Shën Mikaelit,Mathews (1976), p. 71 e cila u bë mauzoleumi perandorak (heroon) i dinastive Komnenos dhe Palaiologos.

Gjatë periudhës së dominimit latin pas Kryqëzatës së Katërt në vitin 1204, kompleksi ra në duart e klerit venecian dhe një ikonë e Theotokos Hodegetria u vendos këtu.Van Millingen (1912), p. 227 Manastiri u përdor gjithashtu si pallat perandorak nga perandori i fundit latin, Baldwin.

Pas restaurimit Palaiologan, manastiri u përdor përsëri nga murgjit ortodoksë. Më i famshmi prej tyre ishte Gennadius II Scholarius, i cili la Pantokratorin për t'u bërë Patriarku i parë i Kostandinopojës pas pushtimit mysliman të qytetit më 1453.Van Millingen (1912), p. 232

 Periudha osmane dhe republikane 
300px|parapamje|Pjesa e brendshme e xhamisë, dikur kisha e Krishtit Pantokrator. Dyshemeja bizantine opus sectile shtrihet nën qilim.
Menjëherë pas Rënies së Kostandinopojës, kisha kryesore u shndërrua në xhami, ndërsa manastiri shërbeu për një kohë si medrese.Eyice (1955), p. 58 Osmanët e quajtën atë sipas Mulla Zejrekut, një dijetar që jepte mësim atje. Megjithatë, për shkak të rëndësisë së tij për historinë bizantine, Zejreku ishte një nga ndërtesat e pakta të Kostandinopojës, emërtimi i vjetër i së cilës nuk u harrua kurrë dhe u shkrua për të nga vizitorë të huaj, përfshirë udhëtarin francez Pierre Gilles, i cili e përshkroi atë në librin e tij për Kostandinopojën, shkruar në shekulli i gjashtëmbëdhjetë. Pas përfundimit të medreseve në kompleksin Fatih në vitin 1471, studentët myslimanë e braktisën ZejrekunAhunbay (2001), p. 118 dhe dhomat e pushtuara dikur nga shkolla u zhdukën.Gülersoy (1976), p. 213

Në fillim të shekullit të 21-të, godina ishte bërë shumë e rrënuar dhe pjesërisht e rrënuar, si rezultat i së cilës ajo u shtua në listën vëzhguese të UNESCO të monumenteve të rrezikuara. Restaurimi i gjerë dhe ndonjëherë i diskutueshëm tani ka përfunduar dhe xhamia është rihapur për lutje.Ahunbay (2001), passim

 Arkitektura 
300px|thumb|Apsida e Kishëzës Perandorake (në sfond), e ndërtuar me teknikën e tullave të zhytura.

Muratura është ndërtuar pjesërisht duke përdorur teknikën e tullave të zhytura tipike për arkitekturën bizantine të periudhës së mesme.Krautheimer (1986), p. 400. Një shembull tjetër i godinave të Kostandinopojës ku është përdorur kjo teknikë është Xhamia Eski Imaret Në këtë teknikë, shtresa alternative të tullave janë montuar pas vijës së murit në një shtrat llaçi. Trashësia e shtresave të llaçit është rreth tre herë më e madhe se ajo e shtresave të tullave.Ndërtesa më e vjetër që ekziston ende në Stamboll, ku kjo teknikë mund të shihet ende është Xhamia Eski Imaret, e cila shtrihet më pak se një km në veriperëndim të Zejrekut

Kisha jugore dhe ajo veriore janë të dyja në formë kryqi me kupola qendrore dhe absida poligonale me shtatë anë dhe jo ato pesë që kishin qenë tipike në arkitekturën bizantine të shekullit të kaluar. Absidat gjithashtu paraqesin dritare të trefishta të lanceve të rrethuara nga kamare.

Kisha jugore është më e madhja. Në lindje ka një esonarteks, i cili përfundimisht u zgjerua deri në kishëzën perandorake. Kisha është e mbivendosur nga dy kupola, njëra mbi naos dhe tjetra mbi matroneum (një galeri e sipërme e veçantë për gratë) të narteksit. Dikur shumë i pasur, dekorimi i kishës është zhdukur thuajse tërësisht, me disa fragmente mermeri në presbiterium. Për fat të keq, dyshemeja e bukur opus sectile e bërë nga mermeri me ngjyrë, e punuar në një teknikë cloisonné, me figura njerëzore dhe kafshësh të përfaqësuara, tani fshihet nën një qilim modern. Fragmentet e xhamit me ngjyra të gjetura këtu sugjerojnë se dritaret dikur ishin të mbushura me xham me njolla me figura shenjtorë.Krautheimer (1986), p. 410 Mozaikët që përfaqësonin apostujt dhe jetën e Krishtit ishin ende të dukshëm - edhe pse të dëmtuar - në shekullin e 18-të.Ronchey (2009), p. 576.

Kishëza perandorake është e mbuluar me qemerë me fuçi dhe kapërcehet nga dy kupola.

Kisha veriore ka vetëm një kupolë dhe shquhet për frizin e gdhendur me motive dhëmbësh qeni dhe trekëndësh që shtrihen përgjatë strehës.

Pranë xhamisë ndodhet Xhamia Shejh Sylejman, një ndërtesë e vogël bizantine që ndoshta i përkiste Manastirit Pantokrator. Mund të ketë strehuar një bibliotekë edhe pse kjo nuk është e sigurt.

Në tërësi, ky kompleks manastiri është shembulli më i mirë i arkitekturës së Mesme Bizantine për të mbijetuar në Stamboll.

 Shënime 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 
 Byzantium 1200 | Manastiri i Pantokratorit

Kategoria:Kishat dhe manastiret e Kostandinopojës
Kategoria:Xhamitë e konvertuara nga kishat në Stamboll
Kategoria:Kisha të përfunduara më 1124
Kategoria:Ndërtesa të kishës ortodokse lindore të shekullit të 12-të
Kategoria:Arkitektura e shenjtë bizantine
Kategoria:Vendet historike në Turqi
Kategoria:Xhamitë e përfunduara më 1453
Kategoria:Ndërtesa xhami me kube
Kategoria:Ndërtesa kishash me kupola