Metateza (gjuhësi)

Metateza (nga greqishtja μετάθεσις, nga μετατίθημι "vë në një rend tjetër"; latinisht: transpositio) është ndërrimi i tingujve ose i rrokjeve në një fjalë ose i fjalëve në një fjali. Më së shpeshti, i referohet shkëmbimit të dy ose më shumë segmenteve ose rrokjeve të ngjitura

Shumë gjuhë kanë fjalë që tregojnë këtë fenomen, dhe disa madje e përdorin atë si pjesë të rregullt të gramatikës së tyre, si hebraishtja. Procesi i metatezës ka ndryshuar formën e shumë fjalëve të njohura edhe në anglisht.

Forma origjinale para metatezës mund të nxirret nga format më të vjetra të fjalëve në leksikun e gjuhës ose, nëse nuk ruhen forma, nga rindërtimi fonologjik. Në disa raste nuk është e mundur të vendoset me siguri në versionin origjinal.

 Metateza retorike 
Dionisi i Halikarnasit ishte një historian dhe studiues i retorikës që jetonte në Greqinë e shekullit të 1-rë para Krishtit. Ai i analizoi tekstet klasike dhe aplikoi disa rishikime për t'i bërë ato të duken më elokuente. Një nga metodat që ai përdori ishte rishkrimi i dokumenteve në një nivel kryesisht gramatikor: ndryshimi i rendit të fjalëve dhe fjalive do t'i bënte tekstet më të rrjedhshme dhe "të natyrshme", sugjeroi ai. Ai e quajti këtë mënyrë të rishkrimit metatezë. 

 Shembuj 

 Gjuha proto-indoevropiane 
Është hipotezuar në degën jo-anadoliane dhe jo-tokariane, një koronale e ndjekur nga një *TK dorsale e asimiluar fillimisht në *TsK, dhe më pas iu nënshtrua metatezës në *TsK, pra *TK > *TsK > *KTs.

 PIE *h₂ŕ̥tḱos "ariu" (krh. hitit ) > h₂ŕ̥tsḱos > h₂ŕ̥ḱtsos (krh. Sanskritishtja , greqishtja e lashtë ἄρκτος)
 PIE *dʰéǵʰōm "tokë" (krh.  hitit) → dʰǵʰōm me gradë zero > dʰsǵʰōm > ǵʰdsʰōm (krh. Sanskritishtja , greqishtja e lashtë χθών)

 Shiko edhe 

 Anagrama
 Disleksia
 Epenteza

 Referime 

 Bibliografia 

 Hume, E., & Seyfarth, S. (2019). "Metateza". Në M. Aronoff (ed. ), Oxford Bibliographies in Linguistics . Nju Jork: Oxford University Press.   .

 Montler, Timothy . (1986). Një përmbledhje e morfologjisë dhe fonologjisë së Saanich, North Straits Salish . Punime të rastit në gjuhësi (nr. 4). Missoula, MT: Laboratori i Gjuhësisë së Universitetit të Montanës. (Versioni i rishikuar i disertacionit të doktoraturës së autorit, Universiteti i Hawait ).

 Young, Robert W., & Morgan, William Sr. (1987). Gjuha Navajo: Një fjalor gramatikor dhe bisedor, (rev. ed. ). Albuquerque: University of New Mexico Press . ISBN 0-8263-1014-1

 Lidhje të jashtme 

 Baza e të dhënave e kërkueshme e metatezës: Departamenti i Gjuhësisë në Universitetin Shtetëror të Ohajos Faqja e Metatezës
 Krahaso: "Zhvillimi i metodës së metatezës në sintezën organike" - Çmimi Nobel në Kimi 2005 - procesi i metatezës
 "Metathesis" në The Blackwell Companion to Fonology
 978-0-830-82731-2 
Kategoria:Fonologji
Kategoria:Gabime në të folur