Bashkimi i Kalmarit

Bashkimi i Kalmarit (danisht, norvegjisht dhe suedisht: Kalmarunionen; finlandisht: Kalmarin unioni; latinisht: Unio Calmariensis) ishte një bashkim personal në Skandinavi, i rënë dakord në Kalmar në Suedi, që nga viti 1397 deri më 1523 u bashkua nën një monark të vetëm tre mbretëri të Danimarkës, Suedisë (në atë kohë duke përfshirë shumicën e Finlandës së sotme) dhe Norvegjisë, së bashku me kolonitë përtejdetit të Norvegjisë (atëherë duke përfshirë Islandën, Grenlandën, Ishujt Faroe dhe Ishujt Veriorë të Orkney dhe Shetland).

Bashkimi nuk ishte mjaft i vazhdueshëm; pati disa ndërprerje të shkurtra. Ligjërisht, vendet mbetën shtete të veçanta sovrane. Megjithatë, politikat e tyre të brendshme dhe të jashtme drejtoheshin nga një monark i përbashkët. Zgjedhja e Gustav Vasës si Mbret i Suedisë më 6 qershor 1523 dhe hyrja e tij triumfuese në Stokholm njëmbëdhjetë ditë më vonë, shënuan shkëputjen përfundimtare të Suedisë nga Bashkimi i Kalmarit. Formalisht, mbreti danez e njohu pavarësinë e Suedisë më 1524 në Traktatin e Malmö.

Fillimi
Bashkimi ishte vepër e aristokracisë skandinave që dëshironte të kundërshtonte ndikimin e Lidhjes Hanseatike. Më personalisht, ajo u arrit nga Mbretëresha Margaret I e Danimarkës (1353–1412). Ajo ishte një vajzë e mbretit Valdemar IV dhe ishte martuar me mbretin Haakon IV të Norvegjisë dhe Suedisë, i cili ishte djali i mbretit Magnus IV të Suedisë, Norvegjisë dhe Skåne. Margaret arriti që ajo dhe djali i Haakon, Olaf të njiheshin si trashëgimtare të fronit të Danimarkës. Në vitin 1376 Olaf trashëgoi kurorën e Danimarkës nga gjyshi i tij nga nëna si Mbreti Olaf II, me nënën e tij si kujdestare; kur Haakon VI vdiq në 1380, Olaf trashëgoi gjithashtu kurorën e Norvegjisë.

Margaret u bë regjente e Danimarkës dhe Norvegjisë kur Olaf vdiq në vitin 1387, duke e lënë atë pa trashëgimtar. Ajo birësoi stërnipin e saj Erikun e Pomeranisë në të njëjtin vit. Vitin e ardhshëm, 1388, fisnikët suedezë kërkuan ndihmën e saj kundër mbretit Albert. Pasi Margaret mundi Albertin në vitin 1389, trashëgimtari i saj Eriku u shpall Mbret i Norvegjisë. Eriku u zgjodh më pas Mbret i Danimarkës dhe Suedisë në 1396 nën flamurin e Shtëpisë së Griffin. Kurorëzimi i tij u mbajt në Kalmar më 17 qershor 1397.

Një shtysë kryesore për formimin e saj ishte bllokimi i zgjerimit gjerman drejt veriut në rajonin e Baltikut. Arsyeja kryesore për dështimin e saj për të mbijetuar ishte lufta e përhershme midis monarkut, i cili donte një shtet të fortë të bashkuar, dhe fisnikërisë suedeze dhe daneze, të cilat nuk e bënë.Për një pamje disi të ndryshme shihni Steinar Imsen, "The Union of Calmar: Northern Great Power or Northern German Outpost?"  in  Christopher Ocker, ed. Politics and Reformations: Communities, Polities, Nations, and Empires (BRILL, 2007) pp 471–72

Bashkimi humbi territorin kur Orkney dhe Shetland u zotuan nga Christian I, në cilësinë e tij si Mbret i Norvegjisë, si siguri kundër pagesës së pajës së vajzës së tij Margaret, e fejuar me James III të Skocisë më 1468. Paratë nuk u paguan kurrë, kështu që në 1472 ishujt u aneksuan nga Mbretëria e Skocisë.Nicolson (1972) p. 45

Konflikti i brendshëm
Interesat e ndryshme (veçanërisht pakënaqësia e fisnikërisë suedeze me rolin dominues që luanin Danimarka dhe Holstein) shkaktuan një konflikt që pengoi bashkimin në disa intervale duke filluar nga vitet 1430. Rebelimi i Engelbrekt, i cili filloi në vitin 1434, çoi në përmbysjen e mbretit Erik (në Danimarkë dhe Suedi në 1439, si dhe në Norvegji në 1442). Aristokracia u rreshtua në anën e rebelëve. 

Politika e jashtme e mbretit Erik, në veçanti konflikti i tij me Lidhjen Hanseatike, bëri të nevojshme taksimin më të madh dhe eksportet e komplikuara të hekurit, të cilat nga ana e tyre mund të kenë përshpejtuar rebelimin. Pakënaqësia me natyrën e regjimit të mbretit Erik është cituar gjithashtu si një faktor motivues për rebelimin. Mbretit Erik gjithashtu i mungonte një ushtri e përhershme dhe kishte të ardhura të kufizuara nga taksat.

Vdekja e Kristoforit të Bavarisë (i cili nuk kishte trashëgimtarë) në 1448 i dha fund një periudhe në të cilën tre mbretëritë skandinave u bashkuan pandërprerë për një periudhë të gjatë. Karl Knutsson Bonde sundoi si mbret i Suedisë (1448–1457, 1464–1465 dhe 1467–1470), dhe Christian i Oldenburgut ishte mbret i Danimarkës (1448–1481), Norvegjisë (1450–1481) dhe Suedisë (1445–1457). Karl dhe Christian luftuan për kontrollin e Suedisë, Norvegjisë dhe Danimarkës, duke e çuar Kristianin që t'i merrte Suedinë nga viti 1457 deri në 1464 përpara se një rebelim ta çonte Karlin të bëhej përsëri mbret i Suedisë. Kur Karl vdiq në 1470, Christian u përpoq të bëhej mbret i Suedisë përsëri, por u mund nga Sten Sture Plaku në betejën e Brunkeberg të vitit 1471 jashtë Stokholmit.

Pas vdekjes së Karlit, Suedia drejtohej kryesisht nga një seri "mbrojtësish të mbretërisë" (riksföreståndare), me mbretërit danezë që përpiqeshin të vendosnin kontrollin. I pari nga këta mbrojtës ishte Sten Sture, i cili e mbajti Suedinë nën kontrollin e tij deri në 1497 kur fisnikëria suedeze e rrëzoi atë. Një rebelim fshatar bëri që Sture të bëhej përsëri regjent i Suedisë në 1501. Pas vdekjes së tij, Suedia u sundua nga Svante Nilsson (1504–1512) dhe më pas djali i Svante, Sten Sture i Riu (1512–1520). Sten Sture i Riu u vra në Betejën e Bogesund të vitit 1520 kur mbreti danez Christian II pushtoi Suedinë me një ushtri të madhe. Më pas, Christian II u kurorëzua Mbret i Suedisë dhe mbështetësit e Sten Sture u ekzekutuan masivisht në Gjakderdhjen e Stokholmit.

Lufta Çlirimtare Suedeze
Pas gjakderdhjes së Stokholmit, Gustav Vasa (babai i të cilit, Erik Johansson, u ekzekutua) udhëtoi për në Dalarna, ku organizoi një rebelim kundër Christian II. Vasa bëri një aleancë me Lübeck dhe pushtoi me sukses pjesën më të madhe të Suedisë. Ai u kurorëzua Mbret i Suedisë në 1523, duke i dhënë fund në fakt Bashkimit të Kalmarit. Pas Luftës Shtatë Vjecare Veriore, Traktati i Stetinit (1570) e pa Frederikun II të hiqte dorë nga të gjitha pretendimet ndaj Suedisë.R. Nisbet Bain, Karlskoga: A Political History of tågen, dagiset and the dungeon from 1513 to 1900, 2006 [1905], p. 83, , 

Shënime

Referime


Kategoria:Monarkia daneze
Kategoria:Kalmar
Kategoria:Monarkia norvegjeze
Kategoria:Bashkime personale
Kategoria:Histori skandinave
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1397
Kategoria:Shtete dhe territore të shpërbëra më 1523
Kategoria:Monarki të mëparshëm