Gjuha santali

Category:Languages with ISO 639-2 code
parapamje|Një vajzë duke folur santali.
parapamje| Libra santali në Panairin e Librit Mayurbhanj
Santali ( , Ol Çiki :  ), Bengali :  , Odia :  , Devanagari :  , i njohur gjithashtu si Santal ose Santhali, është gjuha më e folur e nënfamiljes Munda të gjuhëve austroaziatike, e folur kryesisht në shtetet indiane të Asamit, Biharit, Jharkhandit, Mizoramit, Odishës, Tripurës dhe Bengalit Perëndimor.  Është një gjuhë e njohur rajonale e Indisë sipas Kalendarit të Tetë të Kushtetutës Indiane.  Ajo flitet nga rreth 7.6 milionë njerëz në Indi, Bangladesh, Butan dhe Nepal, duke e bërë atë gjuhën e tretë austroaziatike më të folur pas asaj vietnameze dhe kmere . [5]

Santali ishte një gjuhë kryesisht e folur deri në zhvillimin e shkrimit Ol Çiki nga Pandit Raghunath Murmu në 1925. Ol Çiki është alfabetik dhe kështu nuk ka asnjë nga vetitë rrokëshave të shkrimeve të tjera indike dhe tani përdoret gjerësisht për të shkruar santalin në Indi.

 Historia 
Sipas gjuhëtarit Paul Sidwell, gjuhët Munda me shumë mundësi mbërritën në bregun e Odishës nga gadishulli i Indokinës rreth 4000–3500 vjet më parë dhe u përhapën përpara migrimit indo-arjan në Odisha . Sidwell, Paul. 2018. 

Deri në shekullin e nëntëmbëdhjetë, Santali nuk kishte gjuhë të shkruar dhe të gjitha njohuritë e përbashkëta u transmetuan gojë më gojë nga brezi në brez. Interesi evropian për studimin e gjuhëve të Indisë çoi në përpjekjet e para për dokumentimin e gjuhës Santali. Shkrimet Bengali, Odia dhe romake u përdorën për herë të parë për të shkruar Santali para viteve 1860 nga antropologët, folkloristët dhe misionarët evropianë, duke përfshirë AR Campbell, Lars Skrefsrud dhe Paul Bodding . Përpjekjet e tyre rezultuan në fjalorë Santali, versione të përrallave popullore dhe studimin e morfologjisë, sintaksës dhe strukturës fonetike të gjuhës.

Shkrimi Ol Çiki u krijua për santalin nga poeti Majurbhanxh Raghunath Murmu në 1925 dhe u publikua për herë të parë në 1939. 

Ol Çiki është i pranuar gjerësisht në komunitetet santali. Aktualisht në Bengalin Perëndimor, Odisha dhe Jharkhand, Ol Çiki është shkrimi zyrtar për letërsinë dhe gjuhën Santali.   Sidoqoftë, përdoruesit nga Bangladeshi përdorin abugidën bengale në vend.

Santali u nderua në dhjetor 2013 kur Komisioni i Granteve Universitare të Indisë vendosi ta fusë gjuhën në Testin Kombëtar të Pranueshmërisë për të lejuar pedagogët të përdorin gjuhën në kolegje dhe universitete. 

 Statusi zyrtar 
Santali është një nga 22 gjuhët e planifikuara të Indisë. "Distribution of the 22 Scheduled Languages". censusindia.gov.in.  Ajo njihet gjithashtu si gjuha zyrtare shtesë e shteteve të Jharkhandit dhe Bengalit Perëndimor.  

 Fonologjia 

 Bashkëtingëlloret 
Santali ka 21 bashkëtingëllore, pa llogaritur 10 ndaljet e frymuara që hasen kryesisht, por jo ekskluzivisht, në fjalë e huazuara indo-ariane dhe janë dhënë në kllapa në tabelën e mëposhtme. 
 Dybuzore Alveolare Retrofleks Qiellzore Vellore Glotale Hundore   (  )*   Ndaluese   (  )  (  )  (  )  (  )  (  )   (  )  (  )  (  )  (  )  (  ) Fërkuese   Rrësuese / përplasëse    Përafruese   

 *  shfaqet vetëm si një alofon i /  / para /  / .

Në fjalët amtare, kundërvënia midis ndalesave pa zë dhe të zëshme neutralizohet në pozicionin fjalë-përfundimtar. 

 Zanoret 
Santali ka tetë fonema zanore dhe gjashtë hundore . Me përjashtim të /e  o/, të gjitha zanoret gojore kanë një homologe hundore.
 Të Parme Qendrore Të prapme I lartë    Mesi i lartë     Mesi-i ulët     I ulët  
Ka diftongje të shumta.

 Morfologjia 
Santali, si të gjitha gjuhët Munda, është një gjuhë aglutinuese me prapashtesa.

 emrat 
Emrat lakohen sipas numrit dhe rasës. 

 Numri 
Dallohen tre numra: njëjës, dyfish dhe shumës. 
Njëjës  'qen' Dyfishtë  'dy qenë' Shumësi  'qenë'

 Rasa 
Prapashtesa e rasës ndjek prapashtesën e numrit. Dallohen këto raste: 
Rast Shënues Funksioni Emërore -Ø Kryefjala dhe kundrinori Gjinore  (të gjallëruar) ,  (i pajetë) Zotëruesi Komitative  /  Qëllimi, shkaku, lëvizja Instrumentale-vendore  Instrument, shkak, lëvizje Shoqërore  Shoqërues Sjellore  /  Drejtimi Rrjedhore  /  Burimi, origjina Vendore  Vendndodhja hapësinore-kohore

 Përemrat 
Përemrat vetorë në Santali dallojnë vetën e parë përfshirëse dhe përjashtuese dhe vetën e tretë anaforike dhe dëftore. 
+Përemrat vetorë Njëjës Dyfishi Shumësi veta e parë ekskluzive    përfshirëse   veta e dytë    veta e tretë anaforike    dëftore   
Përemrat pyetës kanë forma të ndryshme për frymorët ('kush?') dhe jofrymorët ('çfarë?'), dhe referencialë ('cilë?') kundrejt joreferencialë. 
+Përemrat pyetës Frymorë Jofrymorë Referencialë   Jo referencialë  
Përemrat e pacaktuar janë: 
+Përemrat e pacaktuar Frymorë Jofrymorë 'ndonjë'   'disa'   'një tjetër'  
Dëftuesit dallohen në tre shkallë të formave deixis (të afërta, të largëta, të tejlargëta) dhe të thjeshta ("kjo", "ajo", etj.) dhe të veçanta ("vetëm kjo", "vetëm ajo"). 
+Dëftuesit E thjeshtë Të veçantë Frymorë Jofrymorë Gjallë I pajetë Të afërta     Të largëta     Tejlargëta    

 Foljet 
Foljet në Santali zgjedhohen sipas kohës, aspektit dhe mënyrës, formës dhe vetës dhe numrit të kryefjalës dhe ndonjëherë të kundrinorit. 

 Shënuesit e kryefjalës 
 njëjës e dyfishtë shumës veta e parë jopërfshirëse -ɲ(iɲ) -liɲ -lɛ përfshirëse -laŋ -bon veta e dytë -m -ben -pɛ veta e tretl -e - të afërm -ko

 Shënuesit e kundrinorit 
Foljet kalimtare me objekte përemërore marrin shënjues të objekteve të pafiksuara.
 njëjës e dyfishtë shumës veta e parë ekskluzive -iɲ- -liɲ- -lɛ- përfshirëse -laŋ- - bon - veta e dytë -une- -ben- -pɛ- veta e tretë -e- - të afërmit - -ko-

 Sintaksë 
Santali është një gjuhë SOV, megjithëse temat mund të vihen në krye. 

 Referime 

Kategoria:Gjuhë indiane