Norrland

parapamje|Norrland kur Finlanda ishte pjesë e integruar e Suedisë.
Norrland është më verior, më i madhi dhe më pak i populluar nga tre krahinat tradicionale të Suedisë, i përbërë nga nëntë provinca. Megjithëse Norrland nuk i shërben ndonjë qëllimi administrativ, ai vazhdon të ekzistojë si një rajon historik, kulturor dhe gjeografik; shpesh përmendet në gjuhën e përditshme, p.sh., në parashikimet e motit. Disa dialekte të lidhura Norrland formojnë një nëngrup të veçantë dialektesh të gjuhës suedeze të ndara nga ato në jug të saj.

Norrland përbëhet nga shumica e tokave suedeze në rreth 60% të sipërfaqes së tokës, por ka vetëm rreth 12% të popullsisë së vendit.Folkmängd i landskapen den 31 december 2021 Qyteti i tij më i madh është Umeå, ndërsa katër vendet e tjera të qarqeve janë Gävle, Sundsvall, Östersund dhe Luleå. Jo-kryeqytetet më të mëdha janë Skellefteå dhe Örnsköldsvik ndërsa Kiruna është qyteti më i madh i provincës së madhe Lapland në veriun e largët. Mali më i lartë i Suedisë Kebnekaise dhe liqeni më i thellë i Hornavan janë në Norrland. Shumë lumenj të gjatë me origjinë nga malet kalojnë nëpër pyjet e Norrland, me qytetet kryesore bregdetare që ndodhen shpesh në grykëderdhjet e tyre.

Dimrat në Norrland janë të ftohtë sipas standardeve suedeze, por të butë për gjerësi. Gjerësia e rajonit krijon mjedise dhe klima shumë të ndryshme, duke filluar nga klima e butë bregdetare e Gävleborg deri te klima e tundrës e maleve të larta. Në përgjithësi, klima më e zakonshme është ajo subarktike. Klima e ftohtë ka bërë që sportet dimërore të jenë të njohura, me ekipet dhe atletët e Norrland që janë veçanërisht të suksesshëm në hokej mbi akull, skijimi dhe bandy.

Provincat dhe qarqet
Norrland përfshin nëntë provincat historike (landskap):
<tr><td> 
 Gästrikland
 Hälsingland
 Härjedalen
 Jämtland
 Medelpad
 Ångermanland
 Västerbotten
 Norrbotten
 Lappland
<td align=right width=300>
50px|Gästrikland
50px|Hälsingland
50px|Härjedalen
50px|Jämtland
50px|Medelpad

50px|Ångermanland
50px|Västerbotten
50px|Norrbotten
50px|Lappland

Historikisht, Jämtland dhe Härjedalen i përkisnin Norvegjisë deri në vitin 1645, dhe kështu shpesh konsiderohen jashtë Norrlandit historik. Nga ana tjetër, Finlanda i përkiste Suedisë deri në vitin 1809, dhe gjatë asaj kohe, Norrland u shtri në Finlandën Veriore. Administrativisht, Suedia nuk është e ndarë në provinca, por në qarqe] (län). Megjithëse Norrland përkufizohet në lidhje me provincat historike dhe jo me qarqet, ai përfshin afërsisht qarqet e sotme të Gävleborg, Jamtland, Norrbotten, Västerbotten dhe Västernorrland.

Ndonjëherë, Norrland ndahet në Norrland Veriore (norra Norrland) dhe Norrland Jugore (södra Norrland). Pjesa veriore e rajonit zakonisht mbulon provincat historike të Norrbotten, Västerbotten dhe Lappland (qarqet moderne të Norrbotten dhe Västerbotten), ndërsa pjesa jugore mbulon pjesën e mbetur të rajonit. Ekziston edhe koncepti i Norrlandit të Mesëm (mellersta Norrland), i cili është pjesa veriore e Norrlandit Jugor.

Gjeografia

parapamje|240px|Fshati Stora Blåsjön dhe liqeni Stora Blåsjön në komunën Strömsund, Jämtland.
Me përjashtim të zonave bregdetare, Norrland është pak i populluar. Përafërsisht 12 për qind e popullsisë së Suedisë jeton në Norrland. Me përjashtim të disa zonave bregdetare, pjesa më e madhe e Norrlandit përbëhet nga terreni i Norrland-toka kodrinore dhe malore e mbuluar nga pyje boreale. Më në detaje Norrland përbëhet nga tre breza veri-jug: Malet Skandinave në perëndim, Fushat Muddus që mbulojnë pjesën më të madhe të brendësisë dhe relievi i përzier i bregut lindor.

Ndryshe nga Svealand dhe Götaland me popullsi shumë më të dendur, të cilat njihen më mirë për qytetet e mëdha (Stokholm, Göteborg, Malmö) me pika referimi dhe atraksione turistike, Norrland është i njohur për natyrën e tij me pyje të gjerë, lumenj të mëdhenj dhe shkretëtirë të paprekur.

Shumica e banorëve jetojnë në zona rurale dhe fshatra të vegjël dhe përgjatë bregdetit në qytete. Nga fundi i shekullit të 20-të, pati një rritje të dukshme të popullsisë në Norrland, kryesisht nga njerëzit që lëviznin nga qytetet më të mëdha. Qytetet më të mëdha në Norrland, nga veriu në jug, janë Luleå, Skellefteå, Umeå, Östersund, Sundsvall dhe Gävle. Me përjashtim të Östersund, ato qytete janë të gjitha afër bregdetit.

Gjatë Revolucionit Industrial, i cili arriti në Suedi në mesin e shekullit të 19-të, Norrland u bë burimi për industrinë e rëndësishme të drurit dhe pulpës. Të gjithë, përveç katër lumenjve kryesorë Norrland janë shfrytëzuar për energji ujore. Lumenjtë në Norrland përbëjnë pjesën më të madhe të energjisë hidroelektrike në Suedi, e cila është në shumë vende një burim i kufizuar energjie, por Suedia ka energjinë hidroelektrike që përbën afërsisht 40 përqind të prodhimit të saj të përgjithshëm të energjisë elektrike.

Miniera për prodhimin e metaleve të çmuara janë vendosur gjithashtu në Norrland. Në historinë e vjetër dhe ende sot, administrata në Stokholm e shikonte Norrland në thelb si një koloni të përbërë nga burime natyrore për t'u shfrytëzuar. "Në Norrland ne kemi një Indi brenda kufijve tanë, vetëm nëse e kuptojmë se duhet të përfitojmë prej saj" (I Norrland har vi inom våra gränser ett Indien, blott vi förstå att bruka det) është një citat që i atribuohet Axel Oxenstierna që me të drejtë e përshkruan mirë qëndrimin. Në historinë zyrtare të Suedisë, nuk është shkruar shumë për pjesët veriore të vendit.

Kebnekaise, mali më i lartë i Suedisë me 2,111 metra, ndodhet në Lappland në veri të Norrland.

Norrland ka një klimë shumë të ndryshueshme në varësi të lartësisë, gjerësisë gjeografike dhe distancës nga uji. Zonat bregdetare jugore kanë një klimë të lagësht kontinentale, por më në veri, klima subarktike është e bollshme, megjithëse në shumë zona është shumë e butë për atë klasifikim, veçanërisht në rajonet bregdetare. Në vargmalet malore, klima e tundrës mund të gjendet me temperatura mesatare të verës nën 10 °C, por kjo është për shkak të lartësisë dhe jo në zonat e populluara. Të gjitha zonat e ulëta të Norrland janë nën vijën e pemëve për shkak të verës së butë dhe kështu pylli boreal është mbizotërues.

Historia
Në historinë e vjetër, Norrland është një nga katër krahinat e Suedisë. Në perëndim ai përfaqësonte gjysmën veriore të Suedisë të kufizuar në jug nga Svealand dhe në lindje përfaqësonte gjysmën veriore të Finlandës - e cila atëherë ishte pjesë e Suedisë - e kufizuar në jug nga Österland. Në Svealand dhe Götaland, kufijtë e tokës ishin të një rëndësie të madhe juridike dhe administrative, por ky nuk ishte rasti me Norrland. Emri Norrland sapo u bë gradualisht një emërtim i gjithçkaje në veri të Svealand. Deri në Mesjetë, pjesa veriore e Norrland (Norrbotten dhe Lappland) ishte në thelb një tokë e askujt. Zona ishte pak e populluar nga samët, kvenët dhe fise/njerëz të ndryshëm të lidhur me finlandezët. Në pjesën jugore të Norrland, kolonët suedezë dhe norvegjezë jetonin krah për krah me popullsinë Sami. Që nga mesjeta e tutje, mbretërit suedezë u përpoqën shumë për të kolonizuar dhe kristianizuar zonën. Por u desh kohë—edhe sot, minoritetet finlandeze dhe Sami jetojnë në pjesët veriore të Norrland dhe kanë ruajtur kulturën dhe zakonet e tyre.

Si rezultat i ndryshimit të marrëdhënieve me Finlandën, kufijtë veriorë të Norrland janë zhvendosur. Ndërsa fjala Finlandë fillimisht nënkuptonte vetëm pjesën jugperëndimore të asaj që tani është Finlanda (Finland Proper), kufiri i Norrland u tërhoq në lumenjtë Kaakamojoki ose, më vonë, Simojoki. Kjo ndryshoi kur gjysma lindore e Suedisë (Finlandë) u humb nga Rusia në vitin 1809, dhe kufiri i ri u tërhoq në lumin Torne. Kufiri jugor fillimisht ishte gjithçka në veri të provincës Gästrikland (deri në shekullin e 14 ose 15 një pjesë e Uppland), por që nga mesi i shekullit të 17-të, Gästrikland konsiderohet gjithashtu një pjesë e Norrland. Emri mund të gjurmohet fillimisht nga Kronika e Karlit, duke shpjeguar se si Engelbrekt Engelbrektsson në vitin 1433 i dërgoi një letër Erik Puke duke kërkuar ndihmë për të pushtuar të gjithë Norrland ('al norland vnte han honom wolla).

Sport
Tre skuadra Norrland garojnë në Ligën Suedeze të Hokejit: Brynäs IF, Skellefteå AIK dhe Luleå HF. Timrå IK, MoDo Hockey dhe IF Björklöven janë gjithashtu tre skuadra të njohura nga Norrland, përveç që ata luajnë në ligën e dytë më të lartë Hockeyallsvenskan gjithashtu kanë tradita të gjata brenda hokejit suedez të akullit..

Skuadrat e njohura të futbollit Norrland përfshijnë Selånger FK,  Sandvikens IF, Gefle IF, Östersunds FK, dhe GIF Sundsvall.

Shënime

Referime

Lidhje të jashtme


Kategoria:Krahinat e Suedisë