Prejardhja e shqiptarëve

Origjina e shqiptarëve ka qenë objekt i studimeve historike, gjuhësore, arkeologjike dhe gjenetike. Shqiptarët vazhdimisht shfaqen për herë të parë në të dhënat historike në burimet bizantine të shekullit të 11-të. Në këtë pikë, ata tashmë ishin plotësisht të krishterizuar . Shqipja përbën një degë më vete të indo-evropianes, e vërtetuar për herë të parë në shekullin e 15-të shekulli, pasi ka evoluar nga një nga gjuhët paleo-ballkanike të lashtësisë.  Kultura shqiptare e mbijetuar parakristiane tregon se mitologjia dhe folklori shqiptar janë me origjinë paleo-ballkanike dhe se pothuajse të gjitha elementet e tyre janë pagane . 

Shqiptarët kanë origjinë paleo-ballkanike . Teoritë të cilat në mënyrë specifike ato ndryshojnë midis atribuimit të kësaj origjine tek ilirët, trakët, dakët ose një popull tjetër paleo-ballkanik, gjuha e të cilëve ishte e pavërtetuar; midis atyre që mbështesin origjinën ilire, ekziston një dallim midis teorisë së vazhdimësisë nga koha ilire dhe atyre që propozojnë një migrim të një popullsie të ndryshme ilire. Megjithatë, këto propozime nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Shqiptarët janë gjithashtu një nga popullsitë evropiane me numrin më të madh të paraardhësve të përbashkët brenda grupit të tyre etnik, edhe pse ata kanë paraardhës me grupe të tjera etnike.    

 Endonimet 
 Arbëresh 
Dy etnonimet e përdorura nga shqiptarët për t'iu referuar vetvetes janë arbëresh(ë)/Arbënesh(ë) (varianti veriperëndimor) dhe Shqiptar(ë). Arbëresh është etnonimi origjinal shqiptar dhe përbën atë bazë për shumicën e emrave të shqiptarëve në gjuhë të huaj dhe emrin e Shqipërisë si shtet. Nga ky term rrjedhin arvanitai grek, alvanitai dhe alvanoi, arnauti turk, arbanasi serbokroat e të tjerë. Për Etnonimin Shqiptar ekzistojnë teori të ndryshme. Demiraj pohon se Shqiptari rrjedh nga folja shqipoj (flas qartë) nga latinishtja excipio (kuptoj).  Nga fundi i shekullit të 18-të, ai zëvendësoi gradualisht si endonim shqip arbëresh.

Teoria e dytë është ideja se Shqiptari e ka origjinën nga familja Scapudar në Drivastum mesjetar është një dukuri e hershme e termit. Megjithatë kjo teori nuk ka kuptim kronologjik. Shqiptar nga familja Scapudar konsiderohet kronologjikisht i pamundur.

Etimologjia e tretë e propozuar është se Shqiptar rrjedh nga fjala shqiponjë (shqiponjë).  Vërtetimi i tij i parë me kuptimin e sotëm është në fjalorin e Francesco Maria da Lecce (1702) i cili në parathënien e tij u drejtohet lexuesve të tij si "Shqipëtar im i dashur". Kjo teori e tretë përputhet me ligjet e fjalëformimit të shqipes.  The Origin of the Albanian Ethnonym Shqiptar. 2018. 

Gudmund Shutte mendonte se fjala "Skjipetar" (Shqiptar) ishte një emër korruptiv i fisit ilir Skirtarët /Skirtones Our Forefathers,The Gothonic Nations pag 71 

Emri etnik shqiptar është përdorur nga burimet bizantine dhe latine në trajtat arb- dhe alb- të paktën që nga shekulli II të erës sonë,   dhe përfundimisht në tekstet e vjetra të shqipes si endonim . Më vonë ai u zëvendësua në Shqipëri me termin Shqiptar, një ndryshim i shkaktuar me shumë gjasa nga pushtimet osmane të Ballkanit gjatë shekullit të 15-të.  Megjithatë, vërtetimi i lashtë i emërtimit etnik nuk konsiderohet një dëshmi e fortë e një vazhdimësie shqiptare në trevën ilire, pasi ka shumë shembuj në histori të një emri etnik që kalon nga një etnos në tjetrin. 

 Referenca për Shqipërinë 

 Në shekullin II p.e.s, Historia e Botës e shkruar nga Polybius, përmend një vendndodhje të quajtur Arbona (    ; Forma e latinizuar: Arbo ) . . në të cilën disa trupa ilire, nën mbretëreshën Teutë, u shpërndanë dhe u larguan për t'u shpëtuar romakëve. Arbona ishte ndoshta një ishull në Liburni ose një vend tjetër brenda Ilirisë . 
 Emrat Albanoi dhe Albanopolis janë vërtetuar në mbishkrimet e lashta funerale në Maqedoninë e Veriut të sotme. Toponimi Albanopolis është gjetur në një mbishkrim funerali në Gorno Sonje, afër qytetit të Shkupit ( Scupi i lashtë), Maqedonia e Veriut e sotme. Është gërmuar në vitin 1931 nga Nikolla Vuliq dhe teksti i tij është kuruar dhe botuar në vitin 1982 nga Borka Dragojević-Josifovska. Mbishkrimi në latinisht thotë "POSIS MESTYLU F[ILIUS] FL[AVIA] DELVS MVCATI F[ILIA] DOM[O] ALBANOP[OLI] IPSA DELVS" ("Posis Mestylu, i biri i Flavia Delus, e bija e Mucatit, i cili vjen nga Albanopolis"). Ai daton në fund të shekullit të parë të erës sonë dhe në fillim të shekullit të dytë të erës sonë. Dragojević-Josifovska 1982, p. 32.
 Në shekullin II të erës sonë, Ptolemeu, gjeografi dhe astronomi nga Aleksandria, hartoi një hartë që tregon qytetin e Albanopolis, që ndodhet në verilindje të Durrësit ) në provincën romake të Maqedonisë dhe fisin e Albanoive,  që shiheshin si ilirë. nga historianët e mëvonshëm.     
 Etnonimi Albanos u gjet në një mbishkrim funerali nga Stobi i lashtë në Maqedoninë e Veriut të sotme, afër Gradsko rreth 90 km në juglindje të Gorno Sonjes . Mbishkrimi në greqishten e vjetër thotë "ΦΛ(ΑΒΙΩ) ΑΛΒΑΝΩ ΤΩ ΤΕΚΝΩ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ ΑΛΒΑΝΟ(Σ) ΜΝΗΜ(Η)Σ [ΧΑΡΗΝ]" ("Në kujtim të Flavios Albanos, djalit të tij Aemilianos Albanos"). Ajo daton në shekullin 2/3 të erës sonë. Spasovska-Dimitrioska 2000, p. 258
 Në shekullin e VI të erës sonë, Stefani i Bizantit, në fjalorin e tij të rëndësishëm gjeografik të titulluar Ethnica (Ἐθνικά), . përmend një qytet në Iliri të quajtur Arbon (    ), dhe u jep një emër etnik banorëve të saj, në dy trajta të numrit njëjës, d.m.th. Arbonios (    ; pl.  Arbonioi ) dhe Arbonitët (    ; pl.  Arbonitai ). Ai citon Polybius  (siç bën shumë herë të tjera në Ethnica ).  

 Referenca për shqiptarët 
Michael Attaleiates (1022-1080) e përmend dy herë termin Albanoi dhe një herë termin Arbanitai . Termi Albanoi përdoret fillimisht për të përshkruar grupet që u rebeluan në Italinë jugore dhe Siçili kundër bizantinëve në vitet 1038–40. Përdorimi i dytë i termit Albanoi lidhet me grupet që mbështetën revoltën e Gjergj Maniakes në 1042 dhe marshuan me të në të gjithë Ballkanin kundër kryeqytetit bizantin, Kostandinopojës . Termi Arvanitai përdoret për të përshkruar një revoltë të bullgarëve (Boulgaroi) dhe Arbanitai në temën e Dyrrhachium në 1078–79. Në përgjithësi pranohet se Arbanitai i referohet etnonimit të shqiptarëve mesjetarë. Si i tillë, konsiderohet të jetë vërtetimi i parë i shqipes si grup etnik në historiografinë bizantine.  Përdorimi i termit Albanoi në vitet 1038-49 dhe 1042 si etnonim i lidhur me shqiptarët ka qenë objekt debati. Në atë që është quajtur debati "Ducellier-Vrannousi", Alain Ducellier propozoi që të dy përdorimet e termit t'u referoheshin shqiptarëve të mesjetës. Era Vrannousi kundërsugjeroi se përdorimi i parë u referohej normanëve, ndërsa i dyti nuk kishte domosdoshmërisht një konotacion etnik dhe mund të ishte një referencë për normanët si "të huaj" ( aubain ) në Epir, të cilin Maniakes dhe ushtria e tij përshkonin.  Debati nuk është zgjidhur kurrë.  Një sintezë më e re rreth përdorimit të dytë të termit Albanoi nga Pëllumb Xhufi sugjeron se termi Albanoi mund t'u referohej shqiptarëve të rrethit të caktuar të Arbanonit, ndërsa Arbanitai shqiptarëve në përgjithësi pavarësisht nga rajoni specifik ku ata banonin. 

 Arbanasit janë regjistruar si 'gjysmë besimtarë' dhe flasin gjuhën e tyre në një tekst bullgar të gjetur në një dorëshkrim serb të vitit 1628; teksti është shkruar nga një autor anonim që sipas Radoslav Grujić (1934) daton në mbretërimin e Samuelit të Bullgarisë (997–1014), ose ndoshta, sipas R. Elsie, 1000–1018.  [Extract from: Translated from the Old Church Slavonic by Robert Elsie. First published in ]
 Në Historinë e shkruar në vitet 1079–1080, historiani bizantin Michael Attaliates iu referua Albanoive se kishin marrë pjesë në një revoltë kundër Kostandinopojës në 1043 dhe Arbanitajt si nënshtetas të dukës së Dyrrachiumit . Megjithatë, është e diskutueshme nëse "Albanoi" i ngjarjeve të 1043 u referohet shqiptarëve në kuptimin etnik apo nëse "Albanoi" është një referencë për njerëzit nga Italia jugore me një emër arkaik (ka pasur edhe një fis të Italisë nga emri i Albanit ).  "It was supposed that those Albanoi from 1042 were Normans from Sicily, called by an archaic name (the Albanoi were an independent tribe from Southern Italy)." Megjithatë, një referencë e mëvonshme për shqiptarët nga të njëjtat Attaliate, në lidhje me pjesëmarrjen e shqiptarëve në një rebelim të vitit 1078, është i padiskutueshëm. Ai rebelim u drejtua nga Nikephoros Basilakes, doux i Dyrrachium .  "The following instance is indisputable. It comes from the same Attaliates, who wrote that the Albanians (Arbanitai) were involved in the 1078 rebellion of Nikephor Basilakes."
 Disa autorë (si Alain Ducellier, 1968 Alain Ducellier, “L’Arbanon et les Albanais au e siècle”, Travaux et Mémoires 3 (1968): 353–68. ) besojnë se Arvanoi përmendet në Librin IV të Aleksiadës nga Anna Comnena (rreth 1148). Të tjerë besojnë se ky është një lexim dhe interpretim i gabuar i frazës greke ἐξ Ἀρβάνων (dmth 'nga Arvana') që gjendet në dorëshkrimin origjinal dhe në një botim (Bon, 1839) të Aleksiadës . 
 Burimi më i hershëm serb që përmend "Albania" (Ar'banas') është një statut nga Stefan Nemanja, i datës 1198, i cili rendit rajonin e Pilotit (Pulatum) midis pjesëve që Nemanja pushtoi nga Shqipëria (ѡд Арьбанась Пилоть, "de Albania Pulatum" ). Ludwig Thallóczy, Konstantin Jireček, & Milan Šufflay, Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia [= Diplomatic and Other Documents on Medieval Albania], vol. 1 (Vienna: 1913), 113 (1198).
 Në shekujt 12-13, shkrimtarët bizantinë përdorën emrin Arbanon ( Medieval Greek   ) për një principatë në qarkun e Krujës .
 Referenca më e vjetër për shqiptarët në Epir është nga një dokument venecian i vitit 1210, ku thuhet se “kontinenti përballë ishullit të Korfuzit është i banuar nga shqiptarë”. 
 Një dokument raguzan i vitit 1285 thotë: "Dëgjova një zë që qante në male në shqip"  . 

 Gjuha shqipe 
parapamje| Shqipja në degën Paleo-Ballkanike bazuar në "The Indo-European Language Family" nga Brian D. Joseph dhe Adam Hyllested (2022).

 Nënshtresa gjuhësore paraindoevropiane 
Vendet paraindoevropiane gjenden në të gjithë territorin e Shqipërisë; si në Maliq, Vashtëm, Burimas, Barç, Dërsnik në rrethin e Korçës, Kamnik në Kolonjë, Kolsh në rrethin e Kukësit, Rashtan në Librazhd dhe Nezir në rrethin e Matit . : "Therefore we are going to limit the discussion of this issue to the western areas of the Balkan peninsula, where the Albanian people have been living since many centuries ago. These areas, too, thanks to their geographical position, should have been inhabited since long before the immigration of the I.E. tribes, who are usually called Illyrians (...). The ancient presence of Pre-I.E. people(s) in this areas has been proved, inter alia, by the archaeological discoveries at Maliq, Vashtëmi, Burimas, Podgorie, Barç and Dërsnik of Coritza district, as well as at Kamnik of Cologna district, at Blaz and Nezir of Mati district, at Kolsh of Kukës district, at Rashtan of Librazhd etc." Ashtu si në pjesë të tjera të Evropës, këto fise indo-evropiane migratore hynë në Ballkan dhe kontribuan në formimin e fiseve historike paleo-ballkanike, nga të cilat shqiptarët e kanë origjinën e tyre. Popullatat e mëparshme – gjatë procesit të asimilimit nga fiset emigruese IE – kanë luajtur një rol të rëndësishëm në formimin e grupeve të ndryshme etnike të krijuara nga simbioza e tyre e gjatë. Për rrjedhojë, gjuhët IE që u zhvilluan në Gadishullin Ballkanik, përveç evolucionit të tyre natyror, janë ndikuar edhe nga idiomat e popullit të asimiluar paraindoevropian. : "Gjithsesi, duke qenë se shqipja është një gjuhë indoeuropiane, stërgjyshërit e drejtpërdrejtë të shqiptarëve të sotëm duhen kërkuar tek ajo popullsi indoeuropiane, që erdhi e u vendos në këtë gadishull, natyrisht duke iu mbishtresuar një popullsie më të hershme indoeuropiane apo paraindoeuropiane." Në aspektin gjuhësor, gjuha e substratit paraindo-evropiane e folur në Ballkanin jugor ka ndikuar ndoshta para-protoshqipishten, idiomën paraardhëse të shqipes.  Shtrirja e këtij ndikimi gjuhësor nuk mund të përcaktohet me saktësi për shkak të pozicionit të pasigurt të shqipes midis gjuhëve paleo-ballkanike dhe vërtetimit të pakët të tyre.  Megjithatë Megjithatë janë propozuar disa huazime, si p.sh.  '   dhe  '   ; krahaso me lápathon paragrek '   .   Shqipja është gjithashtu e vetmja gjuhë në Ballkan që ka ruajtur elementet e sistemit numerik vigezimal –  '  ,  '   – e cila ishte e përhapur në gjuhët paraindo-evropiane të Evropës; siç është gjuha baske, e cila përdor gjerësisht numërimin vigesimal. 

Ky substrat paraindoevropian është identifikuar edhe si një nga faktorët kontribuues të traditave kulturore të shqiptarëve. 

 Vërtetimi 
Përmendja e parë e vërtetuar e shqipes ndodhi në vitin 1285 në qytetin venecian të Raguzës ( Dubrovniku i sotëm, Kroaci ) kur një dëshmitar krimi i quajtur Matthew dëshmoi: "Dëgjova një zë që qante në male në shqip" (    ). 

Shembujt më të hershëm të shkruar të shqipes janë Formula e Pagëzimit (1462) dhe Leksiku i Arnold Ritter von Harfit (1496). Teksti i parë shqip i shkruar me shkronja greke është një fragment i Ungjillit të Pashkëve të shekullit të 15-të ose të 16-të. Librat e parë të shtypur në shqip janë Meshari (1555) dhe E mbsuame e krështerë e Luca Matranga (1592). 

Megjithatë, siç vëren Fortson, veprat e shkruara shqipe ekzistonin para kësaj pike; ata thjesht kanë humbur. Ekzistenca e shqipes së shkruar përmendet shprehimisht në një letër të dëshmuar nga viti 1332 dhe librat e parë të ruajtur, duke përfshirë edhe ato në gegërisht dhe në toskërisht, ndajnë veçori drejtshkrimore që tregojnë se ishte zhvilluar një formë e gjuhës së përbashkët letrare. 

 Toponimia 
Në Ballkan dhe në Italinë e Jugut, disa toponime, emra lumenjsh dhe malesh që janë vërtetuar që nga lashtësia mund të shpjegohen etimologjikisht nëpërmjet shqipes ose kanë evoluar fonologjikisht përmes shqipes dhe më vonë janë adoptuar në gjuhë të tjera. Toponimet Toponimet e trashëguara nga një gjuhë protoshqiptare dhe data e adoptimit të toponimeve joshqiptare tregojnë në albanologji se cilat rajone kanë origjinën, evoluar dhe zgjeruar gjuha shqipe. Varësisht nga etimologjia dhe zhvillimi fonologjik i propozuar që mbështesin gjuhëtarët, zakonisht përdoren etimologji të ndryshme për të lidhur shqipen me ilirishten, mesapishten, dardanishten, trakishten ose me një gjuhë të pavërtetuar paleo-ballkanike.

 Brindisi është një qytet në Italinë jugore. Brundisium ishte fillimisht një vendbanim i Mesapianëve Iapigian , pasardhës të një populli ilir që migroi nga Ballkani në Itali në tranzicionin e bronzit të vonë/epokës së hershme të hekurit. Emri nxjerr në pah lidhjet mes Mesapic me shqipen pasi brendo Messapic (deli) lidhet me brirët e vjetër gegë . 
 Bunë është një lumë në Shqipërinë veriperëndimore, pranë qyteteve Shkodër dhe Ulqin (Ulqin). Shumica e studiuesve e konsiderojnë atë një hidronim të trashëguar drejtpërdrejt nga ilirishtja Barbanna . Një propozim më pak i pranuar nga Eqrem Çabej e konsideron atë një emër të palidhur që rrjedh nga buenë (përmbytja e ujërave). Hidronimi Bunë nëpërmjet të cilit doli sllavishtja Bojana , shpesh shihet si tregues se shqipja flitej në epokën parasllave në Malin e Zi jugor. 
 Drini është një lumë në veri të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut. Hidronime të ngjashme përfshijnë Drinon në Shqipërinë Jugore dhe Drinën në Bosnje. Në përgjithësi konsiderohet me origjinë ilire. 
 Durrësi është një qytet në Shqipërinë e mesme. Ajo u themelua si një koloni e lashtë greke dhe u zgjerua shumë në kohën romake. Njihej si Epidamnos dhe Dyrrhachion / Dyrrhachium . Dyrrhachium është me origjinë greke dhe i referohet pozicionit të qytetit në një breg shkëmbor. Emrat e sotëm të qytetit në shqip ( Durrës ) dhe italisht ( Durazzo , shqiptimi italisht:  [duˈrattso] ) rrjedhin nga Dyrrachium / Dyrrachion . Një paraardhës i ndërmjetëm, i palatalizuar gjendet në formën Dyrratio, dëshmuar në shekujt e hershëm pas Krishtit. Mbarimi i palatalizuar /-tio/ ndoshta përfaqëson një ndryshim fonetik në mënyrën se si banorët e qytetit e shqiptonin emrin e tij.  Ruajtja e dorikes së vjetër /u/ tregon se emri modern rrjedh nga popullsitë të cilave u njihej toponimi në shqiptimin e tij origjinal dorik.  Theksi fillestar në shqipen Durrës presupozon një theksim ilir në rrokjen e parë. Teoritë që mbështesin vazhdimësinë lokale iliro-shqiptare e interpretojnë Durrësin < Dyrratio si dëshmi se shqipfolësit kanë jetuar vazhdimisht në Shqipërinë qendrore bregdetare. Teori të tjera sugjerojnë se toponimi nuk tregon domosdoshmërisht vazhdimësi, por mund të jetë njësoj evolucioni i një fjale huazimi të marrë nga një popullsi protoshqiptare e cila u shpërngul në qytet dhe në zonën e tij në antikitetin e vonë nga rajonet veriore shqiptare. 
 Epidamnos është emri më i vjetër i njohur i Durrësit dhe është emri i parë me të cilin njihej kolonia e lashtë greke e Korintit. Konsiderohet gjerësisht si me origjinë ilire , siç u propozua për herë të parë nga gjuhëtari Hans Krahe ,  dhe dëshmohet te Tukididi (shek. V p.e.s.), Aristoteli (shek. IV p.e.s.) dhe Polibi (shek. II p.e.s.).  Etimologjikisht, Epidamnos mund të lidhet me protoshqiptarin *dami (këlysh, kafshë e re, dem i ri) > dem (shqipja e sotme) siç propozohet nga gjuhëtari Eqrem Çabej . 
 Erzeni është një lum në Shqipërinë e Mesme. Rrjedh nga ilirishtja Ardaxanos (*daksa "ujë", "det") që gjendet në Daksa dhe emri i fisit Dassareti . 
 Ishëm është një lum në Shqipërinë e mesme. Është regjistruar si Isamnus ilir në lashtësi. Shqipja Ishëm rrjedh drejtpërdrejt nga Isamnus dhe tregon se gjuha stërgjyshore e tij flitej në zonë. 
 Mat është një lumë në veri të Shqipërisë. Përgjithësisht konsiderohet me origjinë ilire dhe fillimisht do të thoshte "breg lumi, breg". Ai evoluoi brenda shqipes si term i trashëguar nga gjuha e tij stërgjyshore. Tregon se flitej në luginën e lumit Mat. Një hidronim i ngjashëm, Matlumë, gjendet në Kaçanik .Nis
 h ( Niš ) është një qytet në Serbinë juglindore. Ai evoluoi nga një toponim i vërtetuar në greqishten e vjetër si ΝΑΙΣΣΟΣ (Naissos), i cili mori formën e tij të tanishme nëpërmjet ndryshimeve fonetike në protoshqipisht dhe më pas hyri në sllavisht. Nishi mund të tregojë se protoshqiptarët kanë jetuar në rajon në kohët parasllave.  Kur ka ndodhur ky vendbanim është një çështje debati, pasi protoshqiptarët mund të kenë lëvizur relativisht vonë në antikitet në zonën që mund të ketë qenë një zgjerim lindor i vendbanimit protoshqiptar siç nuk presupozon asnjë toponim tjetër i njohur në antikitet në zonë. një zhvillim shqiptar.  Zhvillimi i Nishit < Naiss-mund të përfaqësojë gjithashtu një zhvillim rajonal në Ballkanin e antikitetit të vonë i cili edhe pse është i lidhur mund të mos jetë identik me atë shqiptar. 
 Vjosë është një lumë në Shqipërinë jugore dhe në Greqinë veriore. Në antikitet, ajo ishte pjesë e kufirit midis ilirishtes dhe grekëve epirote. Në mesjetën e hershme, lugina e lumit Vjosa (në greqisht, Aoos ose Vovousa) u vendos nga popujt sllavë. Për shqipen Vjosë është propozuar një evolucion gradual brenda shqipes dhe një huazim nga sllavishtfolësit ose një huazim nga sllavishtja *Vojusha në shqip .  Të dy propozimet janë të diskutueshme. Pavarësisht nga etimologjia, lugina e Vjosës është një zonë e kontaktit gjuhësor shqiptaro-sllav që nga shekulli VI-VII e këndej. 
 Vlora është një qytet në Shqipërinë jugperëndimore. Ajo u themelua si koloni e lashtë greke Aulona (/Avlon/) në epokën pararomake. Shqipja Vlorë është një prejardhje e drejtpërdrejtë nga greqishtja e lashtë Aulon . Një ndërmjetësim i propozuar sllav nga *Vavlona është refuzuar pasi nuk përputhet me zhvillimin fonologjik të shqipes. Toponimi ka dy trajta, Vlorë (toskërisht) dhe Vlonë (gegë), gjë që tregon se ai ka qenë tashmë në përdorim në popullsinë e Shqipërisë së Veriut përpara shfaqjes së rotacizmit në toskërisht. 
 Shkodra është një qytet në Shqipërinë veriperëndimore. Është një nga vendbanimet më domethënëse në Shqipëri dhe në epokën pararomake ka qenë kryeqyteti i mbretërisë ilire të Genthit. Antikiteti i vonë Scodra ishte një qytet i romanizuar, i cili edhe relativisht vonë në mesjetë kishte një popullsi vendase që fliste dalmat që e quajti atë Skudra . Sllave Skadar është një huazim nga emri Romance. Origjina e shqipes Shkodër / Shkodra si zhvillim i drejtpërdrejtë i ilirishtes Scodra ose si zhvillim i një fjale huazim latine në protoshqipisht është një temë debati. Në teoritë që refuzojnë një derivim të drejtpërdrejtë nga Scodra, këputja e mundshme e vazhdimësisë gjuhësore nga forma ilire thirret si tregues se shqipja nuk flitej vazhdimisht në Shkodër dhe rrethinë nga antikiteti pararomak deri në antikitetin e vonë. 
 Shkumbini është një lumë në Shqipërinë e mesme. Rrjedh nga latinishtja Scampinus e cila zëvendësoi ilirishten Genusus , siç shënohet në literaturën latine dhe greke të lashtë. Një ndërmjetësim sllav është refuzuar. Përfshirja e tij në huazime latine në evolucionin protoshqip dhe fonetik përkon me ekzistencën historike të një qyteti të madh romak (afër Elbasanit të sotëm ) që i dha lumit emrin e ri. 
 Shtip ( Shtip ) është qytet në lindje të Maqedonisë së Veriut. Në antikitet njihej me emrin Astibo-s . Në përgjithësi pranohet se Shtipi sllav është marrë nëpërmjet Shtipit shqiptar.  Për datën e vendosjes së protoshqiptarëve në Maqedoninë lindore kanë dalë argumente të ngjashme si në rastin e Nishit . 

 Rindërtimi gjuhësor 
Gjuha shqipe dëshmohet në formë të shkruar duke filluar vetëm në shekullin e XV të erës sonë, kur tashmë ishte formuar etnosi shqiptar. Në mungesë të të dhënave të mëparshme për gjuhën, studiuesit kanë përdorur huazimet latine dhe sllave në shqip për të identifikuar vendndodhjen e origjinës së saj.  Protoshqipja ka të ngjarë të kishte dalë përpara shekullit të I të erës sonë, kur kontaktet me gjuhët romane filluan të ndodhin intensivisht.   Disa studiues Disa studiues janë përpjekur të hamendësojnë gjuhën e pavërtetuar dhe përfundimisht kanë hartuar interpretime mbi Urheimatin e supozuar protoshqiptar dhe shoqërinë bazuar në leksikun e rindërtuar. 

 Pastoralizmi 
Gjuha shqipe zotëron një fjalor baritor të pasur dhe të "përpunuar", i cili është marrë për të sugjeruar që shoqëria shqiptare në kohët e lashta ka qenë baritore, me transhumanitet të përhapur dhe blegtori, veçanërisht të deleve dhe dhive .  Jozefi interesohet për faktin se disa prej leksemave në fjalë kanë "përputhje të sakta" në rumanisht . 

Ata duket se kanë qenë mbarështues bagëtish duke pasur parasysh gjerësinë e fjalorit të ruajtur vendas që ka të bëjë me mbarështimin e lopëve, mjeljen e kështu me radhë, ndërsa fjalët që kanë të bëjnë me qentë priren të huazohen. Shumë fjalë në lidhje me kuajt janë ruajtur, por vetë fjala për kalin është një huazim latinisht. 

 Hidronimet 
Hidronimet paraqesin një tablo të ndërlikuar; termi për "det" ( det ) është vendas dhe një risi "albano- gjermanike " që i referohet konceptit të thellësisë, por një sasi e madhe fjalori detar është huazuar. Fjalët që u referohen përrenjve të mëdhenj dhe brigjeve të tyre priren të jenë huazime, por lumë ("lumi") është vendas, ashtu si dhe rryma (rrjedhja e ujit të lumit). Fjalët për përrenjtë më të vegjël dhe pellgjet e ndenjura me ujë janë më shpesh vendase, por fjala për "pellg", pellg është në fakt një pasardhës i zhvendosur semantikisht i fjalës së vjetër greke për "det i hapur", duke sugjeruar një ndryshim në vendndodhje pas kontaktit grek. Shqipja ka mbajtur që nga gjuha proto-indo-evropiane një term specifik që i referohet një pylli buzë lumit ( gjazë ), si dhe fjalët e tij për kënetat. Çuditërisht, shqipja ka ruajtur termat amtare për "vorbull", "gropë uji" dhe (ujor) "vend i thellë", duke e shtyrë Orelin të spekulojë se Urheimati shqiptar ka të ngjarë të ketë një tepricë vorbullash dhe thellësish të rrezikshme.  Megjithatë, të gjitha fjalët që lidhen me detarin duket se janë huazuar. 

 Bimësia 
Për sa i përket pyjeve, fjalët për shumicën e halorëve dhe shkurreve janë vendase, siç janë termat për " alder ", " elm ", " lis ", " ahu " dhe " bli ", ndërsa " frash ", " gështenjë ", " thupër "., " panja ", " plepi " dhe " shelgu " janë huazime. 

 Organizimi social 
Terminologjia origjinale farefisnore indo-evropiane u riformua rrënjësisht; dhe ndryshimet përfshinin një zhvendosje nga "nëna" në "motër" dhe ishin aq të plota sa që vetëm tre terma ruajtën funksionin e tyre origjinal; fjalët për "dhëndër", "vjehër" dhe "vjeher".  Të gjitha fjalët për farefisin e gjakut të shkallës së dytë, duke përfshirë "tezën", "xhaxhain", "nipin", "mbesën" dhe termat për nipërit e mbesat, janë huazime të lashta nga latinishtja. 

 Kontaktet gjuhësore 

 Modelet e përgjithshme të huazimit 
Hapja ndaj huazimeve është quajtur një “tipar karakteristik” i shqipes. Njësitë leksikore origjinale shqipe të trashëguara drejtpërdrejt nga gjuha proto-indo-evropianja janë shumë më të pakta në krahasim me fjalët huazuese, megjithëse huazimet konsiderohen të jenë "të integruara në mënyrë të përkryer" dhe të padallueshme nga fjalori vendas në nivel sinkronik.  Edhe pse shqipja karakterizohet nga përthithja e shumë huazimeve, madje, në rastin e latinishtes, duke hyrë thellë në fjalorin bërthamë, disa fusha semantike megjithatë mbetën më rezistente. Termat që kanë të bëjnë me organizimin shoqëror shpesh ruhen, por jo ato që kanë të bëjnë me organizimin politik, ndërsa ato që kanë të bëjnë me tregtinë janë të gjitha të huazuara ose të reja. 

Ndërsa fjalët për bimët dhe kafshët karakteristike të rajoneve malore janë krejtësisht origjinale, emrat për peshqit dhe për aktivitetet bujqësore shpesh supozohet se janë huazuar nga gjuhë të tjera. Megjithatë, duke pasur parasysh praninë e disa termave të vjetër të ruajtur në lidhje me faunën e detit, disa kanë sugjeruar se ky fjalor mund të ishte humbur me kalimin e kohës pasi fiset protoshqiptare u shtynë përsëri në brendësi gjatë pushtimeve.   Wilkes pohon se huazimet sllave në shqip sugjerojnë se kontaktet midis dy popullsive ndodhën kur shqiptarët banonin në pyje 600–900 metra mbi nivelin e detit. Studiuesi  Rusakov Rusakov vëren se pothuajse të gjitha leksema që lidhen me detarin në shqip janë fjalë huazuese, të cilat mund të tregojnë se folësit e proto-gjuhës nuk jetonin në bregdetin e Adriatikut ose në afërsi të tij. 

 Greqishtja 

Kontakti gjuhësor midis shqipes dhe greqishtes daton në mënyrë të sigurt në epokën e hekurit. Kontaktet e mëparshme mund të përfshijnë kontakte ndërmjet gjuhëve përkatëse pas PIE, të cilat i dhanë lindjen e dy gjuhëve. Sipas Huld (1986), huatë e Greqisë së lashtë burojnë nga dy grupe gjeografike të dallueshme; Popullsi greqishtfolëse nga Maqedonia e lashtë dhe kolonitë greke në bregdetin e Adriatikut.  Dihet që nga puna e vitit 1910 të gjuhëtarit gjerman Albert Thumb, se shqipja zotëron një numër të vogël huash greke po aq të vjetra ose më të vjetra se huazimet më të hershme latine. Krzysztof (2016) sugjeron se greqishtja dorike mund të ketë marrë edhe disa fjalë huazimi nga protoshqipja, që mund të jenë qysh në shekullin e VII para Krishtit; ai tregon në mënyrë specifike shtatë fjalë të regjistruara nga gramatikani grek Hesychius i Aleksandrisë (shek. V pas Krishtit), dhe veçanërisht për termin ἀάνθα 'një lloj vathi', i cili u dëshmua për herë të parë në veprën e poetit lirik koral Alkman . 

Fjalët e huazuara nga greqishtja (p.sh. Gk (NW) mākhaná "pajisje, instrument" > mokër "gur mulliri", Gk (NW) drápanon > drapër "drapër" etj.) datojnë para epokës së krishterë  dhe janë kryesisht të dorikëve . Dialekti grek ,  që do të thotë se paraardhësit e shqiptarëve kanë qenë në kontakt me pjesën veriperëndimore të qytetërimit të lashtë grek dhe ndoshta kanë huazuar fjalë nga qytetet greke ( Dyrrachium , Apollonia , etj.) në territorin ilir, koloni që i përkisnin Ndarja dorike e greqishtes, ose nga kontaktet në Epirzonë. Huazimet më të hershme greke filluan të hyjnë në Shqipëri rreth vitit 600 p.e.s. dhe janë të origjinës dorike, që priren t'u referohen perimeve, frutave, erëzave, kafshëve dhe veglave. Jozefi argumenton se kjo shtresë pasqyron kontaktet midis grekëve dhe protoshqiptarëve që nga shekulli i 8-të para Krishtit e në vazhdim, me grekët që ishin ose kolonë në bregdetin e Adriatikut ose tregtarë grekë në brendësi të Ballkanit. Vala e dytë e huave greke filloi pas ndarjes së Perandorisë Romake në 395 dhe vazhdoi gjatë gjithë periudhave bizantine, osmane dhe moderne. 

Një argument në favor të origjinës veriore të shqipes është numri relativisht i vogël i fjalëve të huazuara nga greqishtja e vjetër , kryesisht nga dialekti dorik, edhe pse Iliria e Jugut ishte fqinje me qytetërimin klasik grek dhe kishte një sërë kolonish greke përgjatë vijës bregdetare ilire.  Sipas gjuhëtarit bullgar Vladimir I. Georgiev , teoria e origjinës ilire për shqiptarët është dobësuar nga mungesa e ndonjë emri shqip para shekullit të 12-të dhe nga ndikimi i kufizuar grek në shqip (Shih Linja e Jireçekut). Në argumentin e Georgiev-it, nëse shqiptarët do të kishin banuar vazhdimisht që nga kohërat e lashta në një atdhe që ndodhet afër Shqipërisë moderne, numri i fjalëve huazuese greke në shqipe duhet të ishte më i madh.  Sipas Hermann Ölberg, leksiku modern i shqipes mund të përfshijë vetëm 33 fjalë me origjinë greke të lashtë. Megjithatë, duke pasur parasysh sasinë e izoglosave shqiptaro-greke , të cilat studiuesi Vladimir Orel i konsideron çuditërisht të larta (në krahasim me ato indo-shqiptare dhe armeno-shqiptare), autori arrin në përfundimin se kjo afërsi e veçantë mund të jetë rezultat i një sekondare intensive. kontaktet e dy protodialekteve. 

Curtis (2012) nuk e konsideron numrin e fjalëve të huazuara të mbijetuara si një argument të vlefshëm, pasi shumë huazime greke ka të ngjarë të humbën përmes zëvendësimit me huazime të mëvonshme latine dhe sllave, ashtu siç u ndodh famëkeq shumicës së fjalorit vendas të shqipes.  Disa studiues si Çabej  dhe Huld kanë kundërshtuar argumentin se provat greke nënkuptojnë një origjinë "veriore", në vend të kësaj sugjerojnë të kundërtën, që përkatësitë specifike veriperëndimore/dorike dhe datimi i lashtë i huave greke nënkuptojnë një prani specifike të shqiptarëve të Ballkanit Perëndimor në veri dhe perëndim të grekëve veçanërisht në antikitet. ndonëse Huld paralajmëron se "pararendësit" klasikë të shqiptarëve do të ishin "ilirët" për shkrimtarët klasikë", por se emërtimi ilir nuk është "iluminues" pasi etnologjia klasike ishte e pasaktë.  Shembull përfshijnë greqishten e lashtë λάχανον dhe refleksin e tij shqip lakër sepse do të dukej se ishte huazuar përpara se < χ> të ndryshonte nga një ndalesë e aspiruar /kʰ/ në një fërkime /x/,dhe refleksi i tij i shqipes mokër , i cili gjithashtu duket se pasqyron një ndalesë /kʰ/ për < χ> dhe gjithashtu duhet të jetë specifikisht dorik ose veriperëndimor (dialektet e tjera greke kanë < e> ose < η> në vend të < ά>), dhe θωράκιον dhe e saj Refleksi i shqipes targozë që duket se i ka paraprirë fërkimit të greqishtes < θ> (para zhvendosjes në Koine, që përfaqëson /tʰ/). 

 Huazime latine dhe romake të hershme 
Huazimet latine datohen në periudhën 167 p.e.s. deri në vitin 400 të erës sonë.  167 pes përkon me rënien e mbretërisë së sunduar nga Genti dhe pasqyron datën e hershme të hyrjes së fjalorit me bazë latine në shqipe. Ajo hyri në shqipen në fazën e hershme protoshqiptare dhe u zhvillua në fazat e mëvonshme si pjesë e fjalorit protoshqip dhe brenda sistemit të saj fonologjik. Gjuha shqipe Gjuha shqipe është një nga gjuhët më të vjetra që ra në kontakt me latinishten dhe përvetësoi fjalorin latin. Ka ruajtur 270 fjalë me bazë latine që gjenden në të gjitha gjuhët romane, 85 fjalë që nuk gjenden në gjuhët romane, 151 që gjenden në gjuhën shqipe, por jo në romanishten ballkanike dhe rumanishten pasardhëse të saj, dhe 39 fjalë që gjenden vetëm. në shqip dhe rumanisht.  Zona e kontaktit midis shqipes dhe rumanishtes ka të ngjarë të ndodhej në Serbinë lindore dhe juglindore.  Ruajtja e fjalorit protoshqip dhe e veçorive gjuhësore në rumanishten nxjerr në pah se të paktën pjesërisht latinishtja ballkanike u shfaq pasi shqipfolësit kaluan në latinisht. 

Shtresa tjetër e kontakteve gjuhësore të shqipes me latinishten përfshin dalmatishten e vjetër, një derivat ballkanik perëndimor i latinishtes ballkanike. Shqiptari mesjetar mbante lidhje me formacionet latine bregdetare perëndimore dhe qendrore të brendshme të Ballkanit.  Hamp tregon se ka fjalë që ndjekin rregullat fonetike dalmate në shqip, duke dhënë si shembull fjalën drejt 'drejt' < d(i)rectus zhvillime që përputhen në dalmatishten e vjetër traita < tract .  Studiuesit rumunë Studiuesit rumunë Vatasescu dhe Mihaescu, duke përdorur analizën leksikore të shqipes, kanë arritur në përfundimin se shqipja ishte gjithashtu e ndikuar shumë nga një gjuhë romantike e zhdukur që ishte e ndryshme nga rumanishtja dhe dalmatishtja . Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm për rumanishten dhe shqipen janë dukshëm më të vogla se ato që janë të zakonshme vetëm për shqipen dhe gjuhën romane perëndimore, Mihaescu Mihaescu argumenton se shqipja ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet romake perëndimore sesa me rajonet rumun-folëse dhe ky rajon ndodhet në Shqipërinë e sotme, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut Perëndimore, që shtrihet në lindje deri në Manastir dhe Prishtinë . 

Fjalori fetar i krishterë i shqipes është kryesisht latinisht, duke përfshirë edhe termat bazë si "të bekosh", "altar" dhe "të marrësh kungim". Ai tregon se shqiptarët u kristianizuan nën liturgjinë dhe rendin kishtar me bazë latine, i cili do të njihej si "katolik romak" në shekujt e mëvonshëm. 

 Sllave 
Kontaktet e para mes gjuhës shqipe dhe gjuhëve sllave filluan pas shpërnguljeve të sllavëve të jugut në Ballkan në shekujt VI dhe VII. Leksiku modern i shqipes përmban rreth 250 huazime sllave që ndahen në të gjitha dialektet.  Vendbanimet sllave ndoshta i dhanë formë shtrirjes aktuale gjeografike të shqiptarëve. Ka të ngjarë që shqiptarët janë strehuar në zonat malore të Shqipërisë veriore dhe qendrore, Malit të Zi lindor, Maqedonisë së Veriut perëndimore dhe Kosovës . Kontakti i gjatë midis sllavëve dhe shqiptarëve mund të ketë qenë i zakonshëm në kalimet malore dhe zonat bujqësore ose peshkimi, veçanërisht në luginat e degëve Bardhë e Zi të Drinit dhe rreth liqeneve të Shkodrës dhe Ohrit . Një kontakt i tillë me njëri-tjetrin në këto zona ka shkaktuar shumë ndryshime në dialektet vendase sllave dhe shqipe. 

Meqë shqipja dhe sllavishtja kanë qenë në kontakt që në mesjetën e hershme, huazimet toponimike në të dyja i përkasin shtresave të ndryshme kronologjike dhe zbulojnë periudha të ndryshme përvetësimi. huazimet Huazimet e vjetra sllave në shqipe i zhvillojnë *s-të e hershme sllave si sh dhe *y si u brenda fonologjisë shqipe të asaj epoke. Norbert Jokl e përkufizoi këtë periudhë më të vjetër nga kontaktet më të hershme shqiptaro-sllave deri në vitin 1000 të erës sonë, ndërsa gjuhëtarët bashkëkohorë si Vladimir Orel Vladimir Orel e përkufizojnë atë midis shekullit të 6-të dhe të 8-të të erës sonë.   huazimet Huazimet më të reja ruajnë sllavishten /s/ dhe veçori të tjera që nuk tregojnë më zhvillim fonologjik brenda shqipes. Të tilla toponime nga periudha e hershme e kontaktit në Shqipëri Shqipëri përfshijnë Bushtricën ( Kukës ),  Dishnicën ( Përmet ),  Dragoshtunjë ( Elbasan ),  Leshnjë ( Leshnjë, Berat e zona të tjera),  Shelcan ( Elbasan), Shishtavec (Kukës/Gora), Shuec ( Devoll ) dhe Shtëpëz ( Gjirokastër ),  Shopël ( Iballë ),  Veleshnjë ( Skrapar )  e të tjerë.  Toponime të ngjashme në një periudhë të mëvonshme dhanë rezultate të ndryshme p.sh Bistricë ( Sarandë ) në vend të Bushtricës ose Selcan ( Këlcyrë ) në vend të Shelcanit .  Një pjesë e toponimeve me origjinë sllave janë përvetësuar në shqipen para përfundimit të metatezës së lëngshme sllave (rreth fundi i shek. VIII). Ato përfshijnë Ardenicën (Lushnjë), Berzanë (Lezhë), Gërdec dhe Berzi (Tiranë) dhe një grup toponimesh përgjatë rrugës Berat-Tepelenë-Përmet. 

 Hipoteza e paidentifikuar e gjuhës romantike 
Është konstatuar se latinizimi i pjesshëm i Shqipërisë së epokës romake ishte i rëndë në zonat bregdetare, në rrafshnalta dhe përgjatë rrugës Via Egnatia, që kalonte përmes Shqipërisë. Në këto rajone, Madgearu vëren se mbijetesa e emrave ilirë dhe përshkrimi i njerëzve me veshje ilire  në gurët e varreve nuk mjafton për të provuar rezistencën e suksesshme kundër romanizimit dhe se në këto rajone kishte shumë mbishkrime latine dhe vendbanime romake. Madgearu arrin në përfundimin se vetëm rajonet malore veriore i shpëtuan romanizimit. Në disa rajone, Madgearu arrin në përfundimin se është dëshmuar se në disa zona një popullsi latine që mbijetoi të paktën deri në shekullin e shtatë, kaloi në shqip emra vendesh që kishin karakteristika të përziera të kulturës romake lindore dhe perëndimore. 

 Arkeologjia 
parapamje| Gjerdan qelqi, shekulli VII - VIII, Shurdhah
Kultura e Komanit dhe Krujës është një kulturë arkeologjike e dëshmuar nga antikiteti i vonë deri në mesjetë në Shqipërinë qendrore dhe veriore, në Malin e Zi jugor dhe vende të ngjashme në pjesët perëndimore të Maqedonisë së Veriut .   Ai përbëhet nga vendbanime të ndërtuara zakonisht nën kalatë kodrash përgjatë rrjeteve rrugore Lezhë ( Praevalitana ) - Dardani dhe Via Egnatia që lidhnin vijën bregdetare të Adriatikut me provincat romake qendrore ballkanike. Zona e tipit të saj është Komani dhe kodra e Dalmaces aty pranë në luginën e lumit Drin. Fushata të kufizuara gërmimesh ndodhën deri në vitet 1990. Objekte nga një zonë e gjerë që mbulon rajonet e afërta të gjithë Perandorinë Bizantine, Ballkanin verior dhe Hungarinë dhe rrugët detare nga Siçilia në Krime u gjetën në Dalmace dhe vende të tjera që vinin nga shumë qendra të ndryshme prodhimi: lokale, bizantine, siciliane, avaro-sllave, hungareze., Krimesë dhe madje ndoshta merovingian dhe karolingian.  Në kuadër të arkeologjisë shqiptare, bazuar në vazhdimësinë e formave ilire pararomake në prodhimin e disa llojeve të objekteve vendase të gjetura në varre, popullsia e Komani-Krujës u inkuadrua si një grup që rridhte nga ilirët vendas që "re. - pohuan pavarësinë e tyre” nga Perandoria Romake pas shumë shekujsh dhe formuan bërthamën e rajonit të mëvonshëm historik të Arbanonit .   Meqenëse kërkimi u përqendrua pothuajse tërësisht në kontekstet e varreve dhe vendet e varrimit, vendbanimet dhe hapësirat e banimit shpesh shpërfilleshin.  Arkeologjia jugosllave propozoi një rrëfim të kundërt dhe u përpoq ta përfytyronte popullsinë si sllave, veçanërisht në rajonin e Maqedonisë perëndimore.  Kërkimet arkeologjike kanë treguar se këto vende nuk kishin lidhje me rajonet e banuara atëherë nga sllavët dhe madje edhe në rajone si Maqedonia, asnjë vendbanim sllav nuk ishte themeluar në shekullin e VII. 

Ajo që u konstatua në këtë fazë të hershme të kërkimit ishte se vendbanimet Komani-Krujë përfaqësonin një popullsi vendase, josllave, e cila është përshkruar si ilire e romanizuar, latinishtfolëse ose latinishte.   Këtë e vërteton mungesa e toponimeve sllave dhe mbijetesa e atyre latine në zonën Komani-Krujë. Në aspektin historiografik, teza e arkeologjisë së vjetër shqiptare ishte një hipotezë e paprovueshme pasi nuk ekzistojnë burime historike që mund të lidhin Komani-Krujën me vërtetimin e parë të caktuar të shqiptarëve mesjetarë në shekullin e 11-të.   Arkeologjikisht, ndërsa konsiderohej e mundur dhe madje e mundshme që objektet Komani-Krujë të përdoreshin vazhdimisht që nga shekulli i VII-të, mbeti një hipotezë e paprovuar pasi kërkimet ishin ende të kufizuara.  Nëse kjo popullsi përfaqësonte vazhdimësinë lokale ose mbërriti në një periudhë më të hershme nga një vend më verior pasi sllavët hynë në Ballkan, mbeti e paqartë në atë kohë, por pavarësisht nga origjina e tyre përfundimtare gjeografike, këto grupe ruajtën traditat kulturore të epokës së Justinianit të shekullit të 6-të, ndoshta si një deklaratën e identitetit të tyre kolektiv dhe kanë nxjerrë referencat e tyre materiale kulturore në sistemin ushtarak të Justinianit.  Në këtë kontekst, ata mund të kenë përdorur zakonet e varrimit si një mjet referimi për një "imazh të idealizuar të fuqisë së kaluar romake". 

Kërkimi u zgjerua shumë pas vitit 2009 dhe studimi i parë i topografisë së Komanit u realizua në vitin 2014. Deri atëherë, përveç zonës së varrezave, përmasat e vendbanimit dhe shtrirja e tij mbetën të panjohura. Në vitin 2014 u zbulua se Komani zinte një sipërfaqe prej më shumë se 40 ha, një territor shumë më i madh nga sa mendohej fillimisht. Faza më e vjetër e vendbanimit të saj daton në epokën helenistike.  Zhvillimi i duhur filloi në antikitetin e vonë dhe vazhdoi edhe në mesjetë (shek. 13-14). Ai tregon se Komani ishte një kala romake e vonë dhe një nyje e rëndësishme tregtare në rrjetet e Praevalitana-s dhe Dardanisë. Në bastisjet avaro-sllave, komunitetet nga Shqipëria e sotme veriore dhe zonat e afërta u grumbulluan rreth zonave të kodrave për mbrojtje më të mirë siç është rasti i zonave të tjera si Lezha dhe Sarda. Gjatë shekullit të VII-të, pasi u rivendos autoriteti bizantin pas bastisjeve avaro-sllave dhe prosperiteti i vendbanimeve u rrit, Komani pa një rritje të popullsisë dhe një elitë e re filloi të formohej. Rritja e popullsisë dhe e pasurisë u shënua nga ngritja e vendbanimeve të reja dhe kishave të reja në afërsi të tyre. Komani krijoi një rrjet lokal me Lezhën dhe Krujën dhe nga ana e tij ky rrjet u integrua në botën e gjerë mesdhetare bizantine, mbajti kontakte me Ballkanin verior dhe u angazhua në tregti në distanca të gjata.  Tom Winnifrith (2020) thotë se kultura Komani-Kruja tregon se në atë zonë mbijetoi një qytetërim latino-ilir, për të dalë më vonë si shqiptarë dhe vlleh. Mungesa e interesimit të sllavëve për malet djerrë të Shqipërisë së Veriut do të shpjegonte mbijetesën e shqipes si gjuhë. 

 Teoritë gjuhësore paleo-ballkanike 
parapamje| Harta e bërë nga bursa rumune sipas teorisë se zonat e kontaktit protoshqiptar dhe protorumun ishin Dacia Mesdheu dhe Dardania në shekullin III, duke mos përjashtuar vazhdimësinë rumune në Daki.
djathtas|parapamje| Pikëpamja rivale "imigracioniste" e origjinës rumune ku kontakti shqiptaro-rumun ndodhi ose në Dardani/Shqipërinë Verilindore ose në Trakën Perëndimore, duke supozuar se shqipja do të ishte folur në dhe/ose afër njërit ose të dyja këtyre dy rajoneve gjatë shekujve 6-9.
Konsensusi i përgjithshëm mes hulumtuesve është se shqiptarët e kanë origjinën nga një ose ndoshta dosa përzierje të popujve paleo-ballkanikë, por se cilët janë ata popuj të veçantë është një çështje e debatit të vazhdueshëm.   

Mesapishtja është e vetmja gjuhë e vërtetuar mjaftueshëm nëpërmjet së cilës janë prodhuar lidhjet e pranuara përgjithësisht iliro-shqiptare. Është e paqartë nëse mesapishtja ishte një dialekt ilir apo nëse ajo ndryshonte mjaftueshëm për të qenë një gjuhë më vete, megjithëse në përgjithësi ajo trajtohet si një gjuhë e veçantë. Dardanishtja në kuadrin e një gjuhe të dallueshme ka fituar rëndësi në gjenealogjinë e mundshme të gjuhës shqipe në dekadat e fundit. Në gjenealogjinë e trakishtes, V. Georgiev, i cili propozoi "dako-misiane" si gjuhë stërgjyshore të shqipes, e konsideronte  atë si gjuhë të veçantë nga trakishtja.  Nga pikëpamja gjenealogjike, Messapic është gjuha më e afërt të paktën pjesërisht e vërtetuar me shqipen. Hyllested & Joseph (2022) e etiketojnë këtë degë shqip-mesapic si ilire dhe në përputhje me bibliografinë e fundit identifikojnë greko-frigishten si degën IE më të afërt me atë shqiptaro-mesapik. Këto dy degë formojnë një grupim rajonal - i cili shpesh quhet "Ie ballkanike" - me armenishten. 

Dy grupimet kryesore gjuhësore më të gjera që janë propozuar si variante stërgjyshore të shqipes janë ilirishtja dhe trakishtja .  Teoria gjuhësore ilire ka njëfarë konsensusi, por gjuha ilire është shumë pak e dëshmuar për të bërë krahasime të caktuara. Çështje të tjera lidhen me përkufizimet "ilire" dhe "trake" të cilat janë të paqarta dhe nuk zbatohen në të njëjtat zona që konsideroheshin si pjesë e Ilirisë dhe Thrakisë në antikitet.   Në kërkimet bashkëkohore janë përcaktuar dy krahina kryesore onomastike në të cilat dalin emrat vetjakë ilirë; provincën jugore ilire ose juglindore dalmate (Shqipëria, Mali i Zi dhe brendësia e tyre) dhe krahina qendrore ilire ose e mesme dalmato-panoniane (pjesë të Kroacisë, Bosnjës dhe Serbisë perëndimore). Rajoni i Dardanit (Kosova moderne, pjesë të Maqedonisë Veriore, pjesë të Serbisë lindore) pa mbivendosjen e antroponimit jugor/juglindor, dalmat dhe lokal.  Një zonë e tretë rreth Sllovenisë moderne, e konsideruar ndonjëherë si pjesë e Ilirisë në antikitet, konsiderohet të ketë qenë më afër Venetikut .  

Eric Hamp Eric Hamp e distancoi kategorizimin e gjuhës shqipe nga grupime të veçanta historike me çështjet e tyre të pazgjidhura dhe e trajtoi atë si një gjuhë të veçantë paleo-ballkanike të padokumentuar për qëllime të qartësisë së kërkimit. Si e tillë, në dekadat e fundit është bërë e preferueshme që gjuhët historike si ilirishtja dhe trakishtja si dhe ato ekzistuese si shqipja të trajtohen si degë të veçanta brenda familjes indo-evropiane. 

Ka ende një debat nëse gjuha ilire ka qenë gjuhë centum apo satem . Është gjithashtu e pasigurt nëse ilirët flisnin një gjuhë homogjene ose më mirë një koleksion gjuhësh të ndryshme, por të lidhura, që gabimisht konsideroheshin të njëjtën gjuhë nga shkrimtarët e lashtë. Fiset venetike Fiset venetike, të konsideruara më parë ilire, nuk konsiderohen më të kategorizuara me ilirët. > E njëjta gjë thuhet ndonjëherë për gjuhën trake. Për shembull, bazuar në toponimet dhe njësitë e tjera leksikore, trakishtja dhe dakishtja ishin ndoshta gjuhë të ndryshme, por të lidhura. 

Gjuha shqipe tregon gjurmë satemizimi brenda pemës së gjuhës indoevropiane, megjithatë shumica e albanologëve Matasović, Ranko (2012). "A Grammatical Sketch of Albanian for students of Indo-European". Page 17:"It has been claimed that the difference between the three PIE series of gutturals is preserved in Albanian before front vowels. This thesis, sometimes referred to as Pedersen's law, is often contested, but still supported by the majority of Albanologists (e. g. Hamp, Huld, Ölberg, Schumacher and Matzinger). In examining this view, one should bear in mind that it seems certain that there were at least two palatalizations in Albanian: the first palatalization, whereby labiovelars were palatalized to s and z before front vowels and *y, and the second palatalization, whereby all the remaining velars (*k and *g) were palatalized to q and gj, respectively, in the same environment. PIE palatalized velars are affected by neither palatalization (they yield Alb. th, d, dh, cf. Alb. thom 'I say' < *k'ēnsmi, cf. Skr. śāṃs- 'praise', L cēnseo 'reckon')." mendojnë se ndryshe nga shumica e gjuhëve satem, ajo ka ruajtur dallimin e /kʷ/ dhe /gʷ/ nga /k/ dhe /g/ para zanoreve të përparme (të shkrira në gjuhët satem), dhe ka një debat nëse ilirishtja ishte centum apo satem . Nga ana tjetër, dakishtja  dhe trakishtja  duket se i përkasin grupit satem .

Debati Debati shpesh është i ngarkuar edhe politikisht dhe për të qenë rezultati përfundimtar, nevojiten më shumë prova. Një provë e tillë për fat të keq mund të mos jetë lehtësisht e disponueshme për shkak të mungesës së burimeve burimeve. 

 Gjuha ilire 
djathtas|parapamje|250x250px| Fiset ilire në shekujt I-II të e.s.
Përmendja Përmendja e parë e regjistruar e një lidhjeje midis ilirëve dhe shqiptarëve është në vitin 1709, që i atribuohet filozofit dhe matematikanit gjerman Gottfried Leibniz,Gottfried Leibniz më i famshëm për të qenë bashkë-shpikësi i llogaritjes së bashku me Isak Njuton Isak Njutonin . Në një sërë letrash, ai fillimisht supozoi se shqipja kishte lidhje me gjuhët e tjera sllave përgjatë Adriatikut Adriatikut, por shpejt ndryshoi mendje dhe e lidhi gjuhën shqipe me atë të ilirëve të lashtë. 

Për sa i përket gjuhëve Për sa i përket gjuhëtarëve apo historianëve, teoria se shqiptarët kishin lidhje me ilirët u propozua për herë të parë nga historiani suedez  [from: Translated from the German by Robert Elsie.] Johann Erich Thunmann në vitin 1774.  Studiuesit që mbrojnë origjinën ilire janë të shumtë.  Stipčević, Alexander. Iliri (2nd edition). Zagreb, 1989 (also published in Italian as "Gli Illiri")   Ata që argumentojnë në favor të origjinës ilire pohojnë se fiset indigjene ilire që banonin në Ilirinë e Jugut (përfshirë Shqipërinë e sotme) u ngjitën në male kur sllavët pushtuan ultësirat,  Thunman, Hahn, Kretschmer, Ribezzo, La Piana, Sufflay, Erdeljanovic and Stadtmüller view referenced in () ndërsa një version tjetër i kësaj hipoteze thotë se shqiptarët janë pasardhës të lista e fiseve ilire  Fiset ilirefiseve ilire të vendosura midis Dalmacisë dhe Danubit që u derdhën në jug. Jireček view referenced in ()

Disa nga argumentet për ndërlidhjen iliro-shqiptare kanë qenë si më poshtë:  Demiraj, Shaban. Prejardhja e shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe.(Origin of the Albanians through the testimonies of Albanian) Shkenca (Tirane) 1999

 Nga sa dihet nga territoret e popullsive të vjetra ballkanike ( grekë, ilirë, trakë, dakë ), shqipja flitet në një rajon ku flitej ilirishtja në kohët e lashta. 
 Nuk ka asnjë dëshmi për ndonjë migrim të madh në territorin shqiptar që nga të dhënat e pushtimit ilir.  Për shkak se prejardhja nga ilirët ka "kuptim gjeografik" dhe nuk ka asnjë provë gjuhësore apo historike që vërteton një zëvendësim, atëherë barra e provës qëndron në anën e atyre që do të mohonin një lidhje të shqipes me ilirishten. Katicic, Radoslav. 1976. The Ancient Languages of the Balkans. Berlin: Mouton. Page 188.
 Shoqëria fisnore shqiptare ka ruajtur strukturën e lashtë shoqërore ilire të bazuar në njësitë fisnore .   Veç kësaj, Çabej Çabej (1965:93) analizoi morfologjinë e disa emrave të fiseve dhe vuri në dukje se prapashtesa ilire -at shfaqej në emrat e fiseve ilire, si Docle at ae, Labe at ae, Autari at es, Delm at ae korrespondon me prapashtesa -at u shfaq në shekullin e 15-të emra të fiseve shqiptare si Bakir at dhe Dem at ; në Shqipërinë e sotme, prapashtesat e emrave të disa fshatrave, si Duk at dhe Fil at, përputhen me atë ilir.
 Shumë nga ato që mbeten si fjalë të vërtetuara për ilirishten kanë një shpjegim shqip dhe gjithashtu një sërë njësive leksikore ilire ( toponime, hidronime, oronime, antroponime etj.) janë lidhur me shqipen.  "Jokl's Illyrian-Albanian correspondences (Albaner §3a) are probably the best known. Certain of these require comment: …"
 Fjalët e huazuara nga latinishtja (p.sh latinisht aurum > ar "ar", gaudium > gaz "gëzimi" etj. Çabej, Eqrem. Karakteristikat e huazimeve latine të gjuhës shqipe. (The Characteristics of Latin Loans in Albanian) SF 1974/2 (In German RL 1962/1) (13-51) ) datojnë para epokës së krishterë, Demiraj, Shaban. Prejardhja e shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe.(Origin of the Albanians through the testimonies of Albanian) Shkenca (Tirane) 1999  ndërsa ilirët në territorin e Shqipërisë moderne ishin të parët nga popullsitë e vjetra ballkanike. për t'u pushtuar nga romakët në 229–167 p.e.s., trakët u pushtuan në 45 të erës sonë dhe Dakët në 106 të erës sonë.
 Karakteristikat e dialekteve të shqipes toskërisht dhe gegërisht : "In Tosk /a/ before a nasal has become a central vowel (shwa), and intervocalic /n/ has become /r/. These two sound changes have affected only the pre-Slav stratum of the Albanian lexicon, that is the native words and loanwords from Greek and Latin" në trajtimin e fjalëve amtare dhe të huazimeve nga gjuhët e tjera, kanë çuar në përfundimin se ndarja dialektore ka ndodhur pas krishterimit të rajonit (shek. IV të erës sonë) dhe në kohën e shek. Shpërngulja sllave në Ballkan   ose më pas midis shekullit të 6-të deri në shekullin e 7-të të erës sonë  "Following the Slavic invasions of the Balkans (sixth and seventh centuries AD) Common Albanian split into two major dialect complexes that can be identified today by a bundle of isoglosses running through the middle of Albania along and just to the south of the river Shkumbini south of Elbasan, then along the course of the Black Drin (Drin i Zi, Crni Drim) through the middle of Struga on the north shore of Lake Ohrid in Macedonia. The two major dialect groups are known as Tosk (south of the bundle) and Gheg north of the bundle). me kufirin historik midis dialekteve gegë dhe toske duke qenë lumi Shkumbin : "The river Shkumbin in central Albania historically forms the boundary between those two dialects, with the population on the north speaking varieties of Geg and the population on the south varieties of Tosk." i cili përshkonte vijën e Jireçekut.   "The isogloss is clear in all dialects I have studied, which embrace nearly all types possible. It must be relatively old, that is, dating back into the post-Roman first millennium. As a guess, it seems possible that this isogloss reflects a spread of the speech area, after the settlement of the Albanians in roughly their present location, so that the speech area straddled the Jireček Line."

 Gjuha mesape 
parapamje| Migrimet japigjiane në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.s..
Mesapishtja është një gjuhë e epokës së hekurit e folur në Pulia nga iapigjianët ( Mesapians, Peucetians, Daunians ), të cilët u vendosën në Itali si pjesë e një migrimi ilir nga Ballkani në periudhën kalimtare midis epokës së bronzit dhe hekurit.  Siç u dëshmua Messapic pas 500+ vitesh zhvillimi në gadishullin italian, ai përgjithësisht trajtohet si i dallueshëm nga ana gjuhësore nga ilirishtja. Të dyja gjuhët vendosen në të njëjtën degë të indo-evropianishtes. Eric Hamp i ka grupuar nën "Messapo-Ilire" që grupohet më tej me shqipen nën "Adriatiko Indo-Europiane".  Skema të tjera grupojnë të tre gjuhët nën "Ilire e përgjithshme" dhe "Paleo-Ballkanike Perëndimore".  Gjuha mesape ndan disa korrespondenca ekskluzive leksikore dhe veçori të përgjithshme me shqipen. Nëse mesapishtja dhe shqipja kanë tipare të përbashkëta për shkak të një idiome të përbashkët stërgjyshore ilire apo nëse këto janë tipare që u zhvilluan në konvergjencë midis gjuhëve të grupimit të tyre në territorin e Ilirisë. Bashkësitë dhe veçoritë e përbashkëta tregojnë një lidhje më të ngushtë midis dy gjuhëve.  Bashkëlindësit përfshijnë aran mesapik dhe shqip arë ("fushë"), biliā dhe bijë ("bijë"), menza- (në emrin Manzanas) dhe mëz (" mëz "), brendion (në Brundisium ) dhe bri ( bri) .  Disa toponime mesapiane si Manduria në Pulia nuk kanë forma etimologjike jashtë burimeve gjuhësore shqiptare.  Elementë të tjerë gjuhësorë, si pjesëzat, parafjalët, prapashtesat dhe veçoritë fonologjike të gjuhës mesapike, gjejnë afërsi njëjës me shqipen. 

 Trake ose dako-meziane 
Përveç origjinës ilire, supozohet edhe një origjinë dakiane ose trake. Janë një sërë faktorësh që merren si dëshmi për origjinën dake apo trake të shqiptarëve. Studiuesit Studiuesit që mbështesin një origjinë dake, pohojnë në anën e tyre se shqiptarët u zhvendosën drejt jugut midis shekujve III dhe VI të erës sonë nga zona Moesian, në Rumaninë e sotme.  Të tjerë argumentojnë në vend të kësaj për një origjinë trake dhe pohojnë se protoshqiptarët do të vendosen në zonën midis Nishit, Shkupit, Sofjes dhe Shqipërisë Weigand, as referenced in () ose midis Rodopit dhe Maleve të Ballkanit, nga ku ata u zhvendosën në Shqipërinë e sotme më parë. ardhja e sllavëve . Baric, as referenced in () Sipas Vladimir Orel, Vladimir Orel për shembull, territori i lidhur me protoshqiptarin pothuajse me siguri nuk korrespondon me atë të Shqipërisë moderne, pra me bregdetin ilir, por me atë të Dacia Ripensis dhe më në veri. 

Historiani rumun Ioan I. Russu ka krijuar teorinë se shqiptarët përfaqësojnë një shpërngulje masive të popullsisë së Karpit të shtyrë nga shpërnguljet sllave. Për arsye politike libri u botua për herë të parë në vitin 1995 dhe u përkthye në gjermanisht nga Konrad Gündisch . I.I. Russu, Obârșia tracică a românilor și albanezilor. Clarificări comparativ-istorice șietnologice. Der thrakische Ursprung der Rumänen und Albanesen. Komparativ-historische und ethnologische Klärungen. Cluj-Napoca: Dacia 1995

Historiani gjerman Gottfried Schramm i ka nxjerrë shqiptarët nga besët e kristianizuar, pasi mbetjet e tyre u shtynë nga sllavët dhe bullgarët gjatë shekullit të 9-të drejt perëndimit në Shqipërinë e sotme, 1994 Gottfried Schramm: A New Approach to Albanian History Nga pikëpamja gjuhësore del se hipoteza trako-besiane e origjinës. i shqipes duhet të refuzohet, pasi disponohet vetëm shumë pak material gjuhësor krahasues (trakishtja dëshmohet vetëm pak, ndërsa besianishtja është krejtësisht e panjohur), por në të njëjtën kohë historia fonetike individuale e shqipes dhe e trakishtes tregon qartë një tingull shumë të ndryshëm. zhvillim që nuk mund të konsiderohet si rezultat i një gjuhe. Për më tepër Për më tepër, fjalori i krishterë i shqipes është kryesisht latinishtja, gjë që flet kundër konstruktit të një "gjuhe kishtare besiane".  Elita e fisit Besi u helenizua gradualisht. Philippide, Originea Rominilor, vol. 1, pp 11 Velkov, 'La Thrace', p.188. Niveli i ulët i huazimeve nga greqishtja në gjuhën shqipe është një argument tjetër kundër identifikimit të shqipes me besë. Kosovo: A Short History - Noel Malcolm - Notes to pages - Jirecek, 'Die Romanen', (i) p.13: Philippide, Originea Rominilor, vol. 1, pp.70-2; Papazoglu, 'Les Royaumes', pp.193-5.Albanian does preserve a very small quantity of borrowings from ancient Greek;see Thumb, 'Altgriechische Elemente'; Jokl, 'Altmakedonisch'; Cabej, 'Zur Charakteristik', p.182. This low level of borrowings from Greek is a further argument against the identification of Albanians with Bessi, part of whose tribal territory was Hellenized: see Philippide, Originea Rominilor, vol. 1, pp 11, 283; Velkov, 'La Thrace', p.188.

Emrat e qytetet emrat e të cilëve ndjekin ligjet fonetike shqiptare – si Shtip ( Shtip ), Shkupi ( Shkup ) dhe Nish ( Nish ) shtrihen në zonat, që besohet se historikisht ishin të banuara nga trakët, paionët dhe dardanët ; ku ky i fundit më së shpeshti konsiderohet një fis ilir nga historianët e lashtë. Ndërsa ende nuk ka një pamje të qartë se ku ishte kufiri iliro-trak, Nishi konsiderohet kryesisht territor ilir.  "...we still do not know exactly where the Illyrian-Thracian line was, and NaissoV (Nis) is regarded by many as Illyrian territory."

Ka disa korrespondencë të ngushtë midis fjalëve trake dhe shqipe. Malcolm, Noel. "Kosovo, a short history". London: Macmillan, 1998, p. 22-40. Megjithatë, si me ilirishten, shumica e fjalëve dhe emrave dakë dhe trakë nuk kanë qenë të lidhur ngushtë me shqipen (v. Hamp). Gjithashtu, shumë emërtime dake dhe trake janë bërë nga emra të bashkuar (si p.sh. Dacian Sucidava ose Thrakian Bessapara ; shih Lista e qyteteve dake dhe Lista e qyteteve të lashta trake ), ndërsa shqipja moderne nuk e lejon këtë.  Shumë emra qytetesh përbëheshin nga një element leksikor fillestar i ngjitur me -dava, -daua, -deva, -deba, -daba, ose -dova, që do të thoshte "qytet" ose "qytet" Përfundimet në rajonet më jugore janë ekskluzivisht -bria ( "qytet, qytet"), -disza, -diza, -dizos ("kala, vendbanim i rrethuar me mure"), -para, -paron, -pera, -phara ("qytet, fshat"). Shumica e emrave ilirë përbëhen nga një njësi e vetme; shumë trake përbëhen nga dy njësi të bashkuara. Disa emra vendesh trake mbarojnë me -para, për shembull, që mendohet se do të thotë 'ford', ose -diza, që mendohet se do të thotë 'fortesë'. Kështu në territorin e besëve, një fis i njohur trak, kemi qytetin Bessapara, 'fordi i Besëve'. Struktura këtu është e njëjtë si në shumë gjuhë evropiane: kështu 'qyteti i Pjetrit' mund të quhet Peterborough, Petrograd, Petersburg, Pierreville, e kështu me radhë. Por fakti vendimtar është se kjo strukturë është e pamundur në shqip, e cila mund të thotë vetëm 'Qytet i Pjetrit', jo 'Pjeterqytet'. Nëse para do të ishte shqipja për 'ford', atëherë emri i vendit do të duhej të ishte 'Para e Besseve'; kjo mund të reduktohet në kohë në diçka si 'Parabessa', por nuk mund të bëhet kurrë 'Bessapara'. Dhe ajo që është në rrezik këtu nuk është ndonjë tipar sipërfaqësor i gjuhës, që mund të ndryshojë lehtësisht me kalimin e kohës, por një parim i thellë strukturor. Ky është një nga argumentet më të forta në dispozicion për të treguar se shqipja nuk mund të jetë zhvilluar nga trakishtja apo dakishtja. Kosovo: A Short History

Gjuhëtari bullgar Vladimir I. Georgiev Vladimir I. Georgiev pohon se shqiptarët rrjedhin nga një popullsi dake nga Moesia, tani rajoni i Moravës në Serbinë lindore, dhe se toponimet ilire gjenden në një zonë shumë më të vogël se zona tradicionale e vendbanimeve ilire.  Sipas Georgiev, huazimet latine në shqipe tregojnë fonetikën latine të Ballkanit Lindor ( proto-rumunisht ), në vend të fonetikës së Ballkani Perëndimor|Ballkanit Perëndimor.  E kombinuar me faktin se gjuha rumune përmban disa qindra fjalë të ngjashme vetëm me shqipen, Vladimir Georgiev propozon që shqipja u formua midis shekujve IV dhe VI në ose afër Rumanisë së sotme Rumanisë së sotme, e cila ishte territor dak.  Ai sugjeron se rumanishtja është një gjuhë dake plotësisht e romanizuar, ndërsa shqipja është vetëm pjesërisht e tillë.  Shqipja dhe gjuha romake lindore ndajnë gjithashtu veçori gramatikore (shih bashkimin e gjuhës ballkanike ) dhe veçori fonologjike, si fonemat e zakonshme ose rotacizmi i "n".  Megjithatë, kjo teori është sfiduar dhe shpërbërë nga studiues të tjerë. Kosovo: A Short History di Giovine, Tracio, dacio ed albanese' Ndërsa Noel Malcolm Noel Malcolm sugjeron se rumanishtja dhe gjuha arumune e kanë origjinën në Ballkanin Jugor nga ilirët e romanizuar Kosovo: A Short History

Përveç teorisë gjuhësore se shqipja është më e ngjashme me romancën e Ballkanit Lindor (d.m.th Substrati dak) sesa romanca e Ballkanit Perëndimor (d.m.th Substrati ilir/dalmat), Georgiev gjithashtu vë në dukje se fjalët detare në shqip janë të huazuara nga gjuhë të tjera, duke sugjeruar se shqiptarët nuk ishin fillimisht një popull bregdetar.  Sipas Georgiev, pamjaftueshmëria e fjalëve huazuese greke mbështet gjithashtu një teori dakiane – nëse shqiptarët do të kishin origjinën në rajonin e Ilirisë, me siguri do të kishte një ndikim të rëndë grek.  Sipas historianit John Van Antwerp Fine, i cili i përkufizon "shqiptarët" në fjalorin e tij si "një popull indo-evropian, ndoshta me prejardhje nga ilirët e lashtë",  (glossary): "Albanians: An Indo-European people, probably descended from the ancient Illyrians, living now in Albania as well as in Greece and Yugoslavia." megjithatë thotë se "këta janë seriozë (jo shovinistë. ) argumente që nuk mund të hidhen poshtë në mënyrë të përmbledhur."  Studiuesit rumunë Vatasescu dhe Mihaescu, duke përdorur analizën leksikore të shqipes, kanë arritur në përfundimin se shqipja ishte gjithashtu e ndikuar shumë nga një gjuhë romantike e zhdukur që ishte e dallueshme nga rumanishtja dhe dalmatishtja . Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm për rumanishten dhe shqipen janë dukshëm më pak se ato që janë të zakonshme vetëm për shqipen dhe romancën perëndimore, Mihaescu argumenton se shqipja ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet romantike perëndimore sesa me rajonet rumune-folëse dhe ndodhet ky rajon në Shqipërinë e sotme, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut Perëndimore, që shtrihet në lindje deri në Manastir dhe Prishtinë . 

Një argument kundër origjinës trake (që nuk vlen për dakishten) është se pjesa më e madhe e territorit thrakas ndodhej në gjysmën greke të vijës së Jireçekut, përveç popullsive të ndryshme trake që shtriheshin nga Trakia në Shqipëri Shqipëri, duke kaluar nga Paionia dhe Dardania dhe lart në Moesia ; konsiderohet se shumica e Trakëve u helenizuan në Traki (v. Hoddinott) dhe Maqedonia .

Teoria Dakiane mund të jetë gjithashtu në përputhje me modelet e njohura të inkursioneve barbare. Megjithëse nuk ka asnjë dokumentacion për një migrim shqiptar, "gjatë shekujve IV-VI, rajoni rumun u ndikua rëndë nga pushtimi në shkallë të gjerë i gotëve dhe sllavëve, dhe lugina e Moravës (në Serbi) ishte një rrugë e mundshme pushtimi dhe vendndodhja. nga vendet më të hershme të njohura sllave. Kështu ky do të kishte qenë një rajon nga i cili natyrshëm do të kishte ikur një popullsi indigjene”. 

 Studime gjenetike 
<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:183px;max-width:183px"><div class="thumbimage" style="height:111px;overflow:hidden">alt=|181x181px</div></div><div class="tsingle" style="width:105px;max-width:105px"><div class="thumbimage" style="height:111px;overflow:hidden">alt=|111x111px</div></div></div> Grupet shqiptare me veshje tradicionale gjatë festivaleve folklorike: nga Tropoja (majtas) dhe Skrapari (djathtas)</div></div>
Category:Pages using multiple image with auto scaled images
Studime të ndryshme gjenetike janë bërë mbi popullsinë evropiane, disa prej tyre përfshijnë popullsinë aktuale shqiptare, popullatat shqipfolëse jashtë Shqipërisë dhe rajonin e Ballkanit në tërësi. Shqiptarët ndajnë gjenetikë të ngjashme me popullsitë etnike fqinje me grupime të ngushta që formohen kryesisht me grekët kontinental dhe me popullsinë e Italisë së Jugut.    

 Y-ADN 
Tre haplogrupet më të lidhura me shqiptarët janë E-V13, R1b dhe J2b -L283.

 E-V13, nënklada më e zakonshme evropiane e E1b1b1a (E-M78) përfaqëson rreth 1/3 e të gjithë meshkujve dhe majave shqiptare në Kosovë (~40%). Shpërndarja aktuale e kësaj prejardhjeje mund të jetë rezultat i disa zgjerimeve demografike nga Ballkani, si ai i lidhur me epokën ballkanike të bronzit, dhe së fundmi, gjatë epokës romake me të ashtuquajturën "ngritja e ushtrisë ilire".      Kulmi i haplogrupit në Kosovë, megjithatë, i është atribuar zhvendosjes gjenetike. 

 R1b-M269 përfaqëson rreth 1/5 e meshkujve shqiptarë, kryesisht nën kategorinë R-Z2103 dhe R-PF7562. Ajo lidhet me futjen e gjuhëve indo-evropiane në Ballkan.  Mostra më e vjetër R1b (> R-RPF7562) në rajonet e banuara historikisht nga shqiptarët është gjetur në EBA Çinamak, në Shqipërinë veriore, 2663-2472 calBCE (4045±25 BP, PSUAMS-7926). Në të njëjtin vend gjatë epokës së hekurit, gjysma e burrave mbanin R-M269 (R-CTS1450 x1). 

 J 2b-L283 përfaqëson 14-18% të meshkujve shqiptarë.  E ka majën në veri të Shqipërisë. Mostra më e vjetër J-L283 (> J-Z597) në Shqipëri e gjetur në MBA Shkrel qysh në shekullin e 19-të p.e.s..  Fillimisht u përhap nga Ballkani veriperëndimor në drejtim të jugut gjatë EBA/MBA me kultura si Cetina ( Dalmaci ) dhe grupe me prejardhje nga Cetina të cilat kanë dhënë shumicën e mostrave J-L283 në antikitet.  Në një studim të vitit 2022, J-L283 dhe kladi i tij atëror J-M241 u gjetën në tre nga shtatë mostrat Daunian .  Në IA Çinamak (Shqipëria e Veriut), gjysma e mostrave i përkisnin J-L283. 

 Y haplogrupi I përfaqësohet nga I1 më i zakonshëm në Evropën veriore dhe I2 ku disa nga nën-klada e tij gjenden në sasi të konsiderueshme në popullatën sllave të jugut. Nënklada specifike I, e cila ka tërhequr më shumë diskutime në studimet ballkanike, aktualisht referohet si I2a1b, e përcaktuar nga SNP M423 Latest designations can be found on the [www.isogg.org ISOGG] website. In some articles this is described as I-P37.2 not including I-M26.  Kjo kladë ka frekuenca më të larta në veri të zonës Albanofone, në Dalmaci dhe Bosnje.  Zgjerimi i I2a-Din ndodhi gjatë antikitetit të vonë dhe mesjetës së hershme dhe sot është i zakonshëm në popujt sllavishtfolës . 
 Haplogrupi R1a është i zakonshëm në Evropën Qendrore dhe Lindore, veçanërisht në kombet sllave,  (dhe është gjithashtu i zakonshëm në Azinë Qendrore dhe nënkontinentin Indian ). Në Ballkan lidhet fort me zonat sllave . 

Një studim nga Battaglia et al. në vitin 2008  gjeti shpërndarjet e haplogrupeve të mëposhtme midis shqiptarëve në vetë Shqipërinë:
NE-M78* E1b1b1a*E-M78 V13 E1b1b1a2G P15* G2a*I-M253* I1*I M423 I2a1*I M223 I2b1J M267* J1*J M67* J2a1b*J M92 J2a1b1J M241 J2b2R M17* R1a1*R M269 R1b1b2 551.8%(1/55)23.6%(13/55)1.8%(1/55)3.6%(2/55)14.5%(8/55)3.6%(2/55)3.6%(2/55)3.6%(2/55)1.8%(1/55)14.5%(8/55)9.1%(5/55)18.2%(10/55)
Studimi i njëjtë nga Battaglia et al. (2008) gjeti gjithashtu shpërndarjet e mëposhtme midis shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut :
NE-M78* E1b1b1a*E-M78 V13 E1b1b1a2E-M123 E1b1b1cG P15* G2a*I M253* I1*I P37.2* I2a*I M423 I2a1*I M26 I2a2J M267* J1*J M67* J2a1b*J M241 J2b2R M17* R1a1*R M269 R1b1b2 641.6%(1/64)34.4%(22/64)3.1%(2/64)1.6%(1/64)4.7%(3/64)1.6%(1/64)9.4%(6/64)1.6%(1/64)6.3%(4/64)1.6%(1/64)14.1%(9/64)1.6%(1/64)18.8%(12/64)
Po i njëjti studim nga Battaglia et al. (2008) gjeti gjithashtu shpërndarjet e mëposhtme midis shqiptarëve në vetë Shqipërinë dhe shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut :
NE-M78* E1b1b1a*E-M78 V13 E1b1b1a2E-M123 E1b1b1cG P15* G2a*I M253* I1*I P37.2* I2a*I M423 I2a1*I M26 I2a2I M223 I2b1J M267* J1*J M67* J2a1b*J M92 J2a1b1J M241 J2b2R M17* R1a1*R M269 R1b1b2 55+64=1191.68%(2/119)29.4%(35/119)1.68%(2/119)1.68%(2/119)4.2%(5/119)0.84%(1/119)11.76%(14/119)0.84%(1/119)1.68%(2/119)5.04%(6/119)2.52%(3/119)0.84%(1/119)14.3%(17/119)5.04%(6/119)18.5%(22/119)
Një studim i bërë nga Peričić et al. në vitin 2005  gjeti frekuencat e mëposhtme të haplogrupit Y-Dna tek shqiptarët nga Kosova me nënkladë E-V13 të haplogrupit E1b1b që përfaqëson 43,85% të totalit (vini re se shqiptarët nga rajonet e tjera kanë përqindje pak më të ulëta të E-V13, por të ngjashme J2b dhe R1b):
NE-M78* E3b1E-M78* α* E3b1-αE-M81* E3b2E-M123* E3b3J-M241* J2e1I-M253* I1aI-P37* I1b*(xM26)R-M173* R1bR SRY-1532* R1aR P*(xQ,R1) 1141.75%(2/114)43.85%(50/114)0.90%(1/114)0.90%(1/114)16.70%(19/114)5.25%(6/114)2.70%(3/114)21.10%(24/114)4.40%(5/114)1.75%(2/114)
I njëjti studim nga Peričić et al. në vitin 2005  gjeti frekuencat e mëposhtme të haplogrupit Y-Dna tek shqiptarët nga Kosova me nënkladë E-V13 të haplogrupit E1b1b që përfaqëson 43,85% të totalit (vini re se shqiptarët nga rajonet e tjera kanë përqindje pak më të ulëta të E-V13, por të ngjashme J2b dhe R1b):
NE3b1-M78R1b-M173J2e-M102R1a-M17I1b* (xM26)-P37I-M253* I1a 11445.60%(52/114)21.10%(24/114)16.70%(19/114)4.40%(5/114)2.70%(3/114)5.25%(6/114)
+  Population Language familyIE=Indo-European nFirst column gives the amount of total Sample Size studied  R1bSecond column gives the Percentage of the particular haplogroup among the Sample Size n  R1a n  I n  E1b1b n  E1b1a n  J n  G n  N n  T n  L n  H Albanians IE (Albanian)   106  (25/106) 1944  E-M78a31.58%(6/19)Cruciani2004E-M78(11/44)  56  J-M102(8/56)J-M67(2/56)J-M92(1/56)J-M172J2(11/56)J-M267J1=(2/56)(13/56)     Albanians IE (Albanian) 51  R1bM173(9/51) 51  R1aM17(5/51) 106  I1b*(xM26)P37(18/106) 63  E3b1M78(17/63)Cruciani2004  56  J2eM102(8/56)     Kosovo Albanians (Pristina) IE (Albanian) 114  (24/114) 114  (5/114) 114  (I1a)(6/114)I1b*(xM26)(3/114)(9/114) 114  (E3b1)(2/114)(E3b1-α)(50/114)(E3b2)(1/114)(E3b3)(1/114)(54/114)  114  (J2e1)(19/114)     Albanians (Tirana) IE (Albanian) 30   30   30   30   30   30   30      Albanians IE (Albanian) 55  (R1b1b2)(10/55) 55  (R1a1*)(5/55) 55  (I1*)(2/55)(I2a1*)(8/55)(I2b1)(2/55)(12/55) 55  (E-M78)(1/55)(E-V13)(13/55)(14/55) 55   55  (J1*)(2/55)(J2a1b*)(2/55)(J2a1b1)(1/55)(J2b2)(8/55)(13/55) 55  (G2a*)(1/55) 55   55   55   Albanians (North Macedonia) IE (Albanian) 64  (R1b1b2)(12/64) 64  (R1a1*)(1/64) 64  (I1*)(3/64)(I2a*)(1/64)(I2a1*)(6/64)(I2a2)(1/64) (11/64) 64  (E-M78)(1/64)(E-V13)(22/64)(E-M123)(2/64)(25/64) 64   64  (J1*)(4/64)(J2a1b*)(1/64)(J2b2)(9/64)(14/64) 64  (G2a*)(1/64) 64   64   64   Albanians (Tirana)andAlbanians (North Macedonia) IE (Albanian) 55+64=119  R1b1b2(22/119) 55+64=119  R1a1*(6/119) 55+64=119  I1*(5/119)(I2a*(1/119)I2a1*(14/119)I2a2(1/119)I2a13.5%(16/119)(I2b11.7%(2/119)19.33%(23/119) 55+64=119  E-M781.7(2/119)E-V1329.4%(35/119)E-M1231.7(2/119)(39/119) 55+64=119   55+64=119  J1*(6/119)J2a1b*2.55%(3/119)J2a1b10.85%(1/119)J2a3.4%(4/119)J2b2(17/119)(27/119) 55+64=119  G2a*(2/119) 55+64=119   55+64=119   55+64=119   Population Language family n  R1b n  R1a n  I n  E1b1b n  E1b1a n  J n  G n  N n  T n  L n  H
+  Population  Language  n  R1b  R1a  I   E1b1b  J  G  N  T  Others  Reference Albanians IE (Albanian) 51 R1bM173(9/51) R1aM17(5/51) I1b*(xM26)P37(18/106) E3b1M78(17/63) J2eM102(8/56) (9/51)    Pericic2005 Albanians (Pristina) IE (Albanian) 114 R1b(24/114) R1a(5/114) I1a5.31%(6/114)I1b*(xM26)2.65%(3/114)7.96%(9/114) E3b11.75%(2/114)E3b1-α43.85%(50/114)E3b20.90%(1/114)E3b30.90%(1/114)(54/114) J2e1(19/114) 0 0 0 P*(xQ,R1)1.77(2/114) Pericic2005 Albanians (Tirana) IE (Albanian) 30          Bosch2006 Albanians (Tirana) IE (Albanian) 55 R1b1b2(10/55) R1a1*(5/55) I1*(2/55)I2a1*14.5(8/55)I2b13.6(2/55)21.8%(12/55) E-M781.8%(1/55)E-V1323.6%(13/55)(14/55) J1*(2/55)(J2a1b*3.6(2/55)J2a1b11.8(1/55)J2a5.4%(3/55))J2b214.5(8/55)23.5%(13/55) G2a*(1/55)    Battaglia2008 Albanians (North Macedonia) IE (Albanian) 64 R1b1b2(12/64) R1a1*(1/64) I1*(3/64)(I2a*(1/64)I2a1*(6/64)I2a2(1/64)I2a12.6%(8/64))(11/64) E-M781.6(1/64)E-V1334.4%(22/64)E-M1233.1(2/64)(25/64) J1*(4/64)J2a1b*(1/64)J2b2(9/64)(14/64) G2a*(1/64)    Battaglia2008 Albanians (Tirana)ANDAlbanians (North Macedonia) IE (Albanian) 55+64=119 R1b1b2(22/119) R1a1*(6/119) I1*4.2%(5/119)(I2a*(1/119)I2a1*(14/119)I2a2(1/119)I2a13.5%(16/119)I2b11.7(2/119)19.33%(23/119) E-M781.7(2/119)E-V1329.4%(35/119)E-M1231.7(2/119)(39/119) J1*(6/119)J2a1b*2.55%(3/119)J2a1b10.85%(1/119)J2a3.4%(4/119)J2b2(17/119)(27/119) G2a*(2/119)    Battaglia2008 Albanians IE (Albanian) 223 (41/223) (9/223) 13%(29/223) (79/223) (53/223) (6/223) 0 (2/223) (4/223) Sarno2015
Shënimet e tabelës (Table notes):

Një studim mbi haplotipet e kromozomit Y DYS19 STR dhe YAP dhe mbi ADN-në mitokondriale nuk gjeti ndonjë ndryshim domethënës midis shqiptarëve dhe shumicës së evropianëve të tjerë. 

Përveç paraardhësve kryesorë midis popullsive parahistorike ballkanike, ka një përzierje shtesë nga elementët sllavë, grekë, vllahë, italo-romakë, keltë dhe gjermanikë. . "... the Albanians did not have a single ancestor in one or the other of these pre-Slavic peoples; the present-day Albanians, like all Balkan peoples, are an ethnic mixture and in addition to this main ancestor there is an admixture of Slavic, Greek, Vlach, and Romano-Italian ancestry. In addition to these three Indo-European peoples, each living its own zone of the pre-Slavic Balkans, other peoples had an impact as well. Large numbers of Celts had passed through earlier, leaving their contribution to the gene pool as well as a wide variety of cultural (particularly artistic) influences. Large numbers of Roman veterans were settled in the Balkans... Different Germanic peoples (Ostrogoths, Visigoths, and Gepids) raided and settled (both on their own and as Roman federate troops) in the Balkans in large numbers over three centuries (third to sixth)"

Mostrat më të mëdha të mbledhura nga projektet e udhëhequra nga vullnetarët, tregojnë se shqiptarët i përkasin kryesisht kromozomeve Y J2b2-L283, R1b-Z2103/BY611 dhe EV-13 nga popullatat e lashta të Ballkanit . - Rrenjet: Prejardhja gjenetike e shqiptareve - Statistics  - Projekti Rrënjët është nje vend ku shqiptarët që kanë kryer teste gjenetike mund të regjistrojnë rezultatet e tyre, për të pasur mundësi t’i krahasojnë me rezultatet në databazën tonë, si dhe me rezultate të tjera publike nga popullsi të lashta dhe bashkëkohore. Ky projekt drejtohet dhe mirëmbahet nga vullnetarë. Ky projekt nuk është kompani testimi. Gjenetika - Statistics  - This site, and the Albanian DNA Project, was created and maintained by volunteers. The purpose of this page is to reveal the mosaic of human groups that have created over the centuries and that today constitute the Albanian ethnogenesis through the genetic testing of male lines. The aim is not to promote or emphasize racial purity, as such a thing does not exist but to better understand the historical contexts and human movements in the region where we live. When each of us does DNA testing, the result not only serves the individual to better understand his or her ancient origins and regions within Albania from which his or her ancestors may have descended, but also serves to shed light on different groupings. human beings that today make up the Albanian community. DNA testing is a tool to better understand our history based more and more on science and less on word of mouth

Në një studim të vitit 2013, i cili krahasoi një kampion shqiptar me kampionët e tjerë evropianë, autorët arritën në përfundimin se ai nuk ndryshonte ndjeshëm me popullatat e tjera evropiane, veçanërisht grupet si grekët, italianët dhe maqedonasit .    

 mtADN 
Një studim tjetër i popullatave të vjetra ballkanike dhe afiniteteve të tyre gjenetike me popullatat aktuale evropiane u krye në vitin 2004, bazuar në ADN-në mitokondriale në mbetjet skeletore të disa popullsive të vjetra trake nga juglindja e Rumanisë, që datojnë nga epoka e bronzit dhe e hekurit.Cardos G., Stoian V., Miritoiu N., Comsa A., Kroll A., Voss S., Rodewald A. (2004 Romanian Society of Legal Medicine) Paleo-mtDNA analysis and population genetic aspects of old Thracian populations from South-East of Romania  Ky studim u bë gjatë gërmimeve të disa kockave fosile njerëzore të 20 individëve që datojnë rreth 3200-4100 vjet, nga epoka e bronzit, që i përkasin disa kulturave si Tei, Monteoru dhe Noua u gjetën në varre nga disa nekropole në juglindje të Rumanisë, përkatësisht në Zimnicea., Smeeni, Candesti, Cioinagi-Balintesti, Gradistea-Coslogeni dhe Sultana-Malu Rosu; dhe kockat fosile njerëzore dhe dhëmbët e 27 individëve nga epoka e hershme e hekurit, që datojnë nga shekulli i 10-të deri në shekullin e 7-të p.e.s. nga epoka e Hallstatt ( kultura e Babadag ), u gjetën jashtëzakonisht në juglindje të Rumanisë pranë bregut të Deti i Zi|Detit të Zi, në disa vendbanime nga Dobruja Dobruja, përkatësisht: Jurilovca, Satu Nou, Babadag, Niculitel dhe Enisala-Palanca .  Pasi e krahasuan këtë material me popullsinë e sotme evropiane, autorët arritën në përfundimin:

Llogaritja e frekuencës së mutacioneve pika të përbashkëta të popullsisë së sotme evropiane me popullsinë trake ka rezultuar se italiani (7.9%), shqiptari (6.3%) dhe ai grek (5.8%) kanë treguar një anim më të afërt [mtDna] farefisnia gjenetike me individët thrakas se sa individët rumunë dhe bullgarë (vetëm 4.2%).

 ADN autosomale 
Analiza e ADN-së autosomale, e cila analizon të gjithë komponentët gjenetikë, ka zbuluar se ekzistojnë pak ndërprerje të ngurtë gjenetike në popullatat evropiane, përveç disa veçorive të caktuara si Saami, Sardenjët, Baskët, Finlandezët dhe Shqiptarët e Kosovës . Ata zbuluan se shqiptarët, nga njëra anë, kanë një sasi të lartë identiteti nga ndarja e prejardhjes, duke sugjeruar se shqipfolësit rrjedhin nga një popullsi relativisht e vogël që u zgjerua kohët e fundit dhe me shpejtësi në 1500 vitet e fundit. Nga ana tjetër, ata nuk janë tërësisht të izoluar apo endogamë, sepse mostrat greke dhe maqedonase kishin një numër shumë më të madh të paraardhësve të përbashkët me shqipfolësit sesa me fqinjët e tjerë, ndoshta si rezultat i migrimeve historike, ose ndoshta efekteve më të vogla të ekspansionit sllav në këto popullatat. Në të njëjtën kohë, italianët e kampionuar ndanë pothuajse po aq IBD me shqipfolësit sa edhe me njëri-tjetrin. 

Në Lazaridis et al. (2022) u testuan një transekt i mostrave nga Shqipëria që datojnë nga EBA deri në ditët e sotme. Popullsia e Shqipërisë "duket se përbëhet kryesisht nga të njëjtët përbërës në përmasa të ngjashme" që nga MBA. Pjesa kryesore e këtij profili përbëhet nga 50% fermerë neolitikë anadollakë, 20-25% gjuetarë-mbledhës të Kaukazit, 10-15% gjuetarë-mbledhës lindorë. 

 Teoritë e vjetruara 

 Teoria italiane 
Laonikos Chalkokondyles (rreth 1423–1490), historiani bizantin, i konsideronte shqiptarët si një zgjatim të italianëve .  Teoria e ka origjinën në përmendjen e parë të shqiptarëve, e diskutueshme nëse ajo u referohet shqiptarëve në kuptimin etnik,  "It was supposed that those Albanoi from 1042 were Normans from Sicily, called by an archaic name (the Albanoi were an independent tribe from Southern Italy)." e bërë nga Attaliates (shek. XI): ". . . Sepse kur komandantët e mëvonshëm bënë plane dhe vendime bazë dhe të turpshme, jo vetëm që ishulli humbi nga Bizanti, por edhe pjesa më e madhe e ushtrisë. Fatkeqësisht, njerëzit që kishin qenë dikur aleatët tanë dhe që zotëronin të njëjtat të drejta si qytetarët dhe të njëjtën fe, pra shqiptarët dhe latinët, që jetojnë në rajonet italiane të Perandorisë sonë përtej Romës Perëndimore, u bënë krejt papritur armiq kur Michael Dokeianos drejtoi çmendurisht komandën e tij kundër udhëheqësve të tyre. . " Michaelis Attaliotae: Historia, Bonn 1853, p. 8, 18, 297. Translated by Robert Elsie. First published in R. Elsie: Early Albania, a Reader of Historical Texts, 11th – 17th Centuries, Wiesbaden 2003, p. 4–5.

 Teoria Kaukaziane 
Një nga teoritë më të hershme mbi origjinën e shqiptarëve, e konsideruar tashmë e vjetëruar, i identifikoi gabimisht protoshqiptarët me një zonë të Kaukazit lindor, të cilësuar veçmas nga gjeografët klasikë si Shqipëria Kaukaziane, e vendosur në atë që përafërsisht korrespondon me jugun e sotëm. Dagestani, Azerbajxhani verior dhe kufizohet me Iberinë Kaukaziane në perëndim të tij. Kjo teori ngatërroi dy Shqipëritë duke supozuar se paraardhësit e shqiptarëve të Ballkanit ( Shqiptarët ) kishin migruar drejt perëndimit në periudhën e vonë klasike ose mesjetare të hershme. Teoria Kaukaziane u propozua fillimisht nga humanistët e Rilindjes, të cilët ishin të njohur me veprat e gjeografëve klasikë, dhe më vonë u zhvillua nga konsulli dhe shkrimtari francez i fillimit të shekullit të 19-të , François Pouqueville . Shumë shpejt ajo u la jashtë përdorimit në shekullin e 19-të, kur gjuhëtarët dëshmuan se shqipja ishte një gjuhë indo-evropiane dhe jo kaukaziane . 

 Teoria pellazge 
Për sa i përket teorive historike, një teori e vjetëruar   është teoria e shekullit të 19-të që shqiptarët rrjedhin në mënyrë specifike nga pellazgët, një term i gjerë i përdorur nga autorët klasikë për të treguar banorët autoktonë, paraindo-evropianë të Greqisë dhe Ballkani jugor në përgjithësi. Megjithatë, nuk ka asnjë provë për gjuhën, zakonet dhe ekzistencën e mundshme të pellazgëve si një popull i veçantë dhe homogjen dhe kështu ndonjë lidhje e veçantë me këtë popullsi është e pabazuar.  Kjo teori u zhvillua nga gjuhëtari austriak Johann Georg von Hahn në veprën e tij Albanesische Studien në 1854. Sipas Hahn, pellazgët ishin protoshqiptarët origjinal dhe gjuha e folur nga pellazgët, ilirët, epirotët dhe maqedonasit e lashtë ishin të lidhura ngushtë. Në teorinë e Hahn-it termi pellazgë përdorej më së shumti si sinonim për ilirët . Kjo teori tërhoqi shpejt mbështetje në qarqet shqiptare, pasi vendosi një pretendim të epërsisë ndaj kombeve të tjera ballkanike, veçanërisht ndaj grekëve. Përveq vendosje së të drejtës së historike Përveç vendosjes së "të drejtës historike" për territor, kjo teori vërtetoi gjithashtu se qytetërimi i lashtë grek dhe arritjet e tij kishin një origjinë "shqiptare".  Teoria fitoi mbështetje të fortë mes publicistëve shqiptarë të fillimit të shekullit të 20-të.  Kjo teori është hedhur poshtë nga studiuesit sot.  Në kohët bashkëkohore me ringjalljen arvanitase të teorisë pellazgjike, ajo është huazuar së fundmi edhe nga popullsi të tjera shqipfolëse brenda dhe nga Shqipëria në Greqi për të kundërshtuar imazhin negativ të komuniteteve të tyre. De Rapper, Gilles (2009). "Pelasgic Encounters in the Greek–Albanian Borderland: Border Dynamics and Reversion to Ancient Past in Southern Albania." Anthropological Journal of European Cultures. 18. (1): 60-61. “In 2002, another important book was translated from Greek: Aristides Kollias’ Arvanites and the Origin of Greeks, first published in Athens in 1983 and re-edited several times since then (Kollias 1983; Kolia 2002). In this book, which is considered a cornerstone of the rehabilitation of Arvanites in post- dictatorial Greece, the author presents the Albanian speaking population of Greece, known as Arvanites, as the most authentic Greeks because their language is closer to ancient Pelasgic, who were the first inhabitants of Greece. According to him, ancient Greek was formed on the basis of Pelasgic, so that man Greek words have an Albanian etymology. In the Greek context, the book initiated a 'counterdiscourse' (Gefou-Madianou 1999: 122) aiming at giving Arvanitic communities of southern Greece a positive role in Greek history. This was achieved by using nineteenth-century ideas on Pelasgians and by melting together Greeks and Albanians in one historical genealogy (Baltsiotis and Embirikos 2007: 130–431, 445). In the Albanian context of the 1990s and 2000s, the book is read as proving the anteriority of Albanians not only in Albania but also in Greece; it serves mainly the rehabilitation of Albanians as an antique and autochthonous population in the Balkans. These ideas legitimise the presence of Albanians in Greece and give them a decisive role in the development of ancient Greek civilisation and, later on, the creation of the modern Greek state, in contrast to the general negative image of Albanians in contemporary Greek society. They also reverse the unequal relation between the migrants and the host country, making the former the heirs of an autochthonous and civilised population from whom the latter owes everything that makes their superiority in the present day.”

 Shih edhe 
 Ilirët
 Ilirologjia
 Shqiptarët
 Etnogjeneza
 Gjuha shqipe
 Nacionalizmi shqiptarë
 Gjuhët paleo-ballkanike
 Ballkani parahistorik

 Literatura 

; Albanian version BUShT 1962:1.219–227

 p. 10 p. 11 p. 12 p. 304

 p. 25 p. 146 p. 151

 Shënime 

 Referime 

Kategoria:Historia e shqiptarëve