Dukati i Madh i Finlandës

Dukati i Madh i Finlandës, i përkthyer gjithashtu si Principata e Madhe e Finlandës, ishte shteti paraardhës i Finlandës së sotme. Ajo ekzistonte midis viteve 1809 dhe 1917 si një pjesë autonome e ish-Perandorisë Ruse.

Me origjinë në shekullin e 16-të si një dukat i madh titullar i mbajtur nga Mbreti i Suedisë, vendi u bë autonom pas aneksimit të tij nga Rusia në Luftën Finlandeze të viteve 1808-1809. Duka i Madh i Finlandës ishte Perandori i Rusisë nga Romanov, i përfaqësuar nga Guvernatori i Përgjithshëm. Për shkak të strukturës qeveritare të Perandorisë Ruse dhe nismës finlandeze, autonomia e Dukatit të Madh u zgjerua deri në fund të shekullit të 19-të. Senati i Finlandës, i themeluar më 1809, u bë organi më i rëndësishëm qeveritar dhe pararendës i qeverisë moderne të Finlandës, Gjykatës së Lartë të Finlandës dhe Gjykatës së Lartë Administrative të Finlandës.Klinge 1997, Jutikkala & Pirinen 2002, Pulma 2003a, Zetterberg 2003, Jussila 2004, Ylikangas 2007.

Ndryshimet ekonomike, shoqërore dhe politike në Dukatin e Madh të Finlandës u paralelizuan ngushtë me ato në pjesën tjetër të Perandorisë Ruse dhe në pjesën tjetër të Evropës. Ekonomia u rrit ngadalë gjatë gjysmës së parë të shekullit të 19-të. Mbretërimi i Aleksandrit II (1855-1881) pa një përparim të rëndësishëm kulturor, shoqëror dhe intelektual dhe një ekonomi industrializuese. Tensionet u rritën pasi Shën Petersburgu miratoi politikat e [[Rusifikimi i Finlandës|rusifikimit] në vitin 1898; rrethanat e reja panë futjen e një autonomie të kufizuar dhe reduktimin e shprehjes kulturore finlandeze. Trazirat në Rusi dhe Finlandë gjatë Luftës së Parë Botërore (1914–1918) dhe rënia e mëvonshme e Perandorisë Ruse më 1917 rezultuan në Deklaratën e Pavarësisë Finlandeze dhe fundin e Dukatit të Madh.Haapala 1995, Jussila 2004 ja 2007, Ylikangas 2007.

 Qeveria dhe politika 
200px|parapamje|Harta e Finlandës, rreth vitit 1900. Harta është në rusisht dhe përdor emrat e vendeve suedeze të shkruara në cirilik.
200px|parapamje|Provincat e Dukatit të Madh të Finlandës
Perandori rus sundoi si Duka i Madh i Finlandës dhe u përfaqësua në Finlandë nga Guvernatori i Përgjithshëm. Senati i Finlandës ishte organi më i lartë qeverisës i Dukatit të Madh dhe përbëhej nga finlandezë vendas. Në Shën Petersburg, çështjet finlandeze u përfaqësuan nga Ministri-Sekretari i Shtetit për Finlandën. Senati kishte një rol kryesisht këshillues derisa mori të drejtën e përfaqësimit në 1886. Përveçse kishte administratën e vet qendrore, rajonale dhe lokale, Finlanda kishte pullat, monedhën dhe ushtrinë e saj.
200px|parapamje|Statuja e Aleksandrit II në Sheshin e Senatit në Helsinki u ndërtua për të përkujtuar rivendosjen e tij të Dietës së Finlandës më 1863.
Aleksandri I nuk donte që Dukati i Madh të ishte një monarki kushtetuese, por institucionet qeveritare të lindura gjatë sundimit suedez i ofruan atij një formë qeverisjeje më efikase sesa monarkia absolute në Rusi. Kjo evoluoi në një nivel të lartë autonomie nga fundi i shekullit të 19-të. Kishte gjithsej njëzet Guvernatorë të Përgjithshëm nga Lufta Finlandeze deri në pavarësinë:Apunen 1987, Jutikkala & Pirinen 2002, Pulma 2003a, Jussila 2004

 Provincat 

Ndarja administrative e Dukatit të Madh ndoqi modelin perandorak rus me provinca (rusisht: губерния guvernator, suedisht: län, finlandisht: lääni) të kryesuara nga guvernatorët. Megjithatë, u bënë pak ndryshime, dhe duke qenë se gjuha e administratorëve ishte ende suedeze, terminologjia e vjetër nga koha suedeze vazhdoi në përdorim lokal. Provinca Viipuri fillimisht nuk ishte pjesë e Dukatit të Madh, por në 1812 u transferua nga Car Aleksandri I nga Rusia në Finlandë. Pas 1831 kishte tetë provinca në Dukatin e Madh deri në fund dhe kjo vazhdoi në Finlandën e pavarur:

Provinca Turku dhe Pori (Rusisht: Або-Бьернеборгская губерния, Swedish: Åbo och Björneborgs län, Finnish: Turun ja Porin lääni)
Provinca Kuopio (Rusisht: Куопиоская губерния, Suedisht: Kuopio län, Finlandisht: Kuopion lääni)
Provinca Vaasa (Rusisht: Николайстадская губерния, Suedisht: Vasa län, Finlandisht: Vaasan lääni)
Provinca Uusimaa (Rusisht: Нюландская губерния, Suedisht: Nylands län, Finlandisht: Uudenmaan lääni)
Provinca Mikkeli (Rusisht: Санкт-Михельская губерния, Suedisht: S:t Michels län, Finlandisht: Mikkelin lääni)
Provinca Häme (Rusisht: Тавастгусская губерния, Suedisht: Tavastehus län, Finlandisht: Hämeen lääni)
Provinca Oulu (Rusisht: Улеаборгская губерния, Suedisht: Uleåborgs län, Finlandisht: Oulun lääni)
Provinca Viipuri (Rusisht: Выборгская губерния, Suedisht: Viborgs län, Finlandisht: Viipurin lääni)

 Popullsia historike e Dukatit të Madh 

 1810: 863,000B. R. Mitchell, European Historical Statistics, 1750–1970 (Columbia U.P., 1978), p. 4
 1830: 1,372,000
 1850: 1,637,000
 1870: 1,769,000
 1890: 2,380,000
 1910: 2,943,000
 1920: 3,148,000 (Finlanda e pavarur, që nga viti 1917)

Shiko gjithashtu
 Pavarësia e Finlandës
 Ushtria e Dukatit të Madh të Finlandës
 Republika Socialiste Punëtore Finlandeze
 Finlanda e Vjetër
 Kongresi i Polonisë – Mbretëria e Polonisë (1815–1831), një tjetër monarki kushtetuese brenda Perandorisë Ruse
 Lufta e Åland
 Guvernatori i Estonisë
 Dukati i Madh i Lituanisë
 Lufta Civile Finlandeze

Shënime

Referime

Bibliografia

 .
 .
 .

Lexim më tutje
 Alenius, Kari. "Russification in Estonia and Finland  Before 1917," Faravid, 2004, Vol. 28, pp. 181–94 Online
 Huxley, Steven. Constitutionalist insurgency in Finland: Finnish "passive resistance" against Russification as a case of nonmilitary struggle in the European resistance tradition (1990)
Jussila, Osmo, et al. From Grand Duchy to a Modern State: A Political History of Finland Since 1809 (Hurst & Co. 1999).
 Kan, Aleksander. "Storfurstendömet Finland 1809–1917 – dess autonomi enligt den nutida finska historieskrivningen" (in Swedish) ["Autonomous Finland 1809–1917 in contemporary Finnish historiography"] Historisk Tidskrift, 2008, Issue 1, pp. 3–27
 Polvinen, Tuomo. Imperial Borderland: Bobrikov and the Attempted Russification of Finland, 1898–1904 (1995) Duke University Press. 342 pp.
 Thaden, Edward C. Russification in the Baltic Provinces and Finland (1981). JSTOR

Lidhje të jashtne

 Dukati i Madh i Finlandëz në Flags of the World
 The text of The Imperial Manifesto of 1811 in German and Finnish
 Finland, Grand Duchy of, ''Encyclopedia Americana, 1920


Kategoria:Vende të mëparshme në Evropë
Kategoria:Dukate të mëdha të shuara
Kategoria:Monarki të mëparshme të Evropës
Kategoria:Guvernatore të Përgjithshëm të Perandorisë Ruse
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1809
Kategoria:Shtete dhe territore të shpërbëra më 1917
Kategoria:Vende dhe territoret rusishtfolëse
Kategoria:Vende dhe territoret suedishtfolëse