Baleci

Baleci ishte një qytet i fortifikuar mesjetar pranë Shkodrës në atë që sot është Shqipëria . Vendbanimi ka origjinën në kohën romake . Gjatë sundimit bizantin mbi këtë zonë, ajo ishte pjesë e temës së Dyrrachiumit . Më vonë ishte seli e një zhupe të Mbretërisë së Dukljes dhe më vonë ende e Zotërisë së Zetës . Baleci pësoi shumë dëme gjatë Luftës së Dytë të Shkodrës midis Despotatit Serb dhe Republikës së Venedikut . Pasi Republika e Venedikut fitoi kontrollin mbi të në fillim të shekullit të 15-të, madhësia e saj u zvogëlua në një pronoia të vogël me vetëm 25 shtëpi, dhe kalaja u braktis dhe u rrënua. Forcat e Skënderbeut e rindërtuan kështjellën gjatë luftës së tij me Venedikun në 1448 dhe krijuan një garnizon të fortë në të, por forcat veneciane shpejt i përzunë ata dhe e shkatërruan kalanë. Planet osmane për të rindërtuar Balecin dhe për ta populluar atë me kolonë turq nuk u zbatuan kurrë dhe Baleci mbeti në gërmadha, të cilat mund të shihen edhe sot.

 Emri 
Toponimi Balec bën pjesë në një klasë toponimesh që lidhen me ballë (ballë) me prejardhje ilire .  Kodra nën të cilën ndodhet qyteti njihet si kodra e Balecit . Toponime të ngjashme ekzistojnë në territoret e Ilirisë dhe të Iapigjisë (p.sh Baleti ). Qyteti është dëshmuar për herë të parë me emër në shekullin e 6-të. Në vitin 1062 emri i qytetit përmendet indirekt në korrespondencën papale si selia e peshkopatës së Balleacensis ose Palachiensis . Kronika sllave e priftit të Dukljes e shkruar kryesisht në fillim të shekullit të 14-të e përmend atë si selinë e zhupës së Barezit, një gabim drejtshkrimor. 

Përkthimet e gjuhëve moderne përfshijnë: shqip Balec, italisht Balezo, serbisht Балеч (Baleč) ose përkthimi i rrallë Балеш (Balesh). Në veneciane mesjetare, disa gabime drejtshkrimore janë futur në dokumentet zyrtare, duke përfshirë: Ballegium dhe Ballegio .

 Historia 
 Perandoria Romake 
parapamje|Rruga e lashtë romake nga Skodra në Dukle, dhe pozicioni i Balecit mesjetar
Baleci u ndërtua në vendin e një vendbanimi të mëparshëm të periudhës romake,  që u shkatërrua nga avarët dhe sllavët . Kalaja e saj ka origjinë romake.  Baleci ishte pranë rrugës që të çonte nga Shkodra në Dukle dhe Onogosht (Nikshiqi i sotëm),  pranë disa vendbanimeve të rëndësishme dhe burimeve ujore. 

 Dukla dhe Zeta 
Baleci ishte pjesë e Dyrrhachiumit bizantin derisa e pushtoi Mbretëria e Dukles, nën drejtimin e Stefan Vojislav (1018–1043). Në shekullin e 12-të ishte selia e një zhupanie.  Sipas Kronikës së Priftit të Dukljes, pas vdekjes së Stefan Vojisllavit në vitin 1044, kontrolli mbi Balecin dhe zhupën u trashëgua nga djali i tij Mihailo I Vojislavljević . 

Në shekullin e 14-të, kontrolli mbi rajonin, përfshirë Balecin, kaloi në zotërimin e Zetës, të sunduar nga familja Balshiq .

 Republika e Venedikut 
Në fillim të shekullit të 15-të, Republika Veneciane mori kontrollin e Balecit, i cili u bë pronoia, pronoiarios (personi të cilit iu dha pronoia) ishte i detyruar të njihte të drejtat e peshkopit të Dioqezës Katolike Romake të Baleciumit., nëse do të ktheheshin dhe do t'i kërkonin ato.   Radiq Humoj, një anëtar i familjes Humoj, u emërua nga guvernatori i Shkodrës si pronoer mbi Balecin në periudhën 1402-1403, i cili u konfirmua me vendim të Senatit Venedikas më 16 shtator 1404.   Regjistrimi i Venedikut i vitit 1417 tregon se pronoia e Balecit ishte në varësi të drejtpërdrejtë të guvernatorit të Shkodrës dhe kishte 25 shtëpi.  

Pas vdekjes së Radiqit, guvernatori venecian i Shkodrës ia dha prononë e Balecit vëllait të Radiqit, Andreas (që në atë kohë ishte vojvod i zonës në veri të Shkodrës) dhe djalit të tij Kojaçin.    Vendimi i guvernatorit të Shkodrës u konfirmua nga Senati i Venedikut më 13 shkurt 1419.

 Koha e Skënderbeut 
parapamje| Pozicioni i Balecit në 1448
Në dhjetor 1447 Skënderbeu filloi luftën kundër Venedikut dhe rrethoi Dagnumin . Kur e kuptoi se rrethimi i tij ishte i pasuksesshëm, urdhëroi rindërtimin e kalasë së Balecit, e cila ishte e papushtuar dhe e rrënuar. Qëllimi kryesor i vendosjes së një garnizoni në Balec ishte ndërprerja e rrugëve të furnizimit për Dagnumin e rrethuar dhe për të fituar kontrollin mbi tokat përreth Shkodrës.   2000 ushtarët e garnizonit të Balecit ishin nën komandën e nipit të Skënderbeut, Hamza Kastriotit dhe Marin Spanit, por Kastrioti u urdhërua të sulmonte Drivastin,  duke e lënë Spanin në komandë të vetme.   Marin e gjeti të pasigurt kështjellën e sapondërtuar dhe, kur i afërmi i tij Peter Spani e informoi se një forcë e madhe veneciane po shkonte atje, ai u tërhoq menjëherë me ushtarët e tij në Danj .   Forcat veneciane rimorën kështjellën, dogjën pjesët prej druri dhe rrënuan muret e rindërtuara.    Andrea dhe Kojaçin Humoj, së bashku me Simeon Vulkata, udhëhoqën aleancën pro-veneciane kundër Skënderbeut, duke luftuar veçanërisht ashpër për kontrollin mbi Balecin dhe Drivastin në 1447. 

Megjithëse zona e Balecit ishte nën kontrollin e fortë venedikas që nga fillimi i shekullit të 15-të, Baleci ngadalë u varfërua dhe kishte pushuar së ekzistuari si qytet shumë përpara vitit 1448, kur kalaja e rindërtuar u shkatërrua nga venecianët   dhe qyteti ishte tashmë. vetëm një kujtim. .Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Hercegowina, Volume 10 (1907), p. 6. Quote: Balesium dürfte als Stadt um die Mitte der 14. Jahrhunderts zu bestehen aufgehört haben, so daß im Jahre 1448 wirklich nichts mehr als die Erinnerung existierte. 

 Pasojat 
Në fillim të vitit 1474 i gjithë rajoni rreth Shkodrës, duke përfshirë edhe Balecin e braktisur, kaloi nën sundimin osman . Sipas disa burimeve, sulltani osman kishte synim të rindërtonte Podgoricën dhe Balecin në vitin 1474 dhe t'i vendoste me 5000 familje turke për të krijuar një pengesë shtesë për bashkëpunimin e Zetës së Crnojeviçët dhe Shkodrës së rrethuar veneciane .    Megjithatë planet për Balecin nuk u realizuan dhe më vonë Marin Barleti e cilësoi Balecin si rrënoja.

 Demografia 
Kadastra veneciane e viteve 1416-1417 regjistroi kryefamiljarët e vendbanimeve të kontrolluara nga venecianë. Banorët e Balecit janë kryesisht shqiptarë, siç mund të shihet nga antroponomia e tyre, siç është rasti me fshatrat në rrethinën e Balecit, dhe shumë nga mbiemrat e gjetur në vendbanim janë gjetur edhe në rajonet e tjera përreth Shkodrës si dhe Drishtit . vetë. Gjithsej në Balec janë regjistruar 25 familje gjatë kësaj kohe nën drejtimin e Andrea Humoj nga familja shqiptare Humoj . Si qiradhënës përmendej Kojaçin Humoj . Fshatrat që vareshin nga Baleci si qendër administrative dhe fetare përfshijnë Zakoli (3 shtëpi), Braza (5 shtëpi), Dari (11 familje), Lepuroshi (7 shtëpi), Shën Aleksandër (i pabanuar në këtë kohë), Zamaraki (3 shtëpi). ), dhe Brokulk (i pabanuar). 

Degë të shumta të fiseve shqiptare kanë jetuar në Balec gjatë periudhës veneciane siç tregohet nga kadastra e viteve 1416-1417, si një degë e Lepuroshit, e kryesuar nga një Andrea Lepuroshi, dhe një degë e fisit shqiptar Kakarriqi, me në krye Dimitër Kakarriqin .  Po kështu, në Balec gjatë kësaj kohe ishte e pranishme edhe një degë e fisit shqiptar Prekali, e kryesuar nga Petro Prekali, si dhe një degë e fisit Tuzi me Zuan Tuzi .  Në Balec kishte edhe 8 priftërinj katolikë.

Baleci (i dëshmuar si Balozi ose Balvezi ) është regjistruar në defterin osman të vitit 1485 për sanxhakun e Shkodrës ku duket se është zvogëluar në madhësi me vetëm 11 familje që banojnë në qytet. Antroponimia e regjistruar kishte karakter dërrmues shqiptar dhe një degë e fisit Reçi ( fis ) duket se e kishte vendosur qytetin me njëfarë Gjergj, djali i Reçit, që shfaqej midis kryefamiljarëve. 

 Feja 
Dioqeza e Balecit u përmend për herë të parë në vitin 1062 me një kërkesë të Papa Aleksandrit II drejtuar Pjetër, Kryepeshkopit të Tivarit, i cili mbikëqyrte Dioqezën e Balecit. Duke filluar nga viti 1347, përmenden gjithsej 13 peshkopë (11 me emër, 2 anonimë) që i shërbenin dioqezës së Balecit gjatë Mesjetës . Përveç peshkopëve, shumë klerikë katolikë shqiptarë përmenden gjithashtu në një sërë dokumentesh të shekujve 14-15, në shërbim të popullatës katolike të Balecit dhe rrethinave të tij. Baleci kishte të paktën tre kisha; katedralja kushtuar Shën Mërisë ( Albanian   ) ku kishte qendrën peshkopi i Dioqezës së Balecit, kisha katolike kushtuar Shën Aleksandrit ( Albanian   ) në fshatin e afërt Shën Aleksandër në brigjet e lumit Rrjoll dhe kishën katolike kushtuar Shën Nikollës ( Albanian   ). Gjithashtu, një manastir kushtuar Shën Gjonit ( Albanian   ) që fillimisht i përkiste benediktinëve ndodhej aty pranë në Shtoj; ky manastir ishte nën juridiksionin e Dioqezës së Drishtit përpara se t'i kalonte Dioqezës së Balecit. Deri në fillim të shek . 

Në vitin 1356, peshkopi Andreas Citer u ankua se peshkopata e tij ishte plot me skizmatikë .  Dioqeza ishte shkatërruar dhe varfëruar nga "skizmatikët e mbretërisë së Rashisë ", të cilët e kishin shkatërruar plotësisht manastirin që ndodhej 5000 hapa larg katedrales. Në përgjigje, Papa Inocenti VI i dhuroi atij në lavdërim, më 26 shtator të po këtij viti, manastirin Albanian lartpërmendur  të Shën Gjonit në Shtoj  ) që ishte deri atëherë nën Dioqezën e Drishtit .  .Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Hercegowina, Volume 10 (1907), p. 6. Quote: ... welches Kloster als "ab regni Rasciae schismaticis quasi totaliter dissipatum" bezeichnet wird; die Verleihung dieser Pfründe erfolgte, weil die Diözese von Balecium von den Schismatikern verwüstet worden und verarmt war. Das Kloster, welches als von der Kirche von Balesium 5000 Schritte entfernt bezeichnet wird ... Manastiri duhet të jetë rindërtuar shpejt, pasi u përmend përsëri 20 vjet më vonë, kur Papa Gregori XI urdhëroi Kryepeshkopin Pjetrin e Raguzës të zgjidhte një murg benediktin dhe ta emëronte si abat të manastirit, pasi igumeni i mëparshëm kishte vdekur. Pikërisht gjatë kësaj kohe manastiri do t'i kalonte përsëri Dioqezës së Drishtit . 

Përfundimisht, Baleci duhet të ketë pushuar së ekzistuari si qytet, kështu që, megjithëse peshkopët vazhduan të emëroheshin në seli, Pius Bonifacius Gams, Series episcoporum Ecclesiae Catholicae, Leipzig 1931, pp. 395-396  deri në vitin 1448, kur edhe kalaja e rindërtuar nga Skënderberg u shkatërrua, qyteti nuk ishte më shumë se një kujtim. .Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Hercegowina, Volume 10 (1907), p. 6. Quote: Balesium dürfte als Stadt um die Mitte der 14. Jahrhunderts zu bestehen aufgehört haben, so daß im Jahre 1448 wirklich nichts mehr als die Erinnerung existierte. Peshkopia e Baleciumit, që nuk është më seli rezidenciale, sot renditet nga Kisha Katolike si seli titullare . 

Prania ortodokse në zonë mund të gjurmohet në fshatin e afërt të Cupelnich, i cili ishte i populluar me banorë që kishin një shkallë të madhe të antroponomisë ortodokse sllave sipas kadastrës veneciane. Kishte shumë priftërinj ortodoksë dhe ka të dhëna për një manastir ortodoks në vetë fshatin Cupelnich (    ) që zotëronte një mulli në lumin Rioli afër Balecit.  

 Shih edhe 
 Arbëria në Mesjetë
 Arbëria Venedikase

 Literatura 




 Referime 
Kategoria:Ndërtesa dhe struktura në Shkodër
Kategoria:Kështjella në Shqipëri
Kategoria:Principata e Zetës
Kategoria:Vendbanime të mëparshme në Shqipëri
Kategoria:Qytete të shkatërruara