Mali i Zi dhe euro

Mali i Zi është një vend në Evropën Juglindore, i cili nuk është anëtar i Bashkimit Evropian, e as i Eurozonës dhe as nuk ka një marrëveshje monetare formale me BE- në, por është një nga dy territoret (së bashku me Kosovën). që kanë adoptuar në mënyrë të njëanshme euron Unilateral euroization (or dollarization) is a process in which a state gives up on having its own currency and the EUR (or the USD) becomes the legal currency on its territory. So far, only a few countries in the world have decided to choose such a currency regime. në 2002 si monedhën e saj de facto vendase.  Kjo do të thotë se euro nuk është një kurs ligjor atje, por si i tillë trajtohet nga qeveria dhe popullata.  

 Historia 
Në fillim të shekullit XX, gjatë mbretërisë jetëshkurtër të Malit të Zi, qeveria prezantoi perperin malazez nga viti 1906 deri në vitin 1918. Megjithatë, paralelisht u përdorën edhe monedha të tjera të huaja, si krona austriake .  Nga viti 1922 deri në vitin 1941, si pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, e njohur më vonë si Mbretëria e Jugosllavisë, Mali i Zi përdori monedhën zyrtare të vendit, dinarin jugosllav . 

 Dinari jugosllav 
majtas|parapamje| Kartëmonedhë 5000 dinarë (1985)
Pasi Mali i Zi u bë pjesë e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë pas Luftës së Dytë Botërore, ai ishte i lidhur me politikën monetare jugosllave dhe përdori dinarin jugosllav si monedhë zyrtare deri në vitin 1999. Fabris, N. (2014) “The History of Money in Montenegro”, Central Bank of Montenegro and Faculty of Economics, Belgrade University. Journal of Central Banking Theory and Practice, pp. 5-18 Pas shpërbërjes së RSFJ -së, në vitin 1992 ish republikat anëtare - Mali i Zi dhe Serbia formuan Republikën Federale të Jugosllavisë . Në vendin e ri, sistemi monetar u ricentralizua, ku Banka Kombëtare e Malit të Zi humbi autonominë e saj dhe u bë një zyrë rajonale e Bankës Kombëtare të Jugosllavisë me seli në Beograd. Liebscher, K., Christl, J., Mooslechner, P., Ritzberger-Grünwald, D. (2005) “European Economic Integration And South-East Europe: Challenges And Prospects”, Edward Elgar Pub, pp. 155-176

Në këtë kohë u vendos një nivel i lartë i centralizimit monetar dhe financiar, i cili ishte i lehtë për t'u manipuluar dhe i cili mundësoi shumë keqpërdorime për shkak të mosekzistencës së ndonjë disipline juridike shtetërore dhe financiare, dhe kjo rezultoi në hiperinflacion në periudhën 1992-94 . Bogetic, Z., Petrovic, P., Vujosevic, Z.,(1999) “The Yugoslav Hyperinflation of 1992-1994: Causes, Dynamics, and Money Supply Process”,  Pas rrëzimit të tregut të përbashkët dhe shpërthimeve të njëkohshme të luftës në dy ish-republikat jugosllave, norma mujore e inflacionit në Serbi dhe Mal të Zi ishte 50% në shkurt 1992, duke arritur në 100% në qershor të po atij viti.  Kjo shkaktoi hiperinflacion të rëndë dhe të zgjatur, i cili ka çuar në një shkatërrim të rajonit.  Dinari jugosllav asokohe është konsideruar si një nga monedhat me performancën më të keqe në botë. 

 Marka gjermane 
parapamje| Një kartëmonedhë 100 markash
Në fillim të vitit 1999, qeveria filloi të kërkonte një mënyrë për të mbrojtur interesat ekonomike të Malit të Zi dhe pavarësinë e tij monetare.  Qeveria krijoi një sistem të dyfishtë monetar, në të cilin do të përdoreshin edhe dinari edhe marka gjermane. Vendimi për këtë u nxit kryesisht nga një qëndrim i paqëndrueshëm dhe ekspansionist i politikës monetare të Bankës Kombëtare të Jugosllavisë. Ö. Olgu (2011) "European Banking: Enlargement, Structural Changes and Recent Developments". Palgrave Macmillan Studies in Banking and Financial Institutions. Regulation on the Use of the German Mark as the Means of Payment With a View to Protecting the Economic Interests of Montenegro (Official Gazette of the RM, no. 41/99 and 22/00)/Службен весник на РМ, бр. 41/99 и 22/00

Futja e dollarizimit, si dhe përmirësimi i situatës në sektorin monetar, financiar dhe bankar të Malit të Zi rezultoi në rritjen e besimit të qytetarëve në regjimin e ri monetar. Liebscher, K., Christl, J., Mooslechner, P., Ritzberger-Grünwald, D. (2005) “European Economic Integration And South-East Europe: Challenges And Prospects”, Edward Elgar Pub, pp. 155-176 Që nga janari i vitit 2001, vendi vendosi të merrte markën gjermane si mjet të vetëm ligjor,  sepse një sasi e mjaftueshme e markës gjermane ishte në qarkullim dhe për këtë arsye nuk kishte nevojë të përdorej dinari si monedhë kombëtare. 

 Euro 
parapamje| Monedha euro dhe kartëmonedha të prerjeve të ndryshme
Më 1 janar 2002, kartëmonedhat dhe monedhat e euros u futën zyrtarisht në qarkullim në shumë vende evropiane, duke përfshirë Gjermaninë, ku marka gjermane ishte një monedhë zyrtare.  Kështu marka gjermane pushoi së qeni mjet ligjor menjëherë pas miratimit të euros. Pas këtyre ngjarjeve në fillim të vitit 2002, Mali i Zi mori një vendim për të miratuar zyrtarisht dhe në mënyrë të njëanshme euron, fillimisht si kurs ligjor paralel me markën gjermane dhe që nga qershori 2002 si mjet i vetëm ligjor . Razmi, A.,(2018) “Montenegro's Unilateral Euroization”, UMASS Amherst Economics Working Papers 2018-13, University of Massachusetts Amherst, Department of Economics. Motivet kryesore ishin të njëjta si më parë – sigurimi i stabilitetit monetar dhe vazhdimi i shmangies së inflacionit të lartë/hiper-inflacionit të parë në dekadat e mëparshme. Winkler, A., Mazzaferro, F., Nerlich, C., Thimann, C., (2004). "Official dollarisation/euroisation - motives, features and policy implications of current cases." Occasional Paper, European Central Bank. Deri më sot nuk ka ndonjë lidhje apo marrëveshje zyrtare midis Malit të Zi dhe Bankës Qendrore Evropiane që miratojnë përdorimin e euros si monedhë zyrtare.

 Monedha 
Vendet e Eurozonës kanë njërën anë të monedhës (anën e prapme) të përbashkët, që portretizon një hartë të Evropës, por kanë dizajnin e tyre në anën e përparme, që do të thotë se çdo monedhë ka një shumëllojshmëri modelesh të ndryshme në qarkullim në të njëjtën kohë. Katër mikroshtete evropiane (Andorra, Monako, San Marino dhe Qyteti i Vatikanit) Andorra, Monaco, San Marino, and Vatican City have formal agreements with the EU to use the euro as their official currency and issue their own coins.  që përdorin euron si monedhën e tyre kanë gjithashtu të drejtën të presin monedha me dizenjot e tyre në anën e përparme. 

Ndryshe nga anëtarët e Eurozonës, Mali i Zi nuk ka autoritet për të prerë monedhat e veta euro dhe për këtë arsye nuk ka anën e tij kombëtare të monedhave në përdorim. Përkundrazi, ato varen nga faturat dhe monedhat që janë tashmë në qarkullim.

 Qëndrimi i BE-së 
Kur Mali i Zi filloi të përdorte euron si monedhë kombëtare, Banka Qendrore Evropiane fillimisht nuk e kundërshtoi këtë hap.  Që atëherë, megjithatë, Komisioni Evropian dhe BQE kanë shprehur pakënaqësi me përdorimin e njëanshëm të euros nga Mali i Zi, me zëdhënësen e Komisionit Evropian Amelia Torres që tha në vitin 2007 se "Kushtet për adoptimin e euros janë të qarta. Kjo do të thotë, para së gjithash, të jesh anëtar i BE-së.”  Gjithashtu në Deklaratën e bashkangjitur Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit me BE-në shkruhet se: “futja e njëanshme e euros nuk është në përputhje me Traktatin”. Pavarësisht se në vitin 2010 Mali i Zi mori statusin e kandidatit zyrtar,  Bashkimi Evropian vazhdoi të ngrinte çështjen e heqjes së euros nga Mali i Zi.  Megjithatë, më vonë euroizimi u pranua nga Komisioni Evropian përmes një përqasjeje specifike, e cila merr parasysh euroizimin e ndodhur për shkak të “rrethanave të jashtëzakonshme” të pranishme në vend në momentin e futjes së euros .  Si rezultat i kësaj, Mali i Zi ende vazhdon të përdorë monedhën euro si mjet ligjor dhe shpreson të anëtarësohet në Bashkimin Evropian sa më shpejt të jetë e mundur.

 Pozicioni malazez 
Zyrtarë të Bankës Qendrore të Malit të Zi në disa raste kanë theksuar se institucionet evropiane presin që Mali i Zi t'i përmbahet me shumë rigorozitet rregullave të ERM-së, si pjesë e procedurave të anëtarësimit në Bashkimin Evropian .  Në vitin 2009, Nikola Fabris, kryeekonomist i Bankës Qendrore të Malit të Zi, ka thënë se situata ishte ndryshe kur ata adoptuan euron dhe se shtetet e tjera që në një fazë të mëvonshme gjithashtu kishin marrë në konsideratë adoptimin e njëanshëm të euros, si Bosnja dhe Hercegovina do të ishin përballur me sanksione nga BE -ja dhe do të pezullohej procesi i tyre i anëtarësimit nëse do të kishin vazhduar. 

Mosmarrëveshja për përdorimin e euros pritej të zgjidhej nga analistët gjatë negociatave të anëtarësimit.  Diplomatët treguan se nuk ka gjasa që Mali i Zi të detyrohet të ndalojë qarkullimin e euros në vendin e tyre.  Në vitin 2013, Radoje Zugi, ministri i financave i Malit të Zi, tha se "do të ishte ekonomikisht irracionale të kthehesh në një monedhë tënde, vetëm për t'u kthyer në euro më vonë".  Në vend të kësaj, ai shpreson se Malit të Zi do t'i lejohet të mbajë euron dhe premtoi "që qeveria e Malit të Zi do të përmbushë disa kushte të rëndësishme për të mbajtur euron, siç është pajtueshmëria fiskale".

 Statusi aktual 
Në vitin 2007 Mali i Zi nënshkroi një Marrëveshje Stabilizim Asociimi me Bashkimin Evropian,  dhe më pas paraqiti kërkesën për anëtarësim në dhjetor 2008 dhe më në fund mori statusin e kandidatit zyrtar në vitin 2010  Në vitin 2012, Mali i Zi u bë vendi i parë nga gjashtë shtetet aktuale të Ballkanit Perëndimor që filloi negociatat e anëtarësimit me BE- në dhe deri më sot, sipas shumë zyrtarëve, ai është një pararendës në rrugën drejt anëtarësimit në BE. 

Si pjesë e negociatave në vazhdim, BE -ja do të duhet të përballet me këtë rast të paprecedentë në të cilin një shtet, tashmë duke përdorur monedhën e përbashkët pa zbatuar të gjitha kushtet e detyrueshme ekonomike, po përpiqet të anëtarësohet në BE dhe në Eurozonë . Këto kushte (kriteret e konvergjencës) përcaktohen në nenin 140 (1) të Traktatit për Funksionimin e Bashkimit Evropian për të garantuar që një vend i caktuar të jetë gati për integrim në regjimin monetar të zonës euro .  Ekzistojnë 4 kritere të konvergjencës ekonomike : 

 Stabiliteti i çmimeve : Norma e inflacionit nuk mund të jetë më e lartë se 1.5 pikë përqindjeje mbi normën e 3 shteteve anëtare me performancën më të mirë.
 Financa publike të shëndosha dhe të qëndrueshme : Deficiti i qeverisë nuk mund të jetë më i lartë se 3% e PBB-së . Borxhi i qeverisë nuk mund të jetë më i lartë se 60% e PBB-së .
 Stabiliteti i kursit të këmbimit : Kandidati për anëtarësim në BE duhet të marrë pjesë në mekanizmin e kursit të këmbimit (ERM II) për të paktën 2 vjet pa devijime të forta nga kursi qendror ERM II dhe pa zhvlerësuar kursin qendror dypalësh të monedhës së tij ndaj euros në të njëjtën periudhë.
 Normat afatgjata të interesit : Norma e interesit afatgjatë nuk duhet të jetë më e lartë se 2 pikë përqindjeje mbi normën e 3 shteteve anëtare me performancën më të mirë për sa i përket stabilitetit të çmimeve.

Përveç kësaj, për t'u bashkuar me eurozonën, kandidatët duhet gjithashtu të sigurojnë që ligjet dhe rregullat e tyre kombëtare parashikojnë pavarësinë e bankave të tyre qendrore kombëtare dhe se statutet e tyre janë në përputhje me dispozitat e traktateve dhe në përputhje me statutet e Bankës Qendrore Evropiane dhe Sistemin Evropian të Bankave Qendrore .

Traktati i Mastrihtit parashikon që të gjithë anëtarët e Bashkimit Evropian përfundimisht do t'i bashkohen zonës së euros, pasi të jenë përmbushur kriteret e konvergjencës.

Deri më sot, rruga e Malit të Zi drejt Bashkimit Evropian dhe më pas drejt anëtarësimit në Eurozonë është ende e paqartë. Disa ekspertë janë të mendimit se në një situatë të tillë kriteret e konvergjencës duhet të vendosen si parakusht shtesë për anëtarësimin e Malit të Zi në Bashkimin Evropian dhe duhet të respektohen para se vendi të anëtarësohet në Union. 

 Shiko edhe 
 Euro
 Mali i Zi
 Eurozona
 Kosova dhe euro
 Anëtarësimi i Malit të Zi në Bashkimin Evropian

 Referime 

Kategoria:Euro
Kategoria:Zgjerimi i Bashkimit Evropian