Shpallja e Pavarësisë së Epirit të Veriut

Shpallja e Pavarësisë së Vorio Epirit u bë më 28 shkurt 1914, si një reagim ndaj përfshirjes së Vorio Epirit në Principatën e sapokrijuar të Shqipërisë .   Rajoni i Epirit të Veriut, i cili korrespondon me Shqipërinë e sotme jugore, ra nën kontrollin e forcave greke gjatë Luftërave Ballkanike të viteve 1912-1913. Megjithatë, Protokolli i mëpasshëm i Firences ia ngarkoi atë shtetit të sapokrijuar shqiptar, vendim që u hodh poshtë nga popullsia vendase greke. Ndërsa ushtria greke u tërhoq në kufirin e ri, u organizua një Asamble Panepirotike nga përfaqësuesit e Vorio Epirit në Gjirokastër (greqisht: Argyrokastro). Duke qenë se bashkimi i Vorio Epirit me Greqinë tashmë ishte hedhur poshtë nga Fuqitë e Mëdha Evropiane, ata vendosën që vetëm autonomia ose ndryshe një pushtim ndërkombëtar do të ishte i përshtatshëm për rajonin. Më në fund, Georgios Christakis-Zografos, kreu i asamblesë, shpalli pavarësinë e Republikës Autonome të Epirit të Veriut . in Greek the term autonomos has a dual meaning, it can mean either independent or autonomous.

Në një proklamatë drejtuar popullit të Vorio Epirit, Zografos pohoi se aspiratat e tyre nuk përfilleshin, pasi Fuqitë e Mëdha kishin refuzuar vetëqeverisjen brenda shtetit shqiptar. Pas negociatave ndërmjet përfaqësuesve shqiptarë dhe vorioepirote në fillim të majit dhe me ndërhyrjen e Fuqive të Mëdha, u nënshkrua Protokolli i Korfuzit . Sipas kësaj marrëveshjeje, Vorio-Epiri do të ishte një pjesë autonome, plotësisht vetëqeverisëse e Shqipërisë nën suzerenitetin e princit shqiptar. Megjithatë, Protokolli, i cili njihte karakterin grek të rajonit, nuk u zbatua kurrë për shkak të paqëndrueshmërisë politike në Shqipërinë e asaj kohe.

 Sfondi 
Gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912-1913), ushtria greke depërtoi mbrojtjen osmane në frontin e Epirit dhe përparoi më në veri. Kështu, pas përfundimit të luftës, Greqia kontrollonte rajonin historik të Epirit. Boeckh 1996: p. 112 Megjithatë, Traktati i Londrës (maj 1913) dhe Protokolli i Firences (dhjetor 1913) i dhanë pjesën veriore Principatës së sapokrijuar të Shqipërisë . Kjo zonë që përkonte afërsisht me ish-provincat osmane ( sanxhakët ) të Ergirit dhe Görices, u bë e njohur më pas nga grekët si Epiri i Veriut ( Greek   Voreios Ipiros' ). Ky vendim i Fuqive të Mëdha Evropiane nuk ishte i pëlqyer nga popullsia vendase greke. 

Me kushtet e Protokollit të Firences, qeveria greke detyrohej të evakuonte forcat e saj nga zona në vijën e re kufitare greko-shqiptare. Megjithatë, qeveria greke ngriti shqetësime për procesin e evakuimit të forcave greke, duke u vënë në dukje Fuqive të Mëdha se shteti i sapokrijuar shqiptar nuk ishte në gjendje të siguronte menjëherë rajonin. Stickney, 1926: p. 45 Në veçanti, qeveria greke dhe popullsia vendase i trembeshin mundësisë së reprezaljeve dhe mizorive nga grupet e parregullta shqiptare. Kondis, 1976: p. 124 Për të rregulluar detajet e evakuimit me Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit, një organizatë e krijuar nga Fuqitë e Mëdha për të siguruar paqen dhe stabilitetin në rajon, prefekti grek i Korfuzit u zhvendos në Vlorë, ku ishte vendosur qeveria e përkohshme e Shqipërisë. . Kondis, 1976: p. 123 Ndërkohë, autoritetet greke siguruan popullsinë vendase greke se qeveria greke do të ndërmerrte nisma për t'u siguruar atyre njohjen e statusit të minoritetit dhe të drejtave në legjislacionin shqiptar.  Autoritetet greke paralajmëruan gjithashtu popullsinë e qytetit të Korçës (greqisht: Korytsa) se çdo veprim kundër inkorporimit në Shqipëri do të ishte i pafrytshëm. Ata këmbëngulën gjithashtu se ushtria greke do t'ua dorëzonte kontrollin e rajonit vetëm njësive të rregullta shqiptare të udhëhequra nga oficerë holandezë të Komisionit Ndërkombëtar, ndërsa forcat greke do të qëllonin mbi çdo bandë të parregullt shqiptare që do të tentonte të hynte në rajon. 

 Asambleja Panepirotike 
Përpara se të fillonte evakuimi i ushtrisë greke, një asamble e përfaqësuesve të Vorio-Epirit, "Kuvendi Panepirotik i Argjirokastrës" ( Greek   ), u zhvillua më 13 shkurt 1914 në Gjirokastër (greqisht: Argyrokastro). Kondis, 1976: p. 123 Duke qenë se bashkimi i Vorio Epirit me Greqinë ishte hedhur poshtë tashmë nga Fuqitë e Mëdha, asambleja vendosi që ato të pranonin vetëm autonominë lokale, ose në rast të dështimit të saj, një pushtim ndërkombëtar.  Ata deklaruan gjithashtu se popullsia e Vorio Epirit ndihej e tradhtuar nga qeveria zyrtare greke, e cila jo vetëm nuk pranoi të siguronte armë, por pranoi të tërhiqej gradualisht për të lejuar që forcat shqiptare të vazhdonin me pushtimin e Vorio Epirit. Kondis, 1976: p. 124 

Kuvendi shkaktoi një sërë ngjarjesh. Georgios Christakis-Zografos, një ish-ministër i Jashtëm grek dhe me origjinë nga rajoni, mbërriti në Gjirokastër dhe diskutoi situatën me përfaqësuesit vendas. Për të siguruar mbrojtjen e popullsisë vendase, Zografos u propozoi Fuqive Evropiane tre opsione për Vorio-Epirin: autonomi të plotë nën sovranitetin nominal të Princit të Shqipërisë, autonomi të gjerë administrative ose të tipit kantonal me një xhandarmëri të rekrutuar ekskluzivisht nga vendasit. ose një periudhë kontrolli të drejtpërdrejtë nga Fuqitë e Mëdha për një kohë të tillë derisa trupat e huaja të tërhiqeshin pa rrezikuar popullsinë vendase. Stickney, 1926: p. 43 Përfaqësuesit e Vorioepirotëve kërkuan gjithashtu njohjen formale të të drejtave të veçanta arsimore dhe fetare të popullsisë vendase ortodokse greke. Stickney, 1926: p. 47 Për më tepër, për rajonin bregdetar të Himarës, Kuvendi pretendoi të njëjtat privilegje dhe status autonom që kishte gëzuar gjatë epokës osmane.  Kondis, 1976: p. 93: "Chimara was the center of an autonomous district consisting of seven villages and its inhabitants had often revolted against the Turks" Më 22 shkurt, Zografos u dërgoi një notë përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha ku trajtonte situatën aktuale: Pyrrhus J. Ruches. Albanian historical folksongs, 1716-1943: a survey of oral epic poetry from southern Albania, with original texts. Argonaut, 1967, p. 104.

Javën në vijim një numër qytetesh shpallën autonominë e tyre: Himara, Gjirokastra, Saranda (Agioi Saranta) dhe Delvina (Delvino). Stickney, 1926: p. 42

 Deklarata 
parapamje| Foto e ceremonisë zyrtare të shpalljes në Gjirokastër, 1 mars 1914.
Rrjedhimisht, më 28 shkurt 1914, u shpall Republika Autonome in Greek the term autonomos has a dual meaning, it can mean either independent or autonomous. e Vorio Epirit dhe u formua një qeveri e përkohshme për të mbështetur objektivat e shtetit. Kondis, 1976: p. 124 Vetë Christakis-Zografos u bë president i qeverisë së përkohshme. Kondis, 1976: p. 125 Në një proklamatë drejtuar popullit të Vorio Epirit, Zografos pohoi se aspiratat e tyre ishin shpërfillur, se Fuqitë e Mëdha madje u kishin mohuar atyre vetëqeverisjen brenda shtetit shqiptar, si dhe garancitë për mbrojtjen e jetës, pronës, lirisë fetare dhe të ekzistencës së tyre kombëtare.  Deklarata gjithashtu u bëri thirrje epirotëve të bëjnë çdo sakrificë për të mbrojtur integritetin e Vorio Epirit dhe liritë e tij nga çdo sulm. Kondis, 1976: p. 123

Deklarata u nënshkrua edhe nga krerët e peshkopatave metropolitane ortodokse greke vendase: Vasileios i Dryinoupolis, Spiridoni i Velës dhe Konicës dhe Germanos i Koricës. Kondis, 1976: p. 125 Ditën e shpalljes, Zografos njoftoi Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit për emërimin e tij si president i qeverisë së përkohshme dhe njoftoi se epirotët do ta konsideronin çdo përpjekje të xhandarmërisë së sapoformuar shqiptare për të kaluar kufirin e tyre si një akt armiqësie dhe do t'i rezistonin. .  Vorio-Epiri Autonom përfshinte gjithashtu Himarën, Delvinon, Sarandën dhe Përmetin (Premeti). 

Po atë ditë, Zografos dërgoi një telegram në Korçë duke i kërkuar popullit të ndjekë shembullin e pjesës tjetër të Vorio-Epirotëve. Sakellariou 1997: p. 380 Megjithatë, më 1 mars, sipas kushteve të Protokollit të Firences, qyteti iu dorëzua xhandarmërisë shqiptare. Kryeministri grek, Eleftherios Venizelos, urdhëroi menjëherë tërheqjen dhe dorëzimin e krahinës së afërt të Kolonjës në duart e njësive shqiptare, para se edhe popullata të mund t'i bashkohej kryengritjes. Si rezultat, peshkopi Spiridoni, i cili planifikoi të bëhej kreu i lëvizjes për autonomi në këtë rajon, u arrestua dhe u dëbua nga autoritetet greke. Kondis, 1976: p. 127

Në fjalimin e tij më 2 mars, Zografos arriti në përfundimin se vorioepirotët, pas pesë shekujsh pushtimi osman, nuk do ta pranonin fatin që Fuqitë u kishin vendosur. Boeckh 1996: 114 Ditët në vijim Alexandros Karapanos u bë Ministër i Punëve të Jashtme dhe Dimitrios Doulis Ministër i Luftës i qeverisë së përkohshme. Kondis, 1976: p. 125 Doulis, me origjinë nga Vorio Epiri, kishte dhënë më parë dorëheqjen nga posti i tij si kolonel i ushtrisë greke dhe iu bashkua forcave revolucionare të Vorio Epirit. Stickney, 1926: p. 44 Ushtria vorioepirote arriti në 5000 vetë që në ditët e para të formimit të saj. Bërthama e ushtrisë përbëhej kryesisht nga ish-anëtarë të ushtrisë greke, disa prej të cilëve ishin me prejardhje vendase epirote. Me mbështetjen e njësive të parregullta vullnetare, ajo arriti një fuqi punëtore prej rreth 10,000. Stickney, 1926: p. 47

 Reagimet 
 Në Greqi 
parapamje|250x250px| Harta e Vorio Epirit e paraqitur në Konferencën e Paqes të Parisit të vitit 1919, nga qeveria e përkohshme e mërguar e Vorio Epirit
Ushtria greke vazhdoi me evakuimin e rajonit, por procesi u ngadalësua nga frika se një tërheqje e nxituar mund t'u ofronte mundësinë grupeve të parregullta për të kryer mizori kundër popullsisë civile. Stickney, 1926: p. 45 Kondis, 1976: p. 129 Duke qenë se qëndrimi zyrtar i qeverisë greke ndaj kryengritjes ishte ai i neutralitetit të rreptë, Stickney, 1926: p. 43 Kryeministri Venizelos urdhëroi bllokimin e portit të Sarandës dhe ndaloi një demonstratë në Athinë në favor të kryengritjes. >  Megjithatë, nuk mund të vihet në dyshim se qeveria greke simpatizoi kërkesat e vorioepirotëve. Në fakt, e vetmja mënyrë që Venizelos të ndalonte kryengritjen do të kishte qenë shpallja e gjendjes ushtarake në rajon, por ky veprim do të shkaktonte destabilitet të madh politik dhe dorëheqje të mundshme të qeverisë së tij. Kondis, 1976: p. 126 Madje, partitë opozitare në Greqi e akuzuan Venizelosin se kishte shkuar përtej asaj që kërkohej prej tij për të zbatuar vendimin e Fuqive të Mëdha dhe në vend që thjesht të evakuonte rrethet, ai po ua dorëzonte shqiptarëve dhe po u hiqte epirotëve çdo mjet. rezistencës. Kondis, 1976: p. 128

 Zhvillimet diplomatike dhe ushtarake 
Nga ana tjetër, qeveria shqiptare, në pamundësi për të përballuar lëvizjen Vorioepirote, kërkoi që Fuqitë e Mëdha të merrnin masa. Qeveria shqiptare pretendonte se megjithëse ushtria greke po evakuonte rajonin, ajo po zëvendësohej nga luftëtarët guerilë të organizuar nga autoritetet greke. Stickney, 1926: p. 47 Ndërkohë, më 7 mars 1914, Princi Uilliam i Wied-it mbërriti në Shqipëri dhe urdhëroi menjëherë kolonelin holandez Lodewijk Thomson të negocionte me përfaqësuesit vorioepirote. Thompson u takua me Karapanos më 10 mars dhe propozoi një administratë të kufizuar lokale për Epirin e Veriut nën një guvernator të krishterë, përveç garancive për të drejtat fetare dhe arsimore. Iniciativa e Thompson u hodh poshtë nga pala Vorioepirote. Kondis, 1976: p. 128

Më 11 prill, revolucionarët epirotë morën kontrollin e Korçës, por katër ditë më vonë Xhandarmëria shqiptare, e udhëhequr nga oficerët holandezë, e ripushtoi qytetin. Si rezultat, holandezët arrestuan dhe dëbuan peshkopin ortodoks grek Germanos, pasi kishin prova se ai ishte nxitësi kryesor i kryengritjes, si dhe anëtarë të tjerë të këshillit të qytetit. Kondis Basil, 1976, Greece and Albania, 1908-1914 p. 129-130: "Albanian gendarmerie under the command of Dutch Major Shneller managed to crush the revolt and to restore order. The Dutch, having proof that Metropolitan Germanos was chief instigator of the rising, arrested him and other members of the town council and sent them to Elbasan." Pas tërheqjes së plotë të ushtrisë greke nga rajoni më 28 prill, në disa lokacione shpërthyen konfliktet midis forcave vorioepirote dhe xhandarëve shqiptarë. Boeckh, 1996, p. 115 Stickney, 1926: p. 46 Luftimet e ashpra u zhvilluan në rajonin e Cepos, në veri të Gjirokastrës, ku njësitë e xhandarmërisë shqiptare u përpoqën pa sukses të depërtonin drejt jugut, duke u përballur me rezistencën e forcave vorio-epirote. Miller, 1966, p. 519 Nga ana tjetër, epirotët arritën të përparonin dhe të merrnin kontrollin e Ersekës dhe avancuan më tej në Frashër dhe Korçë. Kondis, 1976: p. 130

Në fillim të majit, autoritetet shqiptare, duke qenë të paaftë për të shtypur lëvizjen në Epirin e Veriut, u bënë të gatshme të nisnin diskutimet me ndërhyrjen e Komisionit Ndërkombëtar. Kështu, Princi William i Wied-it i Shqipërisë i kërkoi Komisionit, i cili përfaqësonte qeverinë shqiptare, të fillonte negociatat. Stickney, 1926: p. 49 Ky i fundit, për të shmangur një përshkallëzim të madh të konflikteve të armatosura me rezultate katastrofike, vendosi të ndërhyjë. Më 7 maj, Zografos mori një komunikim për të nisur negociatat mbi një bazë të re dhe e pranoi propozimin. Kështu, të nesërmen u urdhërua një armëpushim. Kondis, 1976: p. 131

 Pasojat 
parapamje| Foto e negociatave që çuan në Protokollin e Korfuzit.
Përfaqësuesit e të dyja palëve u takuan për negociata në Sarandë, por negociatat përfundimtare u zhvilluan në ishullin e afërt të Korfuzit, Greqi . Stickney, 1926, p. 48 Më në fund, më 17 maj 1914, përfaqësuesit e Vorio Epirit dhe Shqipërisë nënshkruan një marrëveshje që plotësonte kërkesat kryesore të epirotëve dhe u bë e njohur si Protokolli i Korfuzit . Stickney, 1926, p. 50 Sipas kësaj marrëveshjeje, Vorio Epiri, i cili përbëhej nga rajonet që rrethonin qytetet e Gjirokastrës dhe të Korçës, do të ishte një pjesë autonome, plotësisht vetëqeverisëse e Shqipërisë nën suzerenitetin e princit shqiptar. O' Brien, 2008: p. 65-66

Në përgjithësi, Protokolli njohu karakterin grek të rajonit dhe gjuha greke fitoi një status zyrtar atje, krahas atij shqiptar.   Kërkesat kryesore të qeverisë vorioepirote u pranuan. Megjithatë, një sërë çështjesh nuk u miratuan, veçanërisht zgjerimi i zonës në të cilën popullsia greke do të gëzonte arsimin në gjuhën e saj amtare në rajonet përreth Vlorës dhe Durrësit (në Shqipërinë qendrore, në veri të Epirit të Veriut). emërimi i zyrtarëve më të lartë ortodoksë grekë në qytetet kryesore të zonës autonome dhe përjashtimi nga shërbimi ushtarak i popullsisë vendase, edhe në kohë lufte. Stickney, 1926, p. 50

Megjithatë, Protokolli nuk u zbatua kurrë për shkak të paqëndrueshmërisë politike në Shqipëri. Sakellariou, 1997: p. 387 Më 27 tetor, pas miratimit të Fuqive të Mëdha, ushtria greke hyri sërish në Epirin e Veriut.  "Greek troops crossed the southern Albanian border at the end of October 1914, officially reoccupying all of southern Albania, exclusive of Vlora, and establishing a military administration by 27 October 1914." Qeveria e Përkohshme e Vorio Epirit pushoi zyrtarisht së ekzistuari, duke deklaruar se e kreu misionin e saj. Miller, 1966, p. 522

Në vitin 1916 për shkak të zhvillimeve të Luftës së Parë Botërore, trupat italiane dhe franceze dëbuan ushtrinë greke nga zona. Stickney, 1926, pp. 57–64 Miller, 1966, p. 537 Në vitin 1921 ajo iu dorëzua përfundimisht Shqipërisë, ndërkohë që kryeministri shqiptar njohu një sërë të drejtash të minoritetit grek, të cilat shumë shpejt u shpërfillën. Si rezultat, shumica e shkollave greke u detyruan të mbylleshin dhe arsimi grek lejohej vetëm në zona të caktuara. 

 Shih edhe 
 Epiri i Veriut
 Republika Autonome e Epirit të Veriut

 Literatura 

 Tara Ashley O' Brien. Manufacturing Homogeneity in the Modern Albanian Nation-Building Project. University of Budapest, 2008.





 Referime 

Kategoria:Gjirokastër
Kategoria:Republika Autonome e Epirit të Veriut