Holizmi

Holizmi (greqishtja e lashtë  ὅλος  ) është ideja që sisteme të ndryshme (p.sh. fizike, biologjike, sociale) duhet të shihen si tërësi, jo thjesht si një koleksion pjesësh. . . Termi "holizëm" u shpik nga Jan Smuts në librin e tij të vitit 1926 Holism and Evolution . "holism, n." OED Online, Oxford University Press, September 2019, www.oed.com/view/Entry/87726. Accessed 23 October 2019. Ndërsa idetë e tij kishin konotacione raciste, përdorimi modern i fjalës në përgjithësi i referohet trajtimit të një personi si një tërësi e integruar, sesa si një koleksion sistemesh të veçanta. Për shembull, mirëqenia mund të konsiderohet jo vetëm si shëndet fizik, por edhe si mirëqenie psikologjike dhe shpirtërore. 

 Kuptimi 
Kuptimi i saktë i "holizmit" varet nga konteksti. Jan Smuts fillimisht përdori "holism" për t'iu referuar tendencës në natyrë për të prodhuar të tëra nga grupimi i renditur i strukturave të njësive. "holism, n." OED Online, Oxford University Press, September 2019, www.oed.com/view/Entry/87726. Accessed 23 October 2019. Sidoqoftë, në përdorimin e zakonshëm, "holizmi" zakonisht i referohet idesë se një e tërë është më e madhe se shuma e pjesëve të saj. J. C. Poynton (1987) SMUTS'S HOLISM AND EVOLUTION SIXTY YEARS ON, Transactions of the Royal Society of South Africa, 46:3, 181-189, DOI:10.1080/00359198709520121 Në këtë kuptim, "holism" mund të shkruhet gjithashtu " holism " (edhe pse të dyja nuk janë të lidhura etimologjikisht), dhe mund të kontrastohet me reduktimin ose atomizmin . "wholism, n." OED Online, Oxford University Press, September 2019, www.oed.com/view/Entry/228738. Accessed 23 October 2019.

Termi holist kur zbatohet për dietë i referohet një qasjeje intuitive ndaj ushqimit, ngrënies ose mënyrës së jetesës . Një shembull është në kontekstin e infermierisë holistik, ku "holizmi" i referohet vlerësimit të shëndetit të një personi, duke përfshirë faktorët psikologjikë dhe shoqërorë, dhe jo vetëm kushtet ose simptomat e tij fizike. "holistic, adj." OED Online, Oxford University Press, September 2019, www.oed.com/view/Entry/87727. Accessed 23 October 2019. Në këtë kuptim, holizmi mund të quhet edhe " holiatri".  Disa institucione fetare praktikojnë një qasje holistike dietike dhe shëndetësore, të tilla si Hinduizmi dhe Kisha Adventiste e Ditës së Shtatë .

Në filozofinë e shkencës, holizmi logjik është koncepti që një teori mund të kuptohet vetëm në tërësinë e saj. Ky është quajtur edhe holizëm metodologjik. Në mënyrë të ngjashme, holizmi semantik bën pretendimin se deklaratat kuptimplota rreth fenomeneve komplekse nuk mund të reduktohen në veprimet e individëve. 

Michael Esfeld ka sugjeruar se holizmi është kundër filozofisë analitike, "holizmi në lidhje me fenomenet e qëllimshme është i përhapur në mesin e filozofëve analitikë". Michael Esfeld, Holism and Analytic Philosophy. Mind, Vol. 107(426), 1998, pg. 365

Holizmi në fizikë i referohet pandashmërisë së disa fenomeneve, veçanërisht fenomeneve kuantike. Fizika klasike nuk mund të konsiderohet si holistike, pasi sjellja e pjesëve të veçanta përfaqëson të tërën. Megjithatë, gjendja e një sistemi në teorinë kuantike i reziston analizave të ngjashme. Gjendja kuantike e një sistemi shpesh përshkruhet si 'e ngatërruar', dhe kështu e pandashme për analiza kuptimplote. 

 Shih edhe 
 Sinergjia
 Materializmi
 Holizmi në shkencë 

 Literatura 
 Fodor, Jerry, and Ernst Lepore, Holism: A Shopper's Guide Wiley. New York. 1992
 Smuts, Jan C.: Holism and Evolution, 1926 MacMillan, Compass/Viking Press 1961 reprint: ISBN 0-598-63750-8, Greenwood Press 1973 reprint: ISBN 0-8371-6556-3, Sierra Sunrise 1999 (mildly edited): ISBN 1-887263-14-4
 Hayek, F.A. von. The Counter-revolution of Science. Studies on the abuse of reason. Free Press. New York. 1957.
 Mandelbaum, M. Societal Facts in Gardner 1959.
 Phillips, D.C. Holistic Thought in Social Science. Stanford University Press. Stanford. 1976.
 Dreyfus, H.L. Holism and Hermeneutics in The Review of Metaphysics. 34. pp. 3–23.
 James, S. The Content of Social Explanation. Cambridge University Press. Cambridge, 1984.
 Harrington, A. Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler. Princeton University Press. 1996.

 Referime 

Kategoria:Filozofi natyrore
Kategoria:Teori filozofike
Kategoria:Holizmi