Zakoni

Zakoni ose tradita është një sistem besimesh ose sjelljesh (zakone popullore) të përcjella brenda një grupi njerëzish ose shoqërie me kuptim simbolik ose rëndësi të veçantë me origjinë në të kaluarën.   Një komponent i shprehjeve kulturore dhe folklorit, shembujt e zakonshëm përfshijnë festat ose veshjet jopraktike por shoqërore (si paruket e avokatëve ose nxitjet e oficerëve ushtarakë), por ideja është zbatuar edhe për normat shoqërore, sjelljet si përshëndetjet etj. Traditat mund të vazhdojnë dhe evoluon për mijëra vjet - vetë fjala traditë rrjedh nga fjala latine tradere që fjalë për fjalë do të thotë të transmetosh, të dorëzosh, të japësh për ruajtje. Ndërsa supozohet se traditat kanë një histori të lashtë, shumë tradita janë shpikur me qëllim, qofshin ato politike apo kulturore, për periudha të shkurtra kohore. Disiplina të ndryshme akademike e përdorin gjithashtu fjalën në mënyra të ndryshme.

Fraza penguese "sipas traditës", ose "sipas zakonit", zakonisht do të thotë se çfarëdo informacioni vijon njihet vetëm nga tradita gojore, por nuk mbështetet (dhe ndoshta mund të përgënjeshtrohet) nga dokumentacioni fizik, nga një objekt fizik ose ndonjë tjetër. dëshmi cilësore. Tradita tregon cilësinë e një informacioni që diskutohet. Për shembull, "Sipas traditës, Homeri ka lindur në Kios, por shumë vende të tjera e kanë pretenduar historikisht atë si të tyren." Kjo traditë nuk mund të provohet apo të hidhet poshtë kurrë. Në një shembull tjetër, " Mbreti Artur, sipas historisë, një mbret i vërtetë britanik, ka frymëzuar shumë histori të dashura". Nëse ato janë fakte të dokumentuara apo jo, nuk e ul vlerën e tyre si histori kulturore dhe letërsi.

Traditat janë objekt studimi në disa fusha akademike të të mësuarit, veçanërisht në shkencat shoqërore si studimet folklorike, antropologjia, historia, filozofia dhe arkeologjia .

 Përkufizimi 
Konceptualizimi i traditës, si nocioni i mbajtjes së një kohe të mëparshme, gjendet edhe në diskursin politik dhe filozofik. Për shembull, ajo është baza e konceptit politik të tradicionalizmit, dhe gjithashtu fillesat e shumë feve botërore duke përfshirë katolicizmin tradicional . Në kontekstet artistike, tradita përdoret për të vendosur shfaqjen e saktë të një forme arti . Për shembull, në performancën e zhanreve tradicionale (si vallëzimi tradicional), respektimit të udhëzimeve që diktojnë se si duhet të kompozohet një formë arti i jepet një rëndësi më e madhe sesa preferencave të vetë interpretuesit. Një mori faktorësh mund të përkeqësojnë humbjen e traditës, duke përfshirë industrializimin, globalizimin dhe asimilimin ose margjinalizimin e grupeve të veçanta kulturore. Në përgjigje të kësaj, përpjekjet dhe iniciativat për ruajtjen e traditës kanë filluar tashmë në shumë vende të botës, duke u fokusuar në aspekte të tilla si gjuhët tradicionale. Tradita zakonisht është në kontrast me qëllimin e modernitetit dhe duhet të diferencohet nga zakonet, konventat, ligjet, normat, rutinat, rregullat dhe konceptet e ngjashme. 

Fjala angleze traditë vjen nga latinishtja traditio via French, emri nga folja tradere (për të transmetuar, për të dorëzuar, për të dhënë për ruajtje); fillimisht është përdorur në të drejtën romake për t'iu referuar konceptit të transferimeve ligjore dhe trashëgimisë .   Sipas Anthony Giddens dhe të tjerëve, kuptimi modern i traditës evoluoi gjatë periudhës së Iluminizmit, në kundërshtim me modernitetin dhe përparimin .  Shils 3–6 Shils 18

Ashtu si me shumë terma të tjerë gjenerikë, ka shumë përkufizime të traditës.     Koncepti përfshin një sërë idesh të ndërlidhura; ajo unifikuese është se tradita u referohet besimeve, objekteve ose zakoneve të kryera ose të besuara në të kaluarën, me origjinë nga ajo, të transmetuara në kohë duke u mësuar nga një brez te tjetri dhe që kryhen ose besohen në të tashmen.  

Tradita ose zakoni mund t'i referohet gjithashtu besimeve ose zakoneve që janë parahistorike, me origjinë të humbur ose misterioze, që ekzistojnë që nga kohra të lashta . Shils 15 Fillimisht, traditat kaloheshin gojarisht, pa pasur nevojë për një sistem shkrimi . Mjetet për të ndihmuar këtë proces përfshijnë mjete poetike si rima, tregimet epike dhe aliteracioni . Tregimet e ruajtura në këtë mënyrë quhen gjithashtu traditë, ose si pjesë e një tradite gojore . Edhe tradita të tilla, megjithatë, supozohet se kanë origjinën (janë "shpikur" nga njerëzit) në një moment. Shils 12  Traditat shpesh supozohen të jenë të lashta, të pandryshueshme dhe thellësisht të rëndësishme, megjithëse ndonjëherë ato mund të jenë shumë më pak "natyrore" sesa supozohet.   Supozohet se kërkohen të paktën dy transmetime në tre breza që një praktikë, besim ose objekt të shihet si tradicional.  Disa tradita u prezantuan qëllimisht për një arsye ose një tjetër, shpesh për të theksuar ose rritur rëndësinë e një institucioni ose të vërtetë të caktuar. Hobsbawm 1 Traditat gjithashtu mund të përshtaten për t'iu përshtatur nevojave të ditës dhe ndryshimet mund të pranohen si pjesë e traditës së lashtë.   Tradita ndryshon ngadalë, me ndryshimet nga një brez në tjetrin që shihen si të rëndësishme. Shils 14 Kështu, ata që zbatojnë traditat nuk do të jenë të vetëdijshëm për ndryshimin, dhe edhe nëse një traditë pëson ndryshime të mëdha gjatë shumë brezave, ajo do të shihet si e pandryshuar. 

Ka origjina dhe fusha të ndryshme të traditës; ato mund t'i referohen:
 format e trashëgimisë artistike të një kulture të caktuar. 
 besimet ose zakonet e krijuara dhe të mbajtura nga shoqëritë dhe qeveritë, të tilla si himnet kombëtare dhe festat kombëtare, të tilla si festat federale në Shtetet e Bashkuara .  
 besimet ose zakonet e mbajtura nga konfesionet fetare dhe organet e Kishës që ndajnë historinë, zakonet, kulturën dhe, deri diku, grupin e mësimeve.   Për shembull, mund të flitet për traditën islame ose traditën e krishterimit.

Shumë objekte, besime dhe zakone mund të jenë tradicionale.  Ritualet e ndërveprimit social mund të jenë tradicionale, me fraza dhe gjeste të tilla si të thuash "faleminderit", dërgimi i njoftimeve për lindjen, kartolinat përshëndetëse, etj.    Tradita mund t'i referohet gjithashtu koncepteve më të mëdha të praktikuara nga grupet (familja traditat e Krishtlindjeve  ), organizatat ( pikniku i kompanisë) ose shoqëritë, si praktikimi i festave kombëtare dhe publike. Hobsbawm 2–3 Hobsbawm 3–4 Disa nga traditat më të vjetra përfshijnë monoteizmin (tre mijëvjeçarë) dhe qytetarinë (dy mijëvjeçarë).Shils 16 Mund të përfshijë gjithashtu objekte materiale, të tilla si ndërtesa, vepra arti ose mjete. 

Tradita përdoret shpesh si mbiemër, në kontekste të tilla si muzika popullore, mjekësia tradicionale, vlerat tradicionale dhe të tjera.  Në ndërtime të tilla, tradita u referohet vlerave dhe materialeve specifike të kontekstit të diskutuar, të përcjella brez pas brezi. 

 Shpikja e traditës 
Termi "shpikje e traditës", i prezantuar nga E.J. Hobsbawm, i referohet situatave kur një praktikë ose objekt i ri prezantohet në një mënyrë që nënkupton një lidhje me të kaluarën që nuk është domosdoshmërisht e pranishme. Hobsbawm 1–2 Një traditë mund të krijohet dhe të shpallet qëllimisht për interesa personale, tregtare, politike ose kombëtare, siç u bë në Afrikën koloniale; ose mund të adoptohet me shpejtësi bazuar në një ngjarje të vetme shumë të publikuar, në vend që të zhvillohet dhe të përhapet organikisht në një popullatë, si në rastin e fustanit të bardhë të nusërisë, i cili u bë i njohur vetëm pasi mbretëresha Victoria veshi një fustan të bardhë në dasmën e saj me Albertin . i Sakse-Koburgut . 

Një shembull i një shpikjeje të traditës është rindërtimi i Pallatit të Westminsterit (vendndodhja e Parlamentit Britanik ) në stilin gotik .  Në mënyrë të ngjashme, shumica e traditave të lidhura me monarkinë e Mbretërisë së Bashkuar, të parë si të rrënjosura thellë në histori, datojnë në të vërtetë në shekullin e 19-të.  Shembuj të tjerë përfshijnë shpikjen e traditës në Afrikë dhe pronat e tjera koloniale nga forcat pushtuese.  Duke kërkuar legjitimitet, fuqia koloniale shpesh shpikte një "traditë" të cilën ata mund ta përdornin për të legjitimuar pozicionin e tyre. Për shembull, një trashëgim i caktuar në një prijës mund të njihet nga një fuqi koloniale si tradicionale në mënyrë që të favorizojë kandidatët e tyre për këtë punë. Shpesh këto shpikje bazoheshin në një formë të traditës, por ishin të ekzagjeruara, të shtrembëruara ose të njëanshme ndaj një interpretimi të caktuar.

Traditat dhe zakonet e shpikura janë komponentë qendrorë të kulturave moderne kombëtare, duke ofruar një përvojë të përbashkët dhe duke promovuar identitetin e unifikuar kombëtar të përkrahur nga nacionalizmi.Hobsbawm 7 Shembujt e zakonshëm përfshijnë festat publike (veçanërisht ato unike për një komb të caktuar), këndimin e himneve kombëtare dhe kuzhinën tradicionale kombëtare (shih pjatën kombëtare). Komunitetet e emigrantëve dhe emigrantëve mund të vazhdojnë të praktikojnë traditat kombëtare të kombit të tyre.

 Në ligjërimin shkencor 
Në shkencë, tradita ose zakoni përdoret shpesh në literaturën shkencore për të përcaktuar marrëdhënien e mendimeve të një autori me atë të fushës së tij ose të saj. Kurz-Milke and Martignon 129 Në vitin 1948, filozofi i shkencës Karl Popper sugjeroi se duhet të kishte një "teori racionale të traditës" të aplikuar në shkencë, e cila ishte në thelb sociologjike. Për Popper-in, çdo shkencëtar që hyn në një prirje të caktuar kërkimore trashëgon traditën e shkencëtarëve para tyre, ndërsa ai ose ajo trashëgon studimet e tyre dhe çdo përfundim që e zëvendëson atë.  Ndryshe nga miti, i cili është një mjet për të shpjeguar botën natyrore me mjete të tjera përveç kritikës logjike, tradita shkencore u trashëgua nga Sokrati, i cili propozoi diskutimin kritik, sipas Popper. Kurz-Milke and Martignon 129–130 Për Thomas Kuhn, i cili paraqiti mendimet e tij në një punim të paraqitur në 1977, një ndjenjë e një trashëgimie kaq kritike të traditës është, historikisht, ajo që i veçon shkencëtarët më të mirë që ndryshojnë fushat e tyre është përqafimi i traditës. 

Traditat ose zakonet janë objekt studimi në disa fusha akademike në shkencat shoqërore - kryesisht antropologji, arkeologji dhe biologji - me kuptime disi të ndryshme në fusha të ndryshme. Përdoret gjithashtu në kontekste të ndryshme në fusha të tjera, si historia, psikologjia dhe sociologjia. Shkencëtarët socialë dhe të tjerë kanë punuar për të përmirësuar konceptin e përbashkët të traditës për ta kthyer atë në një koncept të dobishëm për analiza shkencore. Në vitet 1970 dhe 1980, Edward Shils eksploroi konceptin në detaje.  Që atëherë, një shumëllojshmëri e gjerë shkencëtarësh socialë kanë kritikuar idetë tradicionale rreth traditës; ndërkohë, "tradita" ka hyrë në përdorim në biologji siç zbatohet për kafshët jo njerëzore.

Tradita si koncept i përkufizuar në mënyra të ndryshme në disiplina të ndryshme nuk duhet të ngatërrohet me tradita (perspektiva, qasje) të ndryshme në ato disiplina.

 Në diskursin politik dhe fetar 
Konceptet e traditës dhe vlerave tradicionale përdoren shpesh në diskursin politik dhe fetar për të vendosur legjitimitetin e një grupi të caktuar vlerash. Në Shtetet e Bashkuara në shekullin XX dhe XXI, koncepti i traditës është përdorur për të argumentuar për qendrën dhe legjitimitetin e vlerave konservatore fetare. Bronner, Simon J. "Tradition" in International Encyclopedia of the Social Sciences. Ed. William A. Darity, Jr.. Vol. 8. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2008. p420-422. Në mënyrë të ngjashme, vargjet e mendimit teologjik ortodoks nga një sërë fesh botërore e identifikojnë hapur veten se duan një kthim në traditë. Për shembull, termi " katolik tradicionalist " u referohet atyre, si Kryepeshkopi Lefebvre, që duan që adhurimi dhe praktikat e Kishës të jenë siç ishin përpara Këshillit të Dytë të Vatikanit të viteve 1962–65.  Po kështu, muslimanët sunitë përmenden si Ehl el-Sunneh ue Al-Jamā'ah ( Arabic   ), fjalë për fjalë "njerëz të traditës [të Muhamedit ] dhe komunitetit", duke theksuar lidhjen e tyre me traditën fetare dhe kulturore.

Në përgjithësi, tradita është përdorur si një mënyrë për të përcaktuar spektrin politik, me partitë e krahut të djathtë që kanë një afinitet më të fortë me disa mënyra të së kaluarës sesa ato të majta .  Këtu, koncepti i aderimit të traditës mishërohet nga filozofia politike e konservatorizmit tradicionalist (ose thjesht tradicionalizmit ), e cila thekson nevojën për parimet e ligjit natyror dhe rendit moral transcendent, hierarkisë dhe unitetit organik, agrarizmit, klasicizmit dhe kulturës së lartë, dhe sferat e ndërthurura të besnikërisë. Frohnen, Bruce, Jeremy Beer, and Jeffrey O. Nelson, ed. (2006) American Conservatism: An Encyclopedia Wilmington, DE: ISI Books, pp. 870–875. Prandaj, tradicionalistët do të refuzonin nocionet e individualizmit, liberalizmit, modernizmit dhe përparimit shoqëror, por do të promovonin rinovimin kulturor dhe arsimor Frohnen, Bruce, Jeremy Beer, and Jeffrey O. Nelson, ed. (2006) American Conservatism: An Encyclopedia Wilmington, DE: ISI Books, p. 870. dhe do të ringjallnin interesin për Kishën, familjen, shtetin dhe komunitetin lokal. Kjo pikëpamje është kritikuar për përfshirjen në nocionin e saj të praktikave të traditës që nuk konsiderohen më si të dëshirueshme, për shembull, pikëpamje stereotipike për vendin e gruas në punët e brendshme. 

Në shoqëritë e tjera, veçanërisht ato që përjetojnë ndryshime të shpejta shoqërore, ideja e asaj që është "tradicionale" mund të kontestohet gjerësisht, me grupe të ndryshme që përpiqen të vendosin vlerat e tyre si ato legjitime tradicionale. Përcaktimi dhe zbatimi i traditave në disa raste mund të jetë mjeti për ndërtimin e unitetit midis nëngrupeve në një shoqëri të larmishme; në raste të tjera, tradita është një mjet për t'i ndarë dhe mbajtur grupet të dallueshme nga njëri-tjetri. Bronner, Simon J. "Tradition" in International Encyclopedia of the Social Sciences. Ed. William A. Darity, Jr.. Vol. 8. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2008. p420-422.

 Në ligjërimin artistik 
Në kontekstet artistike, në performancën e zhanreve tradicionale (si vallëzimi tradicional ), respektimi i udhëzimeve tradicionale ka një rëndësi më të madhe sesa preferencat e interpretuesit.  Shpesh është forma e pandryshueshme e disa arteve që çon në perceptimin e tyre si tradicional.  Për përpjekjet artistike, tradita është përdorur si kontrast me krijimtarinë, me artin tradicional dhe atë popullor të lidhur me imitimin ose përsëritjen joorigjinale, në kontrast me artin e bukur, i cili vlerësohet si origjinal dhe unik. Megjithatë, filozofia më e re e artit e konsideron ndërveprimin me traditën si pjesë përbërëse të zhvillimit të shprehjes së re artistike. Bronner, Simon J. "Tradition" in International Encyclopedia of the Social Sciences. Ed. William A. Darity, Jr.. Vol. 8. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2008. p420-422.

 Lidhja me konceptet e tjera 
Në shkencat shoqërore, tradita shpesh është në kontrast me modernitetin, veçanërisht në aspektin e shoqërive të tëra. Kjo dikotomi në përgjithësi lidhet me një model linear të ndryshimit shoqëror, në të cilin shoqëritë përparojnë nga të qenit tradicionale në të qenit moderne.  Shoqëritë e orientuara nga tradita janë karakterizuar se vlerësojnë përkushtimin birnor, harmoninë dhe mirëqenien e grupit, stabilitetin dhe ndërvarësinë, ndërsa një shoqëri që shfaq modernizëm do të vlerësonte "individualizmin (me vullnet dhe zgjedhje të lirë), lëvizshmërinë dhe përparimin". Bronner, Simon J. "Tradition" in International Encyclopedia of the Social Sciences. Ed. William A. Darity, Jr.. Vol. 8. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2008. p420-422. Një autor tjetër që diskuton traditën në raport me modernitetin, Anthony Giddens, e sheh traditën si diçka të lidhur me ritualin, ku rituali garanton vazhdimin e traditës. Giddens, "Living in a Post-Traditional Society" 64 Gusfield dhe të tjerët, megjithatë, e kritikojnë këtë dikotomi si të tepërt të thjeshtuar, duke argumentuar se tradita është dinamike, heterogjene dhe bashkëjeton me sukses me modernitetin edhe brenda individëve. 

Tradita duhet të diferencohet nga zakonet e shkruara, konventat, ligjet, normat, rutinat, rregullat dhe koncepte të ngjashme. Ndërsa tradita supozohet të jetë e pandryshueshme, ato shihen si më fleksibël dhe subjekt i risive dhe ndryshimeve.   Ndërsa justifikimi për traditën është ideologjik, justifikimi për koncepte të tjera të ngjashme është më praktik ose teknik.  Me kalimin e kohës, zakonet, rutinat, konventat, rregullat dhe të tilla mund të evoluojnë në tradita, por kjo zakonisht kërkon që ato të mos kenë (kryesisht) një qëllim praktik.  Për shembull, paruket e veshura nga avokatët ishin në fillim të zakonshme dhe në modë; Stimujt e veshur nga zyrtarët ushtarakë në fillim ishin praktike, por tani janë jopraktike dhe tradicionale. 

 Shih edhe 
https://www.worldcat.org/title/enciklopedia-universale-e-ilustruar/oclc/757937687
 Folklori
 Trashëgimia

 Referime 

Kategoria:Terminologji sociologjike
Kategoria:Artikuj që përmbajnë tekst në frëngjisht