Perëndi (mitologji)

Perëndi është fjala shqipe për Zotin, Perëndinë dhe qiellin.    Perëndia si koncept mendohet të ketë qenë fillimisht një perëndi e qiellit dhe bubullimës në mitologjia ilire për të vazhduar edhe në mitologjinë pagane shqiptare,  dhe se është adhuruar nga ilirët në lashtësi.  Emri i tij është ruajtur në gjuhën shqipe - së bashku me emrat Zot ( Ati Qiellor ) dhe Hyji (Shkëlqimi Qiellor) - për t'iu referuar Qenies Supreme pas përhapjes së Krishterimit . . Një tjetër emër hyjnor arkaik shqiptar i perëndisë së qiellit dhe bubullimës është Zojz, nga PIE Dyeus (Daylight-Sky-God).  Në disa prej atributeve të tij, Perëndi mund të lidhet me perënditë e motit dhe stuhisë Shurdhi dhe Verbti,  dhe me gjysmëperëndinë mitologjike Drangue.

 Etimologjia 
Në shqiptermi  Perëndí - Perëndía është emri i Zotit dhe i qiellit dhe përdoret me shkronjë të madhe për t'iu referuar Qenies Supreme. Forma e pacaktuar e shumësit është perëndí ndërsa forma e shquar e shumësit është perëndítë, e përdorur me shkronjë të madhe për t'iu referuar hyjnive . Disa forma alternative dialektore përfshijnë: Perendí, Perenní, Perundí, Perudí, Perndí dhe Parandí . Edhe pse rrënja shqipe perëndoj ("për të perënduar diellin"), rrjedhimisht nga latinishtja parentari, është propozuar edhe korelata pasive e parentare ("një flijim për të vdekurit, për të kënaqur"),  forma komplekse. Perëndí përgjithësisht konsiderohet si një përbërje e rrënjëve per-en- ("për të goditur") dhe -dí ("qielli, perëndi"): ; ; ; .

 Elementi i parë i përket familjes së emrave mitologjikë proto-indoevropianë të pajisur me reflekse të rregullta të së njëjtës rrënjë *per-, "për të goditur", dhe një prapashtesë -en/n- e cila ka reflekse edhe në hyjnitë e tjera indo-evropiane. emra si *peruhₓnos "ai me gurin e bubullimës", ose Perun/Perunŭ, perëndia sllave e bubullimës, krh. * <i id="mwWw">Perk <sup id="mwXA">w</sup> unos</i>, perëndia proto-indo-evropiane e motit .    Rrënja jo e zmadhuar *per- gjendet gjithashtu në peruna- (" hyjni " dhe "shkëmbi i shenjtë") hititisht, në Pamir Perun (zot i luftës), i ngjashëm me Pashto . Pērunē (emri për Plejadat, krh. Avestan paoiriiaēinī- ), dhe ndoshta në greqishten e vjetër κεραυνός (" rrufeja ") një epitet i Zeusit dhe emri i një hyjnie të veçantë, që mund të ketë qenë një zëvendësim sinonimik për formën e ndaluar * περαυνός. Ndërsa zmadhimet velare gjenden në Lituanisht Perkūnas (që mund të jetë forma e ndaluar e Perūnas ), në Fjörgynn norvegjeze e vjetër, në Parjanya Rigvedic (zot i stuhisë dhe shiut) dhe ndoshta në trakisht Perkos/Perkon (Περκων/Περκος), një hero kalorës. .    Termat nga rrënja *pér-ur- dhe që lidhen me gurin janë vërtetuar gjithashtu në Hitt. pēru ("shkëmb, shkëmb, gur"), Aves. pauruuatā ("male") dhe Skt párvata ("shkëmbor, shkëmb, mal").    Në gjuhën shqipe, një fjalë për t'iu referuar vetëtimës - e konsideruar në besimet popullore si "zjarri i qiellit" - është shkreptimë, një formim i shkrep që do të thotë "të ndezësh, të tingëllosh, të godasësh (derisa të fluturojnë shkëndija)".  Një lidhje midis goditjes, gurëve dhe zjarrit, mund të lidhet me vëzhgimin se dikush mund të ndezë zjarr duke goditur gurët kundër njëri-tjetrit. Akti i prodhimit të zjarrit nëpërmjet një goditjeje - i pasqyruar gjithashtu në besimin se zjarri mbetet brenda pemëve të lisit pasi zoti i bubullimës i godet - tregon potencialin e vetëtimës në mitin e krijimit . 
 Elementi i dytë dí/día/dei ("ditë, qiell, hyjni") rrjedh nga PIE * Dyēus ("ditë-qielli-zot"), i cili gjendet edhe në emrin hyjnor arkaik shqiptar të perëndisë së qiellit dhe bubullimës Zojz .  e lidhur me Messapian Zis dhe Zeusin grek .  Ky element mendohet se përmbahet edhe në një term tjetër shqip për Qenien Supreme : Zot, që konsiderohet se rrjedh nga protoshqipja *dźie̅u ̊ a(t)t-, një përbërje e vjetër për " babain qiellor ", nga PIE *dyew- ("qielli, qielli, i ndritshëm") + *átta ("babai"), pra një i afërm me PIE *Dyḗus ph₂tḗr dhe me pasardhësit e tij: ilirishtja Dei-pátrous, sanskritisht द्यौ द्यौ ph₂tḗr . *djous patēr (nga latinishtja Iuppiter ), greqishtja e vjetër Ζεῦ πάτερ ( Zeû páter ).   

Rrënjët teonimike proto-indo-evropiane *dei- ("të shkëlqejë") dhe *perkwu-s ("shoqërimet e qiellit/shiut/lisit") mund të grupohen së bashku nën klasifikimin e "shkëlqimit qiellor".  Në këngët rituale për bërjen e shiut, shqiptarët i luteshin Diellit ( Dielli, Shën Dëlliu, Ilia ose Zoti ) dhe pasi e përsërisnin tri herë thirrjen, thoshin: Do kemi shi se u nxi Shëndëlliu . bie shi sepse Dielli i Shenjtë u errësua"). 

 Mitologji 
Në mitologji, Perëndi është bashkëshortja e perëndeshës së dashurisë Prende, e krahasueshme me Frigg, gruaja e Odinit në mitologjinë norvegjeze . 

 Rituale 

 Vetëtima dhe bubullima 
Në besimet popullore shqiptare rrufeja konsiderohej si " zjarri i qiellit " dhe konsiderohej " arma e hyjnisë" ( arma/pushka e perëndisë ), në të vërtetë një fjalë shqipe për t'iu referuar vetëtimës është rrufeja ., që lidhet me rhomphaia trake, një armë e lashtë me shtylla .  Shqiptarët besonin në fuqitë supreme të bubullimave ( kokrra e rrufesë ose guri i rejës ), që besohej se formoheshin gjatë goditjeve të rrufesë dhe se binin nga qielli . Gurët bubullima u ruajtën në jetën familjare si objekte të rëndësishme kulti . Besohej se futja e tyre brenda në shtëpi mund të sillte fat të mirë, begati dhe përparim në njerëz, në blegtori dhe në bujqësi, ose se plumbat e pushkës nuk do të goditnin pronarët e gurëve të bubullimës.  Një praktikë e zakonshme ishte varja e një varëseje prej guri bubullimë në trupin e bagëtisë ose gruas shtatzënë për fat të mirë dhe për të bërë kontrast me syrin e keq . 

Në kulturën shqiptare, lloji më i rëndë i betimit ( Alb. beja më e rëndë ) merret nga një gur bubullimë "që vjen nga qielli" ( beja me gur/kokërr reje/rrufeje që vjen nga perëndia ). Ishte një betim shumë i rëndë dhe njerëzit kishin frikë prej tij edhe pse thoshin të vërtetën.  Akti i lirimit nga çdo pretendim për vjedhje u krye në këtë mënyrë: guri i bubullimës u mor në dorën e majtë dhe u prek nga dora e djathtë duke thënë: 

 Bërja e shiut 
Perëndinë e thërrasin sidomos shqiptarët në yjet dhe këngët që luten për shi .  Ritualet kryheshin në kohë të thatësirës së verës për të sjellë shi, zakonisht në qershor dhe korrik, por ndonjëherë edhe në muajt e pranverës kur kishte thatësirë të madhe. Në rajone të ndryshme shqiptare, për qëllime të reshjeve, njerëzit hidhnin ujë lart për ta bërë atë më pas të binte në tokë në formën e shiut. Kjo ishte një lloj praktike magjike imituese me këngë rituale. 

Në Nevruz ose në Ditën e Pranverës Shqiptare ( Dita e Verës ), në veçanti, në disa fshatra të rajonit të Kurveleshit në Shqipërinë e Jugut njerëzit i drejtoheshin hyjnisë për bimët dhe bagëtinë këtë lutje: 

Më poshtë është një këngë rituale hetero-homometrike për sjelljen e shiut, e cila përfshin edhe figurën e Peperonës (ose Ronës, në raste të tjera edhe Perperuga, Dudula ose forma mashkullore Dordolec ose Durdulec ), një personazh mitik tradicional i folklorit ballkanik : 

 Shih edhe 
 Miti
 Ilirologjia
 Perëndia
 Mitologjia
 Perënditë ilire
 Mitologjia ilire
 Mitologjia shqiptare 

 Literatura 

.

 Referime 

Kategoria:Hyjni ilire
Kategoria:Folklor shqiptar
Kategoria:Mitologji shqiptare
Kategoria:Mitologji ilire