Sanxhaku i Tërhallës

Sanxhaku i Trikallës ose Trikala (Turqishtja osmane: Sancak-i/Liva-i Tirhala; greqisht: λιβάς/σαντζάκι Τρικάλων) ishte krahinë e nivelit të dytë osman (sanxhak ose liva) që përfshnte rajonin e Thesali. Emri i saj rrjedh nga versioni turk i emrit të qytetit të Trikala. Ajo u krijua pas pushtimit të Thesalisë nga osmanët e udhëhequr nga Turahan Bej, një proces i cili filloi në fund të shekullit të 14-të dhe përfundoi në mesin e shekullit të 15-të.

 Historia 
Në mesin e shekullit të 14-të, Thesalia ishte sunduar nga zotër serbë dhe grekë dhe gëzonte prosperitet të madh. Ajo u pushtua nga Turqit Osmanë në valë të njëpasnjëshme, në vitet 1386/7, mesi i viteve 1390, dhe përsëri pas 1414/23, dhe pushtimi nuk përfundoi deri në vitin 1470. Vetë Trikalaja ra ndoshta në vitin 1395/6 (edhe pse Evlia Çelebi pretendon se ka ndodhur që në vitin 1390).

Rajoni i sapo pushtuar ishte fillimisht më tepër fushë patrimoniale e marcher-lordit të fuqishëm (uç bey) Turhan Bej (vdiq më 1456) dhe të birit të tij Ömer Bej (vdiq më 1484) sesa një krahinë e rregullt. Turahan dhe trashëgimtarët e tij sollën kolonë nga Anadolli (të ashtuquajturit Konyalis, ose Koniarides në greqisht, pasi shumica ishin nga rajoni përreth Konja) për të ripopulluar zonën e banuar rrallë, dhe së shpejti, kolonët myslimanë ose të konvertuarit dominonin ultësirën, ndërsa të krishterët mbanin malet përreth Rrafshi thesalian. Banditizmi ishte endemik dhe çoi në krijimin e autonomive të para të krishtera të sanksionuara nga shteti dhe të njohura si armatolikë, më i hershmi dhe më i shquari prej të cilëve ishte ai i Agrafës.

Thesalia ishte përgjithësisht paqësore, mirëpo në vitin 1570 venedikasit bastisën rajonin e Fenarbekirit (Fanari), kur edhe ndodhën kryengritjet e dështuara greke në vitet 1600/1 dhe 1612, i pari nën Dionisi Filozofi, të peshkopi metropolitan të Yenişehir i-Fenari (Larisa), dhe e dyta me nxitjen e Dukës Nevers, i cili pretendonte fronin Bizantin. Grekët vendas gjithashtu u ngritën në zona të ndryshme gjatë Lufta së Moresë të viteve 1684-1699, dhe përsëri gjatë Revoltës së Orlovit të vitit 1770, por këto kryengritje u shtypën me shpejtësi.

Shekulli i 17-të pa dobësimin progresiv të qeverisë Qendrore Osmane, dhe zëvendësimin e sistemi të timarit me çifliqe në ultësira, të cilat merreshin kryesisht me bujqësi (sidomos pambuk) dhe rritjen e bagëtive, ndërsa vendbanimet malore përjetuan rritje të prosperitetit përmes investimeve të tyre në zanate dhe tregti, dhe organizimit të tyre në esnafe komunale. Ky prosperitet u shpreh në rritjen e panaireve dhe tregjeve në qendrat urbane të rajonit.

Pas vitit 1780, Ali Pashë Janina mori kontrollin e Thesalisë dhe konsolidoi sundimin e tij pas vitit 1808, kur shtypi një kryengritje lokale. Taksimi i tij i rëndë, megjithatë, shkatërroi tregtinë e provincës dhe së bashku me shpërthimin e murtajës në vitin 1813, zvogëloi popullsinë në rreth 200,000 deri në 1820. Kur të Lufta greke për pavarësi shpërtheu në vitin 1821, risimet greke ndodhën në Pelion, Malet e Olimpit si dhe malet perëndimore përreth Fenarbekirit, por ato u shtypën me shpejtësi nga ushtritë osmane nën Mehmed Reshid Pasha dhe Mahmud Dramali Pasha.

Pas themelimit të pavarur Mbretëria e Greqisë, vazhdoi agjitacioni nacionalist grek, me revolta të mëtejshme në vitet 1841, 1854 dhe përsëri gjatë Luftës ruso-turke të viteve 1877-1878. Në të njëjtën kohë, pavarësisht reformave progresive të Tanzimat, Thesalia përjetoi një përqendrim të shtuar të tokës së punueshme nga disa magnatë, të cilët i reduktuan fermerët e tyre qiramarrës në robëri.

Thesalia mbeti në duart osmane deri në vitin 1881, kur iu dorëzua Greqisë sipas kushteve të Traktatit të Berlinit. Regjistrimi i fundit osman, i kryer në vitet 1877/8, renditi 250,000 banorë dhe 2,500 ndërtesa për sanxhak, me një popullsi të përgjithshme për Thesalinë (duke përfshirë rajonin e Allasonjës, i cili mbeti osman deri në Luftërat Ballkanike), i vlerësuar në 0002 greke5, 40 000 turq dhe 40 000 hebrenj. 

 Ndarja administrative 
Për pjesën më të madhe të historisë së tij, sanxhaku ishte pjesë e Eyaletit Rumeli.  Në regjistrimin tatimor të vitit 1454/5, sanxhaku mbulonte një sipërfaqe shumë më të madhe se rajoni i sotëm i Thesalisë, pasi përfshinte zona të Pindos që sot i përkasin rajoneve administrative të Epirit dhe pjesëve lindore të Greqisë Qendrore. Në atë kohë ishte pjesë e Ejaletit të Rumelisë dhe ndahej në katër nënkrahinë: vilajeti i Trikalasë (Tirhala), vilajeti Larisa (Yenisehir), vilajeti Fanari (Fenâr) dhe vilajeti i Agrafës (Ağrafa). Kryeqyteti ishte qyteti i Trikalës.

Sipas gjeografit të shekullit të 17-të, Haxhi Khalifa, provinca përfshinte nëntë kaza (rrethe): vetë Tirhala, Palatmina (Platamonas), Yenişehir i-Fenari (Larisa), Golo (Volos), Çatalca (Farsala), Velestin (Velestino), Alasonya (Elassona), Döminek (Domeniko) dhe Fenarbekir. Në shekullin e 18-të, kryeqyteti u transferua nga Trikala në Yenişehir dhe vetë sanxhaku shpesh quhej në përputhje me rrethanat. 

Pas reformave të Tanzimatit të viteve 1840, Trihala u bë pjesë e Eyaletit të Selanikut (më së voni deri në vitin 1846).  Rreth viteve 1854/55, ai shfaqet si një eyalet i veçantë, por burimi është i paqartë. Në vitin 1856 u bë pjesë e Ejaletit të Janinës, por në periudhën 1863–1867, sigurisht që u bë një eyalet më vete. Fillimisht ka të ngjarë të përfshijë vetëm sanxhakun e vjetër të Trikalasë, por salname e vitit 1864/65 (vjetari krahinor) shton sanxhakun e Golos (Volos), të hequr nga Eyaleti i Selanikut, Preveze (Preveza), një krahinë e re dhe Avlonia (Vlora). Megjithatë, në vitin 1867, ai u ribashkua me Eyaletin e Janinës si sanxhak, i cili renditet në vitin 1877 me kazatë e mëposhtme: Yenişehir, Alasonya, Irmiye, Trihala, Çatalca, Golos dhe Karadiğe (Karditsa). 

 Literatura 
 N. Beldiceanu, P. Nasturel, "La Thessalie entre 1454/55 et 1506", Byzantion LIII (1983) pp. 104–156
 M. Delibaşi, M. Arikan, "Sûret-i Defter-i Sancak-i Tirhala I", Türk Tarih Kurumu, Ankara 2001, fq. 26–27
 M. Kiel, "Das Türkische Thessalien. Etabliertes Geschichtsbild kundrejt Osmanischen Quellen”, në Die Kultur Griechenlands në Mittelalter und Neuzeit, publ. R. Lauer, P. Schreiner, Göttingen 1996, fq. 145 –146
 D. Tsopotos, Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατίαν, Volos 1912, pp. 33–59.

 Referime 

Kategoria:Sanxhaqe
Kategoria:Historia e Greqisë