Historia romake (Apiani)

Historia Romake ( ) është një vepër historiografike e shkruar nga Apiani i Aleksandrisë dhe e përfunduar rreth vitit 160 e.s. 

Vepra, e cila trajton historinë e Romës nga origjina e saj deri në epokën e perandorit Trajan, fillimisht u nda në 24 libra, por vetëm 11 kanë mbijetuar të paprekur, ato të përqendruara në luftërat e zhvilluara në shekullin e parë p.e.s.. Libri i fundit, pjesërisht i humbur, tregonte për fushatat ushtarake të Trajanit në Arabi. Stili i shkrimit është ai i përbashkët helenistik .

Tradita e dorëshkrimit përbëhet nga njëzet e dy kode, nga të cilët kryesoret janë Vaticanus Graecus 141 nga shekulli 11-12, që ruhet në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit dhe Laurentianus LXX 5 nga shekulli i 14-të, që ruhet në koleksionin Plutei të Biblioteka Laurentiane . Mervin R. Dilts, The manuscripts of Appian's Historia Romana, in: «Revue d'histoire des textes», I (1971), pp. 49-71.

Rizbulimi i veprës dhe p;rkthimi i saj në gjuhët moderne u bë përmes latinizimit të Pier Candido Decembrio, botuar për herë të parë nga Vindelino da Spira në Venecia në 1472 dhe më pas në të njëjtin qytet nga Bernhard Maler, Erhard Ratdolt dhe Peter. Löslein në 1477. Përveç Praefatio, ai përfshin librat e plotë Libia (VIII), Iliriku (IX), Siria (XI), Mithridati (XII) dhe pesë të Luftërave Civile (XIII-XVII), me fragmente dhe fragmente nga keltisht ( IV). Massimo Zaggia, La traduzione latina da Appiano di Pier Candido Decembrio, in «Studi medievali», 3ª serie, anno XXXIV, fasc. 1 (giugno 1993), pp. 194-243.

Editio princeps u botua në Paris nga Charles Estienne në 1551, megjithatë mungojnë librat VI ( Iberian ) dhe VII ( Hanibal ), botuar në Gjenevë nga Henri Estienne në 1557 dhe libri IX ( Illyricum ), botuar në Augsburg nga Hans Schultes redaktuar nga David Hoeschel në 1599. Domenico Magnino in Appiano, La storia romana, libri XIII-XVII: Le guerre civili, Torino, Utet, 2001, p. 13.

 Struktura e veprës 
V;llimiTitulli latinTitulli grekTemaGjendjaPraefatioProoìmioncompletaIDe regibus RomanorumBasilikèEtà regia di RomaFrammentiIIDe rebus ItalicisItalikèEspansione romana in ItaliaFrammentiIIIDe rebus SamniticisSaunitikèGuerre sanniticheFrammentiIVDe rebus GallicisKeltikèGuerre gallicheFrammentiVDe rebus Siculis et reliquarum insularumSikelikè kài NesiotikèConquista romana della Sicilia e delle isoleFrammentiVIDe rebus HispaniensibusIberikèConquista romana della SpagnacompletoVIIDe bello AnnibalicoAnnibaikèSeconda guerra punicacompletoVIIIDe rebus Punicis et De rebus Numidicis (appendix)LibykèTerza guerra punica e Guerra in NumidiacompletoIXDe rebus Macedonicis et De rebus IllyricisMakedonikè kài IllyrichèLuftërat romako-maqedonase e Luftërat iliro-romakecompletoX...Hellenikè kài AsianèGuerre in Asia e GreciaperdutoXIDe rebus SyriacisSyriakè kài ParthikèGuerra contro Antioco III e lega etolicacompletoXIIDe bello MithridaticoMithridàteiosGuerre mitridatichecompletoXIIIDe bellis civilibus, lib. IEmphylia IGuerra civile tra Mario e SillacompletoXIVDe bellis civilibus, lib. IIEmphylia IIGuerra civile tra Cesare e PompeocompletoXVDe bellis civilibus, lib. IIIEmphylia IIIFase iniziale della Guerra civile romana (44-31 a.C.) e Battaglia di ModenacompletoXVIDe bellis civilibus, lib. IVEmphylia IVFase centrale della Guerra civile romana (44-31 a.C.)completoXVIIDe bellis civilibus, lib. VEmphylia VLa guerra contro Sesto Pompeo, Battaglia di NaulococompletoXVIII...Aigyptiakà IGuerre in Egitto IperdutoXIX...Aigyptiakà IIGuerre in Egitto IIperdutoXX...Aigyptiakà IIIGuerre in Egitto IIIperdutoXXI...Aigyptiakà IVGuerre in Egitto IVperdutoXXII...HekatontaetìaGuerre dell'ImperoperdutoXXIII...DakikèConquista della DaciaperdutoXXIV....AràbiosConquista dell'Arabia e Campagne orientali di TraianoFrammenti

 Libri I: De regibus Romanorum - Basilikè ( Mbretërit e Romës ) 
Nga fragmentet e librit kuptohet se qyteti është themeluar fillimisht nga heroi trojan Enea . Në fakt, ai u arratis nga qyteti i djegur i rrafshuar me tokë nga ushtria greke, bëri udhëtime të ndryshme në Shqipëri, Kartagjenë dhe Siçili, derisa arriti në Lacion e sotme për të krijuar një atdhe të ri.

Mbërriti në mbretërinë e Latinusit ai do të vrasë armikun Turnus dhe do të martohet me Lavinia për të filluar prejardhjen e Romulusit, mbretit të parë të Romës . Qyteti u themelua zyrtarisht në 753 para Krishtit. C. dhe mbreti, pasi të kenë kolonizuar popullsinë sabine të udhëhequr nga Tito Tazio, do të krijojnë një sistem të ri ligjor, duke krijuar " Dymbëdhjetë Tabelat ".

Gjashtë mbretër të tjerë do të pasojnë Romulin si Numa Pompilius : themeluesi i kalendarit të parë në histori, Tullo Ostilio dhe Anco Marzio : restaurues të ligjeve dhe promovues të shumë kompanive të ndërtimit si dhe luftëtarë të shkëlqyer gjatë luftës kundër Alba Longa . Roma vendosi të dërgojë tre nga luftëtarët më të mirë kundër tre të tjerëve të dërguar nga armiqtë: këta do të quhen Orazi dhe Curiazi . Vetëm njëri nga tre trimat romakë, duke qenë se të tjerët u vranë nga Kuriazi, do të mund ta fitojë betejën falë dinakërisë.

Tre mbretërit e fundit të Romës vijnë nga Etruria dhe janë Tarquinio Prisco, Servio Tullio dhe Tarquinio il Superbo . Duke qenë se ky i fundit e administronte qeverinë si një tiran i vërtetë, monarkia do të eliminohet nga qeverisja e qytetit.

 Libri II: De rebus Italicis - Italikè ( Pushtimet italiane ) 
Gjatë epokës republikane duke filluar nga vitet e para të vitit 500 p.e.s., Roma do të zhvillojë shumë beteja të zhvilluara për hegjemoninë në të gjithë Italinë .

Para së gjithash, rrethimi i tiranit etrusk Porsenna u pengua falë ndërhyrjes së Lucio Giunio Bruto dhe Publio Valerio Publicola (kujtoni edhe aktin e guximit të romakit Muzio Scevola i cili vuri dorën në zjarr për shkak të objektivit të gabuar gjatë një komplot) dhe më vonë për të festuar fitoret e qytetit u ndërtuan shumë monumente të famshme në shtatë kodrat e qytetit si tempulli i Jupiter Optimus Maximus .

Për politikën e qytetit do të lindin partitë e patricëve dhe tribunave të plebsit . Të parët përbëhen nga gjinitë më të pasura dhe më fisnike të Romës, ndërsa plebejasit përfaqësohen nga klasa e mesme e ulët dhe populloret .

Në njëzet vitet e fundit të 400 p.e.s. Roma do të fillojë fushatat e saj të zgjerimit dhe do të mposht fillimisht latinët, më pas Samnitët (gjithsej do të zhvillohen tre luftëra) dhe në fund qytetet e Etrurisë . Në vitin 405 p.e.s.C. qyteti i Veio, i cili vazhdoi t'i rezistonte rrethimit të Romës, u pushtua falë një mashtrimi të zgjuar. Udhëheqësi romak Marco Furio Camillo e kishte gërmuar tokën nën muret rrethore të qytetit natën dhe hyri në të me ushtrinë, pa mundur t'i shihnin armiqtë, duke pushtuar qytetin.

 Libri III: De rebus Samniticis - Saunitikè ( Pushtimet Samnite ) 
Nga fundi i vitit 300 a. C. deri në dekadën e fundit të vitit 200 a. C. Roma zhvilloi tre luftëra të mëdha kundër popullit Samnit . Lufta e parë u ndërmor në lidhje me problemin e administrimit të qytetit Capua në Kampania . Protagonistët e betejës ishin Marcus Valerius Corvus dhe Aulus Cornelius Cossus Arvina . Në të dytin, më i rëndësishmi nga të gjithë, udhëheqësit ishin Lucius Cornelius Lentulus, Tiberius Veturius Calvinus dhe Spurius Postumius Albinus Caudinus . Ende për arsye të qeverisjes së provincave të Kampanisë, armiqësitë midis dy popujve u rihapën dhe betejat kryesore u zhvilluan në Italinë jugore në territoret e Pulias dhe Kalabrisë së sotme. E veçantë ishte beteja e Caudine Forks e 321 para Krishtit. C. kur një grup romakësh të mbijetuar u detyrua të kalonte nën zgjedhë nën talljen e fituesve. Megjithatë, beteja rifilloi dhe në vitin 311 p.e.s. C. lideri Quinto Fabio Massimo Rulliano së bashku me konsullin Lucio Papirio Cursore shpartalluan ushtrinë e Samnitëve, meqenëse Fabio njihte lëvizjet tipike të ushtarëve, pasi kishin mundur tashmë aleatët e tyre etruskë, në Nola tre vjet më vonë Samnitët do të mposhten përfundimisht. në betejën e Bovianos . Lufta e tretë dhe e fundit Samnite u zhvillua në vitet 298 - 293 para Krishtit. C. në Lucania (Puglia - Kalabria). Arsyet ishin gjithmonë të njëjta, si dhe monopoli i disa kolonive të ish Magna Graecia . Betejat u zhvilluan pothuajse të gjitha nga gjeneralët veteranë të Luftës së Dytë Samnite. Ushtria armike u mund lehtësisht pasi u dobësua nga përplasjet e mëparshme dhe të tjera të brendshme.

 Libri IV: De rebus Gallicis - Keltikè ( Luftërat Galike) 
Luftërat galike ishin veçanërisht të famshme për historinë romake duke pasur parasysh se me humbjen e këtij populli Roma kishte qeverinë jo vetëm të Italisë, por edhe të një pjese të madhe të Evropës të njohur atëherë: Francës dhe Gjermanisë . Armiqësitë filluan në vitin 58 para Krishtit. C. kur një degë e prejardhjes së Galisë : Helvetiët u vendosën në territorin romak në liqenin e Konstancës . Udhëheqësi Jul Cezar u zgjodh si gjeneral i ekspeditës. Ai ishte një njeri shumë i veçantë dhe shumë ekspert në artin ushtarak, si dhe një shkrimtar i madh. Në fakt në veprën e tij: De bello gallico Cesare do të shënojë në formë ditari (siç ka bërë edhe Ksenofoni ) të gjitha veprimet luftarake, emrat dhe informacionet e vendeve dhe zakonet e popullsive fqinje. Kjo u shërbeu shumë historianëve për të rindërtuar historinë e Galisë . Mundi helvetët në 58 para Krishtit. C., Cezari do të lëvizë më në veri për t'u përplasur me popullin gjerman, popull shumë rezistent ndaj të ftohtit dhe stërvitje të vështirë për luftime, në betejën e famshme të Ariovistos . Midis 57 dhe 56 a. C. Cezari do të shtypë revoltat e belgëve dhe të popujve të detit si britanikët, për të zbritur më pas përsëri në Gali ku kishin shpërthyer disa revolta. Në fakt, një luftëtar i quajtur Vercingetorix e kishte vënë veten në krye të ushtrisë së re dhe e kishte sfiduar hapur Cezarin, i cili, pasi e rikaloi lumin Rhine, e mundi atë në 52 para Krishtit. C. Beteja për pushtimin e Galisë u fitua.

 Libri V: De rebus Siculis et reliquarum insularum - Sikelikè kài Nesiotikè ( Pushtimet e Siçilisë dhe ishujve të tjerë ) 
Në vitin 264 para Krishtit. C. Roma e gjeti veten përballë përplasjes së saj të parë me Kartagjenën . Në fakt, casus belli kishte lindur pikërisht për dominimin e Siçilisë dhe përplasja zgjati deri në vitin 241 p.e.s. C. Fitorja e Romës ishte e dukshme sepse përsosi taktikat e lëvizjeve që duheshin adoptuar gjatë betejave detare. Triskelet dhe triremat e përdorura deri në atë moment u bënë më të shkathëta dhe të pajisura me një dash hekuri në shpinë për të thyer anët e armikut. Qeveria e Siçilisë dhe Sardenjës iu besua kryesisht pretorit Marco Claudio Marcello, i cili vendosi ligjet e republikës në atë vend.

 Libri VI-VII: De rebus Hispaniensibus - Iberikè ( Pushtimi spanjoll ); De bello Annibalico - Annibaikè ( Lufta Hannibal ) 
Në librin Appiani tregon për luftën e gjeneralit të Kartagjenës Hannibal Barca kundër udhëheqësit Publius Cornelius Scipio, "afrikanit" të Romës . Përveç kësaj, autori flet për cilësitë e qytetit të Megalopolis, mos neglizhoni edhe transpozimin e miteve të ndryshme. Duke qenë tashmë babai i tij Amilcare shumë armiqësor ndaj dominimit të Romës, Hanibali u përpoq të vazhdonte projektin ekspansionist të gjeneralit të ndjerë. Ai u nis me ushtrinë e tij drejt Italisë në vitin 218 p.e.s. C., Hanibali gjithashtu solli shumë elefantë me vete. Kishin kaluar rreth tridhjetë vjet që kur Roma nuk u përball më me kartagjenasit dhe lufta e re me të cilën po përgatitet të përballet do të jetë shumë e tmerrshme dhe më e keqe se e para. Pasi kaloi Alpet me ushtrinë, Hanibali mundi ushtrinë romake në beteja të ndryshme duke përfshirë atë të liqenit Trasimeno dhe Canne në 216 para Krishtit. C. Të refuzuar në Spanjë, romakët falë Scipionit filluan të shtyjnë prapa dhe të mposhtin armikun. Në Iberi, liderë të tillë si Hamilcare dhe Asdrubale Barca tashmë ishin mundur, dhe tani është radha e Hannibalit. Në të kaluarën këta të dy kishin pushtuar tashmë një pjesë të Spanjës dhe gjithashtu kishin themeluar shumë koloni dhe kishin krijuar një qeveri të ngjashme me atë të Spartës, shumë e vështirë dhe e ftohtë. Kur Hanibali mori Saguntum, një qytet kyç në Iberi, reagimi i Romës ishte i menjëhershëm. Në fakt, romakët nuk e toleruan aspak moszbatimin e ligjeve të mikpritjes dhe delegacioneve, të shkelura në mënyrë të papërfillshme nga Hanibali kur rrethoi qytetin dhe kështu rifilluan betejën, duke e fituar atë. Hanibali, i hutuar nga fitorja, do të mposhtet herë të tjera nga Roma e udhëhequr nga Scipio deri në betejën përfundimtare të Zamës në 202 para Krishtit. C. ku garnizoni i Hanibalit u çrrënjos plotësisht. I njëjti gjeneral vrau veten për të mos rënë rob. Pausanias përshkruan saktësisht të gjitha ngjarjet e liga që kontribuan në fundin e tij. Fillimisht duke shkuar në Delphi për të marrë lajmin për fatin e tij, Hanibali fillon të shqetësohet dhe frika e tij konfirmohet kur ai arrin në orakullin e perëndisë Ammon në Egjipt . Për më tepër, sikur të mos mjaftonte kjo, Hanibali ishte ndjekur për një kohë të gjatë nga një ekspeditë romake e udhëhequr nga udhëheqësi Flaminio dhe kjo bëri që komandanti kartagjenas t'i merrte jetën.

 Libri VIII: De rebus Punicis et De rebus Numidicis ( shtojcë ) - Libykè ( Luftërat e Kartagjenës dhe Numidias ) 
Në vitin 146 para Krishtit. C., pas disfatës së Kartagjenës në vitin 202 a. C., Senatori Cato Censor promovon iniciativën për të ndërmarrë një përplasje të fundit me superfuqinë libiane, në mënyrë që ajo të shkatërrohej plotësisht. Kështu ndërmerret beteja e fundit Punike deri në shkatërrimin përfundimtar të Kartagjenës e cila nuk do të ngrihet më kurrë. Betejat kryesore zhvillohen në gjirin e qytetit nën komandën e Publius Cornelius Scipio Aemilianus, pasardhësi i "Africanus". Lufta Numidiane, nga ana tjetër, u zhvillua që nga viti 112 para Krishtit. C. deri në 105 a. C. kundër uzurpatorit Giugurta . Edhe pse froni nuk i ra atij, por Micipsës, pas vdekjes së tij ai vrau të afërmin e tij Iempsale dhe e shpalli veten mbret. Më pas Jugurtha filloi të rrethonte qytete që ishin deklaruar armiqësore ndaj tij si Cirta . Përballë kësaj masakre, situata në Romë u përshpejtua: Senati, i cili nuk kishte vepruar ushtarakisht, u akuzua nga tribuna e plebsit Gaius Memmius se ishte blerë nga mbreti numidian. Reagimi romak ishte i menjëhershëm në këtë pikë: konsulli Lucius Calpurnius Bestia pushtoi territorin e Jugurtha, por duke u përballur me joefektivitetin e këmbësorisë së tij, shumë të rëndë për të përballuar kalorësinë e lehtë numidiane, ai u pajtua me mbretin armik. Kjo lëvizje i dha tribunit Memmius të drejtën që Jugurtha të vinte në Romë (me një sjellje të përshtatshme të sigurt ), në mënyrë që ai të demonstronte ekzistencën e marrëveshjeve me senatorët. Por kur Numidiani ishte në Romë, një tribunë tjetër vuri veton ndaj tij dhe romakët preferuan ta mbyllnin çështjen këtu në vend që të shkaktonin një tërmet institucional. Megjithatë, Jugurtha bëri një gabim fatal për të: i vranë kushëririn e tij Massiva, i cili ishte strehuar në Romë. Edhe pse romakët e lanë të shkonte në shtëpi pa bërë bujë, fati i tij ishte tashmë i vulosur. Një vit më pas, një ekspeditë e re romake, nën komandën e konsullit Spurius Postumius Albinus, sulmoi përsëri mbretin numidian, por pa marrë rezultate. Lufta u vazhdua më pas nga vëllai i Spurius, Aulus Postumius Albinus, i cili megjithatë u mund: ushtria romake u kap rob dhe u poshtërua (u parakalua nën heshta të kryqëzuara). Stuhia shpërtheu në Romë: tribuna Gaius Manilius kishte ngritur një gjykatë speciale, e kryesuar nga Emilio Scauro dhe me gjyqtarë të zgjedhur nga radhët e ekuiteteve, e cila gjykoi dhe dënoi shumë senatorë për korrupsion. Në vitin 108 para Krishtit. C. gjithashtu liberali Gaius Mario mbështeti sulmin. Me mbërritjen në kryeqytet, ai nxiti popullin kundër klasës së korruptuar të patricëve dhe kundër Metello-s (i cili ishte një eksponent i shquar i kësaj klase) dhe kështu mori konsullatën. Por Marius arriti të merrte edhe komandën e luftës kundër Jugurthës nga populli. Ishte hera e parë që njerëzit morën të drejtën, tradicionalisht të Senatit, për të bërë emërime ushtarake. Një thyerje e dytë me traditën u bë nga Mario, i cili, për të plotësuar nevojën për ushtarë, rekrutoi proletarë masivë (shih reformën mariane të ushtrisë romake ). Mbërriti në Afrikë, Mario e shndërroi këtë turmë njerëzish në një ushtri të disiplinuar dhe të frikshme, përkushtimin e së cilës ai mundi ta fitonte. Në këtë pikë, Marius lëshoi një sulm të fuqishëm kundër Jugurthës, duke depërtuar thellë në zemër të territorit të saj ( 107 para Krishtit. C. dhe 106 a. c .). Më pas Giugurta dhe Bocco u detyruan të përplaseshin kokë më kokë me Marion, i cili megjithatë arriti t'u shkaktojë atyre humbje shumë të rënda. Mbreti i Mauretanisë hapi më pas negociatat sekrete me romakët, të cilat u kryen nga patrici Lucius Cornelius Sulla, kuestori i Marios. Duke luajtur dinakëri dhe kumar, Silla mori mbështetjen e Bochus, i cili në 105 a. C. kishte kapur Giugurtën, e cila u ekzekutua vitin e ardhshëm.

 Libri IX: De rebus Macedonicis et De rebus Illyricis - Makedonikè kài Illyrichè 
Libri i nëntë titullohet Luftërat ilire dhe ka dy sisteme të ndarjes së tij: në tridhjetë seksione ose pesë kapituj. Tabela e mëposhtme tregon ndarjen në kapituj dhe seksione.

1 Hyrje 
§1: Madhësia e Ilirisë

§2: Origjina mitologjike e ilirëve

§3: Historia e hershme e fiseve ilire

§4: blasfemuesit ilirë të dënuar nga Cimbri

§5: blasfemuesit ilirë të dënuar nga romakët

§6: Vërejtje për topografinë2 Lufta e Parë Ilire 
§7: Lufta e Parë Ilire
 Lufta e Dytë Ilire 
§8: Lufta e Dytë Ilire
 Lufta e Tretë Maqedonase 
§9: Lufta e Tretë Maqedonase
 Konfliktet e mëvonshme 
§10: Konfliktet e mëvonshme 

§11: Fushata dalmate e Figulus-it3 Luftërat Civile 
§12: Jul Cezari dhe ilirët; disfata e Gabinius

§13: Dalmatët mbeten të pavarur

§14: Panonianët në Danub

§15: Pasiguria e Apianit4 Lufta e Oktavianit 
§16: Vështrim i përgjithshëm i paqësimit të Ilirikut nga Augusti 

§17: Romakët sulmojnë Salassi-t

§18: Augusti sulmon Iapydët 

§19: Augusti rrethon Metulin

§20: Augusti i plagosur

§21: Thërrimi i Metulit

§22: Augusti sulmon segestanët 

§23: Augusti sulmon kryeqytetin segestan

§24: Kapja e kryeqytetit të Segestanëve5§25: Augusti sulmon dalmatët 

§26: Kapja e Promonës

§27: Kapja e Sunodiumit

§28: Fitoret e tjera romake
 Luftërat Mysiane 
§29: Pushtimi i Mysians

§30: Pushtimi i Mysians

 Libri XI: De rebus Syriacis - Syriakè kài Parthikè ( Lufta kundër Antiokut III ) 
Gjatë fazës ekspansioniste të Romës drejt Maqedonisë, pati një përplasje të veçantë midis Romës dhe sovranit Antiokus III . Antioku fillimisht u zhvendos në Egjipt para se të arrinte në përplasjen me qytetin për të negociuar marrëveshje me sovranin Ptolemeun V në lidhje me dominimin mbi Bizantin, më pas ai u zhvendos në Azinë e Vogël për të rimarrë zotërimet e fituara nga Ptolemenjtë dhe qytetet e pavarura greke të Hellespontit dhe Jonia . Por ky veprim e bëri atë të antagonizojë Romën, pasi Smyrna dhe Lampsacus i kërkuan ndihmë republikës perëndimore. Appiano, Guerra siriaca, 2. Tensioni u rrit përsëri kur Antioku, në vitin 196 a. C., vuri këmbën në Traki, duke e reduktuar në bindje edhe me dhunë. Këtu ai fortifikoi Chersonese Trak dhe rindërtoi qytetin e Lysimacheia . Sapo romakët u larguan nga Greqia, Antioku përfitoi nga rasti i shtyrë edhe nga i arratisuri Hannibal, i cili ishte i mbrojturi i tij nga viti 196 - 195 p.e.s. C. Giovanni Brizzi, Storia di Roma. 1.Dalle origini ad Azio, p.216; André Piganiol, Le conquiste dei Romani, p.267. Në vitin 192 a. Para Krishtit Antiokusi pushtoi Greqinë me 10,000 burra, duke pasur gjithashtu si aleatë Lidhjen Etoliane dhe shtete të tjera greke. Në vitin 191 para Krishtit. C., romakët, nën udhëheqjen e Manius Acilius Glabrione megjithatë u kthyen në Greqi dhe mundën Antiokusin në Termopile dhe e detyruan të binte përsëri në Azi. Për më tepër, romakët vazhduan duke mposhtur Antiokun edhe në Anadoll, në betejën vendimtare të Magnezisë në Sipylus të fituar nga romakët e udhëhequr nga Lucio Cornelius Scipio Asiaticus në 190 pes. C. Më parë flota seleukide, e udhëhequr nga Hanibali, ishte mundur. Me Traktatin e Apameas ( 188 a. C. ) mbreti Seleucid braktisi të gjitha zotërimet e tij në veri të maleve të Taurit, të cilat Roma i shpërndau midis aleatëve të saj. Si pasojë e rënies së pushtetit seleukid, provincat perandorake të marra nga Antiokusi u revoltuan përsëri. Antiokusi vdiq në një ekspeditë në lindje në Lorestan më 3 korrik 187 para Krishtit. C. Mbretëria Seleucid kështu kaloi në duart e djalit të tij, Seleucus IV Philopator .

 Libri XII: De bello Mithridatico - Mithridàteios ( Luftërat Mithridatike ) 
Lufta e Parë Mitridatike filloi për shkak të ekspansionizmit të Mithridates (fundi i vitit 89 para Krishtit. c .). Armiqësitë ishin hapur me dy fitore nga sundimtari i Pontit mbi forcat aleate të romakëve, fillimisht nga mbreti i Bitinisë, Nicomedes IV, dhe më pas nga vetë i dërguari romak Manius Aquilius, në krye të një delegacioni në Azinë e Vogël . Një vit më pas, Mithridates vendosi të vazhdojë projektin e tij për të pushtuar të gjithë gadishullin e Anadollit, duke filluar nga Frigjia . Përparimi i tij vazhdoi, duke kaluar nga Frigjia në Myzi dhe duke prekur ato pjesë të Azisë që ishin marrë së fundmi nga romakët. Më pas ai dërgoi oficerët e tij në provincat ngjitur, duke nënshtruar Likinë, Pamfilinë dhe pjesën tjetër të Jonit . Appiano, Guerre mitridatiche, 20.

Jo shumë kohë pasi Mithridates arriti të kapte edhe Manius Aquilius, të cilin ai e konsideroi si përgjegjës kryesor për këtë luftë dhe e vrau brutalisht. Appiano, Guerre mitridatiche, 21.

Duket se në këtë pikë, shumica e qyteteve të Azisë iu dorëzuan pushtuesit pontik, duke e pritur atë si një çlirimtar nga popullsia vendase, i lodhur nga keqqeverisja romake, të identifikuar nga shumë njerëz në rrethin e vogël të taksambledhësve . Rodosi, nga ana tjetër, i qëndroi besnik Romës .

Sapo ky lajm arriti në Romë, Senati lëshoi një deklaratë solemne të luftës kundër mbretit të Pontit, edhe nëse në Urbe kishte mosmarrëveshje serioze midis dy fraksioneve kryesore brenda Res publica ( optimatëve dhe popullarëve ) dhe një social . lufta nuk kishte përfunduar plotësisht. Pastaj vazhduam të dekretojmë se cili nga dy konsujt do të ishte përgjegjës për qeverinë e provincës së Azisë dhe kjo i ra në dorë Lucius Cornelius Silla . Appiano, Guerre mitridatiche, 22.

Mithridati, pasi pushtoi pjesën më të madhe të Azisë së Vogël, urdhëroi që të gjithë ata, të lirë ose jo, që flisnin një gjuhë italike, të masakroheshin barbarisht, jo vetëm ata pak ushtarë romakë që kishin mbetur për të garnizonuar garnizonet lokale. 80,000 qytetarë romakë dhe jo-romakë u masakruan në dy provincat e mëparshme romake të Azisë dhe Kilikisë (një episod i njohur si Mbrëmjesja Aziatike ). Livio, Periochae ab Urbe condita libri, 78.1. Appiano, Guerre mitridatiche, 22. Appiano, Guerre mitridatiche, 23.

Situata u përshkallëzua më tej, kur pas rebelimeve në provincën aziatike u ngrit edhe Akaia . Vetë qeveria e Athinës u rrëzua nga njëfarë Aristione, i cili më pas u tregua në favor të Mithridates, duke i dhënë atij titullin mik . André Piganiol, Le conquiste dei Romani, Milano 1989, p. 393. Mbreti i Pontit u shfaq në sytë e tyre si një çlirimtar i kohës greke, pothuajse sikur të ishte një Aleksandri i madh i ri.

.

 Libri XIII-XVII: De bellis civilibus - Emphylia ( Luftërat civile ) 
Historia e përgjithshme përfundoi duke rrjedhur në historinë e brendshme romake. Pesë librat e Luftërave Civile, të cilët kanë një strukturë të brendshme të saktë, fillojnë nga viti 133 para Krishtit. C. për të arritur në 36 a. C., viti i disfatës së Sesto Pompeos në luftën e Siçilisë, edhe pse fillimisht ai kishte planifikuar ta përfundonte këtë pjesë me betejën e Aktiumit të vitit 31. Ajo që ai ishte i interesuar të nxirrte është mendimi politik grek, sipas të cilit Republika është një shtet i kufizuar për të pasur një demokraci: një perandori kaq e madhe, që ishte bërë ajo romake, kishte nevojë për një strukturë monarkike. Appiano nuk është shumë i interesuar për betejat e brendshme politike: ai ishte i interesuar të theksonte se si luftërat civile e kishin çuar perandorinë në një strukturë përfundimtare, me të cilën ai ishte mësuar: regjimin monarkik. Ky ishte elementi helenistik. Pikërisht kjo duhet të ketë përcaktuar çekuilibrin në shpërndarjen e materialit: dëshira e Appianos për të festuar epokën e pasurisë në të cilën jetoi, e shtyn atë të insistojë në periudhën e fundit të Republikës, e cila në të kundërt nxjerr në pah aspektet pozitive të regjimit monarkik. Prandaj ndarja:

 Libri I, nga tribunati i Tiberius Gracchus (133 para Krishtit. C.) në konsullatën e parë të Pompeut (70 a. c. );
 Librat II, nga komploti i Katilinës (63 a. C.) në mars 44 para Krishtit. C.;
 Libri III, deri në konstituimin e triumviratit (tetor 43 a. c. );
 Libri IV, deri në betejën e Filipit (tetor 42 a. c. );
 Libri V, deri në vdekjen e Sextus Pompeius (35 pes. c. ).

 Shih edhe 
 Iliria
 Mbretëria e Ilirisë
 Ilirët dhe Iliria te autorët antikë

 Referime 

 Lidhje të jashtme 
 (EN)  Traduzione inglese di Appiano su LacusCurtius
 (EN)  Libri di Appiano su Internet Archive
 (EN)  Appiano di Alessandria  Archiviato il 5 gennaio 2008 in Internet Archive. su livius.org
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara