Kryeministri i Italisë

Kryeministri i Italisë, zyrtarisht Kryetari i Këshillit të Ministrave të Republikës Italiane (italisht: Presidente del Consiglio dei ministri della Repubblica Italiana), i referuar zakonisht në Itali si Presidente del Consiglio ose jo-zyrtarisht si Kryeministër, është kreu i qeverisë së Republikës Italiane. Zyra e Kryeministrit krijohet nga nenet 92 deri në 96 të Kushtetutës së Italisë. Kryeministri emërohet nga Presidenti i Republikës dhe duhet të ketë besimin e Kuvendit Italian për të qëndruar në detyrë.

Para krijimit të Republikës Italiane, posti quhej President i Këshillit të Ministrave të Mbretërisë së Italisë (Presidente del Consiglio dei ministri del Regno d'Italia). Nga viti 1925 deri në vitin 1943 gjatë regjimit fashist, posti u shndërrua në pozicionin diktatorial të Shefit të Qeverisë, Kryeministrit Sekretar të Shtetit (Capo del Governo, Primo Ministro Segretario di Stato) të mbajtur nga Benito Mussolini, Duce of Fashism, i cili qeveriste zyrtarisht në emër të mbretit të Italisë . Mbreti Victor Emmanuel III hoqi Musolinin nga detyra në 1943 dhe pozicioni u rivendos me Marshall Pietro Badoglio që u bë Kryeministër në 1943. Alcide De Gasperi u bë kryeministri i parë i Republikës Italiane në 1946.

Kryeministri është president i Këshillit të Ministrave i cili mban pushtetin ekzekutiv dhe pozicioni është i ngjashëm me atë në shumicën e sistemeve të tjera kuvendore. Rendi zyrtar i përparësisë italiane e liston zyrën si ceremonialisht zyrën e katërt më të lartë të shtetit italian pas presidentit dhe zyrtarëve kryesues të dy dhomave të parlamentit.

Giorgia Meloni është kryeministre në detyrë që nga 22 tetori 2022.

 Punët 
Si kryetar i Këshillit të Ministrave, kryeministrit i kërkon Kushtetuta që të ketë besimin suprem të shumicës së anëtarëve me të drejtë vote të Kuvendit.

Përveç kompetencave të qenësishme për të qenë anëtar i kabinetit, kryeministri ka kompetenca specifike, veçanërisht duke qenë në gjendje të emërojë një listë të ministrave të kabinetit që do të emërohen nga Presidenti i Republikës dhe kundërnënshkrimin e të gjitha instrumenteve legjislative që kanë fuqi të ligjit që nënshkruhen nga Presidenti i Republikës.

Neni 95 i kushtetutës italiane parashikon se kryeministri “drejton dhe bashkërendon veprimtarinë e ministrave”. Ky pushtet është përdorur në një masë mjaft të ndryshueshme në historinë e shtetit italian, pasi është ndikuar fuqishëm nga forca politike e ministrave individualë dhe si rrjedhim edhe nga partitë që ata përfaqësojnë.

Veprimtaria e kryeministrit ka konsistuar shpeshherë në ndërmjetësimin mes partive të ndryshme të koalicionit të shumicës, në vend të drejtimit të veprimtarisë së Këshillit të Ministrave. Fuqia mbikëqyrëse e kryeministrit kufizohet më tej nga mungesa e ndonjë autoriteti zyrtar për të shkarkuar ministrat. Në të kaluarën, për të bërë një riorganizim të kabinetit, kryeministrat kanë dhënë ndonjëherë dorëheqje në mënyrë që ata të mund të riemëroheshin nga presidenti dhe të lejoheshin të formonin një kabinet të ri me ministra të rinj. Që kjo të ndodhë, kryeministrit kërkon mbështetjen e presidentit, i cili teorikisht mund të refuzojë riemërimin e tyre pas dorëheqjes së tyre.

 Historia 
Zyra u krijua për herë të parë në 1848 në shtetin paraardhës të Italisë, Mbretërinë e Sardenjës — megjithëse nuk përmendej në kushtetutën e saj, Statutin Albertine. Nga viti 1848 deri në 1861, dhjetë kryeministra qeverisnin Mbretërinë, shumica prej të cilëve ishin të krahut të djathtë  politikanët. 

 E djathta historike dhe e majta historike 
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Camillo_Benso_Cavour_di_Ciseri.jpg/170px-Camillo_Benso_Cavour_di_Ciseri.jpg|majtas|parapamje|231x231px| Konti Camillo Benso i Cavour, Kryeministri i parë italian
Pas bashkimit të Italisë dhe krijimit të mbretërisë, procedura nuk ndryshoi. Në fakt, kandidati për post u emërua nga Mbreti dhe kryesonte një sistem politik shumë të paqëndrueshëm. Kryeministri i parë ishte Camillo Benso di Cavour, i cili u emërua më 23 mars 1861, por ai vdiq më 6 qershor të të njëjtit vit. Nga viti 1861 deri në 1911, kryeministrat e së djathtës Historike dhe të Majtës Historike qeverisnin vendin në mënyrë alternative.

Një nga kryeministrat më të famshëm dhe me ndikim të kësaj periudhe ishte Francesco Crispi, një patriot dhe burrë shteti i majtë, kreu i parë i qeverisë nga Italia Jugore . Ai udhëhoqi vendin për gjashtë vjet nga 1887 deri në 1891 dhe përsëri nga 1893 deri në 1896. Krispi ishte i famshëm ndërkombëtarisht dhe shpesh përmendej së bashku me shtetarët botërorë si Otto von Bismarck, William Ewart Gladstone dhe Salisbury .

Fillimisht një kombdashës i ndritur italian dhe liberal demokrat, Crispi vazhdoi të bëhej një kryeministër autoritar luftarak, aleat dhe admirues i Bismarkut. Karriera e tij përfundoi mes polemikave dhe dështimit për shkak të përfshirjes në një skandal të madh bankar dhe më pas ra nga pushteti në 1896 pas një disfate shkatërruese koloniale në Etiopi. Ai shpesh shihet si pararendës i diktatorit fashist Benito Musolini.

 Epoka Giolitiane 
Në 1892, Giovanni Giolitti, një avokat dhe politikan i majtë, u emërua Kryeministër nga Mbreti Umberto I, por pas më pak se një viti ai u detyrua të jepte dorëheqjen dhe Krispi u kthye në pushtet. Në vitin 1903, ai u emërua përsëri në krye të qeverisë pas një periudhe paqëndrueshmërie. Giolitti ishte kryeministër pesë herë midis 1892 dhe 1921 dhe kryeministri i dytë më i gjatë në historinë italiane.

Giolitti ishte një mjeshtër në artin politik të trasformizmit, metodës për të bërë një koalicion fleksibël, fluid centrist në Parlament, i cili kërkonte të izolonte ekstremet e së majtës dhe të djathtës në politikën italiane. Nën ndikimin e tij, liberalët italianë nuk u zhvilluan si një parti e strukturuar. Përkundrazi, ato ishin një seri grupimesh personale joformale pa lidhje formale me zonat politike.Amoore, The Global Resistance Reader, p. 39

Periudha midis fillimit të shekullit të 20-të dhe fillimit të Luftës së Parë Botërore, kur ai ishte Kryeministër dhe Ministër i Brendshëm nga viti 1901 deri në 1914 me vetëm ndërprerje të shkurtra, shpesh quhet Epoka Giolitiane.Barański & West, The Cambridge companion to modern Italian culture, p. 44Killinger, The history of Italy, p. 127–28 Një liberal i krahut të majtë me shqetësime të forta etike,Coppa 1970 periudhat e Giolitti-t në zyrë ishin të dukshme për kalimin e një loje të gjerë reformash progresive shoqërore që përmirësonin standardet e jetesës së italianëve të zakonshëm, së bashku me miratimin e disa politikave të ndërhyrjes së qeverisë.Sarti, Italy: a reference guide from the Renaissance to the present, pp. 46–48

Përveç vendosjes së disa tarifave, subvencioneve dhe projekteve qeveritare, Giolitti shtetëzoi gjithashtu operatorët privatë të telefonisë dhe hekurudhave. Përkrahësit liberalë të tregtisë së lirë kritikuan "Sistemin Giolittian", megjithëse vetë Giolitti e shihte zhvillimin e ekonomisë kombëtare si thelbësore në prodhimin e pasurisë.Coppa 1971

 Sundimi fashist 
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Mussolini_biografia.jpg/170px-Mussolini_biografia.jpg|parapamje|229x229px| Benito Mussolini, kryeministri më jetëgjatë i Italisë dhe Duçe i fashizmit
Lidhur me këtë situatë, qëllimi i parë i Benito Musolinit, i emëruar në vitin 1922, ishte heqja e aftësisë së Parlamentit për ta vënë atë në një votë mosbesimi, duke e bazuar pushtetin e tij vetëm në vullnetin e Mbretit dhe vetëm të Partisë Nacional Fashiste. Pasi shkatërroi të gjithë opozitën politike përmes policisë së tij sekrete dhe shpalli jashtë ligjit grevat e punëtorëve,Haugen, pp. 9, 71. Musolini dhe pasuesit e tij fashistë konsoliduan pushtetin e tyre nëpërmjet një sërë ligjesh që e transformuan kombin në një diktaturë njëpartiake . Brenda pesë viteve, ai kishte vendosur autoritet diktatorial me mjete ligjore dhe të jashtëzakonshme, duke aspiruar të krijonte një shtet totalitar.

Musolini mbeti në pushtet derisa u rrëzua nga Mbreti Victor Emmanuel III në 1943 pas një votimi mosbesimi nga Këshilli i Madh i Fashizmit . Disa muaj më vonë, ai u bë udhëheqësi i Republikës Sociale Italiane, një regjim kukull gjerman që kontrollonte vetëm Italinë veriore. Musolini e mbajti këtë post deri në vdekjen e tij në 1945.

 Dekadat e para të Republikës Italiane 
Me shpalljen e Republikës Italiane në vitin 1946, zyra mori njohjen kushtetuese. Republika e Parë u dominua nga Partia politike Demokracia Kristiane (Democrazia Cristiana, DC), e cila ishte partia kryesore në çdo koalicion qeveritar nga viti 1946 deri në 1994, ndërsa opozita drejtohej nga Partia Komuniste Italiane (PCI), më e madhja në Evropën Perëndimore. .
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Alcide_de_Gasperi_2.jpg/170px-Alcide_de_Gasperi_2.jpg|parapamje|226x226px| Alcide De Gasperi, kryeministri i parë i Republikës Italiane
Në vitet e para të Republikës, qeveritë drejtoheshin nga Alcide De Gasperi, një politikan demokrat kristian i cili kishte qenë kryeministër për shtatë vjet. De Gasperi konsiderohet gjithashtu një baba themelues i Bashkimit Evropian .

Pas vdekjes së De Gasperit, Italia u kthye në një periudhë jostabiliteti politik dhe në pak dekada u formuan shumë kabinete. Pjesa e dytë e shekullit të 20-të u dominua nga mbrojtësi i De Gasperit, Giulio Andreotti, i cili u emërua kryeministër shtatë herë nga viti 1972 deri në 1992.

Nga fundi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1980, vendi përjetoi Vitet e Plumbit, një periudhë e karakterizuar nga kriza ekonomike (veçanërisht pas krizës së naftës 1973 ), konflikte të përhapura sociale dhe masakra terroriste të kryera nga grupet kundërshtare ekstremiste, me përfshirjen e supozuar të Shtetet e Bashkuara dhe inteligjenca sovjetike. Vitet e Plumbit kulmuan me vrasjen e liderit kristian-demokrat Aldo Moro në 1978 dhe masakrën e stacionit hekurudhor të Bolonjës në 1980, ku vdiqën 85 njerëz.

Në vitet 1980, për herë të parë që nga viti 1945, dy qeveri u drejtuan nga kryeministra jo-kristian demokratë: një republikan (Giovanni Spadolini) dhe një socialist (Bettino Craxi). Megjithatë, Kristian Demokratët mbetën partia kryesore e qeverisë. Gjatë qeverisë së Craxi, ekonomia u rimëkëmb dhe Italia u bë kombi i pestë më i madh industrial në botë, duke fituar hyrjen në Grupin e Shtatë, por si rezultat i politikave të tij të shpenzimeve, borxhi kombëtar italian u rrit në qiell gjatë epokës Craxi, duke kaluar shpejt 100% të PBB-së.

Në fillim të viteve 1990, Italia u përball me sfida të rëndësishme pasi votuesit – të zhgënjyer nga paraliza politike, borxhi publik masiv dhe sistemi i gjerë i korrupsionit (i njohur si Tangentopoli) i zbuluar nga hetimi i “Duarve të Pastra” (mani pulite) – kërkonin reforma radikale. Skandalet përfshinin të gjitha partitë kryesore, por veçanërisht ato në koalicionin qeveritar: Kristian Demokratët, të cilët sunduan për gati 50 vjet, pësuan një krizë të rëndë dhe përfundimisht u shpërbë, duke u ndarë në disa fraksione. Për më tepër, Partia Komuniste u riorganizua si një forcë socialdemokrate, Partia Demokratike e së Majtës .

 "Republika e Dytë" 
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Silvio_Berlusconi_%282010%29_cropped.jpg/170px-Silvio_Berlusconi_%282010%29_cropped.jpg|parapamje|242x242px| Silvio Berlusconi, kryeministri më jetëgjatë i pasluftës
Në mes të operacionit mani pulite që tronditi partitë politike në 1994, manjati i medias Silvio Berlusconi, pronar i tre kanaleve televizive private, themeloi partinë Forza Italia (Përpara Italisë) dhe fitoi zgjedhjet, duke u bërë një nga figurat më të rëndësishme politike dhe ekonomike të Italisë. për dekadën e ardhshme. Berlusconi është gjithashtu kryeministri më jetëgjatë në historinë e Republikës Italiane dhe i treti më jetëgjatë në të gjithë historinë pas Musolinit dhe Giolittit.

I rrëzuar pas disa muajsh qeverisje, Berlusconi u kthye në pushtet në 2001, humbi zgjedhjet e përgjithshme të 2006 pesë vjet më vonë nga Romano Prodi dhe koalicioni i tij Union, por fitoi zgjedhjet e përgjithshme të 2008 dhe u zgjodh kryeministër për herë të tretë në maj 2008. Në nëntor 2011, Berlusconi humbi shumicën në Dhomën e Deputetëve dhe dha dorëheqjen. Pasardhësi i tij, Mario Monti, formoi një qeveri të re, të përbërë nga "teknik" dhe të mbështetur nga qendra e majtë dhe qendra e djathtë. Në prill 2013, pas zgjedhjeve të përgjithshme në shkurt, zëvendëssekretari i Partisë Demokratike (PD) Enrico Letta drejtoi një qeveri të përbërë nga qendra e majtë dhe qendra e djathtë.

Më 22 shkurt 2014, pas tensioneve në Partinë Demokratike, sekretari i PD-së Matteo Renzi u betua si kryeministri i ri. Renzi propozoi disa reforma, duke përfshirë një rishikim rrënjësor të Senatit dhe një ligj të ri zgjedhor. Megjithatë, reformat e propozuara u refuzuan më 4 dhjetor 2016 me një referendum. Pas rezultateve të referendumit, Renzi dha dorëheqjen dhe ministri i tij i Jashtëm Paolo Gentiloni u emërua kryeministër i ri. Më 1 qershor 2018, pas zgjedhjeve të përgjithshme italiane 2018 ku Lëvizja Pesë Yjet kundër-themelimi u bë partia më e madhe në Kuvend, Giuseppe Conte (udhëheqësi i Pesë Yjeve) u betua si Kryeministër, në krye të një koalicioni popullist të Lëvizjes e Pesë Yjeve dhe Lidhjes.

Pas zgjedhjeve të Kuvendit Evropian të vitit 2019 në Itali, ku Liga tejkaloi Lëvizjen Pesë Yjet, Matteo Salvini (udhëheqësi i Lidhjes) propozoi një votë mosbesimi për Conte. Conte dha dorëheqjen, por pas konsultimeve midis Presidentit Sergio Mattarella dhe partive politike, Conte u riemërua si Kryeministër, duke kryesuar një qeveri të Lëvizjes Pesë Yjet dhe Partisë Demokratike të Nicola Zingaretti.

Në janar 2021, partia qendrore Italia Viva, e udhëhequr nga ish-kryeministri Renzi, tërhoqi mbështetjen e saj për qeverinë e Conte. Në shkurt 2021, Presidenti Mattarella emëroi kryeministër Mario Draghi, ish-president i Bankës Qendrore Evropiane. Kabineti i tij i ri u mbështet nga shumica e partive italiane, duke përfshirë Lidhjen, M5S, PD dhe FI.Mario Draghi u betua si kryeministër i ri i Italisë, BBCLindi qeveria e Mario Draghit, me 8 teknikë dhe 15 ministra nga gjashtë parti, Rai News

Në tetor 2022, Presidenti Mattarella emëroi Giorgia Meloni si kryeministren e parë femër të Italisë, pas dorëheqjes së Mario Draghit në mes të një krize qeveritare.

 Ish-kryeministra të gjallë të Italisë 
Që nga , janë dymbëdhjetë ish-kryeministra të gjallë. Vdekja më e fundit e një ish-kryeministri ishte ajo e Ciriaco De Mita (1988–1989), më 26 maj 2022.

 Referime 

 Lidhje të jashtme 
 Faqja e Kryeministrit të Italisë

Kategoria:Politika në Itali
Kategoria:Kryeministra të Italisë