Islami në Shqipëri (1913–1944)

Islami në Shqipëri (1913-1944) u karakterizua nga një sekularizim në rritje i shoqërisë shqiptare, gjë që kishte filluar me Pavarësinë e Shqipërisë në 1912, duke mbartur ndikime nga Zgjimi Kombëtar Shqiptar. Gjatë periudhës ndërmjet luftërave, u ngritën institucione të reja lokale myslimane si dhe Komuniteti Mysliman i Shqipërisë, të cilat ndërprenë lidhjet me Kalifatin Osman dhe vendosën fokusin në lokalizimin e Islamit në Shqipëri. Edhe shteti shqiptar luajti një rol të rëndësishëm në atë proces nëpërmjet ndërhyrjes së shtetit dhe presionit për nisjen e reformave nga ato institucione dhe shoqëria më e gjerë myslimane. Masat që u morën ishin ndalimi i mbulesës dhe të tjera që u interpretuan si modernizim i Shqipërisë. Këto ngjarje shkaktuan tensione brenda pjesëve të shoqërisë myslimane midis konservatorëve dhe atyre që e shihnin veten si përparimtarë, gjë që shkaktoi diskutime dhe reflektime për rolin e ardhshëm të Islamit në Shqipëri dhe identitetin shqiptar. Epoka mes dy luftrave botërore bëri gjithashtu që Islami Sufi të zgjerohej në Shqipëri me urdhra të ndryshëm që fituan adhurues të rinj me më të madhin, Urdhri Bektashi që e zhvendosi selinë e tij botërore në Shqipëri.
djathtas|parapamje|200x200px| Ismail Qemali me klerikë myslimanë në përvjetorin e parë të seancës së Kuvendit të Vlorës që shpalli pavarësinë e Shqipërisë.

 Luftërat Ballkanike dhe Pavarësia (1912–13) 
Në prag të luftërave ballkanike dhe për shkak të revoltave shqiptare të viteve 1908 dhe 1912, osmanët ishin të pasigurt nëse shqiptarët myslimanë do të mbronin sovranitetin e shtetit nëse do të shpërthente lufta me fqinjët e tyre ortodoksë ballkanikë. Në tetor 1912, me ushtritë bullgare, malazeze, serbe dhe greke që filluan armiqësitë me osmanët dhe hynë në zonat e populluara nga shqiptarët myslimanë, përveç disa dezertimeve për shkak të pengesave ushtarake, ata ranë në anën e osmanëve dhe kryesisht luftuan mirë. Duke kuptuar se rënia e sundimit osman përmes disfatës ushtarake në Ballkan ishte e pashmangshme, shqiptarët e përfaqësuar nga Ismail Qemali shpallën Pavarësinë nga Perandoria Osmane më 28 nëntor 1912 në Vlorë. Motivimi kryesor i pavarësisë ishte parandalimi i aneksimit të tokave të banuara nga shqiptarët e Ballkanit nga Greqia dhe Serbia, ndërkohë që qeveria xhonturke ndihej e tradhtuar nga këto veprime pasi i konsideronte shqiptarët një popull të afërm mysliman.. . Nga Fuqitë e Mëdha, Italia dhe Austro-Hungaria mbështetën pavarësinë e Shqipërisë për shkak të shqetësimeve se Serbia me një bregdet shqiptar do të ishte një fuqi rivale në Detin Adriatik dhe e hapur ndaj ndikimit nga aleati i saj Rusia.. . . . . . .

Përveç interesave gjeopolitike, disa fuqi të Mëdha hezituan të përfshinin në Shqipëri më shumë toka të banuara nga shqiptarët osmanë ballkanikë për shkak të shqetësimeve se ajo do të ishte i vetmi shtet i dominuar nga myslimanët në Evropë.. Propozimet ruso-franceze ishin për një Shqipëri të cunguar të bazuar në Shqipërinë e mesme me një popullsi kryesisht myslimane, e cila u mbështet edhe nga Serbia dhe Greqia që konsideronin se vetëm myslimanët mund të ishin shqiptarë.. "Benckendorff, on the other hand, proposed only a truncated coastal strip to form a central Muslim dominated Albania, in accordance with the common view amongst Slavs, and also Greeks, that only Muslims could be considered Albanian (and not even Muslims necessarily)." Në kuadër të Luftërave Ballkanike (1912-1913) lëvizja vorio-epirote u ngrit në Shqipërinë e Jugut në mesin e popullsisë ortodokse që bënte thirrje për bashkim me Greqinë, e cila gjithashtu kundërshtoi të jetonte në një Shqipëri nën udhëheqësit e përbërë nga shqiptarë myslimanë.. "The political thinking of the Orthodox Albanians was divided into two categories. Those who lived in Albania were dominated by Greek influence. The majority of them- especially the notables-desired union with Greece. The Orthodox Christians in general had an intense hatred of Ottoman rule. Although this feeling was shared by their co-religionists who lived in the colonies abroad, their political thinking was different." ."It is true that most of its inhabitants, though not all, spoke Albanian rather than Greek as their first language at home, and it is clear that it was the factor which principally influenced the Boundary Commission. On the other hand Greeks naturally made much of this fact, and it is true that in Northern Epirus loyalty to an Albania with a variety of Muslim leaders competing in anarchy cannot have been strong." . Luftimet shpërthyen në Shqipërinë e Jugut midis të forcave të parregullta grekë dhe shqiptarëve myslimanë që kundërshtonin lëvizjen vorio-epirote.. "When the Greek army withdrew from Northern Epirot territories in accordance with the ruling of the Powers, a fierce struggle broke out between Muslim Albanians and Greek irregulars." Midis viteve 1912–13 dhe 1916, disa zona të Shqipërisë së Jugut ishin përkohësisht nën administrimin ushtarak grek dhe myslimanët në ato zona ishin subjekt i ligjit grek.."Parts of Southern Albania today (Northern Epirus and Korytsa/Korcë) were under temporary Greek military administration in 1913–1914 and 1916 where Greek law on Muslims was also applicable". Për shembull, në vitin 1913 administrata greke emëroi myftinjë në vendbanimet Përmet, Libohovë, Gjirokastër, Delvinë, Leskovik, Frashër dhe Tepelenë dhe të gjithë merrnin rroga nga qeveria..

 Lufta e Parë Botërore (1914–18) 
Pas njohjes së pavarësisë së Shqipërisë dhe kufijve të saj të përkohshëm në vitin 1913, Fuqitë e Mëdha i imponuan Shqipërisë një princ të krishterë gjerman, Wilhelm Wied, si sundimtar të saj në vitin 1914. Në betejat për sigurimin e pushtetit dhe shqetësimin për të pasur një monark të krishterë, një kryengritje e dështuar myslimane (1914) shpërtheu në Shqipërinë qendrore që kërkonte të rivendoste sundimin osman, ndërsa Shqipëria veriore dhe jugore u distancuan nga ato ngjarje.. . Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria veriore, qendrore dhe jug-qendrore ra nën pushtimin austro-hungarez. Në regjistrimin e viteve 1916–1918 të kryer nga autoritetet austro-hungareze, rezultatet treguan se myslimanët në rajonet e Dibrës, Lumës dhe Gorës përbënin mbi 80% të popullsisë. Në pjesën perëndimore të zonave malore, Shkodra dhe në malet në lindje të Liqenit të Shkodrës ishin zona që përmbanin një popullsi të madhe myslimane. Në Shqipërinë qendrore, zona nga rajoni i Matit deri në grykëderdhjen e lumit Shkumbin në drejtim të Kavajës që përfshin rrethet e Tiranës, Peqinit, Kavajës dhe Elbasanit, popullsia ishte kryesisht myslimane. Në zonën e Beratit myslimanët ishin një popullsi shumicë me një pakicë ortodokse, ndërsa në jug të Elbasanit myslimanët ishin një pluralitet krahas një popullsie të konsiderueshme ortodokse. Në qarkun e Gramshit, myslimanët ishin shumicë me përjashtim të dy personave dhe në zonën jugore të Peqinit ishin të pranishëm vetëm myslimanë. Myslimanët ishin gjithashtu një popullsi shumicë në rajonin e Mallakastër së bashku me një pakicë të vogël ortodokse.. Përvoja e Luftës së Parë Botërore, shqetësimet për ndarjen dhe humbja e pushtetit bënë që popullsia shqiptare myslimane të mbështeste nacionalizmin shqiptar dhe integritetin territorial të Shqipërisë.. Midis shumicës së shqiptarëve sunitë dhe bektashinj u shfaq një mirëkuptim se dallimet fetare duhej të mënjanoheshin për kohezivitetin kombëtar.  Ndërsa braktisja e lidhjeve pan-muslimane jashtë vendit u pa në kontekstin e sigurimit të mbështetjes ndërkombëtare për ruajtjen e pavarësisë me disa klerikë shqiptarë myslimanë që ishin kundër mohimit të lidhjeve me botën më të gjerë myslimane.. "Most Muslims and Bektashis understood that religious differences had to be played down in the name of common ethnicity and that pan-Islamic ideas had to be rejected and fought, even if some so-called 'fanatical' (Sunni) Muslim leaders in Shkoder and elsewhere preferred solidarity with the rest of the Islamic world. Such an attitude was not conducive to Albanian independence to which the international situation was favourable in 1912 and even after World War I."

 Periudha e ndërmjetme (1919–39) 
Që në ditët e para të Shqipërisë së ndërmjetme dhe për shkak të përbërjes heterogjene fetare të Shqipërisë, udhëheqja politike e Shqipërisë e përcaktoi Shqipërinë si pa fe zyrtare. Shqiptarët myslimanë në atë kohë përbënin rreth 70% të popullsisë së përgjithshme prej 800,000 banorësh dhe Shqipëria ishte i vetmi vend mysliman në Evropë.  Në ish-qarqet osmane të Korçës dhe Gjirokastrës që formonin Shqipërinë e Jugut, pjesa e popullsisë myslimane, në vitin 1923 u rrit në 109,000 në ndryshim nga 114,000 ortodoksë dhe në vitin 1927 myslimanët ishin 116,000 me 112,000 ortodoksë.."In den südlichen Landesteilen hielten sich Muslime und Orthodoxe stets in etwa die Waage: So standen sich zB 1908 in den Bezirken (damals türkischen Sandschaks) Korca und Gjirokastro 95.000 Muslime und 128.000 Orthodoxe gegenüber, während 1923 das Verhältnis 109.000 zu 114.000 und 1927 116.000 zu 112.000 betrug. [In the southern parts of the country, Muslims and Orthodox were broadly always balanced: Thus, for example in 1908 were in the districts (then Turkish Sanjaks) Korçë and Gjirokastër 95,000 Muslims and in contrast to 128,000 Orthodox, while in 1923 the ratio of 109,000 to 114,000 and 1927 116,000 to 112,000 it had amounted too.]" Jugosllavia dhe Greqia në politikat e tyre shtetërore të viteve 1920 pretendonin se Shqipëria ishte një Turqi e vogël armiqësore ndaj popullsive ortodokse si grekët dhe të tjerët dhe se shumica myslimane po i persekutonte.  Shqipëria hodhi poshtë ato pretendime për konflikt sektar mysliman dhe të krishterë dhe ia atribuoi tensionet në jug të saj lëvizjes për një kishë ortodokse shqiptare të pavarur dhe atyre që donin të qëndronin nën Patriarkanën.. "A cornerstone of Greek policy, an approach also employed by the Yugoslavs, was to encourage religious differences in Albania and stress that Albania was a little 'Turkey' hostile to Orthodox Greeks. To popularize the idea of two Albanian states, one Moslem, the other Christian, throughout the early 1920s Greece continually complained that Albania's majority Moslem population was actively persecuting the Orthodox minority. Albania denied this, stressed its well— documented legacy of religious tolerance, and added that while there was tension in the southern perimeter of the country, it was not between Muslims and Christians, but rather a rift had emerged because of the movement to create an autocephalous Albanian Orthodox Church and some citizens wished to remain under the Patriarchate." Shqiptarët ortodoksë morën përsipër të zbatonin shumë reforma qeveritare për shkak të statusit të tyre të mëparshëm osman të të qenit një shtresë e ulët, duke dashur ta largonin Shqipërinë nga trashëgimia e saj myslimane osmane. . "The Orthodox Albanians carried out the most energetic reforms. They wanted to move Albania away from its Muslim, Turkish past in which the Christians were the peasants and constituted the underclass."

 Thyerja me Kalifatin Osman dhe fillimi i reformave 
djathtas|parapamje|180x180px|Xhamia e Madhe e Durrësit, (ndërtuar 1931).
Nga viti 1920 deri në vitin 1925 u emërua një këshill qeverisës i regjencës me katër anëtarë nga katër besimet fetare (katolik, ortodoks, mysliman dhe bektashi).. Elitat laike shqiptare shtynë për një reformë të Islamit pasi procesi i institucioneve fetare islame u nacionalizua dhe shteti u impononte gjithnjë e më shumë vullnetin e tij.. Në Kongresin e parë Kombëtar Islamik (1923) kriteri për pjesëmarrjen e delegatëve ishte se të qenit klerik ishte i parëndësishëm dhe në vend të kësaj , patriotët me pikëpamje liberale favorizoheshin krahas disa delegatëve që zgjidheshin nga shteti.. Në kongres ishin të pranishëm përfaqësues të qeverisë. Në vijim të programit të reformave të qeverisë, kongresi islamik shqiptar në Tiranë vendosi të diskutojë dhe reformojë disa praktika tradicionale islame të adoptuara nga periudha osmane me arsyetimin për t'i dhënë mundësinë shoqërisë shqiptare për të lulëzuar. Masat e miratuara nga kongresi ishin një shkëputje me Kalifatin Osman dhe krijimi i strukturave lokale myslimane besnike ndaj Shqipërisë, duke ndaluar poligaminë (shumica e popullsisë shqiptare myslimane ishte monogame) dhe mbajtja e detyrueshme e mbulesës (hixhabit) nga gratë në publik.. U zbatua gjithashtu një formë e re e lutjes (në këmbë, në vend të ritualit tradicional të faljes). Albania dispatch, Time magazine, April 14, 1923 Ashtu si me kongresin, qëndrimet e klerikëve myslimanë gjatë periudhës ndërmjet luftërave u monitoruan nga shteti, i cili herë pas here i emëronte dhe i shkarkonte ata.

 Ndërhyrja e shtetit, reformat dhe tensionet 
majtas|parapamje|197x197px|Kryeministër, më vonë mbreti Ahmet Zog I (1895–1961)
Në vitin 1925, Ahmet Zog, një politikan në zhvillim nga një familje e shquar shqiptare myslimane u bë president i Shqipërisë dhe në vitin 1929 u vendos si mbret.. Gjatë epokës zogiste, përfaqësimi parlamentar ndahej sipas madhësisë së komuniteteve fetare në Shqipëri. Regjimi zgjati deri në rrëzimin e Zogut gjatë pushtimit italian të vitit 1939 dhe brenda kësaj kohe zbatoi një sërë masash modernizuese që synonin të frenonin më tej ndikimin e Islamit në Shqipëri dhe të kthenin trashëgiminë e periudhës osmane.. Midis tyre ishte heqja e ligjit të Sheriatit dhe zëvendësimi me ligjin perëndimor që bëri që myslimanët në Shqipëri të viheshin nën kontrollin e qeverisë, ndërsa Kurani u përkthye në shqip dhe u kritikua për pasaktësitë e tij. Ndërhyrja në rritje nga shteti në institucionet islame bëri që klerikët myslimanë në vitin 1926 të akuzonin qeverinë për një fushatë propagandistike kundër medresesë së re në Shkodër, organizatës së re të Xhematit (Bashkësisë Islame) dhe financave të saj. Klerikët që dolën jashtë mbikëqyrjes shtetërore dhe mbajtën predikime në xhami pa leje u kërcënuan me veprime nga autoritetet e shkelësve. Ndërsa marrëdhëniet me hierarkinë myslimane dhe zyrtarët qeveritarë u bënë të ngushta, institucionet islame u përdorën nga shteti për të zbatuar kontrollin social si forcimi i unitetit kombëtar, inkurajimi i prindërve për të dërguar fëmijët në shkollë dhe parandalimi i përhapjes së ideve komuniste. Në vitin 1929 me centralizimin dhe reformimin e institucioneve islame, shteti financoi një pjesë të konsiderueshme të buxhetit të komunitetit islam dhe medresetë u mbyllën me një të mbetur në Tiranë të quajtur Medreseja e Naltë për të arsimuar klerikët në mënyra të reja moderne.  .

Në vitet 1930, prirjet intelektuale në lidhje me traditën dhe modernitetin i kishin ndarë shqiptarët myslimanë në tre grupe. Pleqtë ose të vjetërit që favorizonin Islamin; Të rinjtë që kundërshtonin fenë, në veçanti Islamin dhe neoshqiptarët që theksonin kulturën shqiptare, kundërshtuan sektarizmin fetar, por jo fenë dhe favorizuan bektashizmin për shkak të lidhjeve të tij me nacionalizmin shqiptar.. Shqiptarët myslimanë i rezistuan shumicës së këtyre ndryshimeve në ristrukturimin e komiteteve të tyre islamik, promovuan davetin ose predikimin e Islamit te shqiptarët jomuslimanë me rreziqe persekutimi, ndërkohë që organizimi i tyre pësoi përmirësime. U ndërtuan edhe xhami të reja si Xhamia e Madhe në Durrës, ndërsa një Instituti Islamik në Tiranë strehonte deri në 240 studentë në vitin 1936. Pas një debati të zgjatur mes elitave shqiptare gjatë epokës mes dy luftërave dhe kufizimeve në rritje, mbajtja e mbulesës në vitin 1937 u ndalua me ligj legjislacion nga Zogu... Për shkak se disa klerikë shqiptarë myslimanë janë trajnuar dhe kanë shërbyer në ish territoret osmane të Lindjes së Mesme si Turqia, Egjipti, disa prej tyre ruajtën gjatë periudhës ndërluftuese dhe të tjerë vendosën lidhje të reja arsimore dhe letrare me botën më të gjerë myslimane edhe larg me Indinë Britanike. Një pjesë e arsyes ishte krijimi i një korpusi të literaturës nëpërmjet përkthimeve mbi Islamin në gjuhën shqipe, të cilat së fundi ishin kodifikuar dhe që feja myslimane të ishte më e aksesueshme për njerëzit.. Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, katolikët e shihnin qeverinë qendrore shqiptare si një qeveri myslimane, ndërsa ortodoksët mendonin se në kontekstet politike ata dominoheshin nga myslimanët.

 Sufizmi dhe urdhrat sufi 
djathtas|parapamje|180x180px|Selia Botërore e Komunitetit Bektashi në Tiranë, Shqipëri.
Gjatë gjithë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, elita intelektuale shqiptare shpesh minoi dhe zhvlerësoi Islamin Sunit, ndërsa sufizmi dhe rendet e tij të ndryshme përjetuan një periudhë të rëndësishme rritjeje premtuese. Pas pavarësisë, lidhjet mes komunitetit të gjerë sufi bektashi në ish-tokat osmane u zbehën. Urdhri Bektashi më 1922 në një kuvend prej 500 delegatësh hoqi dorë nga lidhjet me Turqinë. Në vitin 1925 Urdhri Bektashi, selia e të cilit ishte në Turqi, u zhvendos në Tiranë për t'i shpëtuar reformave laicizuese të Ataturkut dhe Shqipëria do të bëhej qendra e bektashizmit ku kishte 260 teqe të pranishme...  Urdhri Bektashi në vitin 1929 ndërpreu lidhjet e tij me sunizmin dhe në vitin 1937 adhuruesit bektashinë përbënin rreth 27% të popullsisë myslimane në Shqipëri.. Përveç bektashinjve, gjatë periudhës së ndërmjetme në Shqipëri kishte edhe urdhra të tjerë kryesorë sufistë. Halvetitë në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore u morën me prozelitizëm dhe hapën teqe të reja në Leskovik dhe Korçë. Kadiritë e vendosur kryesisht në zonat urbane dhe Rufaitë, të cilët e përhapën urdhrin e tyre Tarika në të gjithë Shqipërinë duke themeluar teqe të reja. Ndërsa urdhri i Tixhanijeh, një i sapoardhur në fillim të shekullit XX në Tiranë, Durrës dhe Shkodër hodhi poshtë pasardhjen trashëgimore të sheikëve, theksoi lidhjet me Profetin Muhamed dhe luajti një rol në lëvizjen reformuese të Islamit kryesor në Shqipëri.. Sheikët dhe dervishët e urdhrave të ndryshëm sufist gjatë periudhës mes dy luftërave botërore luajtën një rol të rëndësishëm në shoqërinë shqiptare duke qenë shpesh shërues të publikut dhe baballarët bektashinjtë ishin të përfshirë nganjëherë në ndërmjetësimin e mosmarrëveshjeve dhe hakmarrjeve. Në vitin 1936, me ekzistencën e organizatave individuale sufiste dhe ligave të rendeve të ndryshme, autoritetet myslimane shqiptare formuan një shoqatë të quajtur Drita Hyjnore për të riorganizuar dhe koordinuar më mirë aktivitetet e katër prej urdhrave.. Ndërsa minoriteti rom gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore kishte xhamitë e tyre në Shkodër dhe Korçë, ndërtoi një xhami të re në Durrës në vitin 1923 dhe disa iu bashkuan urdhrit bektashi..

 Lufta e Dytë Botërore (1939–45) 
majtas|parapamje|231x231px|Ish-Xhamia e Sulejman Pashës së Tiranës e shkatërruar gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe minarja e saj para vitit 1967
Më 7 prill 1939, Italia e kryesuar nga Benito Mussolini pas interesave të zgjatura dhe sferës gjithëpërfshirëse të influencës gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore pushtoi Shqipërinë. Shqiptarët myslimanë u përfshinë në rezistencën fillestare ndaj italianëve si majori Abaz Kupi, i cili me armë të pakta udhëhoqi forcat shqiptare dhe më vonë rezistoi nga malet e Shqipërisë së Veriut, ndërsa Mbreti Zog iku jashtë.. Italianët krijuan një qeveri lokale kolaboracioniste dhe disa anëtarë vinin nga popullsia myslimane si kryeministri pronar tokash Shefqet bej Vërlaci.. Kufijtë e Shqipërisë u zgjeruan dhe përfshinin Maqedoninë perëndimore bashkëkohore, Kosovën perëndimore dhe qendrore, pjesë të Malit të Zi jugperëndimor që përmbante popullsi të madhe shqiptare myslimane dhe një pjesë të rajonit të Sanxhakut që kishte kryesisht një popullsi myslimane shqiptare dhe sllave.. Duke qenë se Zogu kishte krijuar një udhëheqje të pajtueshme të të gjitha grupeve fetare, ardhja e forcave të Boshtit nuk u përball pothuajse me asnjë problem prej tyre. Nga popullsia shqiptare myslimane, italianët u përpoqën të fitonin simpatitë e tyre duke propozuar ndërtimin e një xhamie të madhe në Romë, ndonëse Vatikani e kundërshtoi këtë masë dhe në fund nuk doli asgjë. Pushtuesit italianë fituan edhe simpatinë e myslimanëve shqiptarë duke bërë që të rriteshin pagat e tyre të punës. Dhëndri i Musolinit, Konti Ciano, zëvendësoi gjithashtu udhëheqjen e komunitetit mysliman sunit, i cili kishte njohur regjimin italian në Shqipëri me klerikë që ishin në linjë me interesat italiane, me një organizatë lehtësisht të kontrollueshme "Komiteti Mysliman", Fischer vëren se "komuniteti mysliman në përgjithësi e pranoi këtë ndryshim me pak ankesa”. Ndërsa pjesa më e madhe e urdhrit bektashi dhe udhëheqja e tij ishin kundër pushtimit italian duke mbetur një grup opozitar. Fischer dyshon se italianët u lodhën përfundimisht nga kundërshtimi i Urdhrit Bektashi dhe si rezultat i kësaj u vra kreu i tij Nijaz Deda. Përveç bektashinjve, italianët ndanë para për buxhetet e tre komuniteteve të tjera fetare gjatë kohës që ishin në Shqipëri..
parapamje|Baba Faja Martaneshi në vitin 1944
Në Shqipëri dolën dy forca kryesore opozitare që luftuan kundër pushtimit të vendit nga Boshti. E para ishte Balli Kombëtar një lëvizje nacionaliste dhe antikomuniste shqiptare që kërkonte bashkimin e trojeve të banuara nga shqiptarët e Ballkanit në një shtet. Ajo luftoi italianët edhe pse të shqetësuar për ngritjen komuniste ata përfundimisht u rreshtuan me gjermanët drejt fundit të luftës dhe disa anëtarë të shquar të lëvizjes së tyre ishin myslimanë si Ali Këlcyra dhe kryeministri Mid'hat Frashëri.. Një lëvizje komuniste e rezistencës shqiptare u shfaq në Shqipërinë e Jugut dhe myslimanët shqiptarë u përfaqësuan në radhët e saj drejtuese si Mustafa Gjinishi, Enver Hoxha, Mehmet Shehu e të tjerë.. U shfaqën gjithashtu çetat e pavarura të rezistencës ose grupe të ndara nga forcat kryesore të rezistencës shqiptare që u udhëhoqën nga myslimanë si Myslym Peza dhe bektashi Baba Faja Martaneshi, nga të cilët të dy përfundimisht u rreshtuan me komunistët dhe Muharrem Bajraktari me Ballin Kombëtar.. Përpjekjet për bashkimin e dy grupeve kryesore të rezistencës me Marrëveshjen e Mukjes (1943) dështuan dhe konflikti i zgjatur ndodhi deri në fund të luftës, në të cilën komunistët shqiptarë mbizotëruan mbi Ballin Kombëtar dhe forcat e Boshtit në tërheqje. .

 Shih edhe 
 Feja në Shqipëri
 Republika Shqiptare
 Republika e Shqipërisë së Mesme
 Mbretëria Shqiptare 1928–1939
 Kryegjyshata Botërore Bektashiane
 Shqipëria gjatë Luftërave Ballkanike
 Shqipëria gjatë Luftës së Parë Botërore
 Shqipëria në Luftën e Dytë Botërore

 Literatura 

 Referime 

Kategoria:Sekularizëm
Kategoria:Sufizmi në Shqipëri
Kategoria:Islami në Shqipëri