Eureka

Eureka (greqishtja e lashtë: εὕρηκα) është një ndërthurje që përdoret për të festuar një zbulim ose shpikje. Është një transliterim i një pasthirrme që i atribuohet matematikanit dhe shpikësit të lashtë grek Arkimedit.

 Etimologjia 
"Eureka" vjen nga fjala greke e lashtë εὕρηκα heúrēka, që do të thotë "e kam gjetur (atë)", e cila është veta e parë njëjës dëftore e përsosur e foljes εὑρίσκω heurískō "gjej".[1] Ajo është e lidhur ngushtë me heuristikën, e cila i referohet teknikave të bazuara në përvojë për zgjidhjen e problemeve, të mësuarit dhe zbulimin.

 Shqiptimi 
Theksi i fjalës angleze është në rrokjen e dytë, duke ndjekur rregullat latine të theksit, të cilat kërkojnë që një parafund (rrokja e fundit) duhet të theksohet nëse përmban një zanore të gjatë. Në shqiptimin greqisht, rrokja e parë ka një theks të lartë, sepse rregullat e theksit të greqishtes së lashtë nuk e detyrojnë theksin në parafundin, përveç nëse ultima (rrokja e fundit) ka një zanore të gjatë. Zanoret e gjata në dy rrokjet e para do të tingëllojnë si një stres i dyfishtë për veshët anglezë (si në frazën mace malteze).

Inicialja /h/ është hequr në greqishten moderne dhe në disa gjuhë të tjera evropiane, duke përfshirë katalanisht, frëngjisht, italisht, spanjisht, portugalisht, holandisht dhe anglisht, por ruhet në të tjera, si finlandishtja, daneishtja dhe gjermanishtja.

 Arkimedi 

Pasthirrma "Eureka!" i atribuohet studiuesit të lashtë grek Arkimedit. Thuhet se ai shpalli "Eureka! Eureka!" pasi kishte hyrë në një banjë dhe vuri re se niveli i ujit u rrit, dhe ai papritmas kuptoi se vëllimi i ujit të zhvendosur duhet të jetë i barabartë me vëllimin e pjesës së trupit të tij që kishte zhytur. (Kjo lidhje nuk është ajo që njihet si parimi i Arkimedit - që ka të bëjë me shtytjen e përjetuar nga një trup i zhytur në një lëng.[2][3]) Më pas ai kuptoi se vëllimi i objekteve të parregullta mund të matej me saktësi. problem i pazgjidhshëm më parë. Thuhet se ai ishte aq i etur për të ndarë zbulimin e tij, saqë doli nga vaska dhe vrapoi lakuriq nëpër rrugët e Sirakuzës.

Kuptimi i Arkimedit çoi në zgjidhjen e një problemi të paraqitur nga Hiero i Sirakuzës, se si të vlerësohej pastërtia e një kurore të çrregullt të artë kushtuese; ai i kishte dhënë argjendarit të tij arin e pastër për t'u përdorur dhe me të drejtë dyshoi se ai ishte mashtruar nga argjendari duke hequr arin dhe duke shtuar të njëjtën peshë argjendi. Pajisjet për peshimin e objekteve me një saktësi të mjaftueshme ekzistonin tashmë, dhe tani që Arkimedi mund të masë gjithashtu vëllimin, raporti i tyre do të jepte densitetin e objektit, një tregues të rëndësishëm të pastërtisë (pasi ari është gati dy herë më i dendur se argjendi dhe për këtë arsye ka dukshëm më të madh peshë për të njëjtin vëllim).

Kjo histori u shfaq për herë të parë në formë të shkruar në librat e arkitekturës së Vitruvit, dy shekuj pasi supozohej se kishte ndodhur.[4] Disa studiues kanë vënë në dyshim saktësinë e kësaj përrallë, me arsyetimin se kurora e kushtimit ishte një send i mirë, kështu që një kurorë e papastër do ta zhvendoste ujin vetëm pak, në krahasim me një të pastër. Mjetet e sakta të nevojshme për të matur këtë diferencë minutë nuk ishin të disponueshme në atë kohë.[5] Megjithatë, për problemin që i shtrohet Arkimedit, ekziston një metodë e thjeshtë që nuk kërkon pajisje precize: duke përdorur një ekuilibër, krahasoni peshën e kurorës me arin e pastër. Ndërsa ato janë ende të varura nga krahët e peshores, zhytni njëkohësisht kurorën dhe arin në ujë. Nëse vëllimet janë të njëjta, ekuilibri mbetet në ekuilibër, që do të thotë se dendësia e tyre është e njëjtë dhe për këtë arsye kurora duhet të jetë ari i pastër. Por nëse dendësia e kurorës është më e vogël (për shkak të lidhjes me një metal tjetër si argjendi), rritja e lëvizshmërisë së kurorës rezulton në çekuilibër. [6] Galileo Galilei vetë peshoi mbi polemikën, duke sugjeruar një dizajn për një ekuilibër hidrostatik që mund të përdoret për të krahasuar peshën e thatë të një objekti me peshën e të njëjtit objekt të zhytur në ujë.[7]

Kategoria:Arkimedi
Kategoria:Fjalë dhe shprehje greke