Lashtësia e vonë

Antikiteti i vonë është një periodizim i përdorur nga historianët për të përshkruar kohën e kalimit nga antikiteti klasik në Mesjetë në Evropë dhe zonat ngjitur që kufizohen me pellgun e Mesdheut . Popullarizimi i këtij periodizimi në gjuhën angleze në përgjithësi i është besuar historianit Peter Brown, pas botimit të veprës së tij themelore Bota e Antikitetit të Vonë (1971). Kufijtë e saktë për periudhën janë një çështje e vazhdueshme debati, por Brown propozon një periudhë midis shekujve III dhe VIII pas Krishtit. Në përgjithësi, mund të mendohet që nga fundi i Krizës së Perandorisë Romake të Shekullit të Tretë (235–284) deri në pushtimet e hershme myslimane (622–750), ose afërsisht bashkëkohore me Perandorinë Sasaniane (224–651 ) Në Perëndim fundi i tij ishte më i hershëm, me fillimin e Mesjetës së Hershme të vendosur zakonisht në shekullin VI, ose më herët në skajet e Perandorisë Romake Perëndimore.

 Përmbledhje 
Perandoria Romake pësoi ndryshime të konsiderueshme shoqërore, kulturore dhe organizative duke filluar me sundimin e Dioklecianit, i cili filloi zakonin e ndarjes së Perandorisë në pjesë Lindore dhe Perëndimore të sunduara nga perandorë të shumtë njëkohësisht . Perandoria Sasaniane zëvendësoi Perandorinë Parthiane dhe filloi një fazë të re të Luftërave Romake-Persiane, Luftërave Romake-Sasaniane. Ndarjet midis Lindjes Greke dhe Perëndimit Latin u bënë më të theksuara. Persekutimi Diokletianik i të Krishterëve në fillim të shekullit IV u përfundua nga Galeriu dhe nën Kostandinin e Madh, Krishtërimi u bë i ligjshëm në Perandori. Krishterizimi i shekullit IV të Perandorisë Romake u zgjerua nga konvertimet e Tiridates së Madh të Armenisë, Mirian III të Iberisë dhe Ezana të Axum, të cilët më vonë pushtuan dhe i dhanë fund Mbretërisë së Kushit . Gjatë sundimit të fundit të shekullit IV të Theodosius I, Krishterizmi i Nikenës u shpall kisha shtetërore e Perandorisë Romake .

Kostandinopoja u bë vendbanimi i përhershëm perandorak në Lindje deri në shekullin V dhe zëvendësoi Romën si qyteti më i madh në Perandorinë e Vonë Romake dhe pellgun e Mesdheut . Sistemi më i gjatë i ujësjellësit romak,  -Ujësjellësi i gjatë i Valensës u ndërtua për ta furnizuar atë me ujë, dhe kolonat më të larta triumfale romake u ngritën atje.

Migrimet e fiseve gjermanike, hunike dhe sllave prishën sundimin romak nga fundi i shekullit IV e tutje, duke kulmuar së pari në Pushtimin e Romës nga Visigotët në vitin 410 dhe Pushtimin e mëvonshëm të Romës nga Vandalët në 455, pjesë e kolapsit përfundimtar të Perandorisë në vetë Perëndimin në vitin 476. Perandoria Perëndimore u zëvendësua nga të ashtuquajturat mbretëritë barbare, me Arianët Krishterë të Mbretërisë Ostrogotike sundonin Romën nga Ravena. Përzierja kulturore e traditave greko-romake, gjermane dhe të krishtera formoi themelet e kulturës së mëvonshme të Evropës.

Në shekullin VI, sundimi perandorak romak vazhdoi në Lindje dhe luftërat bizantine-sasane vazhduan. Fushatat e Justinianit të Madh çuan në rënien e Mbretërive Ostrogotik dhe Vandal, dhe rimarrjen e tyre në Perandori, kur qyteti i Romës dhe pjesa më e madhe e Italisë dhe Afrikës Veriore u kthyen nën kontrollin perandorak. Megjithëse shumica e Italisë së shpejti ishte pjesë e Mbretërisë së Lombardëve, Ekzarkati Romak i Ravenës vazhdoi, duke siguruar të ashtuquajturin Papati Bizantin. Justiniani ndërtoi Shën Sofinë, një shembull i shkëlqyer i arkitekturës bizantine dhe ndodhi shpërthimi i parë i pandemisë së parë shekullore të murtajës. Në Ctesiphon, Sasanianët përfunduan Taq Kasra.

Mesi i shekullit VI u karakterizua nga ngjarje ekstreme klimatike (dimri vullkanik i 535-536 dhe Epoka e Vogël Antike e Akullit) dhe një pandemi katastrofike (Murtaja e Justinianit në vitin 541). Efektet e këtyre ngjarjeve në jetën shoqërore dhe politike janë ende në diskutim.

Në shekullin VII Lufta katastrofike Bizantine -Sasaniane e viteve 602-628 dhe fushatat e Khosrow II dhe Heraklius lehtësuan shfaqjen e Islamit në Gadishullin Arabik gjatë jetës së Muhamedit. Pushtimi i mëvonshëm mysliman i Levantit dhe Persisë përmbysi Perandorinë Sasaniane dhe rrëmbeu përgjithmonë dy të tretat e territorit të Perandorisë Romake Lindore nga kontrolli romak, duke formuar Kalifatin Rashidun.

Perandoria Bizantine nën dinastinë Herakliane filloi periudhën e mesme Bizantine, dhe së bashku me krijimin e Kalifatit Umajad të shekullit VII, në përgjithësi shënon fundin e antikitetit të vonë.

 Shih edhe 
 Antikiteti klasik
 Perandoria Bizantine
 Periudha e Migrimeve

 Referime 

 Perry Anderson, Passages from Antiquity to Feudalism, NLB, London, 1974.
 Peter Brown, The World of Late Antiquity: from Marcus Aurelius to Muhammad (CE 150–750), Thames and Hudson, 1989, 
 Peter Brown, Authority and the Sacred : Aspects of the Christianisation of the Roman World, Routledge, 1997, 
 Peter Brown, The Rise of Western Christendom: Triumph and Diversity 200–1000 CE, Blackwell, 2003, 
 Henning Börm, Westrom. Von Honorius bis Justinian, 2nd ed., Kohlhammer Verlag, 2018, . (Review in English).
 Averil Cameron, The Later Roman Empire: CE 284–430, Harvard University Press, 1993, 
 Averil Cameron, The Mediterranean World in Late Antiquity CE 395–700, Routledge, 2011, 
 Averil Cameron et al. (editors), The Cambridge Ancient History, vols. 12–14, Cambridge University Press 1997ff.
 Gilian Clark, Late Antiquity: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2011, 
 John Curran, Pagan City and Christian Capital: Rome in the Fourth Century, Clarendon Press, 2000.
 Alexander Demandt, Die Spätantike, 2nd ed., Beck, 2007
 Peter Dinzelbacher and Werner Heinz, Europa in der Spätantike, Primus, 2007.
 Fabio Gasti, Profilo storico della letteratura tardolatina, Pavia University Press, 2013, .
 Tomas Hägg (ed.) "SO Debate: The World of Late Antiquity revisited," in Symbolae Osloenses (72), 1997.
 Scott F. Johnson ed., The Oxford Handbook of Late Antiquity, Oxford University Press, 2012, 
 Arnold H.M. Jones, The Later Roman Empire, 284–602; a social, economic and administrative survey, vols. I, II, University of Oklahoma Press, 1964.

 Bertrand Lançon, Rome in Late Antiquity: CE 313–604, Routledge, 2001.
 Noel Lenski (ed.), The Cambridge Companion to the Age of Constantine, Cambridge University Press, 2006.
 Samuel N.C. Lieu and Dominic Montserrat (eds.), From Constantine to Julian: Pagan and Byzantine Views, A Source History, Routledge, 1996.
 Josef Lössl and Nicholas J. Baker-Brian (eds.), A Companion to Religion in Late Antiquity, Wiley Blackwell, 2018. 
 Michael Maas (ed.), The Cambridge Companion to the Age of Justinian, Cambridge University Press, 2005.
 Michael Maas (ed.), The Cambridge Companion to the Age of Attila, Cambridge University Press, 2015.
 Robert Markus, The end of Ancient Christianity, Cambridge University Press, 1990.
 Ramsay MacMullen, Christianizing the Roman Empire C.E. 100–400, Yale University Press, 1984.
 Stephen Mitchell, A History of the Later Roman Empire. CE 284–641, 2nd ed., Blackwell, 2015.
 Michael Rostovtzeff (rev. P. Fraser), The Social and Economic History of the Roman Empire, Oxford University Press, 1979.
 Johannes Wienand (ed.), Contested Monarchy. Integrating the Roman Empire in the Fourth Century CE, Oxford University Press, 2015.

 Lidhje të jashtme 

 New Advent – The Fathers of the Church, a Catholic website with English translations of the Early Fathers of the Church.
 ORB Encyclopedia's section on Late Antiquity in the Mediterranean from ORB
 Overview of Late Antiquity, from ORB
 Princeton/Stanford Working Papers in Classics, a collaborative forum of Princeton and Stanford to make the latest scholarship on the field available in advance of final publication.
 The End of the Classical World , source documents from the Internet Medieval Sourcebook
 Worlds of Late Antiquity , from the University of Pennsylvania
 Age of spirituality : late antique and early Christian art, third to seventh century from The Metropolitan Museum of Art

Kategoria:Shekulli V
Kategoria:Shekulli IV