Jazz

Xhezi (ang.: jazz, me prejardhe të panjohur) është një formë muzikore e shekullit XX, e krijuar në Amerikën Veriore që dallohet për përzierjen e elementeve evropiane dhe afrikane. Veçori të rëndësishme të saj janë, të ashtëquajturat veprime "sinkopimi" të ritmit të melodive me ritmin bazë (Offbeat), tonet e forta e të larta (Hot-Intonation), temporimi i përcjelësve të tonit (Tonaliteti Bluse), përdorja permanente e veglave me ramje (Rythem section) me qëllim krijimi të një ritmi themelorë si dhe standartizimi i formave të melodisë (AAB, AABA). Këto krijohen nën përsëritjen e përhershme sikurse individuale - solistike apo kolektive (Improvizimi). Xhezi ka për repretoar të elementeve të një tipi, melodi dhe harmoni. 
Saktësia e procesit të krijimit të Xhezit është e paqartë, mirëpo janë të njohura forma instrumentale të vjetra regjionale të ngjajshme me të për nga karakteristikat, si "Country Brass Band" në Alabama, "Street Bands" në Luisianë, "Ragtime Bands" në Misuri si dhe lagjet argëtuese të qyteteve të mëdha në shtete jugore të ShBA-ve ku pas luftës së secesionit depertojnë edhe në hallat evropiane të muzikës e vallëzimit. Me këtë formë muzikore, qyteti Nju Orlins (New Orleans) që kishte një popullsi me një shtresë të përzier e të kulturuar, ka arritur një rëndësi të veçantë e posaqërisht për format prirëse të xhazit.

Pas luftës së parë botërore, rrethanat ekonomike shkaktojnë zhvendosjen e kësaj forme muzikore, në pjesët industriale të Amerikës Veriore në Liqenin e Madhë, në rajonin në të cilin u formua përfundimisht kjo formë muzikore, e që nga të huajt thirrej si "Jass". Njohja në nivel kombëtar e saj, fillon me depërtimin në qytete e mëdha, qendra të kulturës si, Çikago, Detroiti, Nju Jorku nga ku fillon të pranohet edhe nga shumica e të bardhëve. Me hapjen e mundësive që i solli shpika e ploçave, xhezi fillon të përhapej edhe në pjesët tjera të botës. 

 Persona, grupe, vende 
 Para 1917-ës, në Nju Orlins New-Orleabs-Jazz
 Street Bands: Imperal Band; Tuxedo Band; Exelsior Band. 
 In-Door-Band: Eagle Band; Magnolia Band; Olympia Band.
 Xhez pionirët: B. Boilden; M. Perez; L. Nelson; A. Picou. 
 Pas 1917-ës, në shumicë në Çikago
 Muzikantët: J. Oliver; J. Noone; L. Amstrong; S. Bechet; J. Dodds; C. Williams.
 Xhezi i të bardhëve i quajtur:
 Dixieland-Jazz; Chicago-Jazz; New-York-Jazz
 Me muzikantë: N. La Rocca; L. Rappolo; Bix Beiderbecke; P. W. Russel; M. Spanier; R. Nichols
 Zgjerimi i orkestres së xhezit me harmonikë në Big Bands deri më 1945
 Swing 
 Me muzikantët: F. Henderson; D. Ellington; J. Lungeford; B. Moten, B. Goodman; C. Basie
 Tërheqja e zezakve në elemente e tyre tradicionale nga 1940-ta
 Bebop
 Me muzikantët: L. Young; Ch. Parker; D. Gillespie; Th. Monk; K. Clarke
 Cool-Jazz
 Me muzikantët: M: Davis; L. Tristano; L Konitz
 Progressive Jazz me St. Kentons-in kthehet në "Big Band"
 Reduktimi i polifornis së xhezit në duete, në të quajturat, Modern Jazz Quartet :
 Me muzikantët: J. Lewis; M. Jackson; J. Giuffre; G. Mulligan
 Pas viteve 60-ta
 Hardbop, në vijim të Bebop-it
 Me muzikantët: A. Blakey; H. Silver; C. Brown
 Soul-Jazz
 Me muzikantët: N. dhe C. Adderley; Ch. Mingus
 Modal-Jazz, që zëvendsonte harmoniken me një shkallë tonale apo me speltrin tonal të një akordi
 Me muzikantët: O. Coleman, J. Coltrane; M. Davis
 Free-Jazz
 Me muzikantët: E. Dolphy; C. Taylor; A. Braxtion, SunRa
 Elemente e formës së muzikës xhezë merren nga format tjera të muzikës pop si:
 format: Beat-Music; Rhythem and Blues; Rock, Rock´n´Roll, Soul
 Përziera e xhezit me forma tjera të muzikës rock, elektronike, muzikës indiane të quajtuar Jazz fusion
 Me muzikantët: J. Zawinul; C. Corea; H. Handcock

*