Ekskaliburi

Shpata në gur dhe shpata në liqen 
Në romancën arturiane, jepen një sërë shpjegimesh për zotërimin e Excalibur nga Arthur. Në Merlin të Robert de Boron, përralla e parë që përmend motivin "shpata në gur" shek. 1200, Arthur mori fronin britanik duke tërhequr një shpatë nga një kudhër e ulur në majë të një guri që u shfaq në një oborr kishe në prag të Krishtlindjes.Bryant, Nigel (ed, trans), Merlin and the Grail: Joseph of Arimathea, Merlin, Perceval: the Trilogy of Prose Romances Attributed to Robert de Boron, DS Brewer, 2001, p. 107ff. Në këtë rrëfim, siç ishte parathënë nga Merlin, akti nuk mund të kryhej veçse nga "mbreti i vërtetë", që do të thotë mbreti i caktuar hyjnor ose trashëgimtari i vërtetë i Uther Pendragonit. Skena është vendosur nga autorë të ndryshëm ose në Londër (Londinium) ose përgjithësisht në Logres, dhe mund të jetë frymëzuar nga një mrekulli që i atribuohet peshkopit Wulfstan të Worcester të shekullit të 11-të. Siç tregon Malory në versionin e tij më të famshëm në gjuhën angleze të përrallave Arthurian, Le Morte d'Arthur i shekullit të 15-të: "Kushdo që nxjerr këtë shpatë të këtij guri dhe kudhër, është me të drejtë mbret i lindur nga e gjithë Anglia."Sir Thomas Malory, William Caxton. Morte Darthur: Sir Thomas Malory's Book of King Arthur and of His Noble Knights of the Round Table. p. 28. J. B. Lippincott and Company, 1868.Ky version shfaqet edhe në romanin arturian të vitit 1938 Shpata në Gur nga autori britanik T. H. White, dhe përshtatja e Disney; ata të dy citojnë rreshtin nga Thomas Malory në shekullin e 15-të. Pasi shumë nga fisnikët e mbledhur përpiqen dhe dështojnë të plotësojnë sfidën e Merlinit, adoleshent Artur (i cili deri në këtë pikë kishte besuar se ishte djali i Sir Ector, jo djali i Utherit dhe shkoi atje si pronari i Sir Kay) këtë sukses pa mundim rastësisht dhe më pas e përsërit publikisht. Identiteti i kësaj shpate si Excalibur është bërë i qartë në prozën Merlin, pjesë e ciklit Lancelot-Grail të romancave franceze (Vulgate Cycle).Micha, Alexandre (ed.). Merlin: roman du XIIIe siècle (Geneva: Droz, 1979).

Përfundimisht, në finalen e ciklit Vulgate Mort Artu, kur Arthur është në prag të vdekjes, ai urdhëron Grifletin të hedhë Excalibur në liqenin e magjepsur. Pas dy përpjekjeve të dështuara (pasi mendoi se një shpatë kaq e madhe nuk duhej hedhur tutje), Griflet më në fund përmbush kërkesën e mbretit të plagosur dhe një dorë del nga liqeni për ta kapur atë. Kjo përrallë bëhet e bashkangjitur me Bedivere, në vend të Griflet, në Malory dhe traditën angleze. Megjithatë, në Post-Vulgate Cycle (dhe rrjedhimisht Malory), Arthur thyen shpatën nga guri ndërsa ishte në luftim kundër mbretit Pellinore shumë herët në mbretërimin e tij. Me këshillën e Merlinit, ai më pas shkon me të për t'i dhënë Excalibur nga një Zonjë e Liqenit në këmbim të një përfitimi të mëvonshëm për të (disa kohë më vonë, ajo mbërrin në oborrin e Arturit për të kërkuar kreun e Balinit). Malory regjistron të dy versionet e legjendës në Le Morte d'Arthur, duke e emërtuar secilën shpatë si Excalibur.

 Armët e ngjashme 
Sfida e nxjerrjes së shpatës nga një gur (i vendosur në lumë pak jashtë Camelot) shfaqet gjithashtu në historinë e mëvonshme arturiane të Galahadit, arritja e detyrës së të cilit tregon se ai është i destinuar të gjejë Graalin e Shenjtë, siç parashikohet edhe në profecitë e Merlinit. Kjo armë e fuqishme por e mallkuar, e njohur ndër emra të tjerë si Shpata Aventuriere, ka ardhur gjithashtu nga Avalon; ai fillimisht vidhet dhe përdoret nga Balini deri në vdekjen e tij, ndërsa vrau vëllain e tij, më pas merret për pak kohë nga Galahad, dhe përfundimisht përdoret nga Lancelot për t'i dhënë një plagë vdekjeprurëse ish-mikut të tij Gawain në duelin e tyre të gjatë përfundimtar. Në Perlesvaus, Lancelot tërheq armë të tjera nga guri në dy raste. Në Post-Vulgate Merlin, Morgan krijon kopjet e vetë Excalibur, si dhe të këllëfës së tij.

Në mitologjinë uellsiane, Dyrnwyn ("White-Hilt"), një nga Trembëdhjetë Thesaret e Ishullit të Britanisë, thuhet se është një shpatë e fuqishme që i përket Rhydderch Hael,Tri Thlws ar Ddeg, ed. and tr. Bromwich (1978): pp. 240–1. një nga Tre Burrat Bujarë të Britanisë të përmendur në Triadat uellsiane. Kur vizatohej nga një njeri i denjë ose i lindur mirë, e gjithë tehu do të digjej nga zjarri. Rhydderch kurrë nuk hezitoi t'ia dorëzonte armën askujt, prandaj edhe pseudonimi i tij Hael "Bujari", por marrësit, sapo kishin mësuar për vetitë e saj të veçanta, gjithmonë e refuzonin shpatën. Ka armë të tjera të ngjashme të përshkruara edhe në mitologji të tjera. Mitologjia irlandeze përmend një armë Caladbolg, shpatën e Fergus mac Róich, e cila ishte gjithashtu e njohur për fuqinë e saj të jashtëzakonshme dhe u mbajt nga disa nga heronjtë më të mëdhenj të Irlandës. Emri, i cili gjithashtu mund të nënkuptojë "çarje e fortë" në irlandez, shfaqet në shumës, caladbuilc, si një term i përgjithshëm për "shpatat e mëdha" në Togail Troi'' ("Shkatërrimi i Trojës"), një përkthim irlandez i shekullit të 10-të i përrallë klasike.Thurneysen, R. "Zur Keltischen Literatur und Grammatik", Zeitschrift für celtische Philologie, Volume 12, p. 281ff.O'Rahilly, T.  F. Early Irish history and mythology, Dublin Institute for Advanced Studies, 1957, p. 68. Një shpatë e quajtur Claíomh Solais, e cila është një term irlandez që do të thotë "shpatë e dritës", ose "shpatë shkëlqyese", shfaqet në një numër tregimesh popullore irlandeze të transmetuara gojarisht. Shpata në gur ka një analog në disa versione të historisë së Sigurdit, babai i të cilit, Sigmund, nxjerr shpatën Gram nga pema Barnstokkr ku është ngulitur nga perëndia nordike Odin. Një shpatë në legjendën e gurit lidhet gjithashtu me italianin e shekullit të 12-të Shën Galgano në përrallën e "Ekscaliburit të Toskanës"."Tuscany's Excalibur is the real thing, say scientists". The Guardian. Retrieved 1 August 2021.

 Shënime 

 Referime 

Kategoria:Legjenda arturiane
Kategoria:Shpata fiktive
Kategoria:Shpata mitologjike