Biblioteka e Celsusit

djathtas|parapamje|300x300px| Fasada e Bibliotekës së Celsusit në perëndim të diellit.
Biblioteka e Celsusit është një ndërtesë e lashtë romake në Efes, Anadoll, tani pjesë e Selçukut në Turqi . Ndërtesa u financua në vitet 110 pas Krishtit nga një konsull, Gaius Julius Aquila, si një monument funeral për babain e tij, ish- prokonsull i Azisë Tiberius Julius Celsus Polemaeanus,   dhe përfundoi gjatë mbretërimit të Hadrianit, diku pas vdekjes së Akuilës.   Biblioteka konsiderohet një mrekulli arkitekturore dhe është një nga shembujt e vetëm të mbetur të një biblioteke nga Perandoria Romake. Biblioteka e Celsusit ishte biblioteka e tretë më e madhe në botën romake duke ardhur vetëm pas Aleksandrisë dhe Pergamit, që besohet se kishte rreth dymbëdhjetë mijë rrotulla.  Celsusi është varrosur në një kriptë poshtë bibliotekës në një sarkofag mermeri të dekoruar.   Brendësia ishte afërsisht 180 metra katrorë (2000 këmbë katrore). 

Pjesa e brendshme e bibliotekës dhe përmbajtja e saj u shkatërruan nga një zjarr që rezultoi ose nga një tërmet ose një pushtim gotik në vitin 262 të erës sonë, Clyde E. Fant, Mitchell GReddish, A Guide to Biblical Sites in Greece and Turkey, Oxford: Oxford University Press, 2003, p. 194.  dhe fasada nga një tërmet në shekullin e dhjetë ose të njëmbëdhjetë. Clive Foss, Ephesus After Antiquity: A Late Antique, Byzantine, and Turkish City, Cambridge: Cambridge University Press, 1979, p. 134. Ajo shtrihej në rrënoja për shekuj derisa fasada u rindërtua nga arkeologët midis viteve 1970 dhe 1978. Hartwig Schmidt, 'Reconstruction of Ancient Buildings', in Marta de la Torre (ed.), The Conservation of Archaeological Sites in the Mediterranean Region (Conference, 6–12 May 1995, Getty Conservation Institute), Los Angeles: The Getty Conservation Institute, 1997, pp. 46-7.

 Historia 
Celsus pati një karrierë të suksesshme ushtarake dhe politike, pasi kishte shërbyer si komandant në ushtrinë romake përpara se të zgjidhej për të shërbyer si konsull në Romë në vitin 92 të es  Celsus, një vendas në Sardë, ishte një nga njerëzit e parë nga grekët. - provincat lindore që flasin për të shërbyer si konsull, zyra më e lartë e zgjedhur në Romën perandorake.  Ai u emërua më vonë si prokonsull ose qeveritar i Azisë, provincës romake që mbulonte afërsisht të njëjtën zonë me Turqinë e sotme.  Djali i Celsusit, Akuila e porositi bibliotekën për nder të tij, megjithëse ajo nuk u përfundua vetëm pas vdekjes së Akuilës. Një mbishkrim tregon se Celsus la një trashëgimi të madhe prej 25,000 denarësh për të paguar materialin e leximit të bibliotekës. 
parapamje| Biblioteka e Celsusit, pamje anësore
Biblioteka ka funksionuar si një hapësirë publike për qytetin që nga përfundimi i saj rreth viteve 117-135 të erës sonë deri në vitin 262. Kati kryesor funksiononte si sallë leximi, e ndriçuar nga drita e bollshme natyrore nga dritaret lindore. Raftet ose armaret e vendosura në kamare përgjatë mureve mbanin rrotulla librash papirusi që vizitorët mund t'i lexonin, megjithëse huamarrja nuk do të ketë qenë lejuar, sepse kopjet e librave ishin të rralla dhe kërkonin shumë mund për t'u prodhuar. Rrotulla shtesë mund të jenë mbajtur në kuti librash të vendosura përreth dhomës, në të cilin rast biblioteka do të kishte një kapacitet mbajtës deri në gjashtëmbëdhjetë mijë rrotulla. 
parapamje| Planimetria e Bibliotekës së Celsusit
Pjesa e brendshme dhe përmbajtja e bibliotekës u shkatërruan nga zjarri në vitin 262 të erës sonë, megjithëse mbetet e panjohur nëse ky zjarr ishte rezultat i ndonjë fatkeqësie natyrore apo pushtimit gotik, pasi duket se qyteti u godit nga një syresh atë vit.  Clyde E. Fant, Mitchell GReddish, A Guide to Biblical Sites in Greece and Turkey, Oxford: Oxford University Press, 2003, p. 194. Vetëm fasada mbijetoi, derisa një tërmet në shekullin e njëmbëdhjetë ose të dhjetë e la atë gjithashtu në rrënoja. Clive Foss, Ephesus After Antiquity: A Late Antique, Byzantine, and Turkish City, Cambridge: Cambridge University Press, 1979, p. 134.
parapamje| Arete (personifikimi i virtytit) në Bibliotekën e Celsusit
Midis viteve 1970 dhe 1978, një fushatë rindërtimi u drejtua nga arkeologu gjerman Volker Michael Strocka. Strocka analizoi fragmentet që ishin gërmuar nga arkeologët austriakë midis 1903 dhe 1904. F. Hueber, V.M. Strocka, "Die Bibliothek des Celsus. Eine Prachtfassade in Ephesos und das Problem ihrer Wiederaufrichtung", Antike Welt 6 (1975), pp. 3 ss. Ndërkohë, disa nga elementët arkitekturorë ishin marrë nga muzetë e Vjenës dhe Stambollit. Fragmentet që mungonin duhej të zëvendësoheshin me kopje ose të mungonin. Hartwig Schmidt, 'Reconstruction of Ancient Buildings', in Marta de la Torre (ed.), The Conservation of Archaeological Sites in the Mediterranean Region (Conference, 6–12 May 1995, Getty Conservation Institute), Los Angeles: The Getty Conservation Institute, 1997, pp. 46-7. Është rindërtuar vetëm fasada, ndërsa pjesa tjetër e objektit mbetet e rrënuar.

 Arkitektura 
djathtas|parapamje| Statujë mermeri e Celsusit, e cila qëndronte në kamaren qendrore të katit të sipërm të Bibliotekës së Celsusit. Tani ndodhet në Muzeun Arkeologjik të Stambollit Hanfmann, George Maxim Anossov (1975). From Croesus to Constantine: the cities of western Asia Minor and their arts in Greek and Roman times. University of Michigan Press. p. 65. ISBN 9780472084203. ...statues (lost except for their bases) were probably of Celsus, consul in A.D. 92, and his son Aquila, consul in A.D. 110. A cuirass statue stood in the central niche of the upper storey. Its identification oscillates between Tiberius Julius Celsus Polemaeanus, who is buried in a sarcophagus under the library, and Tiberius Julius Aquila Polemaeanus, who completed the building for his father
Fasada e mermerit me pamje nga lindja e bibliotekës është e zbukuruar në mënyrë të ndërlikuar me gdhendje botanike dhe statuja portrete. Veçoritë e dizajnit përfshijnë gjethet e akantusit, rrotullat dhe emblemat e fashave, këto të fundit janë një simbol i fuqisë magjistrale që aludon për qëndrimin e Celsus si konsull.  Biblioteka është ndërtuar mbi një platformë, me nëntë shkallë gjerësia e ndërtesës që të çojnë në tre hyrje të përparme. Këto janë të mbivendosura nga dritare të mëdha, të cilat mund të jenë të pajisura me xhami ose rrjetë.  Në krahët e hyrjeve janë katër palë kolona të përbëra të ngritura në piedestale . Një grup kolonash korintike qëndron direkt sipër. Kolonat në nivelin e poshtëm kornizojnë katër aediculae që përmbajnë statuja të personifikimit femëror të virtyteve: Sophia (mençuria), Episteme (dituria), Ennoia (inteligjenca) dhe Arete (virtyti).   Këto veti aludojnë për qëllimin e dyfishtë të strukturës, e ndërtuar për të funksionuar edhe si bibliotekë edhe si mauzole. Prania e tyre nënkupton që njeriu për të cilin u ndërtua ishte shembull i këtyre katër virtyteve dhe se vizitori mund t'i kultivojë këto virtyte tek ai ose ajo duke përfituar nga zotërimet e bibliotekës. Kjo lloj fasade me korniza të futura dhe kamare për statuja është e ngjashme me atë të skenës që gjendet në teatrot e lashta greke dhe kështu karakterizohet si "skenografike". Kolonat në nivelin e dytë anashkalojnë katër podiumet, paralele me aediculae poshtë, të cilat mbanin statuja të Celsusit dhe djalit të tij.  Një regjistër i tretë kolonash mund të ketë qenë i pranishëm në antikitet, megjithëse sot kanë mbetur vetëm dy.

Pjesa e brendshme e ndërtesës, e cila ende nuk është restauruar, përbëhej nga një dhomë e vetme drejtkëndëshe me përmasa 17x11 m, me një absidë qendrore të përshtatur nga një hark i madh në murin e largët. Absida përmbante një podium për një statujë, tani të humbur, që ka të ngjarë të përshkruante Celsus, megjithëse disa studiues kanë sugjeruar se ishte Minerva, perëndeshë e mençurisë.  Një kriptë që përmbante sarkofagun e Celsus ishte vendosur nën dyshemenë e absidës.   Ishte e pazakontë në kulturën romake që dikush të varrosej brenda një biblioteke apo edhe brenda kufijve të qytetit, kështu që ky ishte një nder i veçantë për Celsus, duke pasqyruar rolin e tij të spikatur si zyrtar publik.

Tre muret e mbetura ishin të veshura me dy ose tre nivele niches me përmasa mesatare 2,55x1,1x0,58 m, të cilat do të mbanin armarinë për të vendosur rrotullat.  Këto kamare, të cilat ishin të mbështetura me mure të dyfishta, mund të kenë pasur gjithashtu një funksion për të kontrolluar lagështinë dhe për të mbrojtur rrotullat nga temperatura ekstreme.  Niveli i sipërm ishte një galeri me një ballkon me pamje nga kati kryesor, duke krijuar një efekt të lartë hapësinor brenda.  Mund të arrihej nëpërmjet një grupi shkallësh të ndërtuara në mure, të cilat shtuan mbështetje strukturore. Tavani ishte i sheshtë dhe mund të ketë pasur një okulus qendror të rrumbullakët për të siguruar më shumë dritë. 

Dizajni i bibliotekës, me fasadën e saj të zbukuruar dhe të ekuilibruar, pasqyron ndikimin e stilit grek në arkitekturën romake, e cila arriti kulmin e saj në shekullin e dytë.

 Portreti i Celsusit 
itStatuja e Celsusit me kurasë që ndodhet tani në Muzeun Arkeologjik të Stambollit ishte një nga tri statujat e mbrojtësit të ndërtesës, të vendosura në nivelin e dytë të fasadës.  Ai përshkruhet me një nofull të fortë, flokë kaçurrelë dhe një mjekër të rregullt, tipare portreti helenizues që u bëjnë jehonë zgjedhjeve stilistike të fasadës së ndërtesës.  Stili imiton tiparet e portretit perandorak të Hadrianit, duke sugjeruar se ai është skalitur pas jetës jo vetëm të Celsusit, por edhe të djalit të tij Aquila. Zgjedhja për ta përshkruar atë me armaturë të plotë sugjeron që pasardhësit e Celsus e konsideruan karrierën e tij ushtarake të paharrueshme dhe një burim krenarie.

 Përkujtimore 
Fasada e ndërtesës përshkruhej në anën e pasme të kartëmonedhës turke 20 milionë lira të viteve 2001-2005  dhe të kartëmonedhës së re 20 lirash të viteve 2005-2009. 

 Shih gjithashtu 

 Lista e bibliotekave në botën e lashtë
 Lista e bibliotekave të shkatërruara

 Poshtëshënimet 

 Casson, Lionel (2001). Bibliotekat në botën e lashtë . New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-09721-4 . 
 Houston, George W. 2014. I nside Bibliotekat Romake: Koleksionet e Librit dhe Menaxhimi i tyre në Antikitet . Chapel Hill: Shtypi i Universitetit të Karolinës së Veriut. ISBN 978-1-469-63920-8.
 Smith, RRR "Cultural Choice and Political Identity in Honorific Portreit Statues in the Greek East in the Second Century AD" The Journal of Roman Studies 88 (1998): 56-93. doi: 10.2307/300805.  978-90-04-12259-8

 Lidhje të jashtme 

 classics.uc.edu, Arkitekturë, studime klasike, bibliografi (Arkivuar)
 Rindërtimi virtual i bibliotekës Celsus në Efes, Turqi 

Kategoria:Biblioteka
Kategoria:Biblioteka në Turqi
Kategoria:Biblioteka të lashta
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara