Malet e Skënderbeut

Malet e Skënderbeut të njohura edhe si Vargmalet e Skënderbeut ose Vargmalet Perëndimore janë një varg malor bregdetar në Shqipëri që shtrihet rreth 80 kilometra në gjatësi nga Vau i Dejës në veri deri në pothuajse Elbasanin në jug. Ai ndan rajonet bregdetare në gjysmën veriore të Shqipërisë nga brendësia malore.

Malet bien pjerrtas në perëndim në fushën bregdetare që shtrihet përgjatë detit Adriatik . Në lindje të vargmalit shtrihen malësitë - në veri Mirdita, në jug malet e Martaneshit - dhe pellgu i Matit . Vargu malor kufizohet në veri nga Gryka e Drinit dhe gjithashtu del nga Mati . Lumenj të tjerë të ndryshëm e kanë burimin në vargmalin malor, por depërtojnë në vargmalet e jashtme magjepsëse në gryka të gdhendura thellë, si lumi i Tiranës, Tërkuza, Zeza dhe Droja, degë të Ishëmit dhe Erzenit .

Emri vjen nga Mali i Skënderbeut (1540 m.), një mal me emrin e princit mesjetar shqiptar Skënderbeu . Emërtimi u zgjerua më pas në gjithnjë e më shumë zona.  Lartësia më e lartë është Mali me Gropa me 1848 metra lartësi mbidetare.

 Gjeologjia 
parapamje| Shikim në verilindje nga Lezha në Mali i Velës
Vargu malor shtrihet mbi një shtytje nga veriu në jug në të gjithë Shqipërinë. Ai u krijua nga ngritjet dhe palosjet e forta. Ndërsa rajonet e majës janë të përbëra nga gurë gëlqerorë (gëlqerorë numulite, gëlqerorë krasta), pjesa e poshtme është flish . Në lindje gjenden shkëmbinj ultrabazikë .

Pjesa më e madhe e gurit gëlqeror vjen nga periudhat e Triasikut, Jurasikut dhe Kretakut .

Qymyri i murrmë është nxjerrë pranë Krrabës në jug të maleve.

Pas një pjese të parë në veri, malet e Skënderbeut ndahen në dy pjesë. Zinxhiri perëndimor me Malin e Krujës dhe Dajtin zbret në mënyrë të pjerrët në fushën bregdetare. Quhet edhe Zinxhiri i Krujës . Më në lindje zinxhiri shkon me Malin e Skënderbeut dhe Malin me Gropa . Në mes shtrihet Korridori i Villzës që zgjerohet në jug.

 Seksioni verior 
Në pjesën më veriore në jug të Vau-Dejës, vargu malor nuk është shumë i lartë, duke arritur lartësinë 614 metra në Majën e Shitës.. Gjatë dhjetëra kilometrave të ardhshëm, majat gradualisht rriten. Mali i Velës në verilindje të Lezhës është tashmë 1170 metra i lartë. Në jug të Malit të Velës vargu malor bëhet më i gjerë, por si rezultat është edhe më pak i lartë. Një krah degëzohet në perëndim në këtë mal, por së shpejti përkulet në jug dhe më pas shkon paralel me degën tjetër.

Lumi i Fanit, që vjen nga Mirdita, kalon nëpër malet në jug të Malit të Velës në një pjesë më të thellë që vjen nga verilindja dhe derdhet në Mat, i cili ka prerë malet në gryka të ngushta që vijnë nga juglindja. Është përparimi i parë i madh dhe i vetmi në të gjithë vargun malor.

Në jug të Matit, malet rimarrin lartësinë. Në Laç zinxhirët ndryshojnë drejtim në juglindje.

 Zinxhiri i Krujës 
parapamje| Dajti si shihet nga Tirana
Zinxhiri i Krujës fillon nga prerja e Matit, prehet vazhdimisht në blloqe individuale nga përrenjtë, por ngrihet më pak se ai lindor. Vetëm Mali i Krujës, në shpatin e të cilit ndodhet qyteti i Krujës, llogaritet të ketë mbi një mijë metra (1176).

Zinxhiri perëndimor bëhet gjithnjë e më i lartë ndërsa përparon në jug të Krujës. Grykat që çajnë zinxhirin dhe e ndajnë atë në një seri të gjatë blloqesh janë përkatësisht të thella. Mali më i lartë është Dajti (1613 m.), mali lokal i Tiranës, i cili ngritet rreth 1500 metër bie në mënyrë të pjerrët nga fusha. Dajti dhe disa maja në veri të tij kanë një tarracë surfimi rreth 1000 m mbi nivelin e deti. 

Në jug të Tiranës zinxhiri nuk arrin më këto lartësi. Pas Dajtit vijojnë Mali i Priskës ( 1365 m) dhe një seri malesh nën 900 m. Në lindje të Krrabës, Mali i Kalasë (edhe Shkrepi i Gurit ) arrin sërish në 1091 m.

Të dy zinxhirët humbasin lartësinë me shpejtësi në pjesën më jugore drejt Elbasanit, ku lumi Shkumbin del nga malet.

 Luginat 
parapamje| Pamje përmes brazdës gjatësore nga veriu
Midis dy zinxhirëve shtrihen luginat e larta pjellore, të dendura me pyje të Korridorit të Vilzës. Seksionet e ndara nga qafa janë burimet e lumenjve që përshkojnë zinxhirin e Krujës: Droja në veri, në jug të saj Zeza, Tërkuza, Tirana dhe Erzeni, pellgu i të cilit është veçanërisht i madh.

 Zinxhiri lindor 
parapamje| Përparimi i Matit në Shkopet me rezervuarin e tij
parapamje| Ana lindore e zinxhirit lindor
Në ndryshim nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Herbert Luisi i quajti Malet e Skënderbeut vetëm zinxhirin lindor. Kjo formon pellgun ujëmbledhës midis Matit në lindje dhe lumenjve që kullojnë fushën bregdetare në perëndim.

Masivi kryesor verior i zinxhirit lindor është Mali i Skënderbeut në perëndim të Burrelit . Mbërrin në lartësi 1540 në Majën e Skënderbeut dhe pak më në jug në Majën e Liqenit një lartësi prej 1724 m. Këtu gjenden edhe gjurmë akullnajore dhe liqene më të vegjël akullnajorë . Në jug të këtij mali ndodhet Qafa e Shtamës, ku një rrugë në lartësi prej 1250 metrash kapërcen vargmalin. Qafa e Murrizës edhe më në jug, e cila dikur kalohej nga rruga e karvanit për në Dibër, është afërsisht në të njëjtën lartësi.

Kreshta e tyre është më pak e qartë dhe vargu malor bëhet më i gjerë. Përveç kësaj, ekziston një zinxhir i tretë i lartësive individuale në lindje, më e larta prej të cilave është Maja e Sukës ( 1708 ).

Zinxhiri malor vazhdon me lartësinë e tij. Në lindje të Tiranës shtrihet blloku malor Mali me Gropa, një peizazh karstik djerrë, i cili ndërthuret me gropa të panumërta dhe të kujton sipërfaqen e hënës . Ai përfshin tre fusha nga një total prej 26 kilometrash katrorë. Pika më e lartë e saj është Maja e Miçekut të Shënmërisë (1848).

Në rrjedhën e mëtejshme, lartësitë bien përsëri në rreth 1000 metra. Karakteri zinxhir humbet plotësisht dhe në lindje vargmali shkrihet në malet e Martaneshit dhe të Çermenikës, gjithashtu në rrezen 1000-2000 metra.

Në jug të Shkumbinit vargu malor gjen vazhdimin e tij në masivët e Malit të Polisit dhe Malit të Shpatit. 

 Natyra 
parapamje| Malet në lindje të Dajtit
Zinxhiri i Krujës me pjerrësi të madhe formon një kufi midis zonave bregdetare shumë të zhvilluara dhe brendësisë së Shqipërisë. Pjesë të mëdha të maleve në lindje të vargmalit të Krujës janë ende natyrore, pak të zhvilluara dhe vetëm pak të populluara. Tradicionalisht malet janë të mbuluara me pyje dushku në pjesën e poshtme dhe pyje ahu në pjesët më të larta; aty këtu ka edhe pisha .  Pyjet e mëdha janë streha për kafshë të egra si derii i egër (Sus scrofa), macja e egër (Felis silvestris), dhelpra (Vulpes vulpes), kunadha (Martes), vjedulla ose baldosa ( Meles meles ) dhe, më rrallë, dreri ( Capreolus capreolus ) dhe arinjtë kafe ( Ursus arctos ). .

Dy parqe kombëtare së bashku kapin 312 kilometra katrorë sipërfaqe. Parku Kombëtar i Dajtit mbulon zona të mëdha deri në vargun lindor në veri, lindje dhe jug të malit me të njëjtin emër. Ngjitur në veri është Parku Kombëtar më i vogël i Qafë Shtamës . Një gondolë shkon nga Tirana në Tarracë të Dajtit për qasje të lehtë në parkun kombëtar.

Gjatë dimrit bie borë në lartësitë 1000 metra. Ndërsa distanca nga deti rritet, ajo zgjat më shumë dhe mund të shihet ende deri në pranverë.

 Zhvillimin 
parapamje| Shkalla e Tujanit, grykë në veri të Dajtit
Në një tunel dy kilometra të gjatë nën Dajtin, uji nga burimet në Mali me Gropa çohet në Tiranë, i cili shndërrohet në energji elektrike në termocentralin e vogël VI Lenin, i cili përfundoi në vitin 1951 dhe më pas përdoret për të furnizuar kryeqytetin me ujë. 

Lugina e Matit ishte vendi m[ i përshtatshëm për ndërtimin e hidrocentraleve të parë të mëdhenj të Shqipërisë. Prerjet e ngushta u përdorën në vitet 1950 për të ndërtuar dy diga, Rezervuari i Ulzës dhe Rezervuari i Shkopetit . Më vonë, në Tërkuzë u ndërtua penda më në jug. Rezervuari i Bovillës, i përfunduar në vitet 1990, shërben për furnizimin me ujë të Tiranës.

Meqenëse shumë nga luginat janë shumë të ngushta dhe të pjerrëta, ato shpesh duhej të anashkaloheshin në të kaluarën. Një rrugë tradicionale e karvanit nga Tirana në luginën e Matit çonte përgjatë shpatit verior të Dajtit përmes Shkallës së Tujanit dhe Qafës së Murrizit nëpër male. Kalimi nga Kruja në Burrel nëpërmjet Qafës së Shtamës u rindërtua në një rrugë të vetme nga italianët në vitet 1940. Megjithatë, ai humbi rëndësinë e tij kur SH 6 u ndërtua përmes luginës së Matit në vitet 1950. Vetëm lugina e gjerë e Fanit me vendin Rubik dhe pjesa veriore e rrafshët e maleve ishin më të aksesueshme.

Aktualisht në ndërtim është Rruga e Arbërit, një autostradë e re e shpejtë që do të ndjekë rrugën e vjetër të karvanit në lindje të Tiranës. Kjo është rruga e parë moderne në brendësi të zinxhirit të Krujës.

 Kultura 
parapamje| Sari Saltik, vend pelegrinazhi bektashian
Në luginën e Erzenit Gryka e Skronës në jug të Tiranës ndodhet një shpellë e madhe që banohej në periudhën paleolitike. Gjetjet mbi Dajtin tregojnë edhe vendbanime në epokën paleolitike dhe të hekurit .

Kruja dhe malet përreth ishin pronë e princit shqiptar Skënderbeu . Gjatë betejave të tij kundër osmanëve në shekullin 15, ai tërhiqej vazhdimisht në male për rigrupim dhe riorganizim të sulmeve kundër trupave turke që andej. Kjo është arsyeja pse malet në lindje të Krujës kanë marrë emrin e tij.

Afër Laçit ndodhet një vend pelegrinazhi i vjetër: Kisha e Laçit kushtuar Shën Antonit të Padovës, i vendosur mbi qytet në male, dhe që frekuentohet nga besimtarë të feve të ndryshme. Që nga përfundimi i ndalimit të fesë, të dekretuar nga komunistët, shumë katolikë janë mbledhur sërish më 13 qershor në këtë tempull.

Kruja dikur ishte qendër e bektashizmit . Një vend i shenjtë në Malin e Krujës mbi qytet i njohur si Teqja e Sari Salltikut është një nga vendet e supozuara të varrimit të Sari Saltikut 

 Shih edhe 
 Gjeografia e Shqipërisë

 Literatura 
 Herbert Louis: 
 N. Meçaj: 

 Referime 

Kategoria:Male në Shqipëri
Kategoria:Skënderbeu