Tërheqja e Madhe Serbe

Tërheqja e Madhe, e njohur në historiografinë serbe edhe si Golgota Shqiptare  ( / Albanska golgota), ishte një tërheqje strategjike e Ushtrisë Mbretërore Serbe, e cila shënoi fundin e fushatës së dytë serbe të Luftës së Parë Botërore.

Në fund të tetorit 1915, Gjermania, Austro-Hungaria dhe Bullgaria filluan një ofensivë të madhe të sinkronizuar kundër Serbisë. Në të njëjtin muaj, Franca dhe Britania zbarkuan katër divizione në Selanik, por nuk ishin në gjendje të lëviznin në veri për të ndihmuar aleatin e tyre më të madh serb të kapur mes forcave pushtuese. Serbët u tërhoqën ngadalë drejt jugut me planin për t'u tërhequr në Maqedoni për t'u lidhur me forcat aleate. Pasi forcat bullgare penguan një avancim francez në Luginën e Vardarit dhe dezertimin e Greqisë, serbët e gjetën veten të përfshirë në fushën e Kosovës nga kolonat austro-hungareze, gjermane dhe bullgare të bashkuara; mbetën pak mundësi për t'i shpëtuar rrethimit të pushtuesve.Hall 2014, p. 280

Më 23 nëntor 1915, qeveria dhe komanda supreme morën vendimin të tërhiqeshin nëpër malet e Malit të Zi dhe Shqipërisë, ku shpresonin të arrinin në bregdetin e Adriatikut dhe të shpëtoheshin nga anijet aleate. Tërheqja mori mbetjet e ushtrisë së bashku me Mbretin, qindra mijëra refugjatë civilë si dhe të burgosur lufte, nëpër disa nga terrenet më të ashpra në Evropë në mes të dimrit, duke duruar mot të ashpër, rrugë të pabesë dhe sulme të armikut. Midis nëntorit 1915 dhe janarit 1916, gjatë udhëtimit nëpër male, 77,455 ushtarë dhe 160,000 civilë ngrinë, vdiqën nga uria, vdiqën nga sëmundjet ose u vranë nga armiqtë. Pilotët austriakë përdorën teknologjinë e re të kohës duke hedhur bomba në kolonat në tërheqje në atë që është quajtur 'bombardimi i parë ajror i civilëve'. 

Nga 400,000 njerëz që u nisën në udhëtim, vetëm 120,000 ushtarë dhe 60,000 civilë arritën në bregdetin e Adriatikut për t'u evakuuar nga anijet aleate në ishullin e Korfuzit, ku i priste një qeveri serbe në mërgim e kryesuar nga princi-regjenti Aleksandër dhe Nikola Pashiq. 11,000 serbë të tjerë do të vdisnin më vonë nga sëmundjet, kequshqyerja ose ekspozimi i vazhdueshëm ndaj të ftohtit gjatë tërheqjes. Në disa burime të publikuara pas konfliktit, ngjarja u cilësua si episodi më i madh dhe më tragjik i Luftës së Madhe.Gordon-Smith 1920, p.1

 Sfondi 
parapamje|250x250px|
Më 28 korrik 1914, një muaj pas vrasjes së arkidukës austriak Franz Ferdinand, Austro-Hungaria, vendi i dytë më i madh në Evropë, i shpalli luftë Serbisë. Pesë muaj më vonë, pasi pësoi humbjen e tretë të madhe në fushën e betejës, van Ypersele, p. 287 monarkia e Habsburgëve mbeti e poshtëruar nga "regjimentet fshatare të një mbretërie të vogël ballkanike". Franz Ferdinand nuk ishte hakmarrë, me Monarkinë e Dyfishtë që humbi dy herë më shumë burra se serbët. Goditja për prestigjin e Habsburgëve ishte e pallogaritshme dhe Serbia shënoi fitoren e parë të Aleatëve në Luftën e Parë Botërore. Schindler 2015, p. 561 War in History, p. 159-195

Në fillim të vitit 1915, shefi gjerman i shtabit të përgjithshëm von Falkenhayn e bindi shefin e shtabit austro-hungarez von Hoetzendorf të niste një pushtim të ri të Serbisë. Në shtator Bullgaria nënshkroi një traktat aleance me Gjermaninë dhe mobilizoi shpejt ushtrinë e saj. hall 2014, p 162 Më 6 tetor 1915, forcat e kombinuara gjermane dhe austro-hungareze nën komandën e Field Marshall August von Mackensen sulmuan Serbinë nga veriu dhe perëndimi me synimin për të tërhequr pjesën më të madhe të forcave serbe përgjatë Savës dhe Danubit . Dinardo 2015, p. 110

Duke u përballur me një front prej  kundër tri ushtrive dhe pasi premtimet për ndihmë dhe përforcime nga aleatët dështuan, Komanda Supreme e Ushtrisë Serbe filloi një tërheqje të organizuar drejt Kragujevcit dhe Nishit.Glenny 2012, p.334 Më 6 nëntor, Ushtria e Parë Bullgare vendosi kontakte me ushtrinë e njëmbëdhjetë gjermane të gjeneralit Gallwitz në afërsi të Nishit; më 10 nëntor ata kaluan lumin Morava rreth  në jug të Nishit dhe goditi serbët. Për dy ditë, ushtria serbe shumë më e madhe mbajti Prokupljen, por përfundimisht u desh të tërhiqej. Dinardo 2015, p. 110 Presioni i austro-hungarezëve, gjermanëve dhe ushtrisë së parë bullgare në veri dhe ushtrisë së dytë bullgare që përparonte nga lindja i detyroi serbët të tërhiqeshin në drejtim jugperëndimor në Kosovë. 

 Preludi 
 Fushë Kosovë 
Në mesin e nëntorit, ushtritë serbe arritën në Prishtinë përpara ndjekësve të tyre, por nuk ishin në gjendje të depërtonin në jug përmes bllokadës së Ushtrisë së Dytë Bullgare në Grykën e Kaçanikut afër Shkupit, me qëllim që të arrinin në Selanik dhe të vendosnin lidhjen me trupat franceze të gjeneralit Sarrail.Dinardo 2015, p. 110 Qëllimi i Mackensen-it ishte t'i kthente serbët në zonën e Kosovës dhe t'i detyronte ata të bënin një betejë përfundimtare vendimtare. Dinardo 2015, p. 106
majtas|parapamje|250x250px|
Ndërprerja e komunikimeve në relacionet Nish-Shkup-Selanik dhe prishja e ndërlidhjes me aleatët e sollën ushtrinë në një situatë shumë kritike. Fieldmarshall Putnik filloi të përqendrojë trupat e tij me qëllim të sigurimit të aksesit në pllajën e Gjilanit të njohur si "Fusha e Zogjve të Zi".

Luftfahrtruppen austriake, që deri atëherë ofronte mbështetje ajrore për ushtrinë austro-hungareze dhe komunikimet ndërmjet ushtrive të njëmbëdhjetë gjermane dhe atyre të para bullgare,  filloi përdorimin e avionëve zbulues për të kryer misione bombardimi nëpër fushën e Kosovës, duke goditur kolonat e refugjatëve. dhe mjegullimi i kufijve midis luftëtarëve dhe joluftëtarëve në atë që është quajtur "bombardimi i parë ajror i civilëve".  Shqiptarët armiqësorë ndaj serbëve ndërmorën aksione guerile duke zgjedhur detashmente të dobëta, duke vepruar në shenjë hakmarrjeje për represionin që duruan pas transferimit të krahinës nga osmanët në territorin serb dhe malazez dy vjet më parë.  

E gjithë ushtria bullgare, e mbështetur nga veriu nga pjesë të ushtrisë së njëmbëdhjetë gjermane, tani përparoi kundër serbëve. Pas luftimeve intensive më 23 nëntor, Prishtina dhe Mitrovica ranë në duart e Fuqive Qendrore dhe qeveria serbe e braktisi Prizrenin, kryeqytetin e saj të fundit të përkohshëm në Serbi.Dinardo 2015, p. 19

U konsideruan vetëm tre mundësi: kapitullimi dhe paqja e ndarë, një betejë përfundimtare e nderuar, por e dëshpëruar e asgjësimit, ose një tërheqje e mëtejshme. Megjithatë, vetëm tërheqja dhe kundërsulmet u konsideruan seriozisht, ndërsa kapitullimi nuk ishte një opsion në tryezë; Qeveria serbe e udhëhequr nga kryeministri Nikola Pashiq, Princi Regjent Aleksandër dhe Komanda Supreme nën Marshallin Fushor Radomir Putnik morën vendimin për të urdhëruar një tërheqje të përgjithshme dhe për të luftuar nga mërgimi. Glenny 2012, p.334 E vetmja rrugë e mundshme e shpëtimit qëndronte në jugperëndim dhe veriperëndim, mbi vargmalet e larta malore të Korabit të Shqipërisë dhe Malit të Zi, pjesë e Alpeve Dinarike, një rajon ku lartësia mesatare është mbi  ndërsa bora filloi të bjerë. Qeveria serbe planifikonte të riorganizonte dhe reformonte ushtrinë me ndihmën dhe mbështetjen e aleatëve.

Më 23 nëntor, Vojvoda Putnik urdhëroi të gjitha forcat serbe që të përdornin municionin e fundit të artilerisë dhe më pas të varrosnin topat, duke marrë me vete blloqet dhe pamjet; nëse varrosja e armëve ishte e pamundur, ato do të bëheshin të padobishme. Sanders 2016, p. 248 Putniku urdhëroi gjithashtu që, për t'i shpëtuar ata nga kapja nga armiku, çdo djalë afër moshës ushtarake, nga dymbëdhjetë deri në tetëmbëdhjetë vjeç, gjithsej 36 000, duhej të ndiqte ushtrinë dhe të bashkohej në tërheqje me qëllimin për të shpëtuar burrërinë e vendit. dhe ngritja e ushtarëve për frontin e ardhshëm.  Më 25 nëntor 1915, një urdhër zyrtar tërheqjeje drejtuar komandantëve të të gjitha ushtrive, u botua nga Komanda e Lartë Serbe:

 Tërheqja 
parapamje|250x250px|
Ushtria Serbe u nda në tre kolona që drejtoheshin drejt maleve të Shqipërisë dhe Malit të Zi, të ndjekura nga Brigada e Dhjetë Malore Austro-Hungareze dhe nga Korpusi Alpin Gjerman.Dinardo 2015, p. 110 Morali i tmerrshëm i ushtrisë u rrit nga prania e të sëmurëve, mbretit Pjetri I 71-vjeçar, i cili kishte u largua mënjanë më 14 qershor për të lënë djalin e tij Princin Aleksandër të sundonte si Regjent, por tani rifilloi fronin e tij për të përballuar krizën me popullin e tij. Monarku i moshuar, i cili ishte pothuajse i verbër, udhëtoi nëpër male duke hipur në një karrocë kau. Pearson 2004, p. 93 Për t'iu shmangur përpjekjes përfundimtare të rrethimit të gjeneralit Mackensen, ushtria serbe dhe një masë civilësh që iknin nga masakrat e kryera nga trupat austro-hungareze, Vickers 1999, p. 88 u tërhoqën përgjatë tre rrugëve, të gjitha u bashkuan në liqenin e Shkodrës, në kufirin e Shqipërisë dhe Malit të Zi, dhe prej andej u nis drejt Adriatikut. RTS 2016

Me të mbërritur në Shqipëri, Essad Pashë Toptani, një udhëheqës shqiptar dhe ish gjeneral osman, i cili ishte një aleat serb dhe i vetmi autoritet qendror i mbetur në Shqipëri, siguroi mbrojtje aty ku ishte e mundur.Pavlović, p 163 Aty ku ai ishte nën kontroll, xhandarët e tij i dhanë mbështetje trupave serbe që tërhiqeshin, por ndërsa kolonat lëviznin drejt territoreve në veri, sulmet e fiseve dhe të parregullt shqiptarë u bënë të zakonshme.  Veprimet brutale të trupave serbo-malazeze në Luftën e Parë Ballkanike, bënë që shumë nga vendasit të jenë gati për t'u hakmarrë ndaj ushtarëve që tërhiqeshin nëpër qafat malore, duke vazhduar ciklin e hakmarrjes me vrasje e plaçkitje. 

 Kolona veriore 
Kolona Veriore mori rrugën nëpër Malin e Zi jugor, nga Peja në Shkodër, përmes Rozhajës, Andrijevicës dhe Podgoricës.Dinardo 2015, p. 106 Sanders 2016, p. 247

Grupi ishte i përbërë nga Armata e Parë, e Dytë dhe e Tretë dhe trupat e mbrojtjes së Beogradit. Ai përmbante kontingjentin më të madh të trupave serbe dhe përfshinte gjithashtu një njësi mjekësore të lëvizshme të quajtur "Spitali i parë Field Serbo-Anglez", me dy mjekë, gjashtë infermierë dhe gjashtë shoferë të ambulancës. Njësia drejtohej nga infermierja britanike dhe majori i autorizuar, Mabel Stobart.Stobart 1916, p. 243 Tërheqja e kësaj force në Andrijevicë do të bëhej nën drejtimin e Armatës së Parë, e cila me këtë objekt do të zinte pozicione në Rozhajë. Anëtarët e Spitaleve Skoceze të Grave për Shërbimin e Jashtëm në Serbi gjithashtu u evakuuan në këtë rrugë, ndonjëherë së bashku me ushtrinë. 

Misioni i trupave të mbrojtjes së Beogradit ishte që të mbulonin tërheqjen e Ushtrisë së Timokut për aq kohë sa ajo ushtri nuk kishte filluar lëvizjen e saj të tërheqjes, dhe më pas të tërhiqej nga ana e saj. Gordon-Smith 1920, p.1 Për shkak të kësaj, kolona veriore e shtyu nisjen e saj nga Peć deri më 7 dhjetor. Ajo kishte gjithashtu përgjegjësinë të vepronte si një mbrojtës kundër një sulmi nga austro-hungarezët, bullgarët dhe gjermanët.

Duke gjurmuar një hark nga veriperëndimi në jugperëndim përmes territorit malazez dhe duke kaluar kufirin verior të Shqipërisë përmes maleve të mbuluara me dëborë, uria, ekspozimi dhe sëmundjet vranë me mijëra ushtarë dhe civilë, si dhe robër lufte që udhëtonin me ta. Dinardo 2015, p. 116

Oficerët serbë dhe ekuipazhet e artilerisë në Mal të Zi i dorëzuan 30 topa ushtrisë malazeze,Sanders 2016, p. 248 forcat malazeze luajtën një rol kyç në mbulimin e tërheqjes, veçanërisht kundër forcave austro-hungareze në Betejën e Mojkovacit.Mitrović 2007, p. 161 Kolona veriore filloi të arrinte në Shkodër më 15 dhjetor.

 Kolona qendrore 
parapamje|230x230px| Artileria serbe duke u tërhiqur
Kolona qendrore mori rrugën përmes Kosovës qendrore nëpër Shqipërinë veriore, nga Prizreni në Shkodër përmes Lumës dhe Pukës.Hall 2010, p. 46 Kolona qendrore përbëhej nga Mbreti, Princi i Kurorës, administrata dhe Komanda e Lartë e Ushtrisë. Pasi të kalonin urën e Vezirit, trupat, të cilët ishin tërhequr nga Maqedonia, do të vazhdonin në perëndim përmes Shqipërisë, në fund të fundit në Alessio. Divizioni i Timokut do të vazhdonte gjithashtu të lëvizte në jug dhe më pas në perëndim përmes Shqipërisë për në Durrës. Ajo kishte rrugën më të shkurtër për në det, por hasi në disa rezistencë nga shqiptarët armiqësorë. Hall 2010, p. 280

Regjenti Aleksandër e kaloi atë në vetëm dy ditë e gjysmë dhe qeveria serbe u nis më 24 nëntor dhe arriti në Shkodër katër ditë më vonë. Oficerët e Komandës së Lartë që shoqëruan shefin e Shtabit të Përgjithshëm Radomir Putnik u deshën më shumë, u nisën më 26 nëntor dhe mbërritën në Shkodër më 6 dhjetor. Mitrović 2007, p. 161

 Kolona jugore 
Kolona jugore ndoqi rrugën e tretë të tërheqjes, nga Prizreni në Lumë dhe më tej nëpër malet shqiptare deri në Dibër dhe Strugë.Hall 2010, p. 280

Kolona jugore ishte e para që u nis dhe e fundit që mbërriti në bregdet. Rruga jugore paraqiti mënyrën më të drejtpërdrejtë për të krijuar kontakt me ushtrinë e Orientit të Sarrail. Shtabi i Përgjithshëm u kishte kërkuar komandantëve të këtyre grupeve që të mbanin komunikim të vazhdueshëm telegrafik, por që në ditën e parë të operacioneve kjo ishte e pamundur. Gjeografia e vendit nuk lejonte asnjë mjet tjetër komunikimi, kështu që komandantët e këtyre grupeve u lanë në dorë gjatë gjithë lëvizjes.

Të gjitha trupat e këtij grupi u vendosën nën urdhrat e komandantit të Ushtrisë së Timokut.Gordon-Smith 1920, p.1 Kolona u nis më 25 nëntor dhe u zhvendos në jug deri në Elbasan. Gjatë rrugës ajo duhej të përballej me rezistencën shqiptare dhe sulmet bullgare; më 10 dhjetor, bullgarët sulmuan pozicionet serbe përgjatë kreshtës së vargmalit të Jabllanicës.Pearson 2004, p. 94 Ndërsa bullgarët arritën përsëri në Strugë përpara tyre, ushtarët dhe civilët serbë u kthyen në drejtim të jugperëndimit, duke marshuar në bregdetin shqiptar në Vlorë dhe përtej Tiranës duke arritur në Durrës më 21 dhjetor.

 Evakuimi 
djathtas|parapamje|230x230px|Trupat serbe duke u evakuuar në Korfuz  1916
Qysh më 20 nëntor, Pashiq u kishte dërguar një mesazh urgjent aleatëve të Serbisë, duke kërkuar që furnizimet, veçanërisht ushqimet, të dërgoheshin në portet e Adriatikut, por kur kolonat veriore dhe qendrore mbërritën në Shkodër, e gjetën portin bosh nga të huajt. anijet që kishin pritur dhe shpresuar. Ushqimi u dërgua nga Franca dhe Britania, por ishte ende në Brindizi të Italisë. Nga frika e pranisë së nëndetëseve, italianët kishin dërguar vetëm disa anije, Buttar 2015, p.341 një kolonë e dërguar në Skadar më parë u shkatërrua nga marina austro-hungareze.  Disa furnizime kishin dalë në breg në Durrës,  larg, kështu që kolonat e trupave dhe refugjatëve nuk kishin zgjidhje tjetër veçse të marshonin më tej në jug. 

Përfundimisht, u mor një vendim për evakuimin e ushtrisë serbe dhe civilëve shoqërues të saj në ishullin grek të Korfuzit të pushtuar nga Franca dhe deri në Bizerta në Tunizinë Franceze. Thomas, Babac 2012, p. 95 Ky vendim, i marrë kryesisht nga francezët dhe britanikët, nuk përfshiu asnjë diskutim me autoritetet greke. Buttar 2015, p.341 Aleatët dërguan marinat e tyre dhe evakuimi filloi më 15 janar; hipja u bë nga tre porte, San Giovanni di Medua, Durrës dhe Valona. Gordon-Smith 1920, p. 195 Gjithsej, 45 anije transporti italiane, 25 franceze dhe njëmbëdhjetë britanike u punësuan në evakuim; ata kryen përkatësisht 202, 101 dhe nëntëmbëdhjetë udhëtime. Pier Paolo Ramoino, Il salvataggio dell'esercito serbo, Center of Strategic Studies of the University of Florence Duka i Abruzzit dhe zv.admirali Emanuele Cutinelli Rendina, komandant i forcave detare italiane në Adriatikun jugor (me seli në Brindisi ), u ngarkuan me planifikimin e evakuimit nga deti; u konstatua se anijet më të mëdha do të ngarkonin trupat në Durrës dhe Vlorë, ndërsa anije më të vogla do të përdoreshin në San Giovanni di Medua. Kundëradmirali Guglielmo Capomazza mbikëqyri evakuimin në Vlorë. 

Më 14 janar, qeveria serbe, ministrat dhe anëtarët e trupit diplomatik hipën në një anije italiane, Citta di Bari, për në Brindizi.Pearson 2004, p. 95 Më 6 shkurt komanda supreme serbe dhe regjenti Aleksandër u evakuuan në Korfuz, ku rreth 120,000 të evakuuar kishin mbërritur deri më 15 shkurt, dhe rreth 135,000 dhjetë ditë më vonë. Rreth 10,000 të evakuuar u dërguan në Bizerta në të njëjtën kohë. Italianët morën shumicën e të burgosurve Habsburgë dhe i transferuan në ishullin e pabanuar të Asinara (në brigjet e Sardenjës). Gati 5,000 refugjatë, kryesisht gra, fëmijë dhe të moshuar u dërguan në Korsikë të shoqëruar nga Fondi Serb i Ndihmës dhe spitali ushtarak skocez i grave.

Shumica e trupave serbe ishin evakuuar deri më 19 shkurt. Divizioni i kalorësisë u nis për herë të fundit më 5 prill 1916, që shënoi fundin e operacionit. Mitrović 2007, p. 161

 Pasojat 
parapamje|Dita e Serbisë, e organizuar në Paris për përfitimin e Fondit Serb të Ndihmës më 25 qershor 1916. Poster nga Theophile Alexandre Steinlen
Sipas statistikave zyrtare të vitit 1919, 77.455 ushtarë serbë vdiqën rrugës, ndërsa 77.278 u zhdukën. Fatin më të keq e kishte Kolona Jugore, ku rreth 36.000 djem të rinj, disa që do të ishin bërë rekrut në vitin 1916, por disa deri në dymbëdhjetë vjeç, ishin urdhëruar nga ushtria të bashkoheshin me tërheqjen; dhe brenda një muaji vdiqën rreth 23.000 prej tyre. 

Nga rreth 220,000 refugjatë civilë që ishin nisur nga Serbia përmes Kosovës dhe Shqipërisë për në bregdetin e Adriatikut, vetëm rreth 60,000 mbijetuan. Ata që mbijetuan ishin aq të dobët sa mijëra prej tyre vdiqën nga lodhja e plotë në javët pas shpëtimit të tyre. Për shkak se përbërja shkëmbore e ishullit e bënte të vështirë gërmimin e varreve, ata që vdiqën gjatë udhëtimit u varrosën në det. Trupat u ulën nga anijet franceze në thellësi të detit Jon, pranë ishullit grek të Vidos ; më shumë se 5000 serbë besohet se janë varrosur në këtë mënyrë. Deti rreth Vidos njihet si "Varreza e Kaltër" (Plava grobnica) Askew 1916, p. 360 Fushësali Putnik udhëtoi për në Francë për trajtim mjekësor, ku vdiq vitin e ardhshëm. Buttar 2015, p. Gati 5000 refugjatë serbë, kryesisht gra dhe fëmijë u dërguan në Korsikë, të evakuuar nga Shqipëria, ku morën pjesë stafi i spitalit ushtarak të grave skoceze që kishte udhëtuar me ta, një operacion i financuar nga Fondi i Ndihmës Serbe me qendër në Londër. Shumë nga djemtë e rinj që i kishin mbijetuar tërheqjes u dërguan në Francë dhe Britani për shkollim. 

Serbia u nda në zona të veçanta pushtuese ushtarake austro-hungareze dhe bullgare. Në zonën e pushtimit austro-hungarez (Serbia veriore dhe qendrore), u krijua Guvernatori i Përgjithshëm Ushtarak i Serbisë me qendër në Beograd. Në territorin e pushtuar nga bullgarët u krijua një qeveri ushtarake me qendër në Nish, zona u nda në dy zona administrative. Regjimet pushtuese austriak dhe bullgar ishin shumë të ashpër, popullsia ishte e ekspozuar ndaj masave të ndryshme të shtypjes, duke përfshirë internimin masiv, punën e detyruar, kampet e përqendrimit për kundërshtarët politikë, urinë, shkombëtarizimin dhe politikën bullgarizuese. 

Kosova u nda në dy zona okupuese austro-hungareze: Metohia hyri në Qeverinë Ushtarake Austro-Hungareze të Malit të Zi, ndërsa një pjesë më e vogël e Kosovës me Mitrovicën dhe Vushtrrinë u bë pjesë e Qeverisë Ushtarake Austro-Hungareze të Serbisë. Pjesa më e madhe e Kosovës – Prishtina, Prizreni, Gjilani, Ferizaji, Rahoveci përfshihej në Rajonin Ushtarak Bullgar të Maqedonisë. 

Gjatë vitit 1916, më shumë se 110,000 trupa serbe u transferuan në Selanik, ku u bashkuan me ushtrinë aleate pasi Greqia hyri në luftë; rreth gjashtë divizione serbe të këmbësorisë dhe një divizion kalorësie, të emërtuara sipas rajoneve dhe lumenjve në atdheun e tyre, përfundimisht do të ktheheshin për të shërbyer, duke luajtur një rol kyç në përparimin e Frontit Maqedonas në shtator 1917 dhe çlirimin e atdheut të tyre një vit më vonë. Hart 2015, p 189

Tërheqja e madhe konsiderohet nga serbët si një nga tragjeditë më të mëdha në historinë e kombit të tyre.Gordon-Smith 1920, p.1 Ajo do të kujtohet, duke përdorur simbolikën biblike, si golgota shqiptare, një sakrificë e shenjtë e ndjekur nga 'ringjallja' kombëtare e fitores së Serbisë në fund të luftës. 

 Galeria 

 Shih edhe 
 Medalja Përkujtimore Shqiptare
 Golgota Shqiptare
 Ofensiva e Kosovës (1915)
 Kosova gjatë Luftës së Parë Botërore
 Shqipëria gjatë Luftës së Parë Botërore

 Lidhje të jashtme 

 Life in occupied Serbia 1915 – 1918, Magazine ″Defense″, special edition No 135, Miljan Milkich, December 15, 2015. (Serb.)
 Golgotha of Serbian Army, Magazine ″Defense″, special edition No 136, Snezana Nikolich, January 1, 2016. (Serb.)
 In the bosom of Bizerte, Magazine ″Defense″, special edition No 138, Snezana Nikolich, February 15, 2016. (Serb.)
 Corfu – Island of Salvation, Magazine ″Defense″, special edition No 148, Milan Milkic, July 15, 2016. (Serb.)

 Referime 

Kategoria:1916 në Shqipëri
Kategoria:1915 në Shqipëri
Kategoria:Kosova në Luftën e Parë Botërore
Kategoria:Historia e Serbisë