Buzorëzimi

Buzorëzimi (labializimi) është një veçori dytësore artikuluese e tingujve në disa gjuhë. Tingujt e buzorëzuar përfshijnë buzët ndërsa pjesa e mbetur e zgavrës së gojës prodhon një tingull tjetër. Termi zakonisht përdoret për bashkëtingëllore. Te zanoret, përfshirja e buzëve në artikulim mund të quhet edhe rrumbullakim.

Bashkëtingëlloret më të zakonshme të buzorëzuara janë velaret e buzorëzuara. Shumica e tingujve të tjerë të buzorëzuar gjithashtu kanë velarizim të njëkohshëm, dhe procesi atëherë mund të quhet më saktë buzoro-velarizim .

Në fonologji, buzorëzimi gjithashtu mund t'i referohet një lloj procesi të asimilimit.

 Dukuria 
Buzorëzimi është artikulimi dytësor më i përhapur në gjuhët e botës. Është fonemikisht e zakonshme në familjet e gjuhëve kaukaziane veriperëndimore (p.sh Adyghe), familjet gjuhësore Athabaskan dhe Salishan, ndër të tjera. Ky kontrast është rindërtuar edhe për gjuhën proto-indoevropiane, paraardhësen e përbashkët të gjuhëve indoevropiane; dhe mbijeton në latinisht dhe në disa gjuhë romane. Ajo është gjetur edhe në gjuhët Cushitic dhe Ethio-semite.

Anglishtja Amerikane ka tri shkallë të buzorëzimit: të rrumbullakosura fort (, nistorja ), të rrumbullakosura pak (, , , , ), dhe të parrumbullakosura, të cilat te zanoret nganjëherë quhet 'të hapura'. Këto artikulime dytësore nuk janë universale. 

Disa gjuhë, përfshirë Arrernte dhe Mba, kanë forma labiale të kundërta për pothuajse të gjitha bashkëtingëlloret e tyre.

 Llojet 
Nga 706 inventarë gjuhësorë të anketuar nga , buzorëzimi ka ndodhur më shpesh me segmentet velare (42%) dhe uvularet (15%) dhe më rrallë me dhëmbore dhe alveolare. Me bashkëtingëlloret jomesgjuhore, buzorëzimi mund të përfshijë edhe velarizimin. Buzorëzimi nuk kufizohet vetëm në rrumbullakimin e buzëve.

 Transkriptimi 
Në Alfabetin Fonetik Ndërkombëtar, buzorëzimi i bashkëtingëlloreve velare tregohet me një modifikues w të ngritur  ( Unicode U+02B7), si në . (Diku tjetër, kjo diakritikë në përgjithësi tregon buzorëzim dhe velarizim të njëkohshëm.) Ka edhe diakritikë, përkatësisht , për të treguar shkallë më të mëdha ose më të vogla të rrumbullakimit.As a mnemonic, the more-rounded diacritics resembles the rounded vowel . Këto zakonisht përdoren te zanoret, por mund të ndodhin edhe te bashkëtingëlloret.

 Asimilimi 
Buzorëzimi gjithashtu i referohet një lloji specifik të procesit asimilues ku një tingull i caktuar bëhet i buzorëzuar për shkak të ndikimit të tingujve buzorë fqinjë. Për shembull,  mund të bëhet  kur rrethohet me , ose  mund të bëhet  kur rrethohet me  ose .

Në gjuhët kaukaziane veriperëndimore, si dhe disa gjuhë australiane, rrumbullakimi është zhvendosur nga zanoret te bashkëtingëlloret, duke prodhuar një gamë të gjerë të bashkëtingëlloreve të buzorëzuara dhe duke lënë në disa raste vetëm dy zanore fonemike.

 Shiko edhe 

 Buzoropalatalizimi (◌ᶣ)

 Referime 

 Bibliografia 

 Crowley, Terry. (1997) Një hyrje në gjuhësinë historike. Edicioni i 3 -të. Shtypi i Universitetit të Oksfordit.
 978-0-631-19815-4 

Kategoria:Asimilim gjuhësor
Kategoria:Artikulimi dytësor
Kategoria:Bashkëtingëllore të buzorëzuara