Serbia e Vjetër

Serbia e vjetër () është një term historiografik serb që përdoret për të përshkruar territorin që sipas shkollës dominuese të historiografisë serbe në fund të shekullit të 19-të përbënte bërthamën e Perandorisë Serbe në vitet 1346-71. Atanasovski, 2019

Termi nuk i referohet një rajoni të përcaktuar, por me kalimin e kohës në fund të shekullit të 19-të dhe në dekadën e parë të shekullit të 20-të ai përfshiu rajonet e Rashkës, Kosovës dhe një pjesë të madhe të Maqedonisë së Veriut. Termi serbët e vjetër () është përdorur si emërtim nga autorët serbë dhe qeveritë e mëvonshme për popullsitë sllave nga rajone të tilla si Maqedonia e Vardarit. Në historiografinë moderne, koncepti i Serbisë së Vjetër siç u zhvillua në shekullin e 19-të është kritikuar si një mit historik, i bazuar shpesh në ngjarje historike të trilluara (shpikura) ose të interpretuara në mënyrë tendencioze.

 Terminologjia 
Vuk Stefanoviq Karadzhiq iu referua "Serbisë së Vjetër" si një territor i popullit serb që ishte pjesë e Serbisë mesjetare para pushtimit osman. Millovan Radovanoviq pohon se megjithëse termi nuk u vërtetua deri në shekullin e 19-të, ai u shfaq në të folurit bisedor të popullsisë serbe  që jetonte në territoret e monarkisë Habsburge pas migrimeve të mëdha.

Toponimi u shfaq për herë të parë në sferën publike gjatë viteve 1860, në kohën e triumfit të ideve të Vuk Karaxhiqit. Deri atëherë serbët imagjinonin se kufijtë e vendit të tyre shtriheshin në veriperëndim. Këto ide janë të bazuara në nacionalizmin serb të fundit të shekullit të 19-të dhe ndryshuan qëllimin e zgjerimit territorial të Serbisë nga perëndimi në jug dhe ishin të rëndësishme për nacionalizmin serb gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore.

 Historia 
Në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë, Serbia e Vjetër si koncept u prezantua nga Vuk Karaxhiq në botimet e tij etnografike, gjeografike dhe historike. Karaxhiq e përkufizoi Serbinë e Vjetër duke përfshirë luginën e lumit Morava-Vardar. Në veçanti, ai përfshinte lumenjtë Kriva Reka dhe Pçinjë, zonën e lumit Bregalnica, zonën veriore të lumit Vardar dhe një pjesë të lumit Morava. Për Karaxhiqin, banorët sllavë të Maqedonisë ishin serbë, të shkëputur nga e kaluara e saj serbe për shkak të sundimit osman dhe aktiviteteve propagandistike të ndërmarra nga Kisha Ortodokse Bullgare. Termi Serbi e Vjetër u përdor në letërsi që nga vitet 1830 e tutje, ndërsa përdorimi i tij u zgjerua edhe më tutje duke treguar një zonë të caktuar që nuk ishte pjesë e Principatës së Serbisë.Jovanović, 2019

Pas shfaqjes së tij gjatë viteve 1860, termi përfshinte vetëm rajonin e Rashkës. Pas luftërave serbo-osmane (1876-1878), disa autorë filluan të përfaqësojnë termin Serbi e Vjetër si sinonim i Vilajetit Osman të Kosovës. Nga viti 1878 e tutje, shteti serb filloi të thoshte se “Serbia e Vjetër” përfshinte edhe Kosovën. Deri në vitin 1912, pretendimet u ngushtuan vetëm për Kosovën. Trajtimi kritik i fakteve u dëmtua nga thirrja e së kaluarës për justifikimin e pretendimeve të tanishme dhe të ardhshme, dhe nga përzierja e historisë dhe çështjeve bashkëkohore. Miti thelbësor i identitetit serb u bë ideja se Kosova ishte djepi i kombit serb.  Kryengritësit serbë të Kryengritjes së Parë Serbe dhe Kryengritjes së Dytë Serbe nuk kishin ambicie territoriale mbi Kosovën. Një plan i bërë gjatë asaj periudhe për të krijuar një perandori sllavo-serbe në zonat e banuara nga serbët e Perandorisë Osmane përjashtonte si Kosovën ashtu edhe Serbinë e Vjetër.

Interesi serb në rajonin e Maqedonisë ishte përcaktuar në një program të politikës së jashtme të quajtur Naçertanije. Ky ishte një dokument, autori i të cilit Ilija Garashanin, një politikan serb parashikonte një shtet serb që përfshinte Principatën e Serbisë dhe territore si Bosnj, Hercegovina, Mali i Zi dhe Serbia e Vjetër. Garashanini në veprën Naçertanija nuk ishte i qartë për kufijtë jugorë të këtij shteti më të madh dhe as Kosova e as Serbia e Vjetër nuk përmendeshin drejtpërdrejt. Ky program iu përgjigj nevojës për përhapjen e propagandës në mesin e serbëve brenda Perandorisë Osmane.

Angazhimi serb në rajonin e përmendur filloi vetëm pas vitit 1868 me themelimin e Këshillit Arsimor (Prosvetni odbor) që hapi shkolla dhe dërgoi instruktorë dhe libra shkollorë serbë në Maqedoni dhe Serbinë e Vjetër. Në maj 1877, një delegacion i serbëve të Serbisë së Vjetër i paraqiti qeverisë së Serbisë kërkesën e tyre për 'çlirimin' dhe bashkimin e Serbisë së Vjetër me Principatën e Serbisë. Ata gjithashtu informuan përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha dhe Perandorit të Rusisë për kërkesat e tyre. Në të njëjtin vit u themelua Komiteti për Çlirimin e Serbisë së Vjetër dhe Maqedonisë.

Nacionalistët serbë e përfytyronin Serbinë si një "Piemonte të Ballkanit" që do të bashkonte disa territore që ata i interpretonin si serbe në rajon në një shtet, si Serbia e Vjetër. Në paqen e vitit 1877 pas luftërave serbo-osmane (1876-1878), serbët shpresonin të fitonin edhe Vilajetin e Kosovës dhe Sanxhakun e Novi Pazarit deri në lumin Lim. Me Traktatin e Berlinit të 1878-ës, Serbia mori sovranitetin e plotë dhe bëri fitime territoriale rreth kësaj kohe, duke marrë rrethet e Nishit, Pirotit, Vranjës dhe Toplica.

Pas krizës së madhe lindore (1875-1878) dhe shfaqjes së çështjes maqedonase, serbët ishin të pakënaqur që Bullgaria u bë rivale për rajonin e Maqedonisë ose "Serbinë e Vjetër". Kosova gjatë kosaj kohe u bë pjesë e mitit të Kosovës se para atyre ngjarjeve shihej në aspektin shpirtëror dhe etik, dhe një aspekt i rëndësishëm i jetës kulturore dhe të zakonshme serbe.Ejdus, 2019, 49.  Në vitet 1880, Serbia filloi ti shihte ato zona, të referuara si Serbia e Vjetër, në terma territoriale. Marrëdhënia me Austro-Hungarinë pas vitit 1881 ndikuan ndjeshëm në shtetin serb që e shtyu atë të përqendronte përpjekjet e tij rajonale në drejtimin jugor.Jovanović, 2019, 40. Në këtë kohë, Serbia e Vjetër u integrua në narrativën kolektive të shtetit serb për identitetin e vet. 

Një proces filloi në të njëjtën dekadë në Serbi, ku diplomacia dhe politika e jashtme u vendosën për të zgjeruar ndikimin serb në Serbinë e Vjetër, për të mbledhur të dhëna për territorin kryesisht të panjohur dhe për të bërë përgatitjet për konfliktin e ardhshëm të armatosur me Perandorinë Osmane. Si i tillë, Udhëzimet për vendosjen e ndikimit të Serbisë në Maqedoni dhe Serbinë e Vjetër u bënë pjesë e platformës së qeverisë serbe në vitin 1887. Gjatë disa viteve, një numër konsullatash u hapën nga shteti serb në Selanik, Shkup, Manastir dhe Prishtinë të cilat përfshinin konsuj si Milan Rakiq dhe Branislav Nushiq, të cilët përshkruan rrethanat e vështira të sigurisë së serbëve në Perandorinë Osmane.

Serbia përdori gjithashtu politikën arsimore në Serbinë e Vjetër për të avancuar në shtetin serb ndjenjat e një identifikimi të fortë kombëtar midis banorëve ortodoksë. Për të forcuar ndikimin serb në Serbinë e Vjetër, u krijua Shoqëria e Shën Savës (1886) për të edukuar mësuesit aspirues për këtë detyrë, dhe më vonë u krijua një departament në Ministrinë e Arsimit Serbe me një objektiv pothuajse të njëjtë.Ejdus, 2019, 50. Duke filluar nga viti 1903, struktura politike serbe ndryshoi politikën për Maqedoninë dhe Serbinë e Vjetër. Fokusi u zhvendos nga propaganda e arsimit në sigurimin e armëve për serbët në rajon, që rezultoi në vitin 1904 në bandat çetnike dhe të parregullt të armatosur që vepronin në Maqedoni.

Shumica e përpjekjeve për përfshirjen e Serbisë së Vjetër në diskurset më të reja serbe mbi Serbinë dhe narrativën më të gjerë për Serbinë u bënë nga njerëz jashtë kufijve të shtetit serb, si artistë, kompozitorë, shkrimtarë, shkencëtarë dhe anëtarë të tjerë të inteligjencës. Një shembull i spikatur ishte Jovan Cvijiq, një akademik serb i cili bëri harta etnografike që përshkruanin Ballkanin dhe që synonin të avanconin pretendimet serbe për Kosovën dhe botimet e tij ndikuan shumë në brezat e mëvonshëm të historiografëve. Cvijiq e përkufizoi Serbinë e Vjetër duke përfshirë Kosovën dhe Maqedoninë, duke u shtrirë në jug dhe duke përfshirë Dibrën, Kumanovën, Përlepin dhe Tetovën. Në vitet 1906–1907, Cvijiq shkroi se sllavët maqedonas ishin një "masë amorfe" dhe "lundruese" dhe nuk kishin identitet kombëtar.  Duke e konsideruar Maqedoninë veriore si "Serbinë e Vjetër", ai kërkoi të legjitimonte pretendimet territoriale të Serbisë mbi territorin. Cvijiq ndryshonte vazhdimisht hartat e tij për të përfshirë ose përjashtuar "sllavët maqedonas", duke ndryshuar vendndodhjen e kufirit midis bullgarëve dhe serbëve dhe duke rregulluar skemën e ngjyrave për të treguar Maqedoninë si më afër Serbisë.

Hartat etnografike që tregojnë rajonin e Maqedonisë dhe Serbinë e Vjetër ishin pjesë e një konflikti më të gjerë që përfshinte harta të ngjashme konkurruese të rajonit që u shfaqën në skenën ndërkombëtare. Hartat etnografike u përpoqën të tregonin dhe afirmonin perspektiva dhe zgjidhje të ndryshme kombëtare të ofruara nga autorët e tyre, si hartimi dhe klasifikimi i popujve sipas përcaktimeve të tyre ose kufijve të rinj, për çështjet gjeopolitike në Ballkan. Për shkak të bashkëpunimit grek dhe serb, zonat veriore me qendër rreth Shkupit nuk u shfaqën në hartat e tyre si pjesë e Maqedonisë, pasi Serbia i konsideronte ato zona si Serbi e Vjetër. Autorët serbë i shihnin banorët sllavë të Maqedonisë si serbë të vjetër ose serbë jugorë, emërtime që përdoreshin më shumë në të kaluarën sesa në kohët moderne.

Serbia e Vjetër si term ngjalli simbolikë dhe mesazh të fortë në lidhje me të drejtat historike serbe për tokën demografia e së cilës u pa se ishte ndryshuar në periudhën osmane për të favorizuar shqiptarët në fund të shekullit të shtatëmbëdhjetë.  Teoritë e avancuara në atë kohë si ato të Cvijiqit i referoheshin shqiptarëve të zonës si rezultat i metastazave dhe për shkak të një "fushate të madhe shqiptare në lindje". Teoria më e spikatur thoshte se qëllimet osmane ishin të ndanin principatës serbe nga Serbia e Vjetër që përfshinte instalimin e shqiptarëve myslimanë në zonë.  Ai pretendonte se provat qëndronin në modelin e vendbanimit të shqiptarëve si të shpërndarë dhe jo kompakt. Teoria arriti në përfundimin se aftësitë serbe u zvogëluan për luftërat çlirimtare të së ardhmes pasi shqiptarët formuan një "mur të gjallë" që shtrihej nga Kosova në zonën e Pĉinjës, duke kufizuar përhapjen e ndikimit serb. Si pasojë e luftës serbo-osmane, zona e banuar me shqiptarë u tkurr pasi u dëbuan nga lugina e Toplicës dhe Moravës nga ushtria serbe në vitin 1878.

Para ngjarjeve të Kongresit të Berlinit, ekzistonte vetëm një numër i vogël i rrëfimeve serbe që përshkruan Serbinë e Vjetër dhe Maqedoninë në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Serbia e vjetër u bë temë e fokusit (mesi i shekullit të nëntëmbëdhjetë - fillimi i shekullit të njëzetë) në udhëtimet serbe të autorëve serbë nga Serbia dhe Austro-Hungaria. Pas Luftës Serbo-Bullgare (1885), u botuan disa udhëtime për Serbinë e Vjetër nga politikanë dhe intelektualë që kërkonin të kundërshtonin "propagandën bullgare".

Rrëfimet e udhëtimeve përmes përdorimit të gjeografisë, historisë, filologjisë dhe etnografisë synonin të forconin pretendimet nacionaliste se ato toka ishin për serbët. Duke u ndalur në aspektet gjuhësore dhe kulturore, udhëtarët u përpoqën të paraqisnin dhe lidhin serbët e Serbisë dhe Austro-Hungarisë me banorët e Serbisë së Vjetër si sinonim dhe një komb që nuk kishte dallime. Shumë realitete të ditës u anashkaluan, si interpretimi i demografisë në një mënyrë të paqartë ose të dyshimtë, ose duke u zhytur nëpër lëndë të gjeografisë dhe historisë.

Udhëtimet nëpër Serbinë e Vjetër u prezantuan si një lëvizje nëpër kohë dhe vëzhgime nga shkrimtarë të fokusuar në periudhën mesjetare dhe gjeografinë e peizazhit, në kundërshtim me realitetin e ditës. Këto rrëfime përmbanin portretizime dhe metafora për udhëtarët serbë në rrezik duke u përballur me zhdukjen kulturore kombëtare të serbëve vendas ose kërcënime biologjike. Lidhjet e udhëtimeve në Serbinë e Vjetër me banorët e kërcënuar kishin një ndikim të rëndësishëm përmes diskursit në lidhjen e një identiteti kombëtar serb në zhvillim me Kosovën.

Udhëtimet serbe e përkufizonin Serbinë e Vjetër në shtrirjen e saj minimale si Kosovën dhe në shtrirjen e saj më të gjerë si rajon që përfshinte Maqedoninë veriperëndimore dhe Shqipërinë veriore. Udhëtarët që shkruanin për Maqedoninë përdorën përshkrime kulturore dhe socio-gjuhësore për të deklaruar se banorët vendas të krishterë sllavë ishin të ekspozuar ndaj propagandës bullgare që pengonte aftësinë e tyre për t'u bërë serbë. Përpjekjet iu kushtuan interpretimit të informacionit gjuhësor dhe kulturor për t'i paraqitur maqedonasit si më afër serbëve sesa bullgarëve. Këto përfshinin fokusimin në zakonet lokale të zonës si ditët e shenjtorëve të familjes dhe konsiderimin e tyre si pjesë të traditave të ngjashme (sllave) në Serbi.  Këngët tradicionale vendase dhe poezia epike u shqyrtuan për të përmbushur kriteret për t'u klasifikuar serbe, jo bullgare, të tilla si folklori për princin Marko mesjetar u konsideruan si shembuj të kulturës serbe. Për shkak të konkurrencës nga lëvizja kombëtare bullgare, u përkushtuan përpjekje për të përcaktuar një kufi në zonat ku dallimet midis feve nuk ekzistonin.

Në zonat ku popullsia ishte kryesisht shqiptare, përvetësimi i ndërmarrë nga shkrimtarët e udhëtimeve u përforcua përmes tregimeve të historisë, pozicioneve të bazuara në çështje ekonomike dhe gjeografike, në momente që përfshinin fabrikimin e informacionit dhe krijimin e hapësirës për diskriminim mbi baza kulturore dhe racore ndaj popullsisë josllave. Kjo do të nënkuptonte paraqitjen e banorëve sllavë joortodoksë ose si të konvertuar fetarë të kohëve të fundit, emigrantë ose njerëz që iu nënshtruan një ndërrimi gjuhësor. Popuj si turqit, banorët e turqizuar dhe shqiptarët (në disa tekste të quajtura "Arnautë") u portretizuan si banorë të konvertuar në islam e të cilët gjoja dikur kishin qenë serbë (ish-serbë). Procesi lejoi që tokat e Serbisë së Vjetër të shënoheshin si serbe gjë që nënkuptonte heqjen e ardhshme të të drejtave politike dhe aftësisë për vetëvendosje nga banorët josllavë si shqiptarët, të cilët shiheshin si "tjetri" kulturor dhe racor, johigjienikë dhe një rrezik potencial. Duke qenë se udhëtimet u prezantuan si rrëfime ekskluzive dhe të vërteta të dorës së parë, përmbajtja e tyre synonte të bënte një lexues që të reagonte dhe të identifikohej si një person me bashkësinë e imagjinuar të një kombi.

Në të njëjtën kohë, këngë popullore nga traditat gojore, të mbledhura dhe të kataloguara nga Maqedonia dhe Kosova filluan të luheshin në Serbi dhe u ripërpunuan nga kompozitorët modernë serbë në këngë serbe përmes shtimit të stileve muzikore të atëhershme evropiane.  Kosova, e cila u rendit si "Serbia e Vjetër", u klasifikua si një rajon "i pashpëtuar serb" nga Dora e Zezë, një shoqëri sekrete e formuar nga oficerë serbë që gjeneronte materiale nacionaliste dhe aktivitet të armatosur nga banda jashtë Serbisë.

Në historiografinë serbe, Lufta e Parë Ballkanike (1912-1913) njihet edhe si Lufta për Çlirimin e Serbisë së Vjetër. Më vonë, në vitin 1913 Sanxhaku, Kosova e Metohia dhe Maqedonia e Vardarit u bënë pjesë e Mbretërisë së Serbisë. Pas rënies së Perandorisë Osmane, u shfaqën botime serbe që synonin t'u kundërviheshin interesave shqiptare dhe të justifikonin pretendimet historike serbe në Kosovë dhe Maqedoni nëpërmjet rikrijimit të Serbisë së Vjetër në ato territore. Marrja e tokave të reja (Kolonizimi i Kosovës) u interpretua nga individë të tillë si Vaso Çubriloviqi, një intelektual serb, si realizim i konceptit të Garashaninit. Në vitin 1914, grupet brenda ushtrisë serbe shprehën pakënaqësi me disa elementë të qeverisjes civile në Serbinë e Vjetër (Maqedonia e Vardarit) dhe u përpoqën të minonin qeverinë serbe duke ndihmuar një komplot për të vrarë arkidukën Franz Ferdinand, trashëgimtarin e fronit austro-hungarez.
parapamje|Zgjerimi territorial i Serbisë pas luftërave ballkanike
Në fund të Luftës së Parë Botërore, Serbia u bë pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë dhe shteti bëri përpjekje për të përshpejtuar inkorporimin e tokave të reja të fituara si Kosova, Maqedonia e Vardarit dhe Sanxhaku. Këto zona të cilat tanimë konsideroheshin Serbia e Vjetër u organizuan më pas në një krahinë (pokrajina) të cilës iu dha emri zyrtar i Serbisë Jugore. Për të integruar rajonin pas shekujve të perceptuar të "ndarjes" midis zonës në fjalë dhe Serbisë, konsideratat kombëtare, kulturore dhe ekonomike u panë si qendër e fokusit në Serbinë e Vjetër për disa zyrtarë të lartë serbë. Institucionet u themeluan për të përshpejtuar ekonominë rajonale si një bankë e shquar në Shkup (1923) me emrin "Serbia e Vjetër". Qeveria e Nikolla Pashiqit e trajtoi popullsinë sllave të Maqedonisë së Vardarit ose si serbe ose si serbe të vjetër (Starosrbijanci). Pas Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia u riorganizua si një shtet federal, me Serbinë si një nga gjashtë republikat. Serbia ishte më e prekur nga ndryshimet e brendshme territoriale pasi humbi kontrollin e asaj që ishte përcaktuar si Serbia e Vjetër, e cila u bë republikë e veçantë e Maqedonisë.

Qëndrimet dhe opinionet e inteligjencës serbe të fillimit të shekullit XX kanë lënë një trashëgimi në hapësirën politike pasi ato pikëpamje përdoren në diskurset moderne të nacionalizmit serb për të mbështetur pretendimet nacionaliste. Udhëtimet janë ribotuar dhe shpesh u mungon analiza kritike e periudhës në të cilën janë shkruar. Kjo vlen edhe për disa materiale si "hartat etnike" shpesh të pasakta, të cilat janë ripropozuar në disa botime moderne akademike nga autorë serbë.

 Shih edhe 
 Serbia Jugore
 Serbizimi
 Serbia e re
 Sllavo-Serbia

 Referime 

Kategoria:Doktrina e shenjt serbe
Kategoria:Historia mesjetare e Serbisë
Kategoria:Historia e Kosovës
Kategoria:Maqedonia e Vardarit (1912–1918)