Toka e sheshtë

Modeli i Tokës së sheshtë është një koncept arkaik dhe i kundërshtuar shkencërisht, gjerësisht dhe faktualisht i formës së Tokës si një rrafsh ose disk. Shumë kultura të lashta u pajtuan me një kozmografi të sheshtë të Tokës, para se të dilnin në dritë fakte për të kundërtën, duke përfshirë Greqinë deri në periudhën klasike (shekulli V p.e.s.), qytetërimet e epokës së bronzit dhe hekurit të Lindjes së Afërt deri në periudhën helenistike (31 p.e.s.) dhe Kinën deri në shekullin e XVII-të.

Ideja e rruzullit Tokësor u shfaq në filozofinë e lashtë greke me Pitagorën (shek. VI para Krishtit). Në fillim të shekullit të IV para Krishtit, Platoni shkroi për një Tokë sferike. Rreth vitit 330 para Krishtit, ish-studenti i tij Aristoteli dha prova të forta empirike për një Tokë sferike. Dija e formës sferike Tokës gradualisht filloi të përhapet përtej botës helenistike .    

Përkundër faktit shkencor dhe efekteve të dukshme të rrumbullaktësisë së Tokës, teoritë (pseudoshkencore) të konspiracionit  të Tokës së sheshtë përkrahen nga shoqëritë moderne të Tokës së sheshtë dhe, gjithnjë e më shumë, nga individë të paorganizuar që përdorin mediat sociale për ta përhapur këtë palo-teori.

 Historia 

 Besimi në tokën e sheshtë 

 Azia Perëndimore 
djathtas|parapamje| Harta babilonase Imago Mundi, harta më e vjetër e njohur e botës, shekulli i 6-të para Krishtit Babilonia
Në mendimin e hershëm egjiptian  dhe mesopotamian, bota portretizohej si një disk që noton në oqean. Një model i ngjashëm gjendet në tregimin homerik nga shekulli i 8-të para Krishtit, në të cilin "Okeanos, trupi i personifikuar i ujit që rrethon sipërfaqen rrethore të Tokës, është krijuesi i gjithë jetës dhe ndoshta i të gjithë perëndive". 

Tekstet e piramidës dhe tekstet e qefinit të Egjiptit të lashtë tregojnë një kozmografi të ngjashme; Nun (Oqeani) rrethonte nbwt ("tokat e thata" ose "ishujt"). Pyramid Texts, Utterance 366, 629a–29c: "Behold, thou art great and round like the Great Round; Behold, thou are bent around, and art round like the Circle which encircles the nbwt; Behold, thou art round and great like the Great Circle which sets."(Faulkner 1969, 120) Ancient Near Eastern Texts, Pritchard, 1969, p. 374. Coffin Texts, Spell 714.

Izraelitët e imagjinonin gjithashtu Tokën si një disk që notonte mbi ujë me një kupë qiellore të harkuar mbi të që ndante Tokën nga qiejt.  Qielli ishte një kube e fortë me Diellin, Hënën, planetët dhe yjet e ngulitur në të. 

 Greqia 

 Poetët 
Homeri Iliad, 28. 606. dhe Hesiodi The Shield of Heracles, 314–16, transl. Hugh G. Evelyn-White, 1914. përshkruan një kozmografi disku në Mburojën e Akilit . The shield of Achilles and the poetics of ekphrasis, Andrew Sprague Becker, Rowman & Littlefield, 1995, p. 148. Professor of Classics (Emeritus) Mark W. Edwards in his The Iliad. A commentary (1991, p. 231) has noted of Homer's usage of the flat Earth disc in the Iliad: "Okeanos...surrounds the pictures on the shield and he surrounds the disc of the Earth on which men and women work out their lives". Quoted in The shield of Achilles and the poetics of ekphrasis, Andrew Sprague Becker, Rowman & Littlefield, 1995, p. 148 Kjo traditë poetike e një deti (Oceanus) që rrethon Tokën ( gaiaokhos )dhe e një disku shfaqet gjithashtu në veprat e Stasinit të Qipros, Stasinus of Cyprus wrote in his Cypria (lost, only preserved in fragment) that Oceanus surrounded the entire Earth: deep eddying Oceanus and that the Earth was flat with furthest bounds, these quotes are found preserved in Athenaeus, Deipnosophistae, VIII. 334B. Mimnermit, Mimnermus of Colophon (630BC) details a flat Earth model, with the sun (Helios) bathing at the edges of Oceanus that surround the Earth (Mimnermus, frg. 11) Eskilit, Seven against Thebes, verse 305; Prometheus Bound, 1, 136; 530; 665 (which also describe the 'edges' of the Earth). dhe Apollonit të Rodit . Apollonius Rhodius, in his Argonautica (3rd century BC) included numerous flat Earth references (IV. 590 ff): "Now that river, rising from the ends of the Earth, where are the portals and mansions of Nyx (Night), on one side bursts forth upon the beach of Okeanos."

 Filozofët 
djathtas|parapamje| Paraqitja e mundshme e hartës botërore sipas Anaksimandrit According to John Mansley Robinson, An Introduction to Early Greek Philosophy, Houghton and Mifflin, 1968.
Disa filozofë para-Sokratikë besonin se bota ishte e sheshtë: Talesi (rreth 550 pes) sipas disa burimeve,  dhe Leukipi (rreth 440 pes) dhe Demokriti (rreth 460–370 pes) sipas Aristotelit.   Aristotle, De Caelo, 294b13–21

Talesi mendonte se Toka notonte në ujë si një trung. Aristotle, De Caelo, II. 13. 3; 294a 28: "Many others say the Earth rests upon water. This... is the oldest theory that has been preserved, and is attributed to Thales of Miletus." Megjithatë, mendohez se Thales në të vërtetë besonte në një Tokë të rrumbullakët.   Anaksimandri (rreth 550 para Krishtit) besonte se Toka ishte një cilindër i shkurtër me një majë të sheshtë rrethore që qëndronte e qëndrueshme sepse ishte e njëjta distancë nga të gjitha gjërat. Hippolytus, Refutation of all Heresies, i. 6. Anaximander;  (Plut., Strom. 2; Dox. 579). Anaksimeni i Miletit besonte se "Toka është e sheshtë dhe kalëron në ajër; në të njëjtën mënyrë Dielli dhe Hëna dhe trupat e tjerë qiellorë, të gjithë të zjarrtë, kalërojnë ajrin për shkak të rrafshtësisë së tyre". Hippolytus, Refutation of all Heresies, i. 7; Cf. Aristotle, De Caelo, 294b13–21. Ksenofani i Kolofonit (rreth 500 para Krishtit) mendonte se Toka ishte e sheshtë, me anën e sipërme të saj që prekte ajrin dhe me anën e poshtme të shtrirë pa kufi. Xenophanes DK 21B28, quoted in Achilles, Introduction to Aratus 4.

Besimi në tokën e sheshtë vazhdoi në shekullin e 5-të para Krishtit. Anaksagora (rreth 450 p.e.s.) binte dakord që Toka ishte e sheshtë, Diogenes Laërtius, ii. 8. dhe nxënësi i tij Archelaus besonte se Toka e sheshtë ishte e zhytur në mes si një disk, për të shfajsuar faktin që Dielli nuk lind dhe perëndon në të njëjtën kohë për të gjithë. Hippolytus, Refutation of all Heresies, i. 9.

 Azia Lindore 
Në Kinën e lashtë, besimi mbizotërues ishte se Toka ishte e sheshtë dhe katrore, ndërsa qiejt ishin të rrumbullakët,  një supozim praktikisht i pasfiduar deri në shfaqjen e astronomisë evropiane në shekullin e 17-të.    Sinologu anglez Cullen thekson faktin se nuk kishte koncept të një Toke të rrumbullakët në astronominë e lashtë kineze ku qiejt përshkruheshin si një çadër që mbulon Tokën ose si një sferë pa përmbajtje ndërkohë që trupat qiellorë pluskojnë lirisht.

parapamje| Ilustrim i bazuar në atë të një kozmografi aziatik shekulli i 12-të

 Teori alternative ose të përziera 

 Greqia: Toka sferike 
Pitagora në shekullin e 6-të para Krishtit dhe Parmenidi në shekullin e 5-të shpallën se Toka është sferike,  dhe kjo pikëpamje u përhap me shpejtësi në botën helene. Rreth vitit 330 para Krishtit, Aristoteli pohoi në bazë të teorisë fizike dhe provave vëzhguese se Toka ishte sferike dhe raportoi një vlerësim të perimetrit të saj.On the Heavens, Book ii Chapter 14.  Perimetri i Tokës u përcaktua për herë të parë rreth vitit 240 para Krishtit nga Eratosteni. Tashmë në shekullin II pas Krishtit, Ptolemeu kishte nxjerrë hartat e tij nga një glob dhe zhvilloi sistemin e gjerësisë gjeografike, gjatësisë gjeografike dhe klimës . Almagesti i tij u shkrua në greqisht dhe u përkthye vetëm në latinisht në shekullin e 11-të nga përkthimet arabe.

 Azia Jugore 
parapamje| Një imazh i fermës së erës Thorntonbank (afër bregut belg) me pjesët e ulëta të kullave më të largëta të fshehura gjithnjë e më shumë nga horizonti, duke demonstruar lakimin e Tokës
Tekstet Vedike e përshkruajnë kozmosin në shumë mënyra.  Një nga tekstet më të hershme kozmologjike indiane e paraqet Tokën si një stivë disqesh të sheshta.

Rreth shekullit të 5-të të erës sonë, tekstet e astronomisë së pranuar të Azisë Jugore, veçanërisht të Aryabhata -s, supozojnë një Tokë sferike ndërsa zhvillojnë metoda matematikore për astronominë sasiore me qëllim mbajtjen e kalendarit dhe kohës.Plofker (2009, pp. 50–53).

 Miti i përhapjes së tokës së sheshtë 
Duke filluar nga shekulli i 19-të, lindi një mit historik që thoshte se doktrina mbizotëruese kozmologjike gjatë Mesjetës ishte ajo e Tokës e sheshtë. Një përkrahës i hershëm i këtij miti ishte shkrimtari amerikan Uashington Irving, i cili pohoi se Christopher Columbus duhej të kapërcente kundërshtimin e besimtarëve të kishës për të fituar sponsorizimin për udhëtimin e tij të eksplorimit. Mbështetës të mëvonshëm të rëndësishëm të kësaj pikëpamjeje ishin John William Draper dhe Andrew Dickson White, të cilët e përdorën atë si një element kryesor në mbrojtjen e tyre të tezës  se ekzistonte një konflikt afatgjatë dhe thelbësor midis shkencës dhe fesë.  Disa studime të lidhjeve historike midis shkencës dhe fesë kanë treguar se teoritë e antagonizmit të tyre të ndërsjellë shpërfillin shembujt e mbështetjes së tyre reciproke. 

Studimet e mëvonshme të shkencës mesjetare kanë treguar se shumica e studiuesve në Mesjetë, përfshirë ata të lexuar nga Kristofor Kolombi, pohonin se Toka ishte sferike.

 Ndikimet dhe faktet empirike të një toke sferike 
Forma pothuaj-sferike e Tokës mund të konfirmohet nga vëzhgime të shumta nga sipërfaqja e Tokës, mjetet fluturuese dhe anijet kozmike. Forma e saj shkakton disa dukuri të cilat nuk do të ishin të pranishme në rastin e një Toke të sheshtë. Disa nga këto dukuri do të ishin të mundura në forma të tjera, siç janë disku i anuar ose tori, por asnjë formë nuk do ti shpjegonte të tëra.

 Dukja e objekteve të largëta mbi sipërfaqen e Tokës 
Në një Tokë të sheshtë, sipërfaqja e saj nuk do të mund ti fshehte objektet e largëta. Kjo do të thotë se nëse nuk do të kishte pengesa (siç janë pallatet psh) do të ishte e mundur të shikoheshe mali më i afërt e deri tek Everesti, ashtu siç ne shohim Diellin ose yje të tjera në qiell sepse nuk ka pengesa. Një sipërfaqje sferike ka një horizont i cili është më afër kur shihet nga një lartësi më e ulët. Në teori, një person me sytë 1.8 m mbi sipërfaqe mund të shikoje deri në 4.79 kilometra larg, ndërkohë që një person mbi majën e Kullës Eiffel në 273 metra mund të shohë deri në 58.98 kilometra larg.

 Referencat kulturore 
Termi njeri-tokë-sheshtë, i përdorur me një kuptim nënçmues për të nënkuptuar këdo që ka pamje qesharake të vjetruara ose të pamundura, i paraprin tokë sheshtas. U regjistrua në vitin 1908: "Më pak vota nga sa do të kishte menduar dikush për çdo kandidat njerëzor, po të ishte edhe një njeri-tokë-sheshtë". Sipas Oxford English Dictionary, flat-Earther përdoret për herë të parë në vitin 1934 në revistën Punch: "Pa qenë një tokë-sheshtë fanatik, [Mercator] e perceptoi telashin ... të përleshjes me globe ... për të zbuluar Detet e Jugut." 

 Referime 
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara