Pjesët e ligjëratës

Në gramatikën tradicionale, një pjesë e ligjëratës është një kategori fjalësh (ose, në përgjithësi, e njësive leksikore) që kanë veti të ngjashme gramatikore. Fjalët që i janë caktuar të njëjtës pjesë të ligjëratës në përgjithësi shfaqin sjellje të ngjashme sintaksore - ato luajnë role të ngjashme brenda strukturës gramatikore të fjalive - dhe nganjëherë morfologji të ngjashme në atë që i nënshtrohen lakimit për veti të ngjashme.

Pjesët e zakonshme të ligjëratës në shqip janë emrat, foljet, mbiemrat, ndajfoljet, përemrat, parafjalët, lidhëzat, pasthirrmat, numërorët, nyjat dhe përcaktorët. Gjuhët e tjera indo-evropiane gjithashtu i kanë në thelb të gjitha këto klasa fjalësh; një përjashtim nga ky përgjithësim është se latinishtja, sanskritishtja dhe shumica e gjuhëve sllave nuk kanë nyja. Përtej familjes indoevropiane, gjuhë të tjera evropiane si hungarishtja dhe finlandishtja, të dyja, të cilat i përkasin familjes uralike, u mungojnë plotësisht parafjalët ose kanë vetëm shumë pak prej tyre; përkundrazi, ato kanë prapafjalë.

 Historia 
Klasifikimi i fjalëve në kategori leksikore gjendet nga momentet më të hershme në historinë e gjuhësisë.

 India 
Në Nirukta, e shkruar në shekullin e 5-të ose të 6-të pes, gramatikani sanskrit Yāska përcaktoi katër kategori kryesore të fjalëve:

 नाम nāma - emër (përfshirë mbiemrin)
 आख्यात ākhyāta - folje
 उपसर्ग upasarga - parafjalë ose parashtesë
 निपात nipāta - pjesëz, fjalë e pandryshueshme (ndoshta parafjalë)

 Tradita perëndimore 
Një ose dy shekuj pas veprës së Yāskas, studiuesi grek Platoni shkroi në dialogun e tij Cratylus, "fjalitë janë, mendoj unë, një kombinim i foljeve [rhêma] dhe emrave [ónoma]".Cratylus 431b Aristoteli shtoi një klasë tjetër, "lidhëzën" [sýndesmos], e cila përfshinte jo vetëm fjalët e njohura sot si lidhëza, por edhe pjesë të tjera (interpretimet ndryshojnë; në një interpretim janë përemrat, parafjalët dhe nyjat).The Rhetoric, Poetic and Nicomachean Ethics of Aristotle, translated by Thomas Taylor, London 1811, p. 179.

Deri në fund të shekullit II pes, gramatikanët e kishin zgjeruar këtë skemë klasifikimi në tetë kategori, të parë në Artin e Gramatikës, që i atribuohen Dionysius Thrax:Dionysius Thrax. τέχνη γραμματική (Art of Grammar), ια´ περὶ λέξεως (11. On the word):

 Emri ( ónoma ): një pjesë e fjalës e lakuar për rastin, që nënkupton një entitet konkret ose abstrakt
 Folja ( rhêma ): një pjesë e fjalës pa lakim të rastit, por e lakuar për kohën, personin dhe numrin, që nënkupton një aktivitet ose proces të kryer ose pësuar
 Pjesëza ( metokhḗ ): një pjesë e veçorive të ndarjes së të folurit të foljes dhe emrit
 Nyja ( ronrthron ): një pjesë e zbërthyeshme e fjalës, e marrë për të përfshirë artikullin e caktuar, por edhe përemrin relativ bazë
 Përemri (antōnymíā): një pjesë e zëvendësueshme të folurit për një emër dhe të shënuar për një person
 Parafjala ( protezi ): një pjesë e fjalës e vendosur para fjalëve të tjera në përbërje dhe në sintaksë
 Ndajfolja ( epírrhēma ): një pjesë e të folurit pa lakim, në modifikimin ose shtesë të një foljeje, mbiemri, klauzole, fjalie ose ndajfolje tjetër
 Lidhëza (sýndesmos): nje pjese e shprehjes detyrues bashku fjalë dhe mbushjen boshllëqet në kuptimin e saj

Gramatikani latin Priscian ( fl. 500 CE) modifikoi sistemin e mësipërm tetëfish, duke përjashtuar "nyjën" (meqenëse gjuha latine, ndryshe nga greqishtja, nuk ka nyja), por duke shtuar "pasthirrmën".[penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/1B*.html This translation of Quintilian's Institutio Oratoria reads: "Our own language (Note: i.e. Latin) dispenses with the articles (Note: Latin doesn't have articles), which are therefore distributed among the other parts of speech. But interjections must be added to those already mentioned."]

 Klasifikimi funksional 
Gjuhëtarët pranojnë se lista e mësipërme me tetë ose nëntë klasa fjalësh është thjeshtuar në mënyrë drastike. Për shembull, "ndajfolja" është në një farë mase një klasë gjithëpërfshirëse që përfshin fjalë me shumë funksione të ndryshme. Disa madje kanë argumentuar se dallimet më themelore të kategorisë, ajo e emrave dhe foljeve, është e pabazuar, ose nuk zbatohet për gjuhë të caktuara. Gjuhëtarët modernë kanë propozuar shumë skema të ndryshme ku fjalët e anglishtes ose gjuhëve të tjera vendosen në kategori dhe nënkategori më specifike bazuar në një kuptim më të saktë të funksioneve të tyre gramatikore.

Kategoria e zakonshme leksikore e përcaktuar sipas funksionit mund të përfshijë sa vijon (jo të gjitha do të jenë domosdoshmërisht të zbatueshme në një gjuhë të caktuar):

 Kategoritë që zakonisht do të jenë klasa të hapura :
 mbiemrat
 ndajfoljet
 emrat
 foljet (përveç foljeve ndihmëse)
 pasthirrmat
 Kategoritë që zakonisht do të jenë klasa të mbyllura:
 foljet ndihmëse
 klitikët
 lidhëzat
 përcaktorët (nyjat, numërorët, mbiemrat dëftorë dhe mbiemrat pronorë)
 pjesëzat
 përemrat
 numrat rreshtorë

 Shiko edhe 

 Etiketimi i pjesëve të ligjëratës

 Referime 

 Lidhje të jashtme 

 The parts of speech 
 Guide to Grammar and Writing 
 Martin Haspelmath. 2001. "Word Classes and Parts of Speech." In: Baltes, Paul B. & Smelser, Neil J. (eds.) International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences. Amsterdam: Pergamon, 16538–16545. (PDF)
Kategoria:Gramatikë
Kategoria:Pjesët e ligjëratës