Romanizimi (kulturor)

Romanizimi ose latinizimi në kuptimin historik dhe kulturor të të dy termave, tregojnë procese të ndryshme historike, si akulturimi, integrimi dhe asimilimi i popullsive të reja të inkorporuara dhe periferike nga Republika Romake dhe Perandoria e mëvonshme Romake . Historiografia e lashtë romake dhe historiografia italiane deri në periudhën fashiste i quanin proceset e ndryshme " qytetërimi i barbarëve ".

 Karakteristikat 
djathtas|parapamje|300px| Gjuhët romane në Evropë
Akulturimi vazhdoi nga lart-poshtë, me klasat e larta që adoptuan së pari kulturën romake dhe mënyrat e vjetra që zgjatën për një kohë më të gjatë midis fshatarëve në fshatrat periferike dhe zonat rurale. The identification of countryfolk as pagani is discussed at paganism. Pengët luajtën një rol të rëndësishëm në këtë proces, pasi fëmijët elitë, nga Mauretania në Gali, u morën për t'u rritur dhe arsimuar në Romë. Leonard A. Curchin, The Romanization of Central Spain: complexity, diversity, and change in a Provincial Hintellrfreshsrland, 2004, p. 130.

Historiografia e lashtë romake dhe historiografia tradicionale italiane identifikuan me besim proceset e ndryshme të përfshira në një " qytetërim barbarësh ". Historianët modernë kanë një pikëpamje më të nuancuar: duke bërë paqen e tyre me Romën, elitat lokale mund ta bëjnë pozicionin e tyre më të sigurt dhe të përforcojnë prestigjin e tyre. Temat e reja përfshijnë studimin e vlerave personale dhe grupore dhe ndërtimin e identitetit, që është aspekti personal i etnogjenezës . Tranzicionet funksionuan ndryshe në krahina të ndryshme; siç theksojnë Blagg dhe Millett T. F. C. Blagg and M. Millett, eds., The Early Roman Empire in the West 1999, p. 43. edhe një provincë romake mund të jetë një kanavacë shumë e gjerë për t'u përgjithësuar.

Një karakteristikë e romanizimit kulturor ishte krijimi i qindra kolonive romake në territorin e Republikës Romake dhe të Perandorisë Romake pasuese. Deri në kohën e Trajanit, kolonitë u krijuan duke përdorur ushtarë veteranë në pension, kryesisht nga Gadishulli italian, të cilët promovonin zakonet dhe ligjet romake, me përdorimin e latinishtes .

Është vlerësuar se në fillim të perandorisë, rreth 750.000 italianë jetonin në provinca. Scheidel, "Demography", 49–50, 64, 64 n. 114, citing P. A. Brunt, Italian Manpower 225 B.C.–A.D. 14 (Oxford: Oxford University Press, 1987), 263. Jul Cezari, Mark Anthony dhe Octaviani vendosën shumë nga veteranët e tyre në koloni: në Itali dhe provinca. Kolonitë që u krijuan në Itali deri në vitin 14 pes janë studiuar nga Keppie (1983). Në rrëfimin e tij për arritjet e mbretërimit të tij të gjatë, Res Gestae Divi Augusti, Augusti deklaroi se ai kishte vendosur 120,000 ushtarë në njëzet koloni në Itali në vitin 31 pes, pastaj 100,000 burra në koloni në Spanjë dhe në Galinë jugore në vitin 14 pes, e ndjekur nga një tjetër. 96,000 në vitin 2 pes. Pat Southern - The Roman Army: A Social and Institutional History (2006/Oxford Uni.) Brian Campbell thotë gjithashtu "Nga viti 49 deri në vitin 32 p.e.s. u rekrutuan rreth 420,000 italianë", që do të ishte kështu stoku i veteranëve (qytetarëve) që u dërguan kryesisht në provincat (kolonitë) gjatë Augustit. Lex Calpurnia, megjithatë, lejoi gjithashtu dhënien e shtetësisë për trimëri të shquar. Për shembull, 1000 shoqëritë nga Camerinum pas Vercellae 101 pes (Plutarku Mar. XXXVIII) dhe ndihmësi (më vonë Legio XXII Deiotariana ) pas Zelës, mori nënshtetësinë romake. Në kohën e Augustit, legjionet përbëheshin kryesisht nga latinë etnikë/italikë dhe galë cisalpinë. B. Campbell The Roman Army, 31 BC–AD 337 p.9

Megjithatë, romanizimi nuk rezultoi gjithmonë në zhdukjen e të gjitha aspekteve të kulturave vendase edhe kur kishte akulturim të gjerë. Shumë gjuhë provinciale jo latine i mbijetuan të gjithë periudhës duke mbajtur një ndikim të konsiderueshëm latin, duke përfshirë gjuhët paraardhëse të Uellsit, shqipes, baskishtes dhe berberit . Aty ku kishte zëvendësim gjuhësor, në disa raste, si në Itali, ai u zhvillua në fazën e hershme perandorake, ndërsa në të tjera, gjuhët amtare iu nënshtruan plotësisht latinishtes vetëm pas rënies së Perandorisë, siç ka të ngjarë të ndodhte me galishten. Gjuha galike mendohet se ka mbijetuar deri në shekullin VI në Francë, pavarësisht romanizimit të konsiderueshëm të kulturës materiale vendase.  Regjistrimi i fundit i gjuhës galike të folur që mendohet të jetë mjaft i besueshëm  ishte kur Gregory of Tours shkroi në shekullin VI (rreth 560-575) se një faltore në Auvergne e cila "quhet Vasso Galatae në gjuhën galike" ishte shkatërrua dhe djegur deri në tokë. Hist. Franc., book I, 32 Veniens vero Arvernos, delubrum illud, quod Gallica lingua Vasso Galatæ vocant, incendit, diruit, atque subvertit. And coming to Clermont [to the Arverni] he set on fire, overthrew and destroyed that shrine which they call Vasso Galatæ in the Gallic tongue. Duke bashkëjetuar me latinishten, galishtja ndihmoi në formimin e dialekteve latine vulgare që u zhvilluan në frëngjisht, me efekte duke përfshirë fjalët huazuese dhe kalke (përfshirë oui,  fjalën për "po"),   ndryshimet e tingullit, Henri Guiter, "Sur le substrat gaulois dans la Romania", in Munus amicitae. Studia linguistica in honorem Witoldi Manczak septuagenarii, eds., Anna Bochnakowa & Stanislan Widlak, Krakow, 1995. Eugeen Roegiest, Vers les sources des langues romanes: Un itinéraire linguistique à travers la Romania (Leuven, Belgium: Acco, 2006), 83. dhe ndikimet në konjugim dhe rend fjalësh.   
Romanizimi ishte kryesisht efektiv në gjysmën perëndimore të perandorisë, ku qytetërimet vendase ishin më të dobëta. Në lindjen e helenizuar, qytetërimet e lashta si ato të Egjiptit të Lashtë, Anadollit, Ballkanit, Judesë dhe Sirisë, i rezistuan efektivisht të gjitha efekteve të saj, përveç atyre më sipërfaqësore. Kur Perandoria u nda, lindja, me kulturë kryesisht greke, u shënua nga fuqia në rritje e kulturës dhe gjuhës specifike greke në dëm të gjuhës latine dhe ndikimeve të tjera romanizuese, por qytetarët e saj vazhduan ta konsideronin veten romakë.

Ndërsa Britania me siguri ishte romanizuar, përafrimi i saj me kulturën romake duket se ka qenë më i vogël se ai i Galisë. Rajonet më të romanizuara, siç tregohet nga Dott. Bernward Tewes dhe Barbara Woitas nga qendra informatike e Universitetit Katolik Eichstätt-Ingolstadt, ishin Italia, Gadishulli Iberik, Galia, Gjermania jugore dhe Dalmacia . 

 Shih edhe 
 Iliria
 Iliriku
 Romakët
 Gjuha latine
 Iliro-romakët
 Të Drejtat Latine
 Prefektura e Ilirikut
 Perandoria Romake

 Literatura 

 Francisco Marco Simón, "Religion and Religious Practices of the Ancient Celts of the Iberian Peninsula" in e-Keltoi: The Celts in the Iberian Peninsula, 6 287–345 (online) Interpretatio and the Romanization of Celtic deities.
 Mommsen, Theodore. The Provinces of the Roman Empire Barnes & Noble (re-edition). New York, 2004
 Susanne Pilhofer: "Romanisierung in Kilikien? Das Zeugnis der Inschriften" (Quellen und Forschungen zur Antiken Welt 46), Munich 2006.

 Referime 
Kategoria:Perandoria Romake
Kategoria:Romanizim
Kategoria:Shkrim latin
Kategoria:Ortografi