Numërorët latinë

Numrat latinë janë fjalët që përdoren për të treguar numrat brenda gjuhës latine . Ato bazohen në thelb në paraardhësit e tyre proto-indo-evropianë dhe numrat kardinalë latinë janë të qëndrueshëm kryesisht në gjuhët romane . Në antikitet dhe gjatë mesjetës ato zakonisht përfaqësoheshin me numra romakë me shkrim.

Rrënjët e numrave latinë përdoren shpesh në anglishten moderne, veçanërisht në emrat e numrave të mëdhenj .

 Vështrim i përgjithshëm 
Gjuha latine kishte disa grupe fjalësh numrash të përdorura për qëllime të ndryshme. Disa nga këto grupe janë të paraqitura në tabelat e mëposhtme.

 Numrat kardinalë 
Numrat kardinalë janë numrat e zakonshëm që përdoren për numërimin e emrave të zakonshëm ('një', 'dy', 'tre' e kështu me radhë):
Lidhja et ndërmjet numrave mund të hiqet:  .  nuk përdoret kur ka më shumë se dy fjalë në një numër të përbërë:  . Renditja e fjalëve në numrat nga 21 deri në 99 mund të përmbyset:  . Numrat që mbarojnë me 8 ose 9 zakonisht emërtohen në mënyrë zbritëse:  . Numrat mund të paraprijnë ose të ndjekin emrin e tyre (shih rendin e fjalëve latine ).

Shumica e numrave janë të pandryshueshëm që nuk ndryshojnë përfundimet e tyre:

  (Livy)Livy, 1.35.1.

 "Ancus mbretëroi për 24 vjet"

Megjithatë, numrat 1, 2, 3, dhe 200, 300 etj., ndryshojnë mbaresat e tyre për gjininë dhe rasën gramatikore.  'një' bie si një përemër dhe ka gjinore  (ose  ) dhe dhanore  :

Tre numrat e parë kanë forma mashkullore, femërore dhe asnjanëse të reduktuara plotësisht si më poshtë (kliko mbi GL ose Wh për të ndryshuar tabelën në renditjen amerikane siç gjendet në Gildersleeve dhe Lodge, ose Wheelock):
Deklinsion 1 m f n 2 m f n 3 mf n Br GL h Emërore         1 1 1 Vokative         2 5 6 Akuzative         3 4 4 Gjenerale         4 2 2 Dative         5 3 3 Ablative         6 6 5

  (Catullus)

 'le t'i vlerësojmë ato (në vlerën) e një si !'

  (Curtius)

 "dy nga tre djemtë e tij"

  (Cicero)

 "Ata e ndajnë të gjithë çështjen në dy pjesë"

Mīlle '1000' është e pandryshueshme në njëjës, por e ndryshueshme në shumës:

  (Catullus)

 "Më jep një mijë puthje, pastaj njëqind"

  (Augustus)

 'pak më shumë se 300,000'

Kur është shumës, emri të cilit i referohet vendoset në rasën gjinore:

  (Curtius)

 'i shoqëruar nga gjashtë mijë kalorës'

 '1000 paces' (plural ) është latinisht për një  milje:

  (Vulgate Bible)

 "Kushdo që të detyron të ecësh një milje, shko me të edhe dy të tjera"

Kur numri është shumës, genitive  ndonjëherë anashkalohet:

  (Caesar)

 'jo më larg se 10 milje nga qyteti'

 Numrat rendorë 
Numrat rendorë bien të gjithë si mbiemrat normalë të përcaktimit të parë dhe të dytë. Kur zvogëlohen rendoret me dy fjalë (nga e trembëdhjetë e tutje), të dyja fjalët nuk përputhen në gjini, numër dhe as rasë.

 prīmus 'i pari'
 secundus 'i dyti'
 tertius 'i treti'
 vīcēsimus/vīcēnsimus 'i njëzeti'

Shënim:  do të thotë vetëm 'i dyti' në kuptimin 'ndjek'. Mbiemri alter, altera, alterum që do të thotë 'tjetër [nga dy]' përdorej më shpesh në shumë raste ku anglishtja do të përdorte 'sekond' (i dyti).

Numrat rendorë, jo numrat kardinalë, përdoren zakonisht për të përfaqësuar datat, sepse ata janë në formatin "në vitin e dhjetë të Cezarit", etj., të cilat janë bartur edhe në sistemin anno Domini dhe takimet e krishtera, p.sh.  për vitin 100 pas Krishtit.

  (Caesar)Caesar, 1.10.4

 "Ai mbërriti në ditën e shtatë"

 Numrat rendor + -ārius 
Bazuar në rendoret e zakonshme është një seri tjetër mbiemrash:  'i rangut të parë',  'i klasit të dytë, me cilësi inferiore',  'që përmban një pjesë të tretë',  'një e katërta, pjesa e katërt',  'që përmban pesë pjesë', 'pesë të gjashtat',  'një e gjashta e një  , 'pint', e kështu me radhë. Definitions from Lewis and Short A Latin Dictionary.

  (Cicero)

 "Njeriu kryesor i familjes së tij"

  (Pliny the Elder)

 'pesë gjysmë kilogram bukë të klasit të dytë'

  (Pliny the Elder)

 'aliazh plumbi që përmban një të tretën metal të bardhë'

  (Livy)

 'çerek linja vere'

  (Vitruvius)

 'pesë të gjashtat' (duke marrë një sekstari në tërësi)

  (Celsus)

 'një litër vaj'

  (Justinian)

 "një taksë e pjesës së tetë"

  numerals 
Disa emra në latinisht ishin <i id="mwAeE">plurālia tantum</i>, dmth emra që ishin në shumës, por që kishin një kuptim njëjës, për shembull litterae 'një shkronjë', castra 'një kamp', catēnae 'një grup zinxhirësh', vestīmenta '(një grup) rrobash. ', hibernae 'lagjet dimërore', nūptiae 'dasma', quadrīgae ' quadriga ' etj. Për numërimin e këtyre u përdor një seri e veçantë mbiemrash numerikë, përkatësisht ūnī, bīnī, trīnī, quadrīnī, quīnī, sēnī, e kështu me radhë. Kështu autorët romakë do të shkruanin: ūnae litterae 'një shkronjë', trīnae litterae 'tre shkronja', quīna castra 'pesë kampe' etj.

Me përjashtim të numrave 1, 3 dhe 4 dhe përbërjeve të tyre,  numrat janë identikë me numrat shpërndarës (shih më poshtë).

   (Varro)

 'Ne nuk themi  (një qerre me dy kuaj),  (dy karroca me katër kuaj),  (tre dasma) por në vend të kësaj  '.

  (Cicero)Cicero, Att. 11.17

 "Vajza ime Tullia erdhi tek unë ... dhe më dërgoi (jo më pak se) tre letra"

  (Caesar)Caesar, B.C. 3.9

 "Octavius e rrethoi qytetin me pesë kampe"

 Numrat shpërndarës 
Një grup tjetër mbiemrash numërorë, të ngjashëm me staa më sipër, por të ndryshëm në mbiemrat për 1, 3 dhe 4, ishin numrat shpërndarës: singulī, bīnī, ternī, quaternī, quīnī, sēnī, e kështu me radhë. Kuptimi i këtyre është 'një secili', 'dy secili' (ose 'në çifte') dhe kështu me radhë, për shembull.

   (Julius Caesar)

 "Atje ai filloi të ngrejë kulla me tre kate secila"

  (Livy)

 "Një palë senatorë u vunë në krye të secilit grup ushtarësh".

  (Livy)Livy, 36.3

 "Tre ambasadorë u dërguan në Afrikë dhe tre në Numidia"

  (Livy)Livy, 22.54

 "Për çdo kalorës individual ata dhanë 25 monedha"

Fjala  është gjithmonë shumës në këtë kuptim në periudhën klasike. Lewis & Short, Latin Dictionary.

Numrat shpërndarës përdoren gjithashtu për shumëzim: Allen & Greenough (1903), New Latin Grammar, §137.

  (Macrobius)

 "Tre tretat, të cilat janë nëntë"

Në numrat 13 deri në 19, rendi mund të përmbyset, p.sh.  në vend të  . C. G. Zumpt, "A Grammar of the Latin Language", 4th edition, 1836, translated by John Kenrick, p. 73

 Numrat shpërndarës + -ārius 
Në bazë të numrave shpërndarës rrjedhin një sërë mbiemrash që mbarojnë me -ārius : singulārius 'unik', 'i jashtëzakonshëm', 'nga një pjesë', 'njëjës', bīnārius 'nga dy pjesë', ternārius 'nga tre pjesë', quaternārius 'nga katër pjesë', e kështu me radhë.
Shpesh këta mbiemra specifikojnë madhësinë ose peshën e diçkaje. Kuptimi i zakonshëm është 'i kaq shumë njësive', njësitë janë këmbë, inç, burra, paund, monedha ose vite, sipas kontekstit:

  (Columella)

 'grope me katër këmbë, domethënë katër këmbë të gjata në çdo drejtim'

  (Frontinus)

 'një tub me pesë shifra, i quajtur nga diametri i tij prej pesë shifrash'

  (Curtius)

 'batalione prej pesëqind burrash'

  (Pliny the Elder)

 'një kostum 500 paund parzmore'

  (Gaius)

 'një pesëqind si penallti' (një  ishte një monedhë bronzi)

Ato mund të përdoren gjithashtu për të përcaktuar moshën:

  (Pliny the Younger)Pliny, Letters, 6.33.2.

 'e trashëguar nga babai i saj 80-vjeçar'

Disa nga këto fjalë kanë një kuptim të specializuar. <i id="mwAo0">Sēnārius</i> ishte një lloj metri i përbërë nga gjashtë këmbë jambike të përdorura zakonisht në dialogun e folur në komedinë romake. Kishte edhe metra të quajtur  dhe  (shih Metra të komedisë romake ).

Dēnārius ishte një monedhë argjendi me vlerë fillimisht dhjetë assēs (por më vonë gjashtëmbëdhjetë assēs ); por kishte edhe një  ari , përmendur nga Plini Plaku dhe Petronius, me vlerë 25  argjendi .  argjendi përmendet shpesh në Dhiatën e Re dhe u deklarua si paga e ditës në shëmbëlltyrën e Punëtorëve në Vresht . e.g. Matt. 20' cf. Matt. 22.

 Numrat ndajfoljor 
Numrat ndajfoljor janë (siç thotë emri) ndajfolje të pandashme, por për shkak se të gjitha ndërtimet e tjera numerike janë mbiemra, ato renditen këtu me ta. Numrat ndajfoljor japin sa herë ka ndodhur një gjë. semel 'një herë', bis 'dy herë', ter 'tri herë, tre herë', quater herë 'katër herë', e kështu me radhë.
Prapashtesa -iēns mund të shkruhet edhe -iēs : quinquiēs, sexiēs, etj.

  (Plautus)Plautus, Amphitruo 575

 "Vërtet e kam thënë tashmë dhjetë herë"

 Numrat shumëzues 
Numrat shumëzues janë mbiemra të deklinueshëm. simplex 'single', duplex 'double', triplex 'trefish', quadruplex 'katërfish', e kështu me radhë.
Këta numra zvogëlohen si mbiemra të klimës së tretë:

  (Caesar)

 "(Cezari) i rregulloi ushtarët e tij në një vijë të trefishtë"

  (Suetonius)

 "duke mbajtur një palë pllaka shkrimi të përbëra nga dy fletë"

Për plotësi të gjithë numrat janë dhënë më sipër. Megjithatë, jo të gjithë këta numra janë vërtetuar në librat e lashtë.

Në bazë të kësaj serie numrash ka një sërë ndajfoljesh: më  'thjesht, sinqerisht',  'dyfish, në mënyrë të paqartë',  'në tre mënyra të ndryshme' etj., si dhe folje të tilla si  'për të dyfishuar',  'të trefishohet',  'për të bërë katër herë më shumë', e kështu me radhë. Lewis & Short, Latin Dictionary.

 Numrat proporcionalë 
Numrat proporcionalë janë mbiemra të pjerrët. simplus 'i thjeshtë', duplus 'dy herë më i madh', triplus 'tri herë më i madh', quadruplus 'katër herë më i madh', e kështu me radhë.
Këto përdoren shpesh si emra:  'shuma e thjeshtë',  "dyfishoni shumën e parave" e kështu me radhë. Lewis & Short, Latin Dictionary.

  (Livy)Livy, 29.19.

 "Dyfishimi i shumës së parave për t'u zëvendësuar në thesare"

 Detaje gjuhësore 

 numrat kardinale 
 ūnus < Latinishtja e vjetër oinos 'një', me bashkëngjitjet e tij irlandeze të vjetra óen 'një', gotike ains 'një', greqishtja e vjetër οἴνη oínē ' as në zare' dhe pjesa e parë e sllavishtes së vjetër kishtare inorogŭ 'njëbrirësh', dëgjon përsëri në Proto-indo-evropiane * Hoi̯-no-s . Format gjinore  dhe trajta dhanore  përputhen me përemrin përemëror (krh.  ,  etj.), format e mbetura (përfshirë një gjini të rrallë f.  ) përputhet me ato të mbiemrave të lakimit të parë dhe të dytë . Manu Leumann, Lateinische Laut- und Formenlehre, Reprint of the 5th ed. from 1926–1928, München 1977, §§ 163b/376/378. Alexander Falileyev, Etymological Glossary of Old Welsh, Tübingen 2000, pp. 49/150/154. Format nominative dhe kallëzore vazhdojnë në gjuhët romane si numërore dhe gjithashtu në rolin e saj të fituar në mënyrë dytësore si artikull i pacaktuar, p.sh. Frëngjishtja e vjetër dhe oksitanishtja uns, une, un, italishtja un, una, spanjishtja uno, una, portugeze um, uma, rumanisht un, o . Paul Georg Band, Zahlwörter im Sprachenvergleich. Ein Streifzug in die Geschichte der indogermanischen Sprachen an Hand ihrer Zahlwörter, Wien 1998, p. 12 f.


Format emërore/kallëzore  < Latinishtja e vjetër  'dy' është një i afërm i uellsit të vjetër dou 'dy', Alexander Falileyev, Etymological Glossary of Old Welsh, Tübingen 2000, pp. 49/150/154. greqishtja δύω dýō 'dy', sanskritishtja दुवा duvā 'dy', sllavishtja e vjetër kishtare dŭva 'dy', që nënkuptojnë proto-indo-evropianisht * duu̯o-h 1, një variant Lindeman i njërrokësh * du̯o-h 1, që jeton në sanskritisht द्वा dvā 'dy', dhe pak i ndryshuar në gotik twai 'dy', gjermanisht zwei 'dy' etj.; dŭae femërore tregon një formë stërgjyshore * duu̯ah 2 -ih 1 . Të dyja trajtat kanë një mbaresë të dyfishtë, e cila përndryshe në latinisht ruhet vetëm në  'të dyja', dhe ndoshta në tetor 'tetë'. Format kallëzore  m.,  f., gjinore  ,  klasik m./n.,  f., dhe dhanore/ablative  m./n.,  f., janë formacione origjinale latine që kopjojnë modele të deklinsionit nominal; nganjëherë,  qëndron në forma të tjera të rasteve, veçanërisht kur kombinohen me numra të pandryshueshëm, p.sh.  'njëzet e dy',  'njëzet e tetë'. Manu Leumann, Lateinische Laut- und Formenlehre, Reprint of the 5th ed. from 1926–1928, München 1977, §§ 163b/376/378. Gerhard Meiser, Historische Laut- und Formenlehre der lateinischen Sprache, Darmstadt 1998, §§ 72.2/88/116.

Shumica e gjuhëve romane mbajnë një formë të pandryshueshme të zhvilluar nga kallëzuesi mashkullor duōs > spanjisht, katalanisht, oksitanisht dos, frëngjisht deux, romanisht duos, dus ; Due italiane duket se ruan emëroren femërore  (ose mund të ketë evoluar nga  kallëzore femërore ). Paul Georg Band, Zahlwörter im Sprachenvergleich. Ein Streifzug in die Geschichte der indogermanischen Sprachen an Hand ihrer Zahlwörter, Wien 1998, p. 12 f. Portugishtja lakon  mashkullore dhe  femërore ; Rumanishtja ka  dhe  , respektivisht.


Forma emërore mashkullore dhe femërore  'tre' dhe bashkëngjitjet e tij gotike þreis 'tre', greqishtja τρεῖς treîs 'tre', sanskritishtja त्रयः trayaḥ 'tre' bazohen në proto-indo-evropianisht * trei̯-es ; trajta kallëzore origjinale  , që përputhet me trif umbriane, gotik þrins, irlandez të vjetër trí, Alexander Falileyev, Etymological Glossary of Old Welsh, Tübingen 2000, pp. 49/150/154. greqisht τρίνς tríns < proto-indo-evropiane * tri-ns, po zëvendësohej nga latinishtja paraklasike e tutje.  asnjanëse korrespondon me triia umbriane dhe tre tría greke.  është pasardhës i drejtpërdrejtë i proto-indo-evropianes * trii̯-om, ndryshe nga p.sh. greqishtja τριῶν triôn me të gjatë -ōn < -o-om, marrë nga rënia e dytë; trajta dhanore/ablative  , si dhe tris Umbrian < * trifos, mbështet proto-indo-evropian * tri-bʰos . Manu Leumann, Lateinische Laut- und Formenlehre, Reprint of the 5th ed. from 1926–1928, München 1977, §§ 163b/376/378. Gerhard Meiser, Historische Laut- und Formenlehre der lateinischen Sprache, Darmstadt 1998, §§ 72.2/88/116. Gjuhët romane ruajnë vetëm një formë të pandryshueshme që pasqyron latinishten  > spanjisht, katalanisht, tres oksitane, portugeze três, frëngjisht trois, romanisht trais, treis, rumune trei . Paul Georg Band, Zahlwörter im Sprachenvergleich. Ein Streifzug in die Geschichte der indogermanischen Sprachen an Hand ihrer Zahlwörter, Wien 1998, p. 12 f.


Numri i pandryshueshëm 'katër' nuk korrespondon plotësisht me asnjë prej të afërmve të tij në gjuhë të tjera, si oscan petora 'katër', greqisht τέσσαρες téssares 'katër', irlandeze e vjetër cetair 'katër', gotike fidwôr 'katër', lituanisht keturì 'katër', e vjetër Kisha sllave četyre 'katër' tregon një bazë proto-indo-evropiane * kʷetu̯or-, që duhet të shfaqet si * quetuor në latinisht; -a- aktuale është shpjeguar si zanore epentetike që del nga një *kʷtu̯or- . Binjakët -tt- mund të jenë krijuar për të kompensuar cilësinë e luhatshme të pasimit të -u -së midis rrëshqitjes jorrokore dhe zanores së plotë të dukshme që nga latinishtja e vjetër; në formën postklasike quattor ky tingull hiqet fare dhe në shumicën e gjuhëve romane rrokja e dytë i nënshtrohet sinkopës, e cila më pas kompensohet nga një zanore shtesë në fund të fjalës, si në spanjisht cuatro, portugalisht quatro, italisht quattro, frëngjisht, oksitanisht, katalanisht quatre, rumanisht patru . Manu Leumann, Lateinische Laut- und Formenlehre, Reprint of the 5th ed. from 1926–1928, München 1977, §§ 163b/376/378. Gerhard Meiser, Historische Laut- und Formenlehre der lateinischen Sprache, Darmstadt 1998, §§ 72.2/88/116. Paul Georg Band, Zahlwörter im Sprachenvergleich. Ein Streifzug in die Geschichte der indogermanischen Sprachen an Hand ihrer Zahlwörter, Wien 1998, p. 12 f.


Numri kardinal  'pesë', me bashkëngjitjet e sajj irlandeze të vjetër coíc 'pesë', greqishtja pesë pénte 'pesë', sanskritishtja पञ्च pañca 'pesë', të çon përsëri në proto-indo-evropiane pénkʷe ; -ī- i gjatë, i konfirmuar nga -i- i ruajtur në shumicën e pasardhësve romanë, duhet të jetë transferuar nga  rendor 'e pesta', ku zanorja e shkurtër origjinale ishte zgjatur rregullisht para një grupi me një fërkim që zhduket:  < * quiŋxtos < * kʷuiŋkʷtos < * kʷeŋkʷ-to-s . Asimilimi i antevokalikëve * p- në -kʷ- të rrokjes së mëposhtme është një tipar i përbashkët i gjuhëve italike si dhe i gjuhëve kelte . Manu Leumann, Lateinische Laut- und Formenlehre, Reprint of the 5th ed. from 1926–1928, München 1977, §§ 163b/376/378. Gerhard Meiser, Historische Laut- und Formenlehre der lateinischen Sprache, Darmstadt 1998, §§ 72.2/88/116.

 Shiko gjithashtu 

 en.wiktionary.org Shtojca:Numrat kardinalë latinë
 Numrat latinë 1 - 100
 Numrat latinë 1 - 1 000 000
 Një udhëzues i shkurtër për numrat latinë

 Referencat 

Kategoria:Gjuha latine
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara
Kategoria:Numërorë