Gjuha liburne

Gjuha liburne i referohet një gjuhe të propozuar dhe të zhdukur që është e mundur të jetë folur nga liburnët e lashtë, të cilët banonin ne Liburni, një rajon i përcaktuar ndryshe në Kroacinë jugperëndimore moderne, në kohët klasike. Klasifikimi i gjuhës liburne nuk është përcaktuar qartë; ajo llogaritet si një gjuhë indo-europiane me një pjesë të konsiderueshme të elementeve para-indoeuropiane nga zona më e gjerë e Mesdheut të Lashtë. Për shkak të mungesës së provave, vetë ekzistenca e një  gjuhe liburne  të veçantë ,duhet të konsiderohet hipotetike në këtë pikë.

 Klasifikimi 
Nuk njihen shkrime në gjuhën liburne. Të vetmet mbetje të supozuara gjuhësore liburne janë toponimet liburne dhe disa emra familjarë e personalë në Liburni që supozohet se janë vendas të zonës, në formë të latinizuar nga shekulli 1 p.e.s. Ndryshime më të vogla të gjetura në materialin arkeologjik të zonave më të ngushta në Liburni reflektohen në një farë mase edhe në këto mbetje të pakta gjuhësore. Kjo ka shkaktuar shumë spekulime për gjuhën, por jo siguri shkencore.

Tipare të përbashkëta nga liburnishtja dhe gjuhët e tjera janë vërejtur në mbetjet, emrat dhe toponimet liburne, që datojnë nga epoka e hekurit dhe fillimi i epokës së përbashkët . Këto janë të pamjaftueshme për një klasifikim të saktë gjuhësor, përveç një treguesi të përgjithshëm se ato kanë një bazë indo-europiane, por gjithashtu mund të përfshijnë elementë të rëndësishëm nga gjuhët para-indoeuropiane. Kjo duket të jetë gjithashtu rasti në marrëdhëniet e tyre shoqërore, dhe fenomene të tilla ka të ngjarë të lidhen me zhvillimin e tyre të veçantë kulturor, izolimin fizik dhe origjinën e përzier etnike. D. Rendić-Miočević, Onomastičke studije s područja Liburna, Zbornik Instituta za historijske nauke u Zadru 1, 1955 M. Suić, Zapadne granice Ilira u svijetlu historijskih izvora, Simpozijum, 1966 

Sipas studimeve të onomastikës së Provincës Romake të Dalmacisë, Gesa Alfoldy ka sugjeruar se Liburnët dhe Histrët i përkisnin zonës së gjuhës venetike.Géza Alföldy, Die Namensgebung der Urbevölkerung in der römischen Provinz Dalmatien. Beiträge zur Namenforschung 15, 1964 G. Alföldy, Die Personennamen im römischen Dalmatien, Heidelberg, 1969 Në veçanti, disa antroponime liburne tregojnë afinitete të forta venetike, disa emra të ngjashëm dhe rrënjë të përbashkëta, si Vols-, Volt- dhe Host- (< PIE *ghos-ti-, "i huaj, mysafir, pritës"). Emrat liburnë dhe venetikë ndonjëherë ndajnë edhe prapashtesa të përbashkëta, si -icus dhe -ocus .

Jurgen Untermann, i cili është fokusuar në onomastikën liburne dhe venetike, konsideron se vetëm liburnët në bregun verilindor të Istrias ishin fort venetikë. Untermann ka sugjeruar tre grupe emrash liburnë: një nga ana strukturore e ngjashme me ato të Venetëve dhe Histrëve; një tjetër i lidhur me Dalmatët, Japodët dhe Ilirët e tjerë në kontinentin në jug të liburnëve, dhe; një grup i tretë emrash që ishin të zakonshëm në të gjithë territorin liburn dhe nuk kishin asnjë lidhje me ato të fqinjëve të tyre.J. Untermann, Die venetischen Personennamen, Wiesbaden, 1961 J. Untermann, Venetisches in Dalmatien, GCBI 5, 1970 

Emra të tjerë të përveçëm, si ato të hyjnive dhe toponimeve vendase, gjithashtu treguan shpërndarje të ndryshme rajonale. Sipas R. Katiçiq, toponimet liburne, si në strukturë ashtu edhe në formë, shfaqin gjithashtu ndikime të ndryshme, duke përfshirë tipare paraindo -evropiane, indo-europiane dhe veçori të tjera, thjesht lokale. Katiçiq ka pohuar gjithashtu se toponimet janë shpërndarë veçmas sipas linjave etnike dhe gjuhësore.R. Katičić, Ancient languages of the Balkans, Trends in linguistics 4, 5, The Hague and Paris, 1976 

S. Cace ka vënë në dukje se nuk mund të përcaktohet nëse liburnishtja lidhej më shumë me grupin e gjuhëve të Adriatikut Verior (Veneti, Histri) apo me gjuhët e Japodëve dhe Dalmatëve, për shkak të mungesës së provave.  Ndërsa Liburnët ndryshonin ndjeshëm nga Histri dhe Veneti, si kulturalisht ashtu edhe etnikisht. Ata janë lidhur me Dalmatët nga traditat e tyre të varrimit.

Ngjashmëri të tjera toponimike dhe onomastike janë gjetur midis Liburnisë dhe rajoneve të tjera të Ilirisë dhe Azisë së Vogël, veçanërisht Likisë, Lidisë, Karisë, Pisidias, Isaurisë, Pamfilisë, Likaonisë dhe Kilikisë, si dhe ngjashmëri në elementë të organizimit shoqëror, si matriarkati,gjinekokracia ( gynaikokratia ) dhe organizimi numerik i territorit. Këto janë gjithashtu veçori të rajonit më të gjerë të Adriatikut, veçanërisht Etruria, Mesapotamia dhe Italia Jugore. M. Zaninović, On some relations between Anatolia and Dalmatia, Proceedings of the Xth International Congress of Classical Studies, Ankara-Izmir, 20-30, Sept. 1973, Ankara 1978, 81-93 Lidhjet toponimike dhe onomastike me Azinë e Vogël mund të tregojnë gjithashtu një prani liburne midis popujve të detit. 

Toponimi i vjetër Liburnum në Liguria mund të lidhë gjithashtu emrin liburn me Etruskët, M. Fluss, Liburni, PWRE. Bd. V, 583 M. Jokl in Ebert, Reallex. der Vorgeschichte, VI, 46-47 si dhe familjen e propozuar të gjuhës tirseniane .

Liburnët iu nënshtruan romanizimit pasi u pushtuan nga romakët në vitin 35 pes. Gjuha liburne ngadalë u zëvendësua nga latinishtja dhe iu nënshtrua vdekjes së gjuhës - me shumë gjasa gjatë Antikitetit të Vonë. Megjithatë, liburnët ruajtën disa nga traditat e tyre kulturore deri në shekullin e IV  e.s, veçanërisht në qytetet më të mëdha - një fakt i vërtetuar nga arkeoologjia. 

 Onomastika 

 Antroponimet 
Emri i vetëm,plus formula patronimike e zakonshme tek ilirët është e rrallë te liburnët. Në një rajon ku formula romake me tre emra ( praenomen, nomen gentile, cognomen : Caius Julius Caesar ) u përhap në një datë të hershme, një formulë vendase me dy emra shfaqet në disa variante. Emri personal,plus mbiemri gjendet në Liburninë Jugore, ndërsa emri personal,plus mbiemriplus patronimia gjendet në të gjithë zonën Liburne, për shembull:  ,  ,  ,  ,  .
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Iron_Age_Italy.svg/310px-Iron_Age_Italy.svg.png|parapamje| Shpërndarja e përafërt e gjuhëve në Italinë e epokës së hekurit gjatë shekullit të gjashtë p.e.s.

 Akaika
 Aetor
 Avitus
 Boninus
 Klitikus
 Colatina
 Curticus
 Darmo
 Duma
 Hosp (olis)
 Hostiducis
 Hostiices
 Lambicus
 Malavicus
 Marica
 Menda
 Moicus
 Oclatinus
 Oeplus
 Opia
 Opiavus
 Oplus
 Plaetor, gen. Plaetoris. Gjetur ndër Venetët si Plaetorius ; ndër ilirët si Platori, gjinore Platoris . Vërtetuar si Pletor në një mbishkrim të gjetur në zonën e Lubjanës në Slloveni .
 Patalius
 Recus
 Suioca
 Tarnis
 Toruca
 Trosius
 Turus
 Vadica
 Velsouna
 Viniocus
 Volaesa
 Volscus
 Volsetis 
 Volso
 Volsonus
 Volsounus , Volsouna 
 Volsus
 Voltimesis (gjen. )
 Vol(l)tis(s)a
 Zupricus

Shumica e emrave të mëparshëm janë të panjohur midis fqinjëve lindorë dhe jugorë të liburnëve ( Dalmatet, etj.), megjithatë shumë prej tyre kanë plotësime venetike. Emrat e mëposhtëm gjykohen të jenë ekskluzivisht liburnë, megjithatë një ( Buzetius ) dëshmohet gjithashtu midis Japodëve fqinjë në veri dhe verilindje:

 Aeia
 Barcinus
 Buzetius
 Caminis (gjen. )Ceunus
 Klausus
 Granp 
 Iaefus
 Lastimeis (gjen. ? )
 Mamaester
 Pasinus
 Picusus
 Tetenusi
 Veskleveza - Është vendosur etimologjia. Është një përbërje, elementi fillestar Ves-, nga PIE *u̯esu- ('mirë'); elementi i dytë -cleves- (prapashtesa gjinore -is ) nga PIE *ḱleuos ('famë', në fund nga *ḱleu- 'të dëgjosh').  
 Virno 

 Teonimet 

 Anzotica - Venusi i liburnëve.

 Toponimet 

 Shih edhe 
 Liburnia
 Liburnët
 Gjuha ilire
 Fjalori i propozuar ilir

 Literatura 
 Wilkes, John. Ilirët. Blackwell Books, 1992.
 Untermann, J., Venetisches in Dalmatien, Godišnjak (Annuaire) CBI, Sarejevë. 5, 5-22.

 Referime 

Kategoria:Gjuhët e zhdukura të Evropës
Kategoria:Gjuhë ilire
KORRIGJURAR NGA ANOIBIR