Pasqyrë e ekologjisë

Pasqyra e ekologjisë e paraqitur më poshtë është dhënë si një përmbledhje dhe udhëzues aktual për ekologjinë:

Ekologjia paraqet studimin shkencor të shpërndarjes dhe bollëkut të organizmave të gjallë dhe se si shpërndarja dhe bollëku ndikohen nga ndërveprimet midis organizmave dhe mjedisit të tyre. Mjedisi i një organizmi përfshin të dy vetitë fizike, të cilat mund të përshkruhen si shuma e faktorëve lokalë abiotikë si izolimi diellor, klima dhe gjeologjia, si dhe organizmat e tjerë që ndajnë habitatin e tij. Ndryshe quhet edhe shkenca ekologjike.

 Thelbi i ekologjisë 
 Natyra  - Bota natyrore, fizike ose materiale dhe dukuritë e saj, ose mjedisi natyror  - Gjërat e gjalla dhe jo të gjalla në Tokë
 Ekosistemi  - Bashkësia e organizmave të gjallë së bashku me përbërësit jo të gjallë të mjedisit të tyre, ose Biome  - Bashkësia e organizmave të lidhur me një mjedis
 Komuniteti (ekologjia)  - Popullatat e lidhura të specieve në një zonë të caktuar, ose Biocoenosis  - Organizmat ndërveprues që jetojnë së bashku në një habitat
 Speciet  – Njësia bazë e klasifikimit taksonomik, nën gjini
 Popullsia  - Të gjithë organizmat e një specie të caktuar që jetojnë në një rajon të caktuar
 Organizëm  - Çdo qenie e gjallë individuale ose sistem i gjallë fizik
 Biodiversiteti  - Shumëllojshmëria dhe ndryshueshmëria e formave të jetës
 Rrjeti ushqimor  – Ndërlidhja natyrore e zinxhirëve ushqimorë

 Kritere të tjera 
Ekologjia gjithashtu mund të klasifikohet në bazë të:
 llojet kryesore të organizmave në studim, p.sh. ekologjia e kafshëve, ekologjia e bimëve, ekologjia e insekteve ;
 biomet e studiuara, p.sh. ekologjia pyjore, ekologjia e livadheve, ekologjia e shkretëtirës, ekologjia bentike, ekologjia detare, ekologjia urbane ;
 zona gjeografike ose klimatike, p.sh. ekologjia arktike, ekologjia tropikale ;
 shkalla hapësinore në shqyrtim, p.sh. makroekologjia, ekologjia e peizazhit ;
 qasja filozofike, p.sh. ekologjia e sistemeve e cila adopton një qasje holistike ;
 metodat e përdorura, p.sh. ekologjia molekulare .

 Nëndisiplinat e ekologjisë dhe klasifikimi i nëndisiplinave 
Ekologjia është një disiplinë e gjerë që përfshin shumë nëndisiplina. Fusha e ekologjisë mund të ndahet sipas disa skemave të klasifikimit:

 Me metodologjinë e përdorur për hulumtim 
 Ekologjia në terren  - Mbledhja e informacionit jashtë një mjedisi laboratori, bibliotekë ose vendi pune -
 Ekologjia sasiore  – aplikimi i mjeteve të avancuara matematikore dhe statistikore për të kryer kërkime ekologjike –
 Ekologjia teorike  - disiplinë shkencore e përkushtuar ndaj studimit të sistemeve ekologjike duke përdorur metoda teorike - zhvillimi i teorisë ekologjike, zakonisht me mjete modelimi matematikore, statistikore dhe/ose kompjuterike.

 Sipas shkallës hapësinore të sistemit ekologjik në studim 
 Ekologjia globale  - Shuma globale e të gjitha ekosistemeve në Tokë -
 Makroekologjia  - Studimi i marrëdhënieve midis organizmave dhe mjedisit të tyre në shkallë të gjerë hapësinore -
 Mikroekologji  - Ekologji mikrobike ose ekologji e një mikrohabitati.

 Sipas nivelit të organizimit ose fushëveprimit 
Organizuar nga niveli më i ulët tek ai më i lartë i organizimit : 

 Autekologji  - studim ekologjik i një individi, popullate ose specie të vetme - studimi i organizmave individualë të një specie të vetme në lidhje me mjedisin e tyre;
 Sinekologjia  - Popullatat e lidhura të specieve në një zonë të caktuar - studimi i grupeve homogjene ose heterogjene të organizmave në lidhje me mjedisin e tyre;
 Ekologjia e popullsisë  - Studimi i dinamikës së popullatave të specieve dhe mënyra se si këto popullata ndërveprojnë me mjedisin - studimi i grupeve homogjene të organizmave të lidhur si një specie e vetme;
 Ekologjia e komunitetit  – Popullatat e lidhura të specieve në një zonë të caktuar – studimi i grupeve heterogjene të organizmave të llojeve të shumta të lidhura;
 Ekologjia e ekosistemit  - Studimi i komponentëve të gjallë dhe jo të gjallë të ekosistemeve dhe ndërveprimet e tyre.

 Sipas klasifikimit biologjik ose taksonit në studim 
 Ekologjia njerëzore  - Studimi i marrëdhënieve midis njerëzve dhe mjediseve të tyre natyrore, sociale dhe të ndërtuara -
 Ekologjia e kafshëve  - Studimi shkencor i marrëdhënieve midis kafshëve të gjalla dhe mjedisit të tyre -
 Ekologjia e insekteve  – Studimi se si ndërveprojnë insektet me mjedisin përreth –
 Ekologjia mikrobike  - Studimi i marrëdhënieve të mikroorganizmave me mjedisin e tyre -
 Ekologjia e bimëve  - Studimi i ndikimit të mjedisit në bollëkun dhe shpërndarjen e bimëve.

 Nga biomi në studim 
 Ekologjia bentike  - Studimi i ndërveprimit të organizmave të dyshemesë së detit me njëri-tjetrin dhe me mjedisin -
 Ekologjia e shkretëtirës  - Studimi i ndërveprimeve midis përbërësve biotikë dhe abiotikë të mjediseve të shkretëtirës -
 Ekologjia e pyjeve  - Studimi i ndërveprimeve midis biotës dhe mjedisit në pyje -
 Ekologjia e livadheve  – Zonë me bimësi të dominuar nga barishtet –
 Ekologjia detare  - Studimi i ndërveprimeve midis organizmave dhe mjedisit në det -
 Ekologjia ujore  - Studimi i ndërveprimeve midis organizmave dhe mjedisit në ujë -
 Ekologjia urbane  – Studimi shkencor i organizmave të gjallë.

 Sipas sferës biogjeografike ose zonës klimatike në studim 
 Ekologjia e Arktikut  - Studimi i marrëdhënieve midis faktorëve biotikë dhe abiotikë në arktik -
 Ekologjia polare  - Marrëdhënia midis bimëve dhe kafshëve dhe një mjedis polar -
 Ekologjia tropikale  - Studimi i marrëdhënieve midis përbërësve biotikë dhe abiotikë të tropikëve.

 Nga aspektet ekologjike ose dukuritë nën hulumtim 
 Ekologjia e sjelljes  - Studimi i bazës evolucionare të sjelljes së kafshëve për shkak të presioneve ekologjike -
 Ekologjia kimike  – Studimi i ndërveprimit të ndërmjetësuar kimikisht ndërmjet organizmave të gjallë – i cili merret me rolin ekologjik të kimikateve biologjike të përdorura në një gamë të gjerë fushash, duke përfshirë mbrojtjen kundër grabitqarëve dhe tërheqjen e bashkëshortëve;
 Ekologjia e sëmundjeve  – Nëndisiplina e ekologjisë – e cila studion ndërveprimet nikoqire-patogjen, veçanërisht ato të sëmundjeve infektive, brenda kontekstit të faktorëve mjedisorë;
 Ekofiziologjia  – Studimi i përshtatjes së fiziologjisë së një organizmi me kushtet mjedisore – që studion ndërveprimin e tipareve fiziologjike me mjedisin abiotik;
 Ekotoksikologjia  – studimi i efekteve të [[ndotësve të çliruar në mjedis dhe në biotë – e cila shikon rolin ekologjik të kimikateve toksike (shpesh ndotës , por edhe komponimet natyrore);
 Ekologjia evolucionare  – Ndërveprimi i biologjisë dhe evolucionit – ose [[ekoevolucioni i cili shikon ndryshimet evolucionare në kontekstin e popullatave dhe komuniteteve në të cilat ekzistojnë organizmat;
 Ekologjia e zjarrit  – Studimi i zjarrit në ekosisteme – i cili shqyrton rolin e zjarrit në mjedisin e bimëve dhe kafshëve dhe efektin e tij në komunitetet ekologjike;
 Ekologjia funksionale  - degë e ekologjisë - studimi i roleve ose funksioneve që luajnë specie të caktuara (ose grupe të tyre) në një ekosistem;
 Ekologjia gjenetike  - Studimi i materialit gjenetik në mjedis -
 Ekologjia e peizazhit  - Shkenca e marrëdhënieve midis proceseve ekologjike në mjedis dhe ekosistemeve të veçanta -
 Limnologjia e peizazhit  – Studimi i qartë hapësinor i liqeneve, përrenjve dhe ligatinave ndërsa ndërveprojnë me peizazhet –
 Ekologjia molekulare  - Fusha e biologjisë evolucionare -
 Paleoekologjia  - Studimi i ndërveprimeve midis organizmave dhe mjediseve të tyre përgjatë shkallëve kohore gjeologjike -
 Ekologjia sociale  - Studimi i marrëdhënieve midis njerëzve dhe mjedisit të tyre -
 Ekologjia e tokës  - Studimi i ndërveprimit të tokës dhe jetës - ekologjia e pedosferës -
 Ekologjia hapësinore  - Studimi i shpërndarjes ose hapësirës së zënë nga speciet -
 Ekologjia termike  - studimi i ndërveprimeve midis temperaturës dhe organizmave - studimi i marrëdhënieve midis temperaturës dhe organizmave.

 Fushat ndërdisiplinore të përfshira në ekologji 
 Agroekologjia  – Studimi i proceseve ekologjike në bujqësi –
 Ekologjia e aplikuar  - nënfusha brenda ekologjisë që merr në konsideratë aplikimin e shkencës së ekologjisë në çështjet e botës reale (zakonisht menaxhimi) - praktika e përdorimit të parimeve ekologjike dhe të kuptuarit për të zgjidhur problemet e botës reale (përfshin agroekologjinë dhe biologjinë e ruajtjes );
 Ekologjia e ruajtjes  – Studimi i kërcënimeve ndaj diversitetit biologjik – që studion se si të zvogëlohet rreziku i zhdukjes së specieve;
 Ekologjia e restaurimit  – Studim shkencor i rinovimit dhe restaurimit të ekosistemeve – i cili përpiqet të kuptojë bazën ekologjike të nevojshme për të rivendosur ekosistemet e dëmtuara ose të dëmtuara;
 Biogjeokimia  - Studimi i cikleve kimike të tokës që ose drejtohen ose ndikojnë në aktivitetin biologjik -
 Biogjeografia  – Studimi i shpërndarjes së specieve dhe ekosistemeve në hapësirën gjeografike dhe në kohën gjeologjike –
 Dizajni ekologjik  – Qasja e projektimit e ndjeshme ndaj ndikimeve mjedisore –
 Ekonomia ekologjike  – Ndërvarësia e ekonomive njerëzore dhe ekosistemeve natyrore –
 Inxhinieri ekologjike  – Inxhinieri mjedisore –
 Antropologjia ekologjike  - Studimi i përshtatjeve kulturore ndaj mjediseve -
 Ekologjia festive  - Studimi i ekologjisë dhe ngjarjeve kulturore -
 Shëndeti ekologjik  - term në mjekësi për menaxhimin e faktorëve mjedisorë që mund të zvogëlojnë rrezikun e sjelljes jo të shëndetshme -
 Ekozofia  - Filozofia e harmonisë ose ekuilibrit ekologjik siç është zhvilluar nga Arne Næss ose Félix Guattari -
 Psikologjia e mjedisit  - Studimi akademik i marrëdhënies së mendjes me mjedisin e afërt të dikujt -
 Historia natyrore  - Studimi i organizmave duke përfshirë bimët ose kafshët në mjedisin e tyre -
 Ekologjia e sistemeve  - Qasja holistike për studimin e sistemeve ekologjike.

 Disiplina të tjera 
Ekologjia gjithashtu ka frymëzuar dhe i ka dhënë emrin e saj disa disiplinave të tjera jobiologjike si p.sh.:

 Ekologjia mediatike
 Ekologjia industriale
 Ekologjia e informacionit

 Rajonet biogjeografike 
djathtas|parapamje|400x400px|Harta e gjashtë nga tetë mbretëritë tokësore të botës

 Biosfera – Tërësia globale e të gjitha ekosistemeve në Tokë

 Zonat tokësore 
Sfera biogjeografike  – Ndarja më e gjerë biogjeografike e sipërfaqes së tokës. Fondi Botëror i Kafshëve të Egra zhvilloi një sistem prej tetë sferash biogjeografike (ekozona):

 Nearktik  – Mbretëria biogjeografike që përfshin Amerikën e Veriut të butë 22.9 mil. km² (duke përfshirë pjesën më të madhe të Amerikës së Veriut )
 Palearktik  - Mbretëria biogjeografike që mbulon pjesën më të madhe të Euroazisë 54.1 mil. km² (duke përfshirë pjesën më të madhe të Euroazisë dhe Afrikës së Veriut )
 Afrotropikale  - Një nga tetë sferat biogjeografike të Tokës 22.1 mil. km² (përfshirë Afrikën Sub-Sahariane )
 Indomalazian  - Një nga tetë ekozonat e Tokës 7.5 mil. km² (duke përfshirë nënkontinentin e Azisë Jugore dhe Azinë Juglindore )
 Australazian  - Një nga tetë sferat biogjeografike të Tokës 7.7 mil. km² (duke përfshirë Australinë , Guinenë e Re dhe ishujt fqinjë). Kufiri verior i kësaj zone njihet si vija Wallace .
 Neotropikale  – Një nga tetë sferat biogjeografike të Tokës 19.0 mil. km² (duke përfshirë Amerikën e Jugut dhe Karaibe )
 Oqeanike  – Mbretëria biogjeografike tokësore 1.0 mil. km² (duke përfshirë Polinezinë , Fixhin dhe Mikronezinë )
 Antarktike  - Një nga tetë sferat biogjeografike të Tokës 0.3 mil. km² (përfshirë Antarktidën ).

 Ekorajonet 
Ekorajoni  - Zonë e përcaktuar ekologjikisht dhe gjeografikisht që është më e vogël se një bioregjion. Bota ka mbi 800 ekorajone tokësore

 Historia e ekologjisë 
Historia e ekologjisë  - Aspekti i historisë që mbulon studimin e ekologjisë

 Historia e ekologjisë njerëzore

 Konceptet e përgjithshme të ekologjisë 
 Pasuria ekologjike  - Procesi i ndryshimit në strukturën e specieve të një komuniteti ekologjik me kalimin e kohës
 Pasuria primare  - Rritja graduale dhe ndryshimi i një ekosistemi në një substrat të ri
 Speciet pioniere  - Llojet e para që kolonizuan ose banojnë në ekosistemet e dëmtuara
 Speciet ruderale  - Llojet bimore që janë të parat që kolonizojnë tokat e trazuara
 Supertramp  - Çdo lloj kafshe që ndjek strategjinë e shpërndarjes së lartë midis shumë habitateve të ndryshme
 Pasuria dytësore  - rizhvillimi i një ekologjie pas një ngjarjeje që e ndryshon atë rrënjësisht
 Kapaciteti mbajtës  - Madhësia maksimale e popullsisë së një specieje që një mjedis mund të mbështesë pafundësisht
 Kolapsi ekologjik  – Reduktim drastik i kapacitetit mbajtës të ekosistemit
 Parimi i përjashtimit konkurrues  – Propozimi i ekologjisë
 Rendimenti ekologjik  – Rritja e vjelshme e popullsisë në një ekosistem
 Autotrof  – Lloji i organizmit
 Bakteret  – Fusha e mikroorganizmave
 Bioinvader  - Organizëm që ndodh në një habitat të ri
 Biomasa  - Material biologjik ose nga organizmat e gjallë ose nga organizmat e gjallë së fundmi.
 Material biotik  – Çdo material që buron nga organizma të gjallë
 Cikli i karbonit  - Proceset natyrore të shkëmbimit të karbonit
 Klima  - Statistikat e kushteve të motit në një rajon të caktuar për periudha të gjata
 Përzgjedhja ekologjike  – Përzgjedhja natyrore pa përzgjedhje seksuale
 Hipoteza Gaia  - Paradigma që organizmat e gjallë ndërveprojnë me mjedisin e tyre në një sistem vetërregullues
 Burimet natyrore  - Burimet që ekzistojnë pa veprime të njerëzimit
 Monokultura  - Fermat që prodhojnë vetëm një kulturë në të njëjtën kohë
 Zbërthimi  - Procesi në të cilin substancat organike zbërthehen në lëndë organike më të thjeshta
 Lënda organike  - Lëndë e përbërë nga komponime organike
 Substanca inorganike  - Një substancë që i mungojnë përbërësit organikë
 Detritus  – Material organik me grimca të ngordhura
 Biodegradimi  - Zbërthimi nga organizmat e gjallë
 Kriza ekologjike  – Ndryshimi i mjedisit që destabilizon mbijetesën e vazhdueshme të një popullsie
 Zhdukja ekologjike  - Termi ekologjik
 Ekofagjia  - Konsumimi i mirëfilltë i një ekosistemi
 Niche ekologjike  - Përshtatja e një specieje që jeton në kushte specifike mjedisore
 Diferencimi i kamares – Procesi me të cilin speciet konkurruese përdorin mjedisin ndryshe në një mënyrë që i ndihmon ato të bashkëjetojnë.
 Ndërveprimi biologjik  - Efekti që organizmat kanë në organizmat e tjerë
 Neutralizmi  - Një marrëdhënie midis dy specieve që ndërveprojnë, por nuk ndikojnë njëra-tjetrën
 Amensalizëm  - Ndërveprim asimetrik midis specieve
 Lehtësimi ekologjik  – Ndërveprimet e specieve që përfitojnë të paktën një nga pjesëmarrësit dhe nuk shkaktojnë dëm për asnjërin
 Mutualizmi  - Ndërveprim reciprokisht i dobishëm midis specieve
 Komensalizmi  - Simbiozë e dobishme midis specieve
 Teoria e bashkëjetesës – Një kornizë për të kuptuar dhe shpjeguar se si speciet ekologjikisht të ngjashme mund të bashkëjetojnë pa përjashtuar në mënyrë konkurruese njëra-tjetrën
 Konkurrenca  – Ndërveprim ku përshtatshmëria e një organizmi ulet nga prania e një organizmi tjetër
 Predation  - Ndërveprim biologjik ku një grabitqar vret dhe ha një organizëm pre
 Parazitizmi  - Marrëdhënia midis specieve ku një organizëm jeton në ose në një organizëm tjetër, duke i shkaktuar atij dëm
 Seksekologjia  – Aktivizëm i bazuar rreth ekofetishizmit

 Shih edhe 
 Natyra
 Biologjia
 Ekologjia
 Mjedisi natyror

 Referime 

 Lidhjet e jashtme 
 Çfarë është Ekologjia? 
 Bazat e Ekologjisë Hetimi në stilin e teksteve shkollore për ekonominë e natyrës, zbërthehet në katër kapituj nga Popullsia te Ekosistemi.
 Ekologjia (Enciklopedia e Filozofisë së Stanfordit)
Kategoria:Ekologji