Pirenejtë Atlantikë

Pyrenees-Atlantiques ( ; Ocitanisht Gaskon : Pirenèus Atlantics ; Baskisht:  ) është një departament në cepin jugperëndimor të Francës dhe në rajonin e Akuitanisë së Re . I emërtuar sipas vargmalit malor të Pirenejve dhe Oqeanit Atlantik, ai mbulon Vendin Bask Francez dhe Bearnën. Prefektura e tij është Pau . Në vitin 2019, ai kishte një popullsi prej 682,621.Populations légales 2019: 64 Pyrénées-Atlantiques, INSEE

 Historia 
I quajtur fillimisht Basses-Pyrénées, është një nga 83 departamentet e para të Francës të krijuara gjatë Revolucionit Francez, më 4 mars 1790. Ai u krijua nga pjesë që i përkisnin ish-provincës më të madhe të Guyenne dhe Gaskonisë, si dhe Béarn - Navarrës (ende, të paktën nominalisht, Mbretëria e Navarrës), që do të thotë provincat baske të Navarrës së Poshtme, Laburdit, Bajonës (të shkëputura disa vite më parë nga Laburdi) dhe Sulës, si dhe Béarnit .The history of the region, under the Ancien Régime, can be found in the articles about those individual regions.
majtas|parapamje| Vendi Bask Francez (ana perëndimore) dhe Béarn (ana lindore)
Dizajni administrativ i vitit 1790 solli fundin e institucioneve dhe ligjeve vendase . Të gjithë përfaqësuesit e pronave baske nga Laburdi kundërshtuan haptazi strukturën e re administrative pasi ajo shtypte institucionet dhe ligjet e tyre. Përfaqësuesit e Navarrës së Poshtme refuzuan të votonin në Paris me arsyetimin se nuk ishin pjesë e Mbretërisë së Francës; ata të Sulës votuan kundër. Vëllezërit Garat, që përfaqësonin Laburdin, votuan përfundimisht po, duke menduar se kjo do t'u jepte atyre një zë në vendimet e ardhshme politike.

Më 10 tetor 1969, Pirenejtë e Poshtëm u riemërtua Pirenejtë-Atlantikë.

 Qytetet kryesore 
Komuna më e populluar është Pau, prefektura. Që nga viti 2019, ka 11 komuna me më shumë se 10,000 banorë:
Komuna Popullsia (2019) Pau 75627 Bajonë 51,894 Anglet 39719 Biarritz 25787 Hendaye 16,967 Saint-Jean-de-Luz 14,196 Lons 13707 Billère 12793 Auloron-Shën Mëri 10,594 Urrugne 10,418 Orthez 10,369

 Demografia 
Zhvillimi i popullsisë që nga viti 1801:

 Zonat urbane 
Pirenejtë-Atlantikë, një departament kufitar, ka kultivuar një sërë lidhjesh ekonomike dhe kulturore me Spanjën.

Ekzistojnë dy përqendrime urbane në lindje dhe perëndim të departamentit: Pau, i cili ka 145,000 banorë dhe 344,000 punëtorë në zonën vendore; dhe Bajonë-Anglet-Biarritz e cila ka 166,400 banorë dhe 235,000 punëtorë në zonën lokale.

 Turizmi 
Departamenti është i njohur për industrinë turistike:

 Kultura 
Pjesët e departamentit që ishin pjesë e Gyjenës dhe Gaskonisë, si dhe Béarnit, kanë një kulturë të ndikuar shumë nga baskët, por qartësisht identitete të ndryshme.

Si varianti bearnez i Gaskonit ashtu edhe gjuha baske janë vendase në rajon në rrethet e tyre përkatëse. Gaskoni nga ana tjetër është një dialekt i ocitanishtes, dikur gjuha kryesore e Francës jugore. Është më e lidhur me katalanishten sesa me frëngjishten . Baskishtja është një gjuhë e izoluar, që nuk lidhet me ndonjë gjuhë të njohur. Sot, frëngjishtja, gjuha e vetme zyrtare e Republikës Franceze, është gjuha amtare mbizotëruese dhe flitet pothuajse nga të gjithë banorët.

Pirenejtë-Atlantikë është gjithashtu shtëpia e një numri skuadrash sportive profesionale, duke përfshirë klubet e futbollit të unionit të rugbit Aviron Bayonnais, Biarritz Olympique dhe Section Paloise ; klubi i basketbollit Élan Béarnais Pau-Orthez ; dhe shoqata e klubit të futbollit Pau FC .

Çmimi i Madh i Paut, një garë automobilistike e mbajtur për herë të parë në 1901, ka pritur Kampionatin Botëror të Makinave Turistike, Formulën Britanike Tre, Serinë e Formula 3 Euro dhe Kampionatin Evropian të Formulës 3 të FIA-s .

 Politika 
Pirenejtë-Atlantikë është një bastion i Lëvizjes Demokratike Centriste (MoDem). Themeluesi dhe presidenti i saj, François Bayrou, ka shërbyer si kryebashkiak i Paut që nga viti 2014 .

 Heraldika 
Stema e Pirenejve-Atlantikë kombinon ato të katër provincave tradicionale:

 Navarra e Poshtme
 Béarni
 Laburdi
 Sula

Kategoria:Articles with short description
Kategoria:Short description is different from Wikidata
Kategoria:Pages using infobox settlement with bad settlement type
Kategoria:Departamentet e Akuitania e Re
Kategoria:Vetitë CS1: Burime në frëngjisht (fr)
Kategoria:Koordinatat në Wikidata
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara