Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake

Ngrenia dhe ushqimi ne perandorine Romake pasqyrojnë si shumëllojshmërinë e produkteve ushqimore të disponueshme përmes rrjeteve të zgjeruara tregtare të Perandoris Romake  ashtu edhe traditat e komoditetit nga kohët më të hershme të Romes së lashtë, të trashëguara pjesërisht nga greket dhe etrusket  . Ndryshe nga simpoziumi grek, i cili ishte kryesisht një festë për pije, institucioni shoqëror ekuivalent i konviviumit romak (festa e darkes) ishte fokusuar në ushqim. Banketet luajtën një rol të madh në fene komunale te Romes. Ruajtja e furnizimit me ushqim në qytetin e Romës ishte bërë një çështje kryesore politike në Republiken e vonë dhe vazhdoi të ishte një nga mënyrat kryesore se siper peradori shprehu marrëdhëniet e tij me popullin romak dhe vendosi rolin e tij si një mirëbërës. Shitësit romakë të ushqimeve dhe tregjet e fermerëve shisnin mish, peshk, djathë, prodhime,vaj ulliri dhe shume erëza te ndryshme ; dhe baret, baret, bujtinat dhe tezgat me ushqime shisnin ushqim të përgatitur mire .

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Buka ishte nje pjese e rendesishme e dietes romake sikur qe eshte sot ne vendin tone , me më shumë njerëz të pasur që hanindhe pinin  bukë gruri dhe njerëzit më të varfër që hanin atë të bërë nga elbi. Prodhimet e fresketa si perimet dhe bishtajore ishin të rëndësishme për romakët, pasi bujqësia ishte një aktivitet i vlefshëm. U hëngrën një shumëllojshmëri ullinjsh dhe arra. Ndërsa kishte romakë të shquar që dekurajonin ngrënien e mishit, u përgatitën një shumëllojshmëri produktesh mishi, duke përfshirë pudinga te ndryshme si ato te gjakut, salsiçet, proshutën e pjekur dhe proshutën. Qumështi i dhive ose i deleve mendohej më i lartë se ai i lopëve; qumështi përdorej për të bërë shumë lloje djathi, pasi kjo ishte një mënyrë për ruajtjen dhe tregtimin e produkteve të qumështit. Ndërsa vaji i ullirit ishte thelbësor për gatimin romak,gjalpi shihej si një ushqim i padëshirueshëm gallik. Ushqimet e ëmbla siç janë pastat zakonisht përdorin mjaltin dhe shurupin e mushtit te veressi ëmbëlsues. U hëngrën gjithashtu një shumëllojshmëri frutash të thata  (kumbulla, fiq dhe hurma) dhe manaferra të freskëta.

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Kripa, sidomos e cila në formën e saj të pastër ishte një mall i shtrenjtë në Romë, ishte erëza themelore dhe erëza më e zakonshme e kripur ishte një salce peshku e fermentuar e njohur si garum . Erëzat e disponueshme në vend përfshinin barishte kopshti, qimnon, koriandër dhe manaferrat e dëllinjës . Erëzat e importuara përfshinin shafran, pipell, kanell dhe kopër . Kurse  vera  ishte një pije e rëndësishme, romakët e shikonin me përçmim pirjen e tepërt dhe pinin verën e tyre të përzier me ujë; pirja e verës "drejtë" shihej si një zakon barbar .

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

 Ushqimi 
Përbërësit kryesorë romakë në gatimet ishin vera, gruri , mishi gjithashtu edhe buka ,peshku, salcat dhe erëzat. Romakët më të pasur kishin jetë luksoze dhe gjithmon nuk mungonin bankete ose festate medha per te gjithe.

 Bishtajoret dhe Dritherat 
parapamje| Një stallë buke, nga një pikturë murale pompeiane
Shumica e njerzve konsumonin se paku 70 perqind te kalorive  të tyre ditore në formën e drithërave dhe bishtanjoreve . Peter Garnsey, "The Land," in Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 681. Drithërat përfshinin disa varietete gruri - emer, gruri me thumba, einkorn, spell dhe grurë të zakonshëm ( Triticum aestivum ) "Foodstuffs," in Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World (Harvard University Press, 1999), pp. 453–454. — si dhe elbin, melin dhe tërshërën më pak të dëshirueshme. 

Bishtajoret përfshinin qiqrat,thjerrzat  struzën e hidhur, fasulet, bizelen e kopshtit dhe bizelen e barit ; Plini emërton varietete të tilla si bizele Venus, Flint-Hamilton, "Legumes in Ancient Greece and Rome," p. 373; Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," p. 257. dhe poetët lavdërojnë thjerrëzat egjiptiane të importuara nga Pelusium . Vergil, Georgics 1.228; Martial 13.9.1; Ausonius 12.9.9; H.H. Huxley, Virgil: Georgics I and IV (Fletcher and Sons, 1963, 1967), p. 96. Bishtajoret mbilleshin në rotacion me drithëra për të pasuruar tokën Pliny, Natural History 18.134, 137; Flint-Hamilton, "Legumes in Ancient Greece and Rome," p. 373. dhe grumbulloheshin në rast zie buke. Shkrimtari bujqësor Columella jep udhëzime të hollësishme për shërimin e thjerrëzave dhe Plini thotë se ato kishin përfitime shëndetësore. Columella, De Re Rustica 2.10.5–16; Pliny, Natural History 22.142; Flint-Hamilton, "Legumes in Ancient Greece and Rome," pp. 374–376. Si ushqim modest zakonisht mendohen bistanjoret.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Puls ( potage )  konsiderohej ushqimi vendes i romakëve dhe kishe luajtur një rol në disa rituale fetare arkaike që vazhduan të respektoheshin gjatë Perandorisë Romake. Pliny the Elder, Natural History 19.83–84; Emily Gowers, The Loaded Table: Representation of Food in Roman Literature (Oxford University Press, 1993, 2003), p. 17; Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 198. Potaja bazë e grurit mund të përpunohet me perime të copëtuara, copa mishi, djathë ose barishte për të prodhuar pjata të ngjashme me polentet ose rizoto.  "Merak Julian" (Pultes Iulianae) bëhej nga spell, së cilës i shtoheshin dy lloje mishi te bluar,piper, lozhe,koper , bukë të fortë dhe një reduktim vere; sipas traditës, ajo ishte ngrënë nga ushtarët e Jul Cezarit dhe ishte një "pjata  thelbësore romake ne ate kohe ". John Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," American Journal of Philology 122.2 (2001), pp. 258–259.
parapamje| Një kompleks mulliri dhe furra buke në Pompei
Popullatat urbane dhe ushtria preferonin qe ta konsumonin drithin e tyre sidomos  në formën e bukës. Peter Garnsey, "The Land," in Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 681. Klasat e ulëta hanin bukë kafe të trashë, të bërë nga elb ose elb. Bukët e bardha të holla u mbruan nga majat e egra dhe kulturat e brumit të thartë . Kimberly B. Flint-Hamilton, "Legumes in Ancient Greece and Rome: Food, Medicine, or Poison?" Hesperia 68.3 (1999), p. 371; Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, pp. 197–198. Keltët që pinin birrë të Spanjës dhe Galisë ishin të njohur për cilësinë e bukës së tyre të pjekur me maja të birrës . Pliny, Natural History 18.68; Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 198. Poema Moretum përshkruan një " drekë të pluguesit", një bukë e përgatitur në një tigan dhe e mbushur me djathë dhe një përgatitje si pesto, disi e ngjashme me picën ose fokacën . Carol Field, The Italian Baker: The Classic Tastes of the Italian Countryside (Random House, 1985, 2011), p. 250.

Mirëmbajtja e furrës së bukës kërkon punë intensive dhe kërkon hapësirë, kështu që banorët e apartamenteve ndoshta e përgatisnin brumin e tyre në shtëpi, më pas e kishin pjekur në një furrë të përbashkët. Mullinjtë dhe furrat tregtare, zakonisht të kombinuara në një kompleks furrash buke, konsideroheshin aq jetike për mirëqenien e Romës, saqë disa festa fetare nderonin hyjnitë që i çuan përpara këto procese—dhe madje edhe gomerët që mundoheshin në mullinj. Vesta, perëndeshë e vatrës, shihej si plotësuese e Ceres, perëndeshës së drithit, dhe gomarët u zbukuruan dhe u pushuan në Festivalin e Vestas. Furra ishte “Festivali i Furrave”. Laterani ishte një hyjni e furrave me tulla

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

 Prodhime të tjera. 
parapamje| Një pikturë muri nga Pompei (rreth 70 pas Krishtit) që përshkruan prodhimet e vjeshtës: rrush, mollë dhe shegë të mbushura me një tas të madh qelqi, pranë një amfore të anuar dhe një tenxhere terrakote me fruta të konservuara
Për shkak të rëndësisë së pronësisë së tokës në formimin e elitës kulturore romake, romakët idealizuan bujqësinë dhe krenoheshin shumë për t'i shërbyer prodhimeve . Zarzavatet dhe barishtet me gjethe gjithmone haheshin si sallata me salcë uthull . Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 198. Perimet e gatuara si panxhari, preshi dhe paguri përgatiteshin me salca si pjata të para ose shërbeheshin me bukë si vakt i thjeshtë.  Romakët kishin mbi 20 lloje perimesh dhe zarzavate. Ullinjtë e pjekur ishin të disponueshëm në një shumëllojshmëri të gjerë edhe për ata me një buxhet të kufizuar.  Tartufi dhe kërpudhat e egra, ndonëse nuk ishin ushqime të përditshme, mbase foragjeroheshin shume shpesh se ne ditet e sotit.  Faas, Patrick (2005). Around the Roman Table: Food and Feasting in Ancient Rome, pp. 236-239. University of Chicago Press.

Provincat eksportonin fruta të thata rajonale si fiqtë e Karit dhe hurmat e Tebanit, Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 198. dhe pemët frutore nga Lindja u përhapën në të gjithë perandorinë perëndimore: qershia nga Pontus (Turqia e sotme); pjeshkë (persica) nga Persia (Iran), së bashku me limonin dhe agrumet e tjera; kajsia nga Armenia ; kumbulla " damaskane " ose damson nga Siria ; dhe atë që romakët e quanin "molla Punike", shega nga Afrika e Veriut. Patrick Bowe, Gardens of the Roman World p. 49; Phyllis Pray Bober, Art, Culture, and Cuisine: Ancient and Medieval Gastronomy (University of Chicago Press, 1999), p. 337; C. Srinivasan, Isabel M.G. Padilla, and Ralph Scorza, "Prunus spp. Almond, Apricot, Cherry, Nectarine, Peach and Plum," in Biotechnology of Fruit and Nut Crops (CABI Publishing, 2005), p. 512; Robert E.A. Palmer, Rome and Carthage at Peace (Franz Steiner, 1997), pp. 40, 45–46 (on the pomegranate). Romakët hanin qershi, manaferra, rrush pa fara, manaferra, hurma, shegë, pjeshkë, kajsi, ftua, pjepër, kumbulla, fiq, rrush, mollë dhe dardha.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Around the Roman Table, p. 239. 

Manaferrat kultivoheshin ose mblidheshin të egra. Arrat e njohura përfshinin lajthite,bajamet,  arrat, fëstëkët, arrat e pishës dhe gështenjat. Faas (2005), p. 239. Pemët frutore dhe arrat mund të shartohen me varietete të shumta. According to Pliny, Natural History; Bowe, Gardens of the Roman World, p. 49.

Ndërsa kishte romakë të shquar që dekurajonin ngrënien e mishit – perandorët Didius Julianus dhe Sepetimus Severus e përbuznin mishin Montanari, "Romans, Barbarians, Christians," p. 166. Kasapët romakë shisnin një shumëllojshmëri mishi të freskët, duke përfshirë mish derri, viçi dhe deleje ose qengji . Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 199. Për shkak të mungesës së ftohjes, u zhvilluan teknikat e konservimit të mishit, peshkut dhe bulmetit. Asnjë pjesë e kafshës nuk lejohej të shkonte dëm, duke rezultuar në pudingë gjaku, qofte (isicia), salcice dhe zierje.  Njerëzit rurale kuronin proshutën dhe proshutën, dhe specialitete rajonale si proshutat me kripë të imët të Galisë ishin artikuj tregtimi.  Salcicet e Lucania -s bëheshin nga një përzierje e mishit të bluar, barishteve dhe arrave, me vezë si një përbërës lidhës, dhe më pas plakeshin në një duhan pires . Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," p. 259.

Qumështi i freskët përdorej në përgatitjet mjekësore dhe kozmetike, ose për gatim. Joan P. Alcock, "Milk and Its Products in Ancient Rome," in Milk: Beyond the Dairy. Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 1999 (Prospect Books, 2000) pp. 31–33. Qumështi i dhive ose i deleve mendohej më i lartë se ai i lopëve. Alcock, "Milk and Its Products in Ancient Rome," pp. 31–32. Djathi ishte më i lehtë për t'u ruajtur dhe transportuar në treg, dhe burimet letrare përshkruajnë në detaje prodhimin e djathit, duke përfshirë djathëra të freskët dhe të fortë, specialitete rajonale dhe djathëra të tymosur. Alcock, "Milk and Its Products in Ancient Rome," pp. 35–37; Holleran, Shopping in Ancient Rome, p. 150.

 Vajrat dhe yndyrat 
parapamje| Një mulli ulliri nga Volubilis, Maroku i sotëm
Vaj ulliri ishte nje element themelor jo vetem per gatimin e tyre , por edhe për mënyrën romake të jetesës, pasi përdorej edhe në llamba dhe sidomos përgatitje për larjen dhe pastrimin. Andrew Dalby, entry on olive oil, Food in the Ancient World A to Z (Routledge, 2003), p. 239. Romakët shpikën trapetumin për nxjerrjen e vajit të ullirit. "Foodstuff," in Late Antiquity, p. 455. Pemishtet e ullirit të Afrikës Romake tërhoqën investime të mëdha dhe ishin shumë produktive, me pemë më të mëdha se ato të Evropës Mesdhetare; U zhvilluan presa masive me leva për nxjerrje efikase. David J. Mattingly, "Regional Variation in Roman Oleoculture: Some Problems of Comparability," in Landuse in the Roman Empire («L'Erma» di Bretschneider, 1994), pp. 91–93, 104. Spanja ishte gjithashtu një eksportues kryesor i vajit të ullirit, por romakët e konsideronin vajin nga Italia qendrore si më të mirën. Dalby, Food in the Ancient World A to Z p. 239. Përzierjet speciale u krijuan nga vaji i ullirit spanjoll; Vaji Linurian (Oleum Liburnicum) u aromatizua me elesampane , rrenje cyperus, dafina dhe kripë.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," p. 259.

Gjalpi,  u përbuz kryesisht nga romakët, por ishte një tipar dallues i dietës galike. Alcock, "Milk and Its Products in Ancient Rome," p. 33. derri përdorej për pjekjen e pastave dhe erëza të disa pjatave. Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 199.

 Erëza dhe ëmbëlsues 
Kripa ishte erëza themelore: Plini Plaku vuri në dukje se "Jeta e qytetëruar nuk mund të vazhdojë pa kripë: është një përbërës aq i nevojshëm sa është bërë një metaforë për kënaqësinë e fortë mendore". Pliny, Natural History 31.88, as cited by Gower, The Loaded Table, p. 232. Në literaturën latine, kripa (sal) ishte sinonim i "mendje". Gower, The Loaded Table, p. 232, citing especially Horace, Epistle 2.2.60. Ishte një artikull i rëndësishëm tregtimi, por kripa e pastër ishte relativisht e shtrenjtë. Erëza më e zakonshme e kripur ishte garumi , salca e fermentuar e peshkut që shtoi dimensionin e shijes që tani quhet " umami ". Eksportuesit kryesorë të garumit ishin të vendosur në provincat e Spanjës.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
parapamje| Tre piperatoria romake të argjendtë (tenxhere me speca) nga Hoxne Hoard i Britanisë Romake
Erëzat e disponueshme në vend përfshinin barishte kopshti, qimnon, koriandër dhe manaferrat e dëllinjës . Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 199. Piperi ishte aq jetik për kuzhinën saqë u krijuan tenxhere zbukuruese ( piperatoria ) për ta mbajtur atë. Piper longum u importua nga India, sikundër ishte narda, e përdorur për të sezonuar zogjtë e gjahut dhe iriqët e detit . Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," pp. 256–257.

Erëza të tjera qe ishin shume të importuara ishin shafrani, kanella dhe silfiumi i Kirenit, një lloj kopër i athët që u vjelë shumë dhe fatkeqesisht  u zhduk gjatë mbretërimit të Neronit, pas së cilës kohë u zëvendësua me laserpicium, asafoetida e eksportuar nga Afganistani i sotëm. Pliny, Natural History 19.39; Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 199–200. Plini vlerësoi se romakët shpenzonin 100 milionë sesterces në vit për erëza dhe parfume nga India, Kina dhe Gadishulli Arabik. Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 200.

Ëmbëlsuesit ishin të kufizuar kryesisht në mjaltë dhe shurup të mushtit të verës ( defrutum ) . Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 199. Sheqeri i kallamit ishte një përbërës ekzotik që përdorej si garniturë ose aromatizues, ose në ilaçe.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

 Bujqësia dhe tregjet 
parapamje| Një djalë që mban një pjatë me fruta dhe çfarë mund të jetë një kovë me gaforre, në një kuzhinë me peshk dhe kallamar, në panelin e qershorit nga një mozaik që përshkruan muajt (shek. III) J. Carson Webster, The Labors of the Months in Antique and Mediaeval Art to the End of the Twelfth Century, Studies in the Humanities 4 (Northwestern University Press, 1938), p. 128. In the collections of the Hermitage Museum.
Qeveria qendrore tregoi një interes aktiv për të mbështetur bujqësinë . Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," p. 191. Prodhimi i ushqimit ishte prioriteti kryesor i përdorimit të tokës. Peter Garnsey, "The Land," in The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 679. Fermat më të mëdha ( latifundia ) arritën një ekonomi të shkallës që mbështeti jetën urbane dhe ndarjen e saj më të specializuar të punës.  Rrjeti i transportit të rrugëve dhe linjave të transportit të Perandorisë përfitoi fermerët e vegjël duke hapur akses në tregjet lokale dhe rajonale në qytete dhe qendra tregtare. Teknikat bujqësore si rotacioni i të korrave dhe mbarështimi selektiv u shpërndanë në të gjithë Perandorinë dhe të lashtat e reja u futën nga një krahinë në tjetrën, si bizelet dhe lakra në Britani. Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," pp. 195–196.

Shitësit e ushqimit përshkruhen në art në të gjithë Perandorinë. Në qytetin e Romës, Forumi Holitorium ishte një treg i lashtë fermerësh dhe Vicus Tuscus ishte i famshëm për prodhimet e tij të freskëta . J. Mira Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome (Oxford University Press, 2010), p. 198; Robert E.A. Palmer, Rome and Carthage at Peace (Steiner, 1997), p. 115, citing Varro, De Lingua Latina 5.146–147, on the Forum Holitorium as a macellum. Në të gjithë qytetin, mishrat, peshqit, djathrat, prodhimet, vaji i ullirit, erëzat dhe erëza e kudogjendur garum ( salcë peshku ) shiteshin në macella, tregjet e brendshme romake dhe në tregjet në të gjithë provincat.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Claire Holleran, Shopping in Ancient Rome: The Retail Trade in the Late Republic and the Principate (Oxford University Press, 2012), pp. 207–208 et passim; Seo, "Food and Drink, Roman," p. 198, and "Cooks and Cookbooks," p. 299, in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 299.

 Anona 
Mbajtja e një furnizimi të përballueshëm ushqimor për qytetin e Romës ishte bërë një çështje kryesore politike në Republikën e vonë, kur shteti filloi të siguronte një dole gruri ( annona ) për qytetarët që regjistroheshin për të. Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," p. 191. Rreth 200,000–250,000 meshkuj të rritur në Romë morën dole, që arrinte në rreth 33 kg në muaj, për një total në vit prej rreth 100,000 ton grurë kryesisht nga Siçilia, Afrika Veriore dhe Egjipti. Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," p. 191, reckoning that the surplus of wheat from the province of Egypt alone could meet and exceed the needs of the city of Rome and the provincial armies.

Dole kushtoi të paktën 34 për qind të të ardhurave të shtetit, Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," p. 191. por përmirësoi kushtet e jetesës dhe jetën familjare në mesin e shtresave të ulëta, , p. 73. dhe subvencionoi të pasurit duke i lejuar punëtorët të shpenzonin më shumë nga të ardhurat e tyre për verën dhe vajin e ullirit të prodhuar në pronat e klasës së pronarëve të tokës. 

Doleja e grurit kishte gjithashtu vlerë simbolike: ajo afirmonte si pozicionin e perandorit si përfitues universal, ashtu edhe të drejtën e të gjithë qytetarëve për të ndarë "frytet e pushtimit". Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," p. 191. Annona, objektet publike dhe argëtimet spektakolare zbutën kushtet përndryshe të zymta të jetesës së romakëve të klasës së ulët dhe mbajtën nën kontroll trazirat sociale. Satiristi Juvenal, megjithatë, e pa " bukën dhe cirqet " (panem et circenses) si emblematike të humbjes së lirisë politike republikane: Catherine Keane, Figuring Genre in Roman Satire (Oxford University Press, 2006), p. 36; Eckhart Köhne, "Bread and Circuses: The Politics of Entertainment," in Gladiators and Caesars: The Power of Spectacle in Ancient Rome (University of California Press, 2000), p. 8.Publiku ka kohë që i ka hequr dorë nga shqetësimet e tij: njerëzit që dikur jepnin komanda, konsullata, legjione dhe gjithçka tjetër, tani nuk përzihet më dhe dëshiron me padurim vetëm dy gjëra: cirqet dhe buken. Juvenal, Satire 10.77–81.Romakët që morën dole e çuan në një mulli për ta grirë në miell. Holleran, Shopping in Ancient Rome, p. 134. Në kohën e mbretërimit të Aurelianit, shteti kishte filluar të shpërndante anonën si një racion ditor të bukës së pjekur në fabrikat shtetërore dhe shtoi vaj ulliri, verë dhe mish derri në dole. Stambaugh, The Ancient Roman City, p. 146; Hopkins, "The Political Economy of the Roman Empire," p. 191; Holleran, Shopping in Ancient Rome, p. 134.

 Përgatitja e ushqimit komercial 
parapamje| Një tabernë Pompeiane për të ngrënë dhe pirë. Piktura e zbehur mbi banak paraqiste vezë, ullinj, fruta dhe rrepkë. Holleran, Shopping in Ancient Rome, pp. 136–137.
Shumica e njerzve ne rome jetonin neper ndertesa apartamenesh  ( insulae ) të cilave u mungonin kuzhina, megjithëse ambientet e përbashkëta të gatimit mund të ishin të disponueshme në zonat e përbashkëta të nivelit të tokës. Një mangall me qymyr mund të përdorej për gatime rudimentare, si pjekja në skarë dhe zierje në tenxhere ( olla ), por ajrimi ishte i dobët dhe brazirat ishin të rrezikshëm nga zjarri.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor John E. Stambaugh, The Ancient Roman City (Johns Hopkins University Press, 1988), pp. 144, 178; Kathryn Hinds, Everyday Life in the Roman Empire (Marshall Cavendish, 2010), p. 90.

Ne bare shitej ushqimi i pergatitur , bujtina dhe tezga ushqimore ( tabernae, cauponae, popinae ) . Holleran, Shopping in Ancient Rome, p. 140ff. Disa institucione kishin tavolina të pajisura me hapje për tenxhere që mund ta kishin mbajtur ushqimin të ngrohtë mbi një burim nxehtësie ( termopolium ) ose thjesht të shërbenin si enë magazinimi ( dolia ) . Holleran, Shopping in Ancient Rome, p. 136ff.

Ushqimi me veti dhe ngrënie restorant ishin për klasat e ulëta. Frekuentimi i tavernave, ku nganjëherë punonin prostitutat, ishte ndër të metat morale për të cilat mund të akuzoheshin perandorët dhe figura të tjera publike. Holleran, Shopping in Ancient Rome, pp. 148–149.

Mullinjtë dhe furrat komerciale zakonisht kombinoheshin në një kompleks buke. Holleran, Shopping in Ancient Rome, pp. 134–135.

 Teoritë e dietës 
Rendesia e nje diete te mire ishte e njohur nga mjeket  si Galeni (shekulli II pas Krishtit), traktatet e të cilit përfshinin një "Për supën e elbit" . Pikëpamjet mbi të ushqyerit u ndikuan nga shkollat e mendimit si teoria humorale . Mark Grant, Galen on Food and Diet (Routledge, 2000), pp. 7, 11 et passim. Tretja e ushqimit brenda trupit mendohej të ishte një proces analog me gatimin.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Grant, Galen on Food and Diet, pp. 7–8.

 Menutë dhe recetat 
parapamje| Jeta e vdekur në një mozaik të shekullit të 2-të
Shprehja latine për një darkë të plotë ishte ab ovo usque ad mala, "nga veza te mollët", ekuivalente me anglishten " nga supa te arrat ". John Donahue, The Roman Community at Table during the Principate (University of Michigan Press, 2004, 2007), p. 9. Një darkë me shumë pjata fillonte me gustatio ("provë" ose "meze"), shpesh një sallatë ose një pjatë tjetër e përgatitur minimalisht, me përbërës për të nxitur tretje të mirë. Cena e duhur përqendrohej te mishi, një praktikë që ngjall traditën e banketeve të përbashkëta pas sakrificës së kafshëve. Një vakt i përfunduar me fruta dhe arra, ose me ëmbëlsira qëllimisht të tepërta (secundae mensae) . Gowers, The Loaded Table, p. 17.

Letërsia romake fokusohet në zakonet e ngrënies së klasave të larta, Veronika E. Grimm, "On Food and the Body," in A Companion to the Roman Empire, p. 354. dhe përshkrimi më i famshëm i një vakti romak është ndoshta darka e Trimalchio-s në Satyricon, një ekstravagancë imagjinare që ka pak ngjashmëri me realitetin edhe midis më të pasurve. Grimm, "On Food and the Body," p. 359. Poeti Martial përshkruan servirjen e një darke më të besueshme, duke filluar me gustatio, e cila ishte një sallatë e përbërë me gjethe mallow, marule, presh të copëtuar, nenexhik, rukola, skumbri të zbukuruar me rue, vezë të prera në feta dhe sisë dose të marinuar. Pjata kryesore ishte copa me shije keci,zarzavate ,fasule , dhe  një pulë dhe proshutë e mbetur, e ndjekur nga një ëmbëlsirë me fruta të freskëta dhe verë të cilësisë së mirë dhe te shkelqyeshme .Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Joan P. Alcock, Food in the Ancient World (Greenwood Press, 2006), p. 184.

Librat romakë mbi bujqësinë përfshijnë disa receta. Seo, "Cooks and Cookbooks," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 298. Një koleksion i gjatë gjithë libri i recetave romake i atribuohet Apicius, një emër për disa figura në antikitet që u bë sinonim i " gustatorit ": Cathy K. Kaufman, "Remembrance of Meals Past: Cooking by Apicius' Book," in Food and the Memory: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cooker p. 125ff. "recetat janë shkruar në mënyrë të rastësishme, sikur dikush i njohur me funksionimin e një kuzhine po shkruante shënime për një koleg." Kaufman, "Remembrance of Meals Past," p. 125. Edhe pse shpesh i pasaktë, veçanërisht me matje, Apicius përdor tetë folje të ndryshme për teknikat e përfshirjes së vezëve në një pjatë, duke përfshirë një që mund të prodhojë një sufle . Kaufman, "Remembrance of Meals Past," p. 125ff.

Recetat përfshijnë specialitete rajonale të tilla si Ofellas Ostiensis, një hors d'oeuvre e bërë nga "kotra të zgjedhura të mishit të derrit të marinuar të gatuar në një salcë pikante me shije tipike romake: lozhë, kopër, qimnon dhe anise". Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," p. 258. Pjata e njohur Patina Apiciana kërkonte një mish kompleks të shtresuar me vezë dhe krepa, për t'u paraqitur në një pjatë argjendi.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor De Re Coquinaria 4.141.; Seo, "Cooks and Cookbooks," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 299.
parapamje| Një pikturë murale nga shtëpia e Julia Felix në Pompei
" Ushqyesit " romakë kënaqeshin me gjahun e egër, shpendët si pallua dhe flamingo, peshqit e mëdhenj ( qefulli vlerësohej veçanërisht) dhe butakët . gocat e detit u kultivuan në Baiae, një qytet turistik në bregun e Kampanisë Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 199. i njohur për një zierje rajonale me butak të bërë nga gocat e detit, midhjet, iriqët e detit, selino dhe koriandër. Edwards, "Philology and Cuisine in De Re Coquinaria," p. 258.

Pjata më spektakolare e perandorit Vitellius supozohej të ishte "Mburoja e Minervës ", e përbërë nga mëlçia e pikut, truri i fazanit dhe palloit, gjuha e flamingos dhe qumështi i llambave . Përshkrimi i dhënë nga Suetonius thekson se këta përbërës luksoz u sollën nga flota nga skajet e largëta të perandorisë, nga kufiri Parthian deri në Ngushticat e Gjibraltarit . Suetonius, Life of Vitellius 13.2; Gowers, The Loaded Table, p. 20. Historiani Augustan Livy e lidh në mënyrë eksplicite zhvillimin e kuzhinës gustator me zgjerimin territorial romak, duke e datuar prezantimin e kuzhinierëve të parë në 187 para Krishtit, pas Luftës së Galatisë .Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Livy 39.6; Seo, "Cooks and Cookbooks," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 298; Gowers, The Loaded Table,, p. 16.

 Verë dhe pije të fermentuara 
majtas|parapamje| Mozaik që përshkruan vintage (nga Chercell, Algjeria e sotme, Afrika Romake
Edhe pse mungesa e ushqimit ishte një shqetësim i vazhdueshëm, vreshtaria italiane prodhonte një bollëk verërash të lira që dërgoheshin në Romë. Peter Garnsey, "The Land," in Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 695. Shumica e provincave ishin në gjendje të prodhonin verë, por varietetet rajonale ishin të dëshirueshme dhe vera ishte një artikull qendror i tregtisë. Mungesat e vin ordinaire ishin të rralla. Mireille Corbier, "Coinage, Society, and Economy," in Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193–337 (Cambridge University Press, 2005), vol. 12, p. 404; Harris, "Trade," in CAH 11, p. 719. Varietetet rajonale si Alban, Caecuban dhe Falernian u vlerësuan. Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 200. Opimiani ishte vintage më prestigjioz.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Pliny, Natural History 14.55; Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 200.

1Furnizuesit kryesorë për qytetin e Romës ishin bregu perëndimor i Italisë, Galia jugore, rajoni Tarraconensis i Spanjës dhe Kreta . Aleksandria, qyteti i dytë më i madh në Perandori, importonte verë nga Laodicea në Siri dhe Egje. Harris, "Trade," in CAH 11, p. 720. Në nivelin e shitjes me pakicë, tavernat ose dyqanet e specializuara të verërave (vinaria) shisnin verë në enë për t'u kryer dhe me pije në ambiente, me diapazon çmimesh që pasqyrojnë cilësinë.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Holleran, Shopping in Ancient Rome, pp. 146–147.

Përveç konsumimit të rregullt me vakte, vera ishte pjesë e riteve të përditshme fetare. Para një vakt, një libacion iu ofrua perëndive të shtëpisë. Kur romakët bënin vizitat e tyre të rregullta në vendet e varrimit për t'u kujdesur për të vdekurit, ata derdhën një libacion, të lehtësuar në disa varre me një tub ushqimi në varr.

Romakët pinin verën e tyre të përzier me ujë, ose në "pije të përziera" me aromatizues. Mulsum ishte një verë e ëmbël e zier dhe apsinthium ishte një pararendës i absintit me shije pelini. Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 200. Edhe pse vera shijohej rregullisht, dhe poeti Augustan Horace shpiku shprehjen "e vërteta në verë" ( in vino veritas ), dehja u përçmua. Ishte një stereotip romak se galët kishin një dashuri të tepruar për verën dhe pirja e verës "e drejtë" ( purum ose merum, e papërzier) ishte një shenjë e "barbarit". Galët gjithashtu prodhonin forma të ndryshme birre.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

 Ngrënia në shtëpi 
parapamje| Një rikrijim i një trikliniumi në Archäologische Staatssammlung München
Meqenëse restorantet kujdeseshin për klasat e ulëta, ushqimet e shkëlqyera mund të kërkoheshin vetëm në darka private  shtëpi të pasura ose në bankete të organizuara nga klube sociale ( kolegji ) . Faas (2005), p. 29. Shtëpia private ( domus ) e një familjeje elitare do të kishte pasur një kuzhinë, një kopsht kuzhine dhe një staf të trajnuar me një kuzhinier (archimagirus), një kuzhinier (vicarius supra cocos) dhe ndihmës kuzhine (coci, cocus singular ose coquus)., nga e cila rrjedh anglishtja "kuzhinier"). Seo, "Cooks and Cookbooks," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 299.

Në familjet e klasës së lartë, darka ( cena ) kishte funksione të rëndësishme shoqërore. Grimm, "On Food and the Body," p. 356. Mysafirët argëtoheshin në një dhomë ngrënieje të dekoruar mirë ( triclinium ), shpesh me pamje nga kopshti me peristil. Dinerët u ulën në divane, të mbështetur në bërrylin e majtë. Numri ideal i të ftuarve për një darkë ( konvivium, "ndarje e jetës" ose "të jetuar së bashku") ishte nëntë. 

Nga Republika e vonë, nëse jo më herët, gratë darkuan, u shtrinë dhe pinin verë së bashku me burrat. Matthew B. Roller, Dining Posture in Ancient Rome (Princeton University Press, 2006), p. 96ff. Të paktën në disa raste, fëmijët merrnin pjesë, në mënyrë që të fitonin aftësi sociale. Quintilian, Institution Oratoria 1.2.7–8, scolds parents for behaving improperly at dinner parties when their children are in attendance; Roller, Dining Posture in Ancient Rome, p. 160. Ushqimet me shumë pjata shërbeheshin nga skllevërit e shtëpisë, të cilët shfaqen dukshëm në artin e antikitetit të vonë si imazhe mikpritjeje dhe luksi.

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor Katherine M.D. Dunbabin, "The Waiting Servant in Later Roman Art," in Roman Dining (Johns Hopkins University Press, 2005), p. 115ff.
parapamje| Detaje nga mozaiku i famshëm i "dyshemesë së çrregullt" që tregon mbeturinat e kuzhinës dhe ngrënies me një mi të festimit ( Muzeu i Vatikanit )

 Të ushqyerit e ushtrisë 
Një nga shqetësimet kryesore logjistike të ushtrisë romake ishte ushqimi i burrave, kuajve të kalorësisë dhe kafshëve të bagëtive, zakonisht mushkave. Gruri dhe elbi ishin burimet kryesore të ushqimit. Gjithashtu u dhanë mish, vaj ulliri, verë dhe uthull. Një ushtri prej 40,000, duke përfshirë ushtarë dhe personel tjetër, si skllevër, do të kishte rreth 4,000 kuaj dhe 3,500 kafshë bari. Një ushtri e kësaj madhësie do të konsumonte rreth 60 ton drithë dhe 240 amfora verë dhe vaj ulliri çdo ditë.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Çdo burrë mori një racion prej rreth  gruri në ditë në formë drithi të pa bluar, që prishet më pak se mielli. Për bluarjen e tij përdoreshin mullinj dore. Furnizimi me të gjitha këto produkte ushqimore varej nga disponueshmëria dhe ishte e vështirë të garantohej gjatë kohës së luftës ose kushteve të tjera të pafavorshme. Ushtria tërhoqi sutlerët që shisnin sende të ndryshme, duke përfshirë ushqime me të cilat ushtari mund të plotësonte dietën e tij. Paul Erdkamp, "War and State Formation," in A Companion to the Roman Army (Blackwell, 2011), p. 102.

Gjatë ekspansionizmit të Republikës, ushtria zakonisht kishte kombinuar jetesën jashtë tokës dhe organizonte linja furnizimi ( frumentatio ) për të siguruar furnizimin e saj me ushqim. Erdkamp, "War and State Formation," pp. 103–104. Nën Perandorinë, provincat mund të paguanin taksa në natyrë në formën e grurit qe të siguronin oragnizimin e përhershme. 

 Vlerat kulturore 
parapamje| Një banket në natyrë mbi një mozaik të fragmentuar të shekullit të 4-të
Kuzhina e rafinuar mund të ishte  moralizuar si një shenjë ose e përparimit të qytetëruar ose e rënies dekadente. Seo, "Food and Drink, Roman," in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 201. Historiani i hershëm perandorak Tacitus i krahasoi lukset e këndshme të tryezës romake në kohën e tij me thjeshtësinë e dietës gjermanike të mishit të freskët të egër, frutave të foragjeruara dhe djathit, të pandryshuara nga erëzat e importuara dhe salcat e përpunuara. Tacitus, Germania 23; Gowers, The Loaded Table, p. 18.

Për shkak të rëndësisë së zotërimit të tokës në kulturën romake, prodhimet —drithërat, bishtajoret, perimet dhe frutat—më shpesh konsideroheshin si një formë ushqimi më e qytetëruar se mishi. Filozofi stoik Musonius Rufus, një vegjetarian, i konsideronte mishngrënësit jo vetëm si më pak të civilizuar, por edhe "më të ngadaltë në intelekt". Musonius 18; Grimm, "On Food and the Body," p. 363.

" Barbarët " mund të stereotipizohen si grabitqare mishngrenes . Massimo Montanari, "Romans, Barbarians, Christians: The Dawn of European Food Culture," in Food: A Culinary History from Antiquity to the Present (Columbia University Press, 1999, originally published in French 1996), p. 166. Historia Augusta i përshkruan perandorët Didius Julianus dhe Septimius Severus si përçmues të mishit në favor të perimeve, ndërsa perandori i parë i lindur nga dy prindër barbarë, Maximinus Thrax, thuhej se ka ngrënë grumbuj mishi. Montanari, "Romans, Barbarians, Christians," p. 166.

Për Plinin, prodhimi i pastave ishte një shenjë e paqes së vendeve të civilizuara. Produktet kryesore mesdhetare të bukës, verës dhe vajit u sakralizuan nga krishterimi romak, ndërsa konsumi gjermanik i mishit u bë një shenjë e paganizmit, pasi mund të ishte produkt i sakrificës së kafshëve.

Disa filozofë dhe të krishterë i rezistuan kërkesave të trupit dhe kënaqësive të ushqimit dhe e përvetësuan agjërimin si ideal. Grimm, "On Food and the Body," pp. 365–366. Ushqimi u bë shume  më i thjeshtë në përgjithësi ndërsa jeta urbane në Perëndim u zvogëlua, rrugët tregtare u ndërprenë, "Foodstuff," in Late Antiquity, p. 455; Montanari, "Romans, Barbarians, Christians," p. 165–167. dhe të pasurit u tërhoqën në vetë-mjaftueshmërinë më të kufizuar të pronave të vendit të tyre. "Foodstuff," in Late Antiquity, p. 455. Ndërsa një mënyrë jetese urbane u lidh me dekadencën, Kisha dekurajoi zyrtarisht grykësinë  dhe gjuetia dhe baritorja shiheshin si mënyra të thjeshta por të virtytshme të jetës. Montanari, "Romans, Barbarians, Christians," p. 165–167.

 Leximi më tej 

 Emily Gowers Tabela e ngarkuar: Përfaqësimet e ushqimit në letërsinë romake (Oxford University Press, 1993)

 Referime 

Kategoria:Perandoria Romake
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara
Kategoria:Kuzhinë mesdhetare
Kategoria:Ushqim dhe pije sipas vendit