Kultura e Maqedonisë së Veriut

Kultura e Maqedonisë së Veriut është kultura e Republikës së Maqedonisë së Veriut, një vend në Ballkanin Perëndimor.

 Arkitektura 
Vendet për arkeologji me cilësi të jashtëzakonshme përfshijnë ato në Stobi në Gradsko, Heraclea Lyncestis në Manastir, Lychnidos, Kisha e Shën Sofisë në Ohër dhe Scupi në Shkup. Ikonat terrakote u zbuluan në Kalanë e Vinicës (afër Vinicës ). Mozaiku i Bazilikës në Heraklea Lynkestis është një mozaik i hershëm bizantin. Ka shumë mbetje nga koha romake dhe periudha e hershme e krishterë në Maqedoninë e Vardarit, e cila në atë kohë ishte pjesë e Perandorisë Bullgare .

Në shumë kisha dhe manastire në Maqedoninë e Veriut punuan arkitektë dhe afreskografë të famshëm dhe vetëm në Ohër ka mbi tridhjetë kisha. UNESCO ka deklaruar se qyteti i Ohrit dhe liqeni i tij duhet të mbrohet, pasi janë të rëndësishëm për historinë e botës. Disa kisha, ndër të cilat më e njohura është Kisha e Shën Panteleimonit, dëshmojnë për kohën e mësuesit Shën Klement dhe në vitin 1990 përfundoi puna në Katedralen e Shën Klementit të Ohrit në Shkup. Së bashku me monumentet e tjera kulturore, kishat e shekullit të 11-të dhe 12-të të temës mesjetare perëndimore të Bullgarisë janë të famshme në mbarë botën, të karakterizuara nga arkitektura unike dhe afresket dhe ikona të paçmuara.

Janë zbuluar monumente të kulturës islame si xhamitë, pazaret dhe banjat e periudhës osmane . Në shekullin e 14-të, Shkupi përshkruhej si një qendër e rëndësishme tregtare me Çarshinë e Vjetër, Tregun e Mbuluar ( Bezisten ), Karvansarain Kurshumli An, Hamami i Daut Pashës dhe Xhaminë e Mustafa Pashës.  Një tjetër monument i rëndësishëm i kulturës islame në Maqedoninë e Vardarit është Xhamia e pikturuar në Tetovë . Pas çlirimit të qytetit u ngritën një numër i madh monumentesh. Një nga monumentet më interesante të ngritura pas çlirimit të rajonit është memoriali kushtuar kryengritjes Ilinden-Preobrazhenie në Krushevë . Përkujtimore të tjera të njohura për bukurinë dhe ekspresivitetin e tyre mund të gjenden në Prilep, Kumanovë, Veles dhe Shtip.

Në historinë kulturore të Maqedonisë së Veriut një vend më rëndësi zë edhe Kongresi i Manastirit i njohur edhe si Kongresi i Alfabetit e cila ka qenë një konferencë akademike që është mbajtuar në qytetin e Manastirit, mes datave 14 nëntor - 22 nëntor 1908, me qëllim të standardizimit të alfabetit të gjuhës shqipe. Prandaj data 22 nëntor përbën tashmë një ditë përkujtimore jo vetëm në Maqedoninë e Veriut por edhe në Shqipëri dhe Kosovë për edhe në diasporën shqiptare, e njohur si Dita e Alfabetit. Përpara këtij kongresi, gjuha shqipe përfaqësohej prej gjashtë ose më shumë alfabetesh (Elifba), pa llogaritur nënvariantet.

 Muzika 
Maqedonia e Veriut ka një trashëgimi jashtëzakonisht të pasur muzikore. Studimet e Sotir Golabovskit dhe Octoechos në lidhje me traditën e himneve shpirtërore dhe korale kishtare maqedonase janë një kontribut i rëndësishëm në historinë kulturore maqedonase dhe ballkanike. Shoqata e Kompozitorëve të Maqedonisë aktualisht ka 60 anëtarë. Pas gjeneratës së parë të muzikës moderne klasike maqedonase, e përbërë nga Trajko Prokopiev, Todor Skalovski, Stefan Gajdov, Petre Bogdanov Kocko dhe Zhivko Firfov, erdhi puna e kompozitorëve Kiril Makedonski, Gligor Smokvarski , Vlastimir Nikolovski, Toma Proslavskii . Nikolovski, Ljubomir Brangolica, Stojan Stojkov, Risto Avramovski, Tome Mançev, Dimitrije Buzharovski dhe Goce Kolarovski.
parapamje| Gajda maqedonase
Orkestra Filarmonike Maqedonase, e themeluar në vitin 1944 në Republikën Popullore të Maqedonisë, është institucioni më i vjetër kulturor në fushën e muzikës. Janë gjashtë ansamble dhomash, si Taneci, që përfaqësojnë pasurinë e folklorit dhe këngës maqedonase, dhe janë dhjetë ansamble të tjera folklorike që janë aktive. Ka tre kore profesionale dhe njëzet kore amatore. Çdo vit rreth 50,000 njerëz ndjekin koncertet e Orkestrës Filarmonike Maqedonase dhe ansambleve të ndryshme të valleve popullore dhe shoqatave të tjera kulturore dhe artistike. Përveç koncerteve të mbajtura në kuadër të Festivalit Veror të Ohrit, para disa vitesh në Manastir është themeluar edhe festivali vjetor i muzikës klasike i quajtur Interfest . Festivali i Xhazit në Shkup është bërë një ngjarje muzikore shumë prestigjioze. Në festival kanë marrë pjesë shumë nga grupet dhe emrat më të njohur të xhazit në botën e xhazit, dhe për nga koncepti dhe atmosfera, pjesëmarrësit dhe kritikët e konsiderojnë atë një nga festivalet më të suksesshme të xhazit në mbarë botën.

Muzika popullore është një nga fushat më të dashura të kulturës maqedonase dhe çdo vit zhvillohen disa festivale folklorike. Më i vjetri është Folkfesti, i mbajtur në Valandovë, dhe shumica e festivaleve kanë pjesëmarrje më të madhe në mesin e komuniteteve të maqedonasve etnikë në Australi dhe Kanada . Festivali i Këngëve të Qytetit të Vjetër në Ohër dhe Ditët e Ilindenit të Këngës Popullore në Manastir janë ngjarje që festojnë këngët tradicionale maqedonase. Mak-Fest në Shtip dhe Festivali i Shkupit janë dy festivalet më të njohura të muzikës popullore në Maqedoninë e Veriut.

Rok-grupi Leb i Sol, me muzikën e tij origjinale që injekton tema dhe ritme tradicionale folklorike me ndikim modern, ka qenë aktiv për më shumë se njëzet vjet dhe është bërë gjerësisht i njohur brenda dhe jashtë Maqedonisë së Veriut.

 Arti 
parapamje| Portreti i gruas nga Gjorgje Zografski
Themeluesit e pikturës moderne maqedonase ishin Lazar Liçenoski, Nikola Martinoski, Dimitar Avramovski–Pandilov dhe Vangel Kodzoman . Ata u pasuan nga një gjeneratë jashtëzakonisht e talentuar dhe e frytshme, e përbërë nga Borka Lazeski, Dimitar Kondovski, Petar Mazev të cilët tani janë të ndjerë dhe Rodoljub Anastasov dhe shumë të tjerë që janë ende aktivë. Vepra e Vasko Taskovskit iu prezantua publikut të Parisit në vitin 1992 me një ekspozitë dhe ankand imponues prej rreth 100 veprash. Vangel Naumovski, i cili u klasifikua prej kohësh nga historianët e artit si një artist naiv, është i mirënjohur për Galerinë e tij " Ohritska Porta ", si dhe për botën origjinale të pikturave të tij.

Artistët bashkëkohorë maqedonas përfshijnë Aleksandar Stankovski, Zhaneta Vangeli, Maja Dzhartovska dhe Gordana Apostolovska të cilët përdorin stile të ndryshme.

Përveç Dimo Todorovskit, i cili konsiderohet si themelues i skulpturës moderne maqedonase, janë shquar edhe veprat e Petar Haxhi Boskovit, Boro Mitrikeskit, Novak Dimitrovskit dhe Tomë Serafimovskit . Muzeu i Artit Bashkëkohor dhe Galeria e Arteve në Banjat e Daut Pashës konsiderohen si galeritë më të mira. Në vitin 1993 ka pasur 413 ekspozita të vizituara nga mbi 240,000 njerëz, 12 koloni artistësh me 120 pjesëmarrës, nga të cilët 40 ishin piktorë dhe skulptorë të huaj.

 Kinema 
Historia e krijimit të filmave në Maqedoninë e Veriut daton më shumë se 110 vjet. Filmi i parë i prodhuar në territorin e vendit të sotëm u realizua në vitin 1895 nga kineastët arumunë Janaki dhe Milton Manaki në Manastir, duke filluar një traditë filmbërëse në rajon që vazhdon edhe sot e kësaj dite.

Gjatë gjithë shekullit të kaluar, mediumi i filmit ka përshkruar historinë, kulturën dhe jetën e përditshme të popullit maqedonas. Me kalimin e viteve shumë filma maqedonas janë prezantuar në festivalet e filmit në mbarë botën dhe disa nga këta filma kanë fituar çmime prestigjioze. Regjisori më i famshëm maqedonas është Milço Mançevski, filmi debutues i metrazhit të gjatë Para shiut u nominua për një çmim Oscar . Filmi artistik me fitim më të madh në Maqedoninë e Veriut ishte Bal-Can-Can, i cili është parë nga mbi 500,000 njerëz vetëm në vitin e parë të tij.

 Teatri 
djathtas|parapamje| Teatri Kombëtar Maqedonas në Shkup
Në Maqedoninë e Veriut ka 13 teatro profesionistë. Nga viti 1993-1994 u mbajtën 1.596 shfaqje në republikën e sapoformuar dhe morën pjesë më shumë se 330.000 njerëz. Teatri Kombëtar Maqedonas (kompanitë e dramës, operës dhe baletit), teatri i dramës, teatri i kombësive (kompanitë e dramës shqiptare dhe turke) dhe kompanitë e tjera teatrore përfshijnë rreth 870 aktorë profesionistë, këngëtarë, balerinë, regjisorë, dramaturgë, skenografi. dhe kostumografi etj. Ekziston edhe një teatër profesionist për fëmijë dhe tre teatro amatore. Për nder të Vojdan Cernodrinskit, themeluesit të teatrit modern maqedonas, tridhjetë vitet e fundit në Prilep po mbahet një festival tradicional i teatrove profesionistë maqedonas. Çdo vit në Koçan mbahet një festival i grupeve teatrore maqedonase amatore dhe eksperimentale.

Fjala Karagöz është një fjalë turke që fjalë për fjalë do të thotë "një sy i zi", por është një lloj teatri specifik në Maqedoninë e Veriut si në shumë vende të tjera të Ballkanit. Ky teatër piktoresk, origjinal dhe jashtëzakonisht popullor arriti në Ballkan nga Lindja e Largët. Duke u zhvendosur ngadalë por me siguri nga Lindja e Largët drejt Lindjes së Mesme, ky lloj teatri kaloi nëpër një transformim pasi u përcoll nga personi në person përmes shumë kulturave. Teatri Karagoz erdhi në Ballkan së bashku me Perandorinë Osmane . Në historinë e kulturës etnike maqedonase emri i këtij teatri përmendet duke filluar nga shekulli i 11-të, ose së paku i 14-të. Një legjendë turke flet për origjinën e ndërtimit të një xhamie të madhe në Bursa dhe ndërtuesit e saj, mes të cilëve ishin dy miq dhe tregimtarë të njohur si Karagöz dhe Hadzivat . Në vend që të punonin, ata u ulën dhe u treguan punëtorëve histori komike. Shfaqjet e tyre ishin aq tërheqëse për audiencën e tyre, saqë ndërtimi i xhamisë u ndal plotësisht - vendi i ndërtimit u shndërrua në një teatër. Kur Sulltani dëgjoi se çfarë kishte ndodhur, u tërbua dhe urdhëroi ekzekutimin e dy miqve. Karagoz dhe Haxhivat nuk mundën t'i shpëtonin fatit, por qytetarët e Bursës u pushtuan nga pikëllimi për humbjen e dy heronjve. Sulltani e kuptoi marrëzinë e tij dhe u përpoq ta korrigjonte duke urdhëruar ringjalljen e dy burrave. Në pamundësi për t'u dhënë atyre jetë, sulltani i mbajti gjallë në formën e kukullave të vogla transparente të bëra me lëkurë të hollë dhe me ngjyrë. Nëse do të vendoseshin para një perde të bardhë me një qiri të ndezur pas saj, ata do të kërcenin sikur të ishin gjallë dhe sulltani të kishte shpenguar veten.

Edhe pse ky teatër përfshin një sërë personazhesh-kukullash, teatraliteti i tij i shquar del nga lidhja komplekse mes maskave qendrore të Karagozit dhe Haxhivatit. Karagoz personifikon një grek të zakonshëm në Perandorinë Osmane. Ai është i veshur thjesht si çdo kalimtar tjetër në rrugët e Kostandinopojës . Ai flet qartë dhe në një gjuhë të përbashkët për njerëzit. Ai është i zgjuar dhe budalla në të njëjtën kohë, naiv dhe mendjemprehtë. Edhe pse ai është i varfër si një qen, ai dëshiron vetëm të hajë bukën e tij pa u shpërqendruar apo ndërhyrje. Po aq e rëndësishme është edhe ngacmimi i armikut të tij të zemëruar vazhdimisht, i cili quhet Haxhivat dhe që është paksa i ngadalshëm, por jo domosdoshmërisht budalla. Haxhivati flet me mendjemadhësi duke përdorur fjalë arkaike, duke u shtirur si i urtë dhe në fakt është një pedant i mërzitshëm, i ngurtë, i korruptuar, oportunist që thekson vazhdimisht origjinën e tij aristokratike. Teatri Karagoz është humori popullor turk në maksimumin e tij. Udhëtari dhe diplomati i famshëm turk, Evlija Celebija, udhëtoi në Ballkan në gjysmën e parë të shekullit të 17-të dhe shkroi për udhëtimet e tij në dhjetë libra në të cilët diskuton shfaqjet e Karagozit në Bosnje, Serbi dhe në kryeqytetin e republikës Shkup . Teatri Karagoz u soll në rajon nga turqit osmanë dhe u përshtat lehtësisht me mjedisin e ri, ekzistues prej shekujsh deri në vitet 1950.

 Shih edhe 
 Kongresi i Manastirit
 Mbrëmjet Poetike të Strugës
 Historia e Maqedonisë së Veriut
 Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut

 Referime 

Kategoria:Kultura e Maqedonisë së Veriut