Adriani

Perandori i madh i Romës, Adriani, i shkëlqyer, aktiv dhe i zgjuar, i njohur në latinisht si Publius Aelius Hadrianus sundoi në Perandorinë e fuqishme Romake për 21 vjet me radhë (117-138 e.s.). Adriani u lind në një familje gjysmë italiane e gjysmë spanjolle më 24 janar të vitit 76 dhe vdiq më 10 korrik të vitit 138. Babai i tij kishte gradës senatoriale dhe ishte një kushëriri i parë i perandorit Trajan. Ai u martua me mbesën e Trajanit, Vibia Sabina herët në karrierën e tij, përpara se Trajani të bëhej perandor.

Jeta e hershme
parapamje|majtas|345px|Busti i Adrianit në Venecie
Adriani lindi më 24 janar 76, në Italika (Santiponce moderne, afër Seviljes), një qytezë romake me kolonë italikë në provincën e Hispania Baetica, gjatë Luftës së Dytë Punike me nismë të Shipion Afrikanit; dega e Adrianit nga fisi Aelia vinte nga Hadria (Atri modern, Itali), një qytezë e lashtë në rajonin e Picenumit të Italisë, burimi i emrit Hadrianus. Një biograf romak pohon se Adriani kishte lindur në Romë, por kjo pikëpamje mbështetet nga një pakicë studiuesish.

Babai i Adrianit ishte Publius Aelius Hadrian Aferi, një senator i rangut pretorian, i lindur dhe rritur në Italika. Nëna e Adrianit ishte Domitia Paulina, vajza e një familjeje të shquar senatoriale me bazë në Gades (Cádizi modern). bashkë-fëmija i tij tjetër i vetëm ishte një motër më e madhe, Aelia Domitia Paulina. Dadoja e tij ishte skllavja Germana, me gjasa me origjinë gjermanike, të cilën ai e përkujtoi gjatë gjithë jetës së tij. Ajo më vonë u lirua nga ai dhe në fund jetoi më shumë se ai, siç tregon mbishkrimi i saj mortor, që gjendet në Vilën e Adrianit në Tivoli.Corpus Inscriptionum Latinarum (Epigraphic Database Roma VI 10909) Stërnipi i Adrianit, Gnaeus Pedanius Fusk Salinatori, nga Barcino (Barcelona moderne) do të bëhej kolegu i Adrianit si bashkë-konsull në vitin 118. Si një senator, babai i Adrianit do ta kalonte shumicën e jetës së tij në Romë. Në pikëpamjen e karrierës së tij, lidhja më domethënëse familjare e Adrianit ishte me Trajanin, kushëririn e parë të babait, që ishte gjithashtu një familje senatoriale dhe me prejardhje nga Italika. Megjithëse ata konsiderohet se ishin, sipas fjalëve të Aurel Viktorit, advenae ("të huaj", njerëz "të jashtëm"), të dy, Trajani dhe Adriani ishin me origjinë italike dhe i përkisnin klasës së lartë të shoqërisë romake. Një autor ka propozuar ti konsideronte ata si pjesë të "Dinastisë Ulpio-Aeliane".

Prindërit e Adrianit vdiqën në vitin 87, kur ai ishte dhjetë vjeç. Ai dhe motra e tij u vunë nën kujdesin e Trajanit dhe Publius Acilius Atianit (që më vonë do të bëhej prefekti pretorian i Adrianit). Adriani ishte fizikisht aktiv dhe shijonte gjuetinë; kur ishte 14 vjeç, Trajani e mori atë në Romë dhe organizoi arsimimin e tij në lëndë të përshtatshme për një aristokrat të ri romak. Entuziazmi i Adrianit për Letërsinë Greke dhe kulturën bëri që ai të merte epitetin Graeculus ("grekushi"), si një formë e butë talljeje.

parapamje|345px|Harku i Adrianit në qendrën e Athinës, Greqi. Admirimi i Adrianit për Greqinë u materializua në projekte të tilla urdhëruara gjatë sundimit të tij
Shërbimi publik
Posti i parë zyrtar i Adrianit në Romë ishte si anëtar i , një, mes shumë zyrave  në nivelin e ulët të cursus honorum ("rruga e nderimeve") që mund të çonte në poste më të larta dhe një karrierë senatoriale. Ai pastaj shërbeu si tribun ushtarak, në fillim me Legio II Adiutrix në vitin 95, pastaj me Legio V Macedonica. Gajtë qëndrimit të dytë të Adrianit si tribun, sundimi i brisht dhe plakur i perandorit Nerva birësoi Trajanin si trashëgimtarin e tij; Adriani u dërgua për ti dhënë lajmin Trajanit – ose me shumë gjasa ishte një nga shumë emisarët e ngarkuar me këtë njoftim. Pastaj Adriani u transferua te Legio XXII Primigenia, me një tribuant të tretë. Tre tribunatet i dhanë disa përparësi karrierës së Adrianit. Shumica e pinjollëve të familjeve të vjetra senatoriale mund të shërbenin një, ose e shumta dy tribunate ushtarake si një kërkesë për poste më të larta. Kur Nerva vdiq në vitin 98, Adriani thuhet se nxitoi për te Trajani, ta informonte atë në krye të një delegacioni zyrtar të dërguar nga guvernatori, Lucius Julius Urs Serviani, kunati dhe rivali i Adrianit.

Në vitin 101, Adriani u kthye në Romë; ai u zgjodh kuaestor, pastaj , ndërmjetës midis perandorit dhe senatit të mbledhur, të cilit ai i lexonte komunikatat dhe fjalimet e perandorit – të cilat me gjasa ai i hartonte në emër të perandorit. Në rolin e tij si shkrimtar hije, Adriani mori vendin e të sapo-vdekurit Licinius Sura, miku dhe kingmaker-i i gjithë-pushtetshëm i Trajanit. Posti i tij pasues ishte si , duke mbajtur rregjistrimet e senatit. Gjatë Luftës së Parë Dake, Adriani u vendos në terren si një anëtar i rrethit personal të Trajanit, por u shkëput nga posti i tij ushtarak për të marrë në Romë postin e tribun i plebejve, në vitin 105. Pas luftës, ai me gjasa u zgjodh pretor. Gjatë Luftës së Dytë Dake, Adriani ishte prapë në shërbimin personal të Trajanit. Ai u lirua për të shërbyer si  i Legio I Minervia, pastaj si governator i Panonisë së Poshtme në vitin 107, i ngarkuar me duke i mbajtur largë sarmatët. Midis viteve 107 dhe 108, Adriani mundi një pushtim të Banatit dhe Oltenias të kontrulluara nga Roma nga Iazigëve. Termat e saktë të traktatit të paqes nuk njihen. Besohet se romakët mbajtën Oltenian në shkëmbim të disa formave të konçesioneve, që me gjasa përfshinin një pagimin një herë tribut. Iazigët morën në zotërim gjithashtu Banatin rreth të njëjtës kohë, e cila mund të ketë qenë pjesë e traktatit.

Në këtë kohë, në mesin e të tridhjetave të tij, Adriani udhëtoi për në Greqi; atij iu dha qytetaria athinase dhe u caktuar arkond eponim i Athinës për një kohë të shkurtër (në vitin 112). Athinasit e vlerësuan atë me një shtatore me një mbishkrim në Teatrin e Dionisit (Inscriptiones Graecae II2 3286) duke ofruar një rrëfim të detajuar për  të tij deri atëherë.Mbishkrimi Athinas konfirmon dhe zgjeron informacionin e Historia Augusta; karriera e tij në post deri në vitin 112 ose 113 dëshmohet nga mbishkrimet greke, 112: Corpus Inscriptionum Latinarum III, 550 = InscrAtt 3 = IG II, 3286 = Dessau 308 = IDRE 2, 365: decemvir stlitibus iudicandis; sevir turma e equitum Romanorum; praefectus Urbi feriarum Latinarum; tribunus militum legionis II Adiutricis Piae Fidelis (95, në Panonia Inferior); tribunus militum legionis V Macedonicae (96, n Moesia Inferior); tribunus militum legionis XXII Primigeniae Piae Fidelis (97, në Germania Superior); quaestor (101); ab actis senatus; tribunus plebis (105); praetor (106); legatus legionis I Minerviae Piae Fidelis (106, në Germania Inferior); legatus Augusti pro praetore Panoniae Inferioris (107); consul suffectus (108); septemvir epulonum (para vitit 112); sodalis Augustalis (para vitit 112); archon Athenis (112 ose 13). Ai mbajti edhe postin e legatus Syriae (117) Në vijim, për të nuk dëgjohet më deri në Fushatën Parthiane të Trajanit. Është e mundur që ai të ketë ndenjur në Greqi deri në thirrjen e tij në shpurën perandorake, kur ai iu bashkua ekspeditës së Trajanit kundër Parthias si një legat. Kur guvernatori i Sirisë u dërgua për tu marrë vesh me telashet e përtërira në Daki, Adriani u caktua zëvendësuesi i tij, me komandë të pavarur. Trajani u sëmur seriozisht dhe mori anijen për në Romë, ndërsa Adriani qëndroi në Siri, komandanti i përgjithshëm de facto i Ushtrisë Lindore Romake. Trajani shkoi deri në qytetin bregdetar të Selinus, në Kiliki dhe vdiq aty më 8 gusht 117; ai do të konsiderohej si një nga romakët më të admiruar, më popullorë dhe perandorët më të mirë.

Marrëdhënia me Trajanin dhe familjen e tij
parapamje|majtas|264px|Busti i Trajanit; Musée Saint-Raymond, Tuluzë
Rreth kohës së kuesturiatit të tij, në vitin 100 ose 101, Adriani ishte martuar me stërmbesën e Trajanit shtatëmbëdhjetë ose tetëmbëdhjetë vjeçe, Vibia Sabina, kushërira e tij e dytë. Vetë Trajani duket se nuk ka qenë entuziast rreth martesës dhe me arsye të drejtë, pasi marrëdhënia e çiftit do të dilte në mënyrë skandaloze e dobët. Martesa mund të jetë organizuar nga perandorja e Trajanit, Plotina. Kjo grua tepër e kulturuar, me ndikim ndante shumë nga vlerat dhe interesat e Adrianit, duke përfshirë idenë e Perandorisë Romake si një komonuelth me një kulturë nënvizuese helenike. Nëse Adriani ishte për tu caktuar pasardhës i Trajanit, Plotina dhe familja e saj e gjerë mund ta ruante profilin e saj shoqëror dhe ndikimin politik pas vdekjes së Trajanit. Adriani gjithashtu mund të mbështetej në përkrahjen e vjehrrës së tij, Salonia Matidia, e cila ishte vajza e motrës së dashur të Trajanit, Ulpia Marciana. Kur Ulpia Marciana vdiq në vitin 112, Trajani ishte hynizuar dhe e bëri Salonia Matidian një augusta.

Marrëdhënia personale e Adrianit me Trajanin ishte e ndërlikuar dhe mund të ketë qenë e vështirë. Adriani duket se ka dashur të ndikoi mbi Trajanin, ose vendimet e tij, nëpërmjet kultivimit të djemve të parapëlyer të këtij të fundit; kjo shkaktoi disa grindje të pashpjeguara, rreth kohës së martesës së Adrianit me Sabinën. Nga sundimi i vonë e Trajanit, Adriani dështoi të arrinte një konsullatë të rëndësishme, duke qenë vetëm konsull zëvendësues për vitin 108; kjo i dha atij barazi statusi me anëtarët e tjerë të fisnikërisë senatoriale, por jo ndonjë dallim i përshtatshëm për një trashëgimtar të paracaktuar. Nëse Trajani e dëshironte atë, ai mund ta promovonte të mbrojturin e tij në rangun e patricit dhe privilegjet e tij, që përfshinin mundësi për një korsi të shpejtë drejtë konsullatës pa përvojë të mëparshme si tribun; ai nuk e zgjodhi këtë. Ndërsa Adrianit duket se i ishte dhënë posti i tribunit të plebejve një vit ose diçka e tillë më herët se zakonisht, ai duhet ta linte Dakinë dhe Trajanin, për të mbajtur emërimin; Trajani thjeshtë mund ta ketë dashur atë largë tij. Historia Augusta e përshkruan dhuratën e Trajanit për Adrianin të një unaze me diamant që vetë Trajani vetë e kishte marrë nga Nerva, e cila i inkurajoi shpresat e Adrianit për pasimin e fronit.Historia Augusta, Life of Hadrian, 3.7 Ndërsa Trajani e promovoi aktivisht përparimin e Adrianit, ai gjithashtu e bëri këtë me kujdes.

parapamje|379px|Perandoria Romake në vitin 125, nën sundimin e Adrianit
Pasimi
Dështimi për të emëruar një trashëgimtar mund të nxiste lufë kaotike, shkatërruese për pushtet nga një varg pretenduesisht që rivalizonin – d.m.th. një luftë civile. Një caktim shumë i hershëm mund të shihej si një abdikim dhe ta pakësonte shansin për një transmetim të pushtetit. Pasi Trajani ishte i shtrirë duke vdekur, i kujdesuar nga gruaja e tij, Plotina dhe i vëzhguar nga afër nga prefekti Atian, ai mund të ketë birësuar ligjërisht Adrianin si trashëgimtar nëpërmjet një dëshire në shtratin e vdekjes, të shprehur para dëshmitarësh; por kur një dokument birësimi në vijim u paraqit, ai ishte nënshkruar jo nga Trajani, por nga Plotina. Që Adriani ishte akoma në Siri ishte një parregullsi e mëtejshme, pasi birësimi romak kërkonte praninë e të dyja palëve në ceremoninë e birësimit. Zërat, dyshimet dhe spekullimet e ndoqën birësimin dhe pasimin e Adrianit. Është sugjeruar se shërbyesi i ri i Trajanit, Fedimi, i cili vdiq shpejtë pas Trajanit, u vra (ose vrau veten) në vend që të përballej me pyetje të vështira. Burimet e lashta janë të ndara mbi legjitimitetin e birësimit të Adrianit: Dion Kasi e pa atë si të fallsifikuar, ndërsa shkruesi i Historia Augusta si origjinal. Një monedhë aureus e prerë në mbretërimin e hershëm të Adrianit paraqet pozicionin zyrtar; ajo e paraqet Adrianin si çezarin e Trajanit (trashëgimitari i paracaktuar i Trajanit).

Perandor
Sigurimi i pushtetit
Sipas Historia Augusta, Adriani e informoi senatin për ngjitjen e tij në fron në një letër si një fait accompli, duke shpjeguar se shpejtimi i pazakontë i trupave në shpalljen e tij perandor ishte për shkak të besimit se shteti nuk mund të ishte pa një perandor.Historia Augusta, Life of Hadrian, 6.2 Perandori i ri e shpërbleu besnikërinë e legjioneve me bonus të zakonshëm dhe senati i mbështeti shpalljen. Ceremoni të ndryshme publike u organizuan në emër të Adrianit, duke kremtuar zgjedhjen e tij hyjnore nga të gjithë zotat, bashkësia e të cilëve tani përfshinte edhe Trajanin, të hyjnizuar me kërkesë të Adrianit.

parapamje|majtas|Një denarius i Adrianit i nxjerë në v. 119 për konsullatën e tij të tretë. Legjenda lexon: HADRIANVS AVGVSTVS / LIBERALITAS AVG. CO[N]S III, P. P.
Adriani qëndroi në lindje për një kohë, duke shtypur Rrebelimin Jude që shpërtheu nën Trajanin. Ai e liroi guvernatorin e Judesë, gjeneralin e shquar maur Lusius Kuietin, nga garda e tij personale e auksilarëve mauritanë; pastaj ai lëvizi për ta shuar trazirat përgjatë kufirit të Danubit. Në Romë, gardiani i mëparshëm i Adrianit dhe prefekti në fuqi pretorian, Atiani, pretendoi se kishte zbuluar një komplot që përfshinte Lusius Kuietin dhe tre senatorë të tjerë kryesorë, Lucius Publilius Celsin, Auli Kornelius Palma Frontonianin dhe Gaius Avidius Nigrinin. Nuk pati gjyq publik për katërshen – ata u gjykuan në mungesë, të gjurmuar dhe të vrarë. Adriani pretendoi se Atiani kishte vepruar me nismën e tij dhe e shpërbleu atë me statusin senatorial dhe rangun konsullor; pastaj e nxori në pension, jo më vonë se viti 120. Adriani e siguroi senatin se prej tani e drejta e tyre e vjetër për të hetuar dhe gjykuar vetë do të respektohej.

Arsyeja për këto katër ekzekutime mbetet e errët. Njohja zyrtare e Adrianit si një trashëgimtar i ligjshëm mund të ketë ardhur tepër vonë për ti bërë pretenduesit e tjerë potencialë të hiqnin dorë. Rivalët më të mëdhenj të Adrianit ishin shoku i ngushtë i Trajanit, anëtarë më me përvojë dhe i vjetër i këshillit perandorak; ndonjë prej tyre mund të ketë qenë një konkurent legjitim për postin perandorak (); dhe ndonjë prej tyre mund të ketë mbështetur politikat ekspansioniste të Trajanit, që Adriani synonte të ndryshonte.Një nga ta ishte Aul Kornelius Palma Frontoniani, që ishte ish pushtuesi i Arabia Nabatea, do të mbante një rol në lindje. Historia Augusta e përshkruan atë dhe një senator të tretë të ekzekutuar, Lucius Publilius Celsin (konsull për herë të dytë në vitin 113), si armiq personalë të Adrianit, që kishin folur në publik kundër tij. I katërti ishte Gaius Avidius Nigrini, një ish-konsull, intelektual, mik i Plinit të Riut dhe (shkurtimisht) guvernator i Dakisë në fillim të mbretërimit të Adrianit. Ai ishte me gjasa rivali kryesor i Adrianit për fronin; një senator i rangut më të lartë, kulturë fisnike dhe lidhje; sipas Historia Augusta, Adriani kishte menduar ta bënte Nigrinin trashëgimtar të paracaktuar para se të vendoste ta hiqte qafe.

Së shpejti, në vitin 125, Adriani caktoi Kuint Marcius Turbon si prefektin e tij pretorian. Turbo ishte shoku i tij i ngusht, një figurë parësore e rendit kalorsiak, një gjykatës i vjetër dhe një prokurator. Pasi Adriani e ndaloi që kalorësit () të ngrinin çështje kundër senatorëve, senati ruajti autoritetin e plotë ligjor mbi anëtarët e vetë; ai gjithashtu mbeti gjykata më e lartë e apelit dhe apelet formale ndaj perandorit në lidhje me vendimet e tij u ndaluan.Digest, 49 2, I,2, cituar nga  Nëse kjo ishte një përpjekje për të riparuar dëmin e bërë nga Atiani, me ose pa dijeninë e plotë të Adrianit, nuk ishte e mjaftueshme; Reputacioni i Adrianit dhe marrëdhënia me senatin e tij ishin dëmtuar në mënyrë të pariparueshme, për pjesën e mbetur të mbretërimit të tij. Disa burime e përshkruajnë referimin e herë pas hershëm të Adrianit te një rrjet informatorësh, frumentarii, për të hetuar fshehtas persona të statusit të lartë, duke përfshirë senatorë dhe shokët e tij të ngushtë.

parapamje|347px|Bustet e Adrianit dhe Antinout. Muzeu Britanik
Administrimi
Me sundimin e tij Adriani preferoi të investojë në zhvillimin e kufijve të qëndrueshëm, të mbrojtur dhe bashkimin e popujve të ndryshëm të perandorisë. Adriani ndiqte me energji idealet e veta perandorake dhe interesat personale. Ai vizitoi pothuajse çdo krahinë të perandorisë, shoqëruar nga një shpurë perandorake specialistësh dhe administratorësh. Ai inkurajoi gatishmërinë dhe disiplinën ushtarake dhe nxiti, dizenjoi, ose subvencionoi personalisht institucione të ndryshme civile dhe fetare dhe ndërtimin e projekteve. Në Romë vetë, ai rindërtoi Panteonin dhe ndërtoi tempullin e gjerë të Venusit dhe Romës. Në Egjipt, ai mund të ketë rindërtuar Serapeumin e Aleksandrisë. Ai ishte një admirues i flaktë i Greqisë dhe u përpoq ta bënte Athinën kryeqytet kulturor të Perandorisë së tij, kështu që ai urdhëroi ndërtimin e shumë tempujve të pasur atje. Marrëdhënia e tij e fortë me djaloshin e bukur grek Antinous dhe vdekja e parakohshme e këtij djali bëri që Adriani të dëshpërohej thellë e të krijonte kultin më të ri romak për nder të tij. Ai shtypi revoltën e Bar Kokhba-s në Judea, por mbretërimi i tij nga ana tjetër ishte paqësor.

Interesat personale dhe kulturore
Sipas ‘Historia Augusta’, Adriani kishte një interes të madh për astrologjinë e për parashikimet dhe i ishte parashikuar se do të bëhej perandor nga një xhaxha i tij, i cili ishte edhe vetë një astrolog i aftë.

Perandori romak, Adriani ishte adhurues i madh i kulturës së lashtë greke. Gjatë viteve të sundimit të tij, ai veproi sipas dashurisë së tij për Athinën, duke e pajisur atë me projekte të rëndësishme që transformuan strukturën e saj urbane. Projektet e tij janë: Biblioteka e Adrianit, Ujësjellësi Adrianik, përfundimi i tempullit të Zeusit Olimpik, ura monumentale mbi Kefisin Eleusinian, Harku i Adrianit, Panteoni, i cili ishte ndoshta tempulli më i lartë i Greqisë së lashtë dhe të tjerë.

Dashuria e Adrianit për Athinën lindi që në adoleshencën e tij, gjatë së cilës ai iu përkushtua me shumë pasion arsimit grek saqë njerëzit e quanin Graeculus, që përkthehet greku i vogël. Athina, të cilën ai e projektoi si djep të intelektit, ia ktheu dashurinë dhe mirësitë e tij. Statujat e Adrianit në Akropol dhe në Agora tregojnë se ai adhurohej së bashku me hyjneshën Athina dhe Zeus Eleutherion, dhe nderohej si Dionisi i Ri. Me rastin e 1900 vjetorit nga ngritja e tij në fron, Athina moderne e nderoi perandorin filohelen me ekspozitën "Adriani, Shpëtimtar dhe Themelues".

Përpara se të emërohej pasardhësi i Trajanit si perandor romak, Adriani kaloi një periudhë kohe në Athinë, me shumë mundësi nga fundi i konsullimit në vitin 108 deri sa u caktua gjeneral (legatus) në vitin 117 e.s. në provincën siriane.

Vitet e Adrianit në Athinë ndikuan në qasjen e tij administrative dhe kulturore ndaj Greqisë në përgjithësi dhe Athinës në veçanti kur ai ishte perandor. Ai e kaloi pjesën më të madhe të sundimit të tij duke vizituar krahinat, duke i kushtuar shumë kohë Greqisë dhe krahinave të tjera lindore. Në Athinë, Adriani sponsorizoi përfundimin e Tempullit e Zeusit Olimpian, një nga më të mëdhenjtë e kohës së tij. Në vitin 129 ai mori titullin ‘Olympius’, dhe në 131/132 Athina e nderoi atë me monumentin ‘Harku i Adrianit’, në të cilën ata mbishkruan emrin e tij së bashku me Tezeun si themelues të qytetit. Rreth asaj kohe Adriani krijoi Panhelenionin, një federatë qytetesh greke me Athinën si qendër. Të gjithë anëtarët përfaqësoheshin në mënyrë të barabartë në sytë e shtetit romak.

Portreti i Adrianit është një dëshmi e qëndrueshme e filohelenizmit të tij. Portreti i Adrianit përfshin atletizmin rinor dhe ngjyrën e pacenuar tipike të idealizmit grek. Ky stil artistik përqendrohet në bukurinë e njeriut të përafërt me atë të hyjnive. Si rezultat, lloji i portretit të Adrianit është gjithnjë rinor dhe pa të meta. Ai huazon më tej nga tradita greke me tiparet e tij më dalluese: flokë të gjatë kaçurrela dhe mjekër të ngushtë. Mjekra në veçanti ishte një simbol grek i burrërisë, dhe ai ishte perandori i parë që kishte e shfaqte këtë, duke qënë se shumica e perandorëve romak nuk e kishin zakon të mbanin mjekër.

Adriani pasoi Trajanin, të cilin e ndoqi pothuajse gjithmonë në fushatat e tij larg Romës. Nga ai mori në dorëzim Perandorinë Romake në madhësinë e saj më të madhe territoriale në historinë e saj. Ai i shërbeu asaj në mënyrën më të mirë të mundshme: organizoi administratën në mënyrë më efikase, ai ishte i prirur për të promovuar zgjidhjen diplomatike në dallim me luftën, themeloi qytete dhe punoi drejt koherencës së perandorisë. Në të njëjtën kohë, ai përdori teknologji inovative dhe krijoi standarte në dizajnin arkitektonik në mënyrë që të transformonte strukturën urbane të Romës dhe qyteteve të tjera. Qytetet greqishtfolëse të provincave lindore dëshmuan një periudhë të re prosperiteti nën sundimin e Adrianit, e cila rigjallëroi ekonominë dhe përforcoi revolucionin e madh kulturor të shekullit të II të e.s.. Duke njohur mbretërimin e tij të ndritur, krahinat lindore të Perandorisë Romake e nderuan atë me titullin "Olympius" - një titull që i është dhënë vetëm Zeusit dhe Perikliut.

majtas|parapamje|379px|Pamje nga Biblioteka e Adrianit në Athinë
Perandori filohelen e vizitoi Athinën tre herë gjatë jetës së tij dhe qëndroi këtu më gjatë sesa kishte qëndruar në çdo qytet tjetër, përveç Romës. Në vizitën e tij të parë, rreth vitit 112 e.s, ai u zgjodh Arkon Eponim (sundues i lartë). Në vitin 124, si perandor tani, Adriani u bë pjesë e Mistereve Eleusiane, reformoi regjimin e Athinës duke rivendosur numrin e anëtarëve të Parlamentit të Kleisthenit në 500 dhe zgjidhi çështjet e taksave. Ai udhëtoi në Peloponez, themeloi dhe restauroi monumente, dhe vitin pasardhës u kthye në Athinë, ku përuroi programin e tij ambicioz të ndërtimit. Në udhëtimin e tij të radhës (128-129 e.s) ai vizitoi Spartën ku u zgjodh "patronom" dhe siguroi pëlqimin e familjeve të shquara të Athinës dhe Spartës për krijimin e Koinonit (Lidhjes) së qyteteve greke, një vizion i Perikliut që nga viti 450 pr.e.s

Si një entuziast i kulturës greke, në vitin 131/132, Adriani themeloi Panhelenionin dhe krijoi Lojërat Panhelenia. Institucioni ishte një organ federal në të cilin bënin pjesë të paktën 30 qytete nga 3 kontinente që mund të provonin rrënjët e tyre greke. Selia e Panhelenionit ishte Athina, një fakt që mbështeti rolin e saj si qendra e botës greke. Vizioni i Adrianit për të bërë Athinën, qendrën e provincave lindore u materializua gjithashtu nga ndërtesat dhe infrastruktura që qyteti zhvilloi gjatë mbretërimit të tij.

Fillojmë nga Tempulli i Zeusit Olimpik, një monument pikë referimi në zemrën e Athinës së sotme. Themelet e tij ishin vendosur nga Peisistratidët në shekullin VI pr.e.s, ndërsa përpjekjet më të rëndësishme për përfundimin e tij janë ato të Lykurgut në shekullin IV pr.e.s, si dhe mbreti i Sirisë, Antioku IV Epifan, rreth vitit 175 p.e.s. Tempulli përfundoi përfundimisht nga Adriani, i cili e përuroi atë në 131 pas Krishtit. Tempulli Adrianik ishte një nga më të mëdhenjtë në botën e lashtë dhe vetëm për kolonat e tij u përdorën 15.500 ton mermer pentelik, katër herë sa sasia e përdorur për kolonat e Partenonit në Akropoli.

Biblioteka e Adrianit, një strukturë madhështore që u përfundua në 131/132 e.s, dëshmon për vlerësimin e lartë që perandori kishte për qytetin e Athinës, se ai e ndërtoi atje dhe jo në Romë një ndërtesë të tillë. Panteoni Athinas, mbetjet e të cilit ruhen në lindje të Bibliotekës, ndoshta kombinonte adhurimin e perëndive dhe Adrianin e hyjnizuar. Mbetjet e Gjimnazit që Adriani themeloi në Athinë ruhen gjithashtu.

I madh ishte interesimi i Adrianit për festimin brilant të festës së Dionisisë në Shenjtëroren e Dionisit Eleuthereus, në hyrjen jugore të Akropolit. Duke pasur dëshirën për ta lidhur veten me shkëlqimin e festivalit dhe trashëgiminë intelektuale të qytetit, Adriani organizoi Lojërat Dionisiane dy herë, që do të thotë se ai mbulonte shpenzimet e kësaj feste të madhe. Fasada e skenës dykatëshe dhe rrugicat e teatrit u zbukuruan me statuja, ndërsa pati edhe disa ndryshime në amfiteatro.

Ujësjellësi Adrianik nuk është vetëm një projekt i madh infrastrukturor, por edhe një dëshmi e vullnetit të perandorit për të përmirësuar cilësinë e jetës në Athinë. Me një gjatësi prej 25 km, ai konsiderohet si një nga tunelet më të gjatë të botës romake dhe një arritje teknike në mekanikën nëntokësore. Ndërtimi filloi në vitin 125 dhe përfundoi në 140 e.s nën sundimin e Antoninus Pius, pasardhësi i Adrianit, siç ishte shkruar në një mbishkrim në arkitrafin e fasadës monumentale të Rezervuarit të lashtë.

Duke qenë i inicuar në Misteret Eleusiniane, Adriani urdhëroi të ndërtohej një urë mbi lumin Kephisos, ende e dukshme sot, në mënyrë që të lehtësonte shtegun e Procesionit të Shenjtë. Ura u ndërtua në një pikë rreth një kilometër në verilindje nga propiloni i Faltores së Demetrës dhe Kores në një zonë të rrezikshme ku lumi vërshonte shpesh. Sa i përket harkut të Adrianit, të njohur për ne, ai u ngrit nga Athinasit për të nderuar Adrianin. Përfundoi në 131/132 pas Krishtit dhe perandori supozohet të ketë hyrë përmes tij për të përuruar tempullin e Zeusit Olimpik. 

parapamje|412px|Muri i Adrianit (Britani e Madhe)
Muri i Adrianit
Muri i Adrianit, i quajtur gjithashtu edhe Muri Romak apo Vallum Aelius Hadriani në latinisht, ishte një fortifikim mbrojtës në krahinën romake të Britanisë, i filluar në vitin 122 në mbretërimin e perandorit Adrian. Ai shtrihet nga brigjet e lumit Tyne afër Detit të Veriut deri në Grykëderdhjen e lumit Solway në Detin Irlandez, dhe ishte kufiri verior i Perandorisë Romake, menjëherë në veri të të cilit ishin tokat e Britanikëve të Lashtë veriorë, përfshirë Piktët. 

Kishte një bazë guri dhe ishte një mur guri. Përgjatë murit kishte fortesa të vogla me dy frëngji në mes. Kishte nga një kështjellë rreth çdo pesë milje romake. Nga veriu në jug, muri përbëhej nga një hendek, mur, rrugë ushtarake dhe një stom, një tjetër hendek ngritur me gurë. Mendohet se fortesat e vogla ishin të pajisur me garnizone statike, ndërsa fortesat e mëdha (kështjellat) kishin garnizone luftarake të këmbësorisë dhe kalorësisë.

Një pjesë e konsiderueshme e murit ende qëndron dhe mund të ndiqet në këmbë përgjatë Rrugës së bashkuar të Adrianit. Εlementi më i madh arkeologjik romak në Britani, muri shkon gjithsej 73 milje (117.5 kilometra) në veri të Anglisë. Konsideruar si një ikonë kulturore britanike, Muri i Adrianit është një nga atraksionet kryesore të lashta turistike të Britanisë. Është caktuar si një sit i trashëgimisë botërore të UNESCO-s në vitin 1987.

 (1) = bashkëshorti/tja i/e parë
 (2) = bashkëshorti/tja i/e dytë
 (3) = bashkëshorti/tja i/e tretë

 Vijat e ndërprera tregojnë birësim; vijat e pikëzuar tregojnë lidhje dashurie/marrëdhënie jashtëmartesore
 shkronja kapitale të vogla = të hyjnizuar së prasmi (Augusti, Augustae, ose të tjerë)

Shiko edhe

 Luftërat judeo-romake
 Lufta e parë judeo-romake
 Tempulli i Jeruzalemit
 Tempulli i Parë
 Tempulli i Dytë
 Tempulli i Tretë
 Luftërat romako-parthiane
 Perandoria Parthiane
 Inscriptiones Graecae (Mbishkrimet greke)
 Historia Augusta
 Pausania
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Letërsia e vjetër greke e romake
 Arriani
 Justin Martiri
 Guvernatorët romakë të Ilirikut
 Kopshtet romake
 Castel Sant'Angelo
 Panteoni, Romë
 Feja e lashtë greke
 Lufta e Dytë Punike
 Arsimi në Romën e lashtë
 Lista e Perandorëve Romakë
 Perandoria Romake Perëndimore
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Lista e Perandorëve Bizantinë
 Perandoria Romake
 Perandoria Bizantine
 Neroni
 Otoni
 Klaudi
 Tiberi
 Vespaziani
 Titi
 Mark Aureli
 Komodus
 Antonin Piu
 Karakala
 Aleksandër Severus
 Septim Severi
 Klaudi II
 Graciani
 Arkadi
 Teodosi I
 Konstanc Klori
 Kostandini i Madh
 Dinastia e Konstandinit
 Juliani
 Valentiniani I
 Valentiniani II
 Valensi
 Teodosi II
 Anastasi I
 Marciani
 Valentiniani III
 Justini I
 Justiniani i Madh
 Dinastia e Justinianit
 Scholae Palatinae
 Fasti Ostienses
 Corpus Inscriptionum Latinarum
 SPQR
 Garda pretoriane
 Praetori
 Magister militum Ilirikum
 Plini i Riu
 Feja romake
 Feja e lashtë greke
 Flavio Josefi
 Dion Kasi
 Aurel Viktori

Shënimet

 Referime 

Bibliografia

 Scriptores Historiae Augustae, Augustan History. përkthyer nga David Magie























 Eusebiusi i Çezaresë, Church History (Book IV), 









 Dion Kasi, Roman History. Greek Text and Translation by Earnest Cary














 Smallwood, E.M, Documents Illustrating the Principates of Nerva Trajan and Hadrian, Cambridge, 1966.






 Aurel Viktori, Caesares, XIV. Latin 
 Anon, Excerpta të Aurel Viktorit: Epitome de Caesaribus, XIII. Latin 

Lidhje të jashtme

 Historia Augusta: Life of Hadrian
 Hadrian coinage
 Catholic Encyclopedia article
 Major scultoric find at Sagalassos (Turkey), 2 August 2007 (between 13 and 16 feet in height, four to five meters), with some splendid photos courtesy of the Sagalassos Archaeological Research Project 
 Hadrian, in De Imperatoribus Romanis, Online Encyclopedia of Roman Emperors 

Kategoria:Ushtarakë romakë
Kategoria:Perandorë romakë
Kategoria:Hyjni romake
Kategoria:Guvernatorë romakë të Ilirikut
Kategoria:Lindje - Vitet 70
Kategoria:Vdekje - Shekulli II
Kategoria:Homoseksualitet
Kategoria:Poetë romakë
Kategoria:Faraonë