Kopshtet romake

parapamje|250x250px| Rindërtimi i kopshtit të Shtëpisë së Vettiit në Pompei
parapamje|250x250px| Modeli i muzeut të Pallatit Romak Fishbourne me kopshte të mbyllura nga ndërtesa. Arkeologët kanë qenë në gjendje të rikrijojnë paraqitjen dhe të analizojnë bimët e përdorura në kopsht.
Kopshtet romake dhe kopshtaria zbukuruese u zhvilluan shumë gjatë qytetërimit romak dhe lulëzuan nga viti 150 para Krishtit deri në vitin 350 pas Krishtit.  Kopshtet e Lucullusit (Horti Lucullani), në kodrën Pincian në Romë, e futën kopshtin persian në Evropë rreth vitit 60 para Krishtit. Ai shihej si një vend paqeje dhe qetësie, një strehë nga jeta urbane dhe një vend i mbushur me kuptim fetar dhe simbolik. Ndërsa kultura romake u zhvillua dhe u ndikua gjithnjë e më shumë nga qytetërimet e huaja, përdorimi i kopshteve u zgjerua.

Historia, funksioni dhe stili i Kopshtit Romak është hetuar nëpërmjet kërkimeve arkeologjike dhe arkeobotanike, të kryera në mënyrë të famshme në Pompei, burimeve letrare dhe pikturave murale dhe mozaikëve në shtëpi. 

 Ndikimet 
Kopshtaria romake u ndikua nga teknikat e kopshtarisë egjiptiane dhe persiane, nëpërmjet njohjes me kopshtarinë greke. Kopshtet e Persisë së Lashtë ishin të organizuara rreth lumenjve, të njohur nga Pasargada dhe vende të tjera. Megjithëse provat arkeologjike të lumenjve nuk janë gjetur ende në kopshtet klasike greke, studiuesit besojnë se romakët e mësuan këtë teknikë nga grekët. 

Kopshtet persiane u zhvilluan në përgjigje të klimës së thatë. Kopshtet ishin të mbyllura për të mbledhur ngrohtësinë e dimrit, për t'i mbrojtur ata nga erërat e thata dhe për t'i dalluar nga terreni shterpë dhe i shndritshëm persian. Toka u kultivua për t'u bërë e pasur dhe pjellore. Kur Aleksandri i Madh pushtoi pjesë të Azisë Perëndimore, ai solli me vete varietete të reja frutash dhe bimësh që nxitën një interes të ri për kopshtarinë.  Kopshtet formale kishin ekzistuar në Egjipt që në vitin 2800 para Krishtit. Në kohën e dinastisë së 18-të të Egjiptit, teknikat e kopshtarisë, të përdorura për të zbukuruar shtëpitë e të pasurve, u zhvilluan plotësisht. Portikët (hyrjet) shërbenin për të lidhur shtëpinë me pjesën e jashtme, duke krijuar hapësira të jashtme të jetesës. Edhe para Aleksandrit, Cimoni i Athinës thuhet se ka shembur muret e kopshtit të tij për ta shndërruar atë në një hapësirë publike. 

Kopshtet romake të kënaqësisë u përshtatën nga modeli grek, ku një kopsht i tillë shërbente edhe për qëllimin e rritjes së frutave, por ndërsa grekët kishin kopshte të stilit "korije të shenjta", ata nuk kishin shumë në rrugën e kopshteve shtëpiake për të ndikuar në kopshtet peristile të shtëpive romake. Gjykatat e hapura me peristil u krijuan për të lidhur shtëpitë me ambientet e jashtme. Athina nuk adoptoi stilin romak që përdorej për të zbukuruar korijet e tempujve dhe për të krijuar hapësira rekreative në qytetet më pak tradicionale greke të Spartës, Korinthit dhe Patrës, të cilat adoptuan kopshtet shtëpiake me peristil perëndimor.

 Përdorimet 
Kopshtet romake u ndërtuan për t'iu përshtatur një sërë aktivitetesh. Fillimisht, romakët e klasës së ulët përdorën kopshtet e kuzhinës si burim ushqimi për të siguruar familjet e tyre dhe kryesisht kultivonin barishte dhe perime. Në Laciumin e Lashtë, një kopsht ishte pjesë e çdo ferme. Sipas Kato Plakut, në tekstin e tij De Agricultura çdo kopsht duhet të jetë afër shtëpisë dhe duhet të ketë shtretër lule dhe pemë zbukuruese.

Më vonë, ndikimet e ndryshme të kopshteve egjiptiane, persiane dhe greke u bënë pjesë e hortikulturës romake, duke prodhuar kopshte kënaqësie vilash dhe pallati, së bashku me parqe dhe kopshte publike të destinuara për t'u argëtuar ose për t'u ushtruar. Asnjë lloj kopshti nuk ishte i rezervuar posaçërisht për romakët e pasur; gjithçka që i duhej një civili ishte të kishte tokën ose shtëpinë e vet. Gërmimet në Pompei tregojnë se kopshtet e bashkangjitura me rezidenca u zvogëluan për të përmbushur kufizimet hapësinore të shtëpisë së romakëve mesatarë.

Horace shkroi se gjatë kohës së tij, kopshtet me lule u bënë një kënaqësi kombëtare. Augusti ndërtoi Porticus Liviae, një kopsht publik në kodrën Oppian në Romë. Jashtë Romës, kopshtet prireshin të shtoheshin në qendrat e pasurisë. Versionet e modifikuara të dizajneve të kopshteve romake u miratuan në vendbanimet romake në Afrikë, Gali dhe Britani.

 Vende për një kopsht 
Kopshtet zakonisht ndërtoheshin në një nga gjashtë strukturat:

 Domus (shtëpi në qytet) 
Kjo strukturë e lirë ishte zakonisht njëkatëshe, që përmbante dhoma të shumta për aktivitetet e përditshme dhe një atrium në pjesën e përparme të shtëpisë për të mbledhur ujin e shiut dhe për të ndriçuar zonën përreth. Në pjesën e prapme të shtëpisë ishte shpesh një hortus (kopsht) ose peristylium (një oborr i hapur). Këto kopshte janë të zakonshme në banesat urbane, të tilla si ato brenda mureve të Pompeit. 

 Vila romake 
parapamje| Një riprodhim i planit të Villa në Laurentum, siç përshkruhet në letrat e Plinit të Riut.
Vila romake ishte zakonisht një shtëpi fshati për njerëzit e pasur, e cila ishte e lejuar të përdorej nga qyteti dhe shërbente si një vendstrehim nga jeta urbane. Vilat dhe kopshtet e tyre kategorizohen sipas vendndodhjes: vilat detare, periferike dhe fshatare që janë llojet më të zakonshme. Një shembull i dukshëm është vila detare në Laurentum, të cilën Plini i Riu e përshkruan gjerësisht në letrat e tij. Kopshtet e vilave ishin dekoruar me bollëk dhe mund të përfshinin hapësira private për stërvitje, të njohura si gjimnaze, dhe zona më të mëdha të hapura për gjah.

 Vila Rustica 
Një vilë e vendosur në fshat, shpesh qendra e një pasurie të madhe bujqësore. Kopshtet në këto vende u mbollën në një shkallë të gjerë dhe shpesh gjenden me pajisje përpunimi, gjë që sugjeron se vilat prodhonin mallra për përfitime. Këto kopshte mund të jenë teknologjikisht komplekse, duke përfshirë ujitje, shartime dhe polenim. Shembuj të dukshëm përfshijnë Villa Boscoreale në Herculaneum, ku është kryer analiza e gjerë e polenit për të identifikuar florën e kultivuar. 

 Kopshtet perandorake 
Të rezervuara vetëm për familjet perandorake, shumë të mëdha dhe ekstravagante. Kopshtet perandorake mund të ndërtoheshin në vende të ndryshme. Kopshtet e pallateve, në qytete u transformuan ndërsa pushteti u zhvendos nga një familje sunduese në tjetrën, ndërsa kopshtet e vilave perandorake ishin kryesisht të njëjta me një vilë tipike fshati, megjithëse më të përpunuara. 

 Kopshte jo-rezidenciale 
Një kopsht jo-rezidencial i referohet një kopshti ose të mbjellë dhe të mirëmbajtur për përdorim publik, ose një kopshti të dedikuar njerëzve pas vdekjes së pronarit. Këto përbëheshin nga kopshte tempujsh, korije të shenjta - koleksione pemësh të krijuara për nder të një hyjnie të caktuar, parqe, etj. Kopshtet jo-rezidenciale u ndërtuan dhe iu dedikuan njerëzve nga elita, dhe iu bashkëngjitën ndërtesave ose monumenteve të tjera të ndërtuara për përdorim publik, si teatrot ose banjat, në një praktikë që zakonisht quhet euergjetizëm.  Për më tepër, kopshtet komerciale, që zakonisht specializohen në rritjen e prodhimeve ose luleve, gjithashtu bien në këtë kategori. 

 Dizajni 
Kopshtet romake zakonisht ndahen në dy kategori: kopshti i mbyllur dhe kopshti i hapur. Megjithatë, të gjitha kopshtet romake në përgjithësi përbëheshin nga të njëjtat elemente bazë. Në varësi të formalitetit, funksionit ose llojit të kopshtit, elementet mund të shtohen ose zbukurohen më shumë, ose mund të hiqen fare.
parapamje| Vils Getty, një rekreacion i Villa de Papyri që ndodhet në Malibu, përmban shumë elemente të zakonshme të një kopshti të pasur, të tilla si elemente uji, pjergulla dhe një peristil.
Kopshtet e kënaqësisë do të përfshinin dizajne të ndryshme sipas shijes së ndërtuesve të tyre. Të gjitha kopshtet e këtij lloji kanë të njëjtat pjesë themelore të tyre: një oborr në hyrje, një tarracë, një pemëtore ose vresht, disa objekte ujore, një kopsht kuzhine, pjergulla, faltore, shpellat e njohura edhe si nimfea dhe karakteristika të tjera që do ta personalizonin kopshtin, si p.sh. statujat. Oborri normalisht do të dekorohej me mobilie të jashtme kopshti, një legen uji ose shatërvan do të ishte pika fillestare e një shëtitjeje që do të tregonte të gjitha tiparet e kopshtit.

Peristili - nga një fjalë greke, ku "peri" do të thotë "rreth" dhe "stili" do të thotë "kolona" - tregon një lloj oborri të hapur, i cili rrethohet me mure kolonash që mbështesin një hyrje.

Kopshtet e tarracave u ndërtuan kur një peizazh kodrinor e bëri të vështirë të shijonte një plan urbanistik tipik. Këto kopshte përbëheshin nga nivele të shkallëzuara, shpesh të dizajnuara për të kontrastuar nivelet e tjera. 

Xystus (shëtitje në kopsht ose tarracë) ishte një element thelbësor i kopshteve romake. Xystus shpesh anashkalonte një kopsht më të ulët. Xystus kufizohej me një shumëllojshmëri lulesh, pemësh dhe gjethesh të tjera dhe shërbente si një vend ideal për një shëtitje të qetë pas një vakti, bisede ose aktivitete të tjera rekreative.

Edhe pse një atrium gjendet brenda shtëpisë, ai konsiderohet pjesë e kopshtit, sepse ka një hapje që do t'i lejonte romakët të mbledhin ujin e shiut, i njohur si impluvium.

Muret e kopshtit kishin vlerë estetike dhe praktike. Muret ishin zbukuruar me statuja, piktura dhe elemente dizajni për të përmirësuar tematikën e kopshtit. Kopshte më praktike, si kopshti i dyqaneve në Pompei, i gërmuar nga Wilhelmina Jashemski, përmbanin fragmente qeramike të ngulitura në muret rrethuese, për të parandaluar vandalizmin dhe vjedhjen. 

 Bimët 

 Vështrim i përgjithshëm 
Bimët që u rritën varionin nga bimët e lulëzuara deri te barishtet dhe perimet për përdorim të përditshëm në kuzhinë, si dhe pemët. Llojet e bimëve në kopshtet romake mund të përcaktohen nga burimet historike, afresket e mureve që përshkruajnë skena kopshtesh, si dhe analiza e polenit dhe zgavrës së rrënjëve. Romakët kultivuan si specie bimore lokale ashtu edhe të importuara. Bimët më të njohura të gjetura në kopshtin tipik të një familjeje romake ishin pishat, trëndafilat, selvitë, rozmarina dhe manat. Mund të përfshihen gjithashtu një shumëllojshmëri pemësh të shkurtra, shpesh të krasitura për qëllime zbukurimi, pemë të larta, zymbyla, narcisat, manushaqet, shafrani.  Llojet e bimëve në një kopsht specifik shpesh vareshin nga qëllimi, vendndodhja dhe shkalla e kopshtit, por zakonisht mbilleshin sipas renditjes së madhësisë, me bimët më të vogla në pjesën e përparme të shtratit dhe më të mëdhatë mbrapa. 

 Bimët me lule 
Një shumëllojshmëri lulesh do të ishin gjetur në një kopsht romak. Mostrat e pjalmit të trëndafilit, barbarozës dhe zhabinës janë zbuluar në vendet e kopshtit, dhe zambakët, dhe lule të tjera të zakonshme shfaqen dukshëm në afresket e kopshtit. Janë gërmuar gjithashtu kopshte lulesh në shkallë të gjerë komerciale, si Kopshti i Herkulit në Pompei. Lulet dhe bimët e tjera si majdanozi kultivoheshin për qëllime estetike, si dhe për t'u përdorur në parfume apo kurora ceremoniale. 
parapamje| Një kopsht i vogël në Casa della Nave Europa, në Pompei. Ky rindërtim i kopshtit nxjerr në pah ndërthurjen e pemëve, luleve dhe vegjetacionit.

 Pemët 
Pemët u përdorën për të siguruar hije, mbështetje strukturore për bimët e verës. Kopshtet më të përpunuara mund të përfshijnë gjithashtu pemishte të planifikuara më zyrtarisht, ndërsa më shumë kopshte të thjeshta do të ndërthurnin pemët midis bimëve të tjera. Varietetet e zakonshme të pemëve në kopshtet romake përfshinin ullinj, gështenja, selvi, pisha, bajame dhe mana, si dhe agrume të importuara. Plini Plaku shkruan, në Historinë Natyrore , se disa pemë u mbollën për nder të perëndive të ndryshme. 

 Barishte dhe erëza 
Barishtet ishin një tipar i zakonshëm i një kopshti kuzhine romake, të kultivuara për qëllime kulinarie dhe mjekësore. Lloje të tilla si hudhra, borziloku, koriandër, majdanozi, rozmarina, qepa dhe mustarda u rritën në të gjithë Perandorinë, deri në Britani. 

 Vreshtaria e bimëve 
Bimët e verës mbilleshin shpesh në vazo  dhe trajnoheshin për të rritur strukturat e kopshtit për dekorim dhe hije. Rrushi gërshetohet shpesh në të gjithë kopshtin. Një vilë Rustica, për shembull, mund të përmbajë gjithashtu pajisje për përpunimin e rrushit në verë. Bimët shtesë të verës që gjenden në kopshte përfshijnë varietetet e fasules, si dhe lulet e verës. Për më tepër, dredhka, vendase në këtë zonë, është gjetur në kopshte. 

 Trashëgimia 
Praktikat dhe elementet e zakonshme të kopshteve romake u përhapën krahas vetë perandorisë, duke ndikuar dhe duke u ndikuar njëkohësisht nga territoret e pushtuara. Dizajni i kopshtit zakonisht u ndryshua për t'u përshtatur me klimën e mjedisit të tij të ri. Pjesa më e madhe e ndikimit të kopshtit romak në epokat e mëvonshme kalon përmes praktikave të kopshtarisë të Perandorisë Bizantine. Ky version i ruajtur i dizajneve të kopshteve romake çoi në kopshtin italian, elementet e të cilit u adoptuan nga arkitektët e peizazhit të Rilindjes, Barokut, Neoklasik dhe madje edhe të shekullit të 20-të. Më tej, pajisjet dhe teknologjitë e kopshtarisë në Itali janë shumë të ngjashme: kopshtet moderne italiane paraqesin ndërthurje të llojeve të ndryshme dhe përdorimin e vazove terrakote. 
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara
Kategoria:Kopshtari
Kategoria:Historia e arkitekturës
Kategoria:Kultura Romake
Kategoria:Arkitektura Romake