Përmbysja e Shqipërisë

Operacioni i Vlefshëm (anglisht: Operation Valuable) ose pushtimi i fshehtë anglo-amerikan i Shqipërisë komuniste, ishte një nga operacionet më të hershme të fshehta paraushtarake në Bllokun Lindor. Qëllimi kryesor i operacionit ishte rrëzimi i qeverisë së Shqipërisë komuniste.

MI6 dhe CIA nisën një operacion të përbashkët për përmbysjen e regjimit në Shqipëri, duke përdorur si agjentë emigrantë shqiptarë që gjendeshin në diasporë. Shqiptarë të tjerë antikomunistë dhe shumë nacionalistë punuan si agjentë për shërbimet inteligjente jugosllave, greke dhe italiane, disa të mbështetur nga shërbimet e fshehta anglo-amerikane. Një agjent i dyfishtë sovjetik dhe, më vonë, spiunë të tjerë informuan misionet diplomatike në Moskë, e cila nga ana e saj ia transmetoi informacionin Shqipërisë. Rrjedhimisht, shumë nga agjentët u kapën, u vunë në gjyq dhe ose u pushkatuan ose u dënuan me burgime të gjata në kampe të punës të regjimit. 

Operacioni rezultoi në më shumë se 1800 të vdekur dhe ishte një nga sekretet më të fshehura me kujdes të Luftës së Ftohtë. Në vitin 2006, rreth 2,300 faqe dokumente që parashtronin pjesët kryesore të Projektit nën dy kriptonimet e tij kryesore, BGFIEND dhe OBOPUS, u deklasifikuan nga një grup pune ndërinstitucional i qeverisë amerikane që vepron sipas kushteve të Aktit Nazist për Zbulimin e Krimeve të Luftës. 

 Sfondi 
Arsyeja e operacionit ishte se Shqipëria u nda nga pjesa tjetër e Bllokut Sovjetik dhe nga Jugosllavia, e cila ishte larguar nga influenca e Bashkimin Sovjetik në qershor 1948. Shqipëria ishte gjithashtu kombi më i varfër evropian dhe ishte shtëpia e rreth një milion njerëzve, shumë prej të cilëve ende të ndarë përgjatë vijave gjysmë-feudale dhe (veçanërisht në zonat e largëta) fisnore. Përveç tre grupeve të saj kryesore fetare, kishte dy klasa socio-ekonomike të dallueshme: njerëzit që zotëronin toka (dhe veçanërisht ata që pretendonin privilegje feudale) dhe pjesa tjetër. Pronarët e tokave përbënin rreth 1% të popullsisë, por zotëronin 95% të tokës së kultivuar; në rajonet qendrore dhe jugore të vendit, ata mbanin gjithashtu postet kryesore në pushtet.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, shoqëria shqiptare u nda në disa grupe amorfe: nacionalistë, komunistë, lojalistë mbretërorë, tradicionalistë – këta të fundit me natyrë fisnore dhe feudale. Ishte Fronti Nacionalçlirimtar i udhëhequr nga komunistët që doli fitimtar, kryesisht për shkak të disiplinës ideologjike të rrënjosur në trupat e tyre, por edhe sepse ata ishin e vetmja forcë që kishte luftuar vazhdimisht italianët dhe gjermanët; shumë nacionalistë dhe mbretërorë kishin bashkëpunuar me pushtuesit italianë ose gjermanë gjatë luftës.

Megjithatë, Shqipëria ishte në një pozitë të palakmueshme pas Luftës së Dytë Botërore. Greqia kishte uri për tokat shqiptare që pretendonte,  ndërsa Jugosllavia donte që Shqipëria të shkrihej në një konfederatë ballkanike. Aleatët Perëndimore nuk njohën as Mbretin Zog, as një qeveri republikane në mërgim, dhe as nuk e ngritën ndonjëherë çështjen e Shqipërisë apo kufijve të saj në konferencat e mëdha të kohës së luftës.  Nuk ekzistojnë statistika të besueshme për humbjet e Shqipërisë gjatë luftës, por Administrata e Kombeve të Bashkuara për Ndihmë dhe Rehabilitim raportoi rreth 30,000 shqiptarë të vdekur nga lufta, 200 fshatra të shkatërruara, 18,000 shtëpi të shkatërruara dhe rreth 100,000 njerëz të pastrehë nga popullsia relativisht e vogël e Shqipërisë gjatë kohës: afërsisht 1.000.000 banorë në vitin 1938.  Statistikat zyrtare shqiptare pretendojnë humbje disi më të larta. 

 Planet operative 
Në këtë kaos të pasluftës të vitit 1949, aleatët vendosën të nisin operacionin e tyre. Plani parashikonte hedhjen me parashutë të pëkrahësve të monarkisë në rajonin e Matit në Shqipërinë Qendrore. Rajoni ishte i njohur tradicionalisht si një bastion i tradicionalizmit shqiptar dhe për më tepër vlerësohej për besnikërinë ndaj Mbretit Zog, vetë pinjoll i një prej klaneve rajonale. Plani fillestar ishte që, nëse qeveria britanike mund të hidhte me parashutë agjentë mjaft të trajnuar mirë, ata mund të organizonin më pas një revoltë masive popullore, të cilën aleatët do ta furnizonin me pika ajrore. Me kalimin e kohës, kjo revoltë do të përhapte një luftë civile. Telashet që kjo do t'i shkaktonte politikës sovjetike u konsiderua nga britanikët se ia vlente rreziku, dhe nëse do të kishte sukses, atëherë mund të ishte pika fillestare e një reaksioni zinxhir të revolucioneve popullore në të gjithë Bllokun Lindor. Projekti u shfaq aq tërheqës sa Shërbimi Informativ Sekret (SIS) nuk pati asnjë hezitim për ta vënë atë në funksion. 

Nuk kishte mungesë të shqiptarëve antikomunistë dhe rekrutuesit i gjetën menjëherë në kampet e Personave të Zhvendosur në Greqi, Itali dhe Turqi . Rekrutimi i fuqisë punëtore për atë që britanikët e quajtën VALUABLE Project dhe amerikanët FIEND, përbëheshin nga 40% nga Balli Kombëtar (BK), një organizatë kolaboracioniste e formuar gjatë Luftës së Dytë Botërore, 40% nga lëvizja monarkiste, e njohur si Legaliteti dhe pjesa tjetër nga fraksionet e tjera shqiptare.

 Projekti Valuable/FIEND 
Një duzinë emigrantësh shqiptarë u rekrutuan dhe u dërguan në Libi për t'u trajnuar për një projekt pilot që do të bëhej i njohur si Operacioni Valuable (Nuk është e qartë saktësisht se kur MI6 ia caktoi kriptonin VALUABLE përpjekjes shqiptare). Koloneli 'Ace' Miller ishte ndërlidhës dhe i trajnoi këta njerëz në përdorimin e armëve, kodeve dhe radios, teknikat e subversionit dhe sabotimit. Ata u hodhën në malet e Matit gjatë gjithë vitit 1947, por nuk arritën të impresiononin banorët e rajonit në një revoltë më të madhe. Operacioni u zvarrit deri në vitin 1949. 

Pati tentativa sabotazhi në vendburimet e Kuçovës dhe minierat e bakrit në Rubik, por pa sukses të vërtetë në ngritjen e revoltës. Më pas, qeveria amerikane duke peshuar situatën politike, vendosi të japë një dorë. Në shtator 1949, sekretari i jashtëm britanik Ernest Bevin shkoi në Uashington, DC për të diskutuar Operacionin Valuable me zyrtarët e qeverisë amerikane. CIA publikoi një raport që arriti në përfundimin se "një kryengritje thjesht e brendshme shqiptare në këtë kohë nuk tregohet dhe, nëse ndërmerret, do të kishte pak shanse për sukses". CIA pohoi se regjimi i Enver Hoxhës kishte një ushtri të rregullt prej 65,000 personash dhe një forcë sigurie prej 15,000 personash. Kishte raporte të inteligjencës se kishte 1500 “këshilltarë” sovjetikë dhe 4000 “teknikë” në Shqipëri që ndihmonin në stërvitjen e Ushtrisë Shqiptare.

Zyrtarët detarë britanikë dhe amerikanë ishin të shqetësuar se BRSS po ndërtonte një bazë nëndetëse në Gadishullin e Karaburunit pranë portit të Vlorës . Më 6 shtator 1949, kur NATO u mblodh për herë të parë në Uashington, Bevin propozoi që në Shqipëri të nisë një "kundërrevolucion". Sekretari amerikan i Shtetit, Dean Acheson ishte dakord. NATO, e krijuar si një aleancë ushtarake mbrojtëse për Evropën Perëndimore dhe Amerikën e Veriut, tani ishte e angazhuar për të nisur operacione të fshehta sulmuese kundër një kombi sovran në Ballkan . SHBA dhe Britania e Madhe, duke u bashkuar me aleatët e tyre të dobët, Italinë dhe Greqinë, që ranë dakord të mbështesin përmbysjen e regjimit të Hoxhës në Shqipëri dhe të eliminojnë ndikimin sovjetik në rajonin e Mesdheut . Bevin donte të vendoste Mbretin Zog në fron si udhëheqës të Shqipërisë, pasi Hoxha të rrëzohej.

Kësaj radhe u kërkua një klasë më e mirë komandosh, kështu që iu afrua mbreti Zog në mërgim në Kajro për të rekomanduar burra për këtë punë. Por negociatori britanik Neil 'Billy' McLean dhe përfaqësuesit amerikanë Robert Miner dhe Robert Low nuk mundën ta sillnin Zogun sepse askush nuk do ta emëronte atë kreun e një qeverie të përkohshme në mërgim. Në gusht 1949, në Paris u bë një njoftim se të mërguarit politikë shqiptarë kishin formuar një komitet shumëpartiak për të nxitur rebelimin antikomunist në atdhe; Në fakt, Komiteti Kombëtar "Shqipëria e Lirë" u krijua nga zyrtarë diplomatikë dhe të inteligjencës amerikane për mbulimin politik të një projekti të fshehtë paraushtarak, me pëlqimin britanik. Udhëheqësit e Ballit Kombetar, një grup politik në mërgim, politika kryesore e të cilit ishte zëvendësimi i regjimit komunist shqiptar me një qeveri jo-mbretërore, kishin rënë dakord tashmë me McLean dhe grupin e tij, për të furnizuar 30 emigrantë shqiptarë si rekrutë për operacionin dhe për të depërtuar në Shqipëri.
parapamje| Fort Binġemma, ku trajnoheshin rekrutët shqiptarë.
Në korrik 1949, grupi i parë prej 30 rekrutësh shqiptarë, disa veteranë të luftërave guerile dhe civile të Luftës së Dytë Botërore, u rekrutuan nga drejtuesit e Balli Kombëtar dhe u transportuan nga personeli i operacioneve speciale britanike në Fort Binġemma, në koloninë e kurorës britanike të Maltës. Të etiketuar si "The Pixies" nga SIS, ata kaluan dy muaj duke u trajnuar si operatorë radioje, mbledhës të inteligjencës dhe luftëtarë guerilë më të sofistikuar sesa kishin qenë anëtarër e cetave gjatë Luftës së Dytë Botërore. Më 26 shtator 1949, nëntë rekrutë hipën në një peshkarekë të Marinës Mbretërore e cila lundroi në veri; tre ditë më vonë, një varkë peshkimi e stilit grek, e njohur si kaik dhe e quajtur "Stormie Seas", lundroi nga Malta.

Me një ndalesë në një port italian, dy anijet lundruan më 3 tetor, u takuan në një pikë në detin Adriatik dhe i transferuan shqiptarët në anijen greke. Disa orë më vonë po atë natë, rekrutët zbarkuan në bregdetin shqiptar, diku në jug të Vlorës, që ishte territori i dikurshëm i Ballit Kombëtar, dhe disa të tjerë më në veri. Ky ishte fillimi i Operacionit Valuable. Forcat e sigurimit të qeverisë shqiptare shpejt ndaluan një nga dy grupet në të cilat ishin ndarë komandot. Komunistët vranë tre anëtarë të grupit të parë dhe një të katërt me grupin e dytë. Tre vdekjet e para dhe zhdukja e një burri të katërt që iu bashkua familjes së tij fshinë një grup, ndërsa katër të mbijetuarit nga zbarkimi i parë i fshehtë i vitit 1949 u tërhoqën në jug në Greqi .

Për dy vjet pas këtij zbarkimi, grupe të vogla shqiptarësh të stërvitur nga britanikët largoheshin herë pas here nga kampet stërvitore në Maltë, Britani dhe Gjermaninë Perëndimore . Shumica e operacioneve ishin një katastrofë, me forcat shqiptare të sigurisë që ndaluan shumë nga kryengritësit. Herë pas here, autoritetet shqiptare raportonin për “infiltrim të madh, por të pasuksesshëm të armiqve të popullit” në disa rajone të vendit. Duhet të theksohet gjithashtu se disa agjentë britanikë, italianë dhe grekë depërtuan në Shqipëri dy, tre dhe katër herë secili, një model që ndoqi të mërguarit shqiptarë që punonin si grumbullues informacioni për Marinën Italiane. Disa agjentë amerikanë, fillimisht të trajnuar nga zyrtarë italianë ose grekë, u infiltruan gjithashtu nga ajri, deti ose në këmbë në më shumë se dy raste, për të mbledhur informacione dhe jo për të marrë pjesë në operacione politike ose paraushtarake. Më i suksesshmi nga këta operativë ishte Hamit Marjani, me emrin e koduar Tiger, i cili mori pjesë në 15 pushtime tokësore.

Infiltrimi i fundit ndodhi disa javë para Pashkëve të vitit 1952. Në një përpjekje të dëshpëruar për të zbuluar se çfarë po ndodhte vetë kapiten Shehu, me kapiten Branicën dhe radio operatorin Tahir Prenci, u udhëzuan nga xhandari veteran dhe luftëtari gueril Matjani dhe tre roje të armatosura për në rajonin e Matit në verilindje të Tiranës. Në pikën e takimit të tyre, një shtëpi në pronësi të kushëririt të Shehut, një përkrahës i njohur i Zogut, i priste milicia e forcave shqiptare të sigurisë. Milicia e detyroi operatorin e Shehut të transmetonte një sinjal të qartë në bazën e tij në Qipro. Operatori ishte shkolluar për t'u përballur me situata të tilla duke përdorur një stërvitje të sigurt për dështimin, e cila përfshinte transmetimin në një mënyrë që paralajmëronte se po dërgohej nën presion dhe për këtë arsye duhet të shpërfill. Ushtria shqiptare po priste në një rreth të madh, armët u përkulën dhe guerilët zbarkuan në mes të tij. Askush nuk u dorëzua. Ata që nuk u vranë u gjykuan në prill 1954.

 Pasojat 
Gjatë verës së vitit 1993, një nga ish-agjentët amerikanë, Shaqir Kabashi, një shqiptar etnik nga Kosova, udhëtoi për në Shqipëri me shpresën për të gjetur eshtrat e vëllait të tij. Ai besonte se vëllai i tij ishte qëlluar për vdekje gjatë një operacioni të fshehtë të vitit 1951 të SHBA-ve. Historia që Kabashi kishte treguar ishte ajo e treguar nga një shqiptar i sapoemigruar në SHBA, që tregonte se mbetjet e agjentëve të CIA-s u varrosën në një kodër pranë qytetit të Fierit. Duke përdorur disa nga paratë e tij të pensionit, Kabashi rekrutoi një bandë burrash nga një fshat aty pranë, të cilët hapën disa gropa në një livadh në një kodër. Mbetjet njerëzore u gjetën në një gropë, tha më vonë Kabashi për Reuters. Duke besuar se ishin eshtrat e vëllait të tij, Shaqiri i kishte varrosur shumicën e skeleteve në një oborr të një xhamie aty pranë. Ai mbajti disa mostra eshtrash gjatë fluturimit të tij për në SHBA. Pavarësisht sugjerimeve që ai të kërkonte ndihmë nga qeveria amerikane për të bërë analizën e ADN-së, Shaqiri vdiq në nëntor 1997 pa konfirmuar se kishte gjetur vëllain e tij të ndjerë apo dikë tjetër.

 Shiko edhe 

 Kundërkomunizmi
 Pushtimi i Gjirit të Derrave – operacion i ngjashëm në Kubë

 Referime 

 Letërsi 



 Colonel David Smiley LVO, OBE, MC, "Irregular Regular", Michael Russell, Norwich, 1994 ( ). The Mémoirs of a Royal Horse Guards officer, SOE agent in Albania and Thailand, and later MI6 agent in Poland, Malta, Oman and Yemen. He trained the Pixies in Malta in 1949. Translated in French by Thierry Le Breton, Au cœur de l’action clandestine. Des Commandos au MI6, L’Esprit du Livre Editions, France, 2008 ( ). With numerous photographs.
 Dorril, Stephen. MI6: Fifty Years of Special Operations, Fourth Estate, University of Michigan: 2000 ( )


 Noble, Andrew. “Bullets and Broadcasting: Methods of Subversion and Subterfuge in the CIA War against the Iron Curtain.” MA dissert. University of Nevada, 2009
 Stavrou, Nikolaos A. “Searching for a Brother Lost in Albania’s Gulag”. Mediterranean Quarterly 19, no. 2 (2008): 47-81
Kategoria:Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë
Kategoria:Historia e Luftës së Ftohtë e Shqipërisë
Kategoria:Historia e Shqipërisë
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara
Kategoria:Operacione inteligjence të Luftës së Ftohtë
Kategoria:Operacione të Agjencisë Qendrore të Inteligjencës (ShBA)
Kategoria:Operacione inteligjence të Mbretërisë së Bashkuar