Burnum

Burnum (ose Burnum Municipium), është një vend arkeologjik, një kamp dhe qytet i Legjionit Romak . Ndodhet 2.5 km në veri të Kistanjes, në brendësi të Dalmacisë, Kroaci . Mbetjet përfshijnë një pretorium, themelet e disa dhomave, amfiteatrin dhe ujësjellësin.

Burnum quhet gjithashtu Kisha e zbrazët (Šuplja Crkva) dhe është një nga shumë rrënojat në Ballkan të identifikuara në folklor si Qyteti i Traianusit (Trojanov Grad) . Vetëm dy nga pesë harqet origjinale janë ruajtur (në fund të shekullit të 18-të Alberto Fortis përmendi tre prej tyre).

 Historia 
Shkrimtari romak Plini Plaku shkroi për Burnumin si "kështjellë e dalluar në luftëra". - "In hoc tractu sunt Burnum, Andetrium, Tribulium nobilitata proeliis castella." Pliny, Historia Naturalis 3.141. Grafiku Pagana nga shekulli i 16-të prezantoi tipare të theksuara të Burnumit si lokalitet antik, por nuk arriti interes arkeologjik deri në shekullin e 19-të, kur pushtoi vëmendjen e arkeologëve të njohur kroatë, Lujo Marun dhe Frane Bulić . Gërmimet e para u kryen nga arkeologët austriakë.

Supozohet se Burnum e ka origjinën nga viti 33 para Krishtit, por ka më shumë gjasa që të jetë krijuar disa dekada më vonë. J. J. Wilkes, Dalmatia (London, 1969) p. 87 ff. Disa legjione romake u vendosën atje me radhë, dhe i pari ishte Legio XX Valeria Victrix nga fillimi i kryengritjes Panoniane ( Bellum Batonianum ) në vitet 6-9 pas Krishtit. Velleius Paterculus, Compendium of Roman History, 2.112.1-2. Arsyeja e vendndodhjes së saj ishte nevoja për kontrollin e trafikut rreth lumit Krka . Ndërtimi u iniciua nga guvernatori romak për Dalmacinë Publius Cornelius Dolabella dhe vazhdoi nga perandori Claudius .

Kampi mori formën e tij përfundimtare gjatë mbretërimit të Klaudiusit rreth vitit 50 pas Krishtit. Legio XI Claudia Pia Fidelis u largua nga kampi për disa kohë  midis viteve 42 dhe 67 pas Krishtit, ndoshta 56-57 pas Krishtit J. J. Wilkes, Dalmatia (London, 1969) pp. 96-97 dhe u pasua nga Legio IIII Flavia Felix .

Sipas disa burimeve, në këtë kamp filloi një rebelim i Lucius Arruntius Camillus Scribonianus kundër perandorit Klaudius në vitin 42 pas Krishtit. Dio, Roman History 60.15; Suetonius, Life of Claudius 37.2 Pasi legjionet e fundit romake u larguan nga kampi, ai u zhvillua në një vendbanim urban.

Kampi u shkatërrua plotësisht kur perandori Justinian u përpoq ta merrte atë nga ostrogotët në shekullin e 6-të.
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Amphitheatre%2C_Burnum_legionary_camp%2C_Dalmatia_%2810379905305%29.jpg/200px-Amphitheatre%2C_Burnum_legionary_camp%2C_Dalmatia_%2810379905305%29.jpg|parapamje|200x200px| Amfiteatri në Burnum
Amfiteatri ushtarak në Burnum vlerësohet të ketë qenë në gjendje të strehojë 6000 spektatorë. Ai kishte katër hyrje dhe përdorte terrenin natyror, duke u prerë në themelin e karstit nga ushtarët e Legio XI, por më vonë u kthye në përdorim civil. Monedhat e gjetura aty mundësojnë që pjesët të datohen në kohën e mbretërimit të perandorit Klaudi. Amfiteatri përfundimisht u shemb nga mospërdorimi dhe neglizhenca. 

 Ujësjellësi 
Plavno Polje  është një ujësjellës tërësisht nëntokësor, kështu që uji qëndronte i freskët në verë dhe nuk ngrinte në dimër. Është rreth 32.6 kilometra i gjatë. 170 m lartësi-diferencë janë midis burimit dhe qytetit. Rrjedhte 86 litra në sekondë. 

Vendndodhja është vetëm pjesërisht e heulumtuar arkeologjikisht. Nuk mund të përjashtohet për momentin një ndërtues liburn para-romak në përputhje me studimet e mëparshme.

 Legjendat 
Ka dy legjenda të vjetra për ndërtimin e këtij ujësjellësi. Historia e parë është:

 Dy burra iu drejtuan një gruaje. Njëri duhet të ndërtojë një qytet, tjetri duhet të ndërtojë një ujësjellës në këtë qytet. Dhe kush do të ishte i pari, do ta merrte për grua. Të dy i bënë njëkohësisht, por ai që kishte ndërtuar qytetin, gjykoi se qyteti i tij nuk kishte mbaruar ende, dhe kështu tjetri duhet të martohej me të. Me dheun, që u gërmua në ndërtimin e ujësjellësit, u ndërtua një kodër dhe mbi kodër një fshat. Emri i atij që ndërtoi ujësjellësin ishte Rade dhe kështu quhet edhe fshati Raduçka Gllavicë. 

Një tjetër legjendë e vjetër për këtë ujësjellës është:

 Selemnus, një bari i ri i bukur në ato anë, ishte i dashur nga Argyra, Nimfa, nga e cila quhej qyteti dhe burimi me atë emër; por lulja e epokës së tij duke u mbaruar, Nimfa e braktisi atë, mbi të cilën ai u zhyt dhe u shndërrua në një lumë nga Venusi; pas kësaj ai e ruajti ende pasionin e tij të dikurshëm dhe për ca kohë i përcolli ujërat e tij, përmes një kalimi nëntokësor, në shatërvanin e Argyrës. Dhe për shkak se ata të dy ishin ndarë, por ajo histori nuk u harrua kurrë, emrat mbetën në kujtesë në Argyra dhe Selemnos afër Korinthit dhe në Argyruntum e Zrmanja . Kështu që ujësjellësi mbeti në kujtesë. Porti kryesor i marinës Liburne që nga shekulli i 5-të para Krishtit ishte Corynthia në kepin lindor të ishullit Krk .

 Shih edhe 

 Iliria
 Delmatët
 Lista e fiseve ilire
 Lista e vendbanimeve ilire

 Referime 

 Literatura 
 Marin Buovac: O natpisnoj građi rimskih amfteatara na prostoru istočnojadranske obale / Mbi mbishkrimet e amfiteatrove romake në bregun detar të Adriatikut Lindor, Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku, Vol. 105, nr. 1, 2012.
 Marin Buovac: Duhovni svijet i božanstva gladijatora u sklopu rimskih amfiteatara na tlu današnje Hrvatske / Bota shpirtërore dhe hyjnitë e gladiatorëve në amfiteatrot romake në territorin e Kroacisë së sotme, Vjesnik Arheološkog Muzeu i Zagrebuzeja. 46 - 2014., rr. 135 - 157.
 Marin Buovac: Rimski amfiteatri na tlu istočnog Jadrana i zaobalja / Römische Amphitheatre auf dem ostadriatischen Gebiet und Hinterland, Histria Antiqua, vëll. 22, Pula, 2013., rr. 129 - 156.
Kategoria:Koordinatat në Wikidata
Kategoria:Qytete në Ilirinë e lashtë