Romishtja ballkanike

Romanishtja ballkanike, ballkaniko romanes, ose ciganishtja ballkanike është një dialekt specifik jovllak i gjuhës rome, i folur nga grupe në Ballkan, që përfshinë vende si Shqipëria, Bosnje-Hercegovina, Bullgaria, Greqia, Kosova, Maqedonia e Veriut, Serbia, Sllovenia, Turqia etj. Gjuha rome ballkanike është zakonisht një gjuhë gojore.

 Historia 
Shumica e atyre që e flasin gjuhën rome ballkanike janë vetë romët. Një kuptim tjetër i parashtesës rom është dikush që i përket etnisë rome. Populli rom është përfundimisht me origjinë indiane. Folësit e gjuhës rome ballkanike kanë migruar vazhdimisht gjatë viteve në të gjitha pjesët e Evropës. Meqenëse këta folës kanë emigruar në pjesë të ndryshme të Evropës, janë formuar dialekte të reja. Edhe pse populli rom e ka origjinën në Indi, ndërsa tani janë të shpërndarë në të gjithë Evropën.

 Dialektet 
Dialektet ballkanike, të njohura edhe si Ballkani I, fliten në Shqipëri, Kosovë, Bullgari, Greqi, Iran, Maqedoninë e Veriut, Moldavi, Rumani, Serbi, Turqi dhe Ukrainë. Ky grup përfshin ndër të tjera Arli Romani (Greqi, Maqedonia e Veriut), Sepečides Romani (Greqi, Turqi), Ursari Romani (Moldavi, Rumani) dhe Romani të Krimesë (Ukrainë).

Dialektet Zis, të quajtura edhe Ballkani II, janë një nënndarje e veçantë brenda grupit ballkanik. Bugurdži, Drindari dhe Kalajdži Romani fliten në Maqedoninë e Veriut, Kosovë, Serbi dhe në Bullgarinë veriore dhe qendrore.

Elšík përdor këtë klasifikim dhe shembuj dialekti (informacion gjeografik nga Matras):

 Shpërndarja gjeografike 
Nëngrupi Dialekti Vendi Ballkani jugor Prizreni Kosovë Arli Greqi, Shqipëri, Maqedoni e Veriut, Serbi Prilep Maqedoni e Veriutaqja_kryesore Kyrymitika UkrainëVentcel’, Tat’jana V. & Lev N. Čerenkov. 1976. “Dialekty cyganskogo
jazyka”. Jazyki Azii i Afriki I, 283-332. Moskva: Nauka.Sofia Erli Sofie Zargari Iran Sepeçi Greqi veriore, Traki perëndimore, Traki lindore, Turqi rumeliane Pjesa evropiane e Turqisë së sotme, historikisht e quajtur Rumeli  Ballkani Verior Bugurxhi Maqedoni e Veriut, Serbi "Romani Dialects" . ROMLEX. Karl-Franzens-Universität Graz.Romani.uni-graz.atRazgrad Drindari Bullgari verilindore Pazardžik Kalajdži Bullgari dhe emigrantët në Maqedoninë e Veriut dhe Serbi

 Fonologjia 
Inventari tingullor i romanishtes nuk ndryshon dukshëm nga ai i gjuhëve të tjera evropiane, shumica e të cilave i përkasin familjes indo-evropiane.

Sistemi konsonant i romanishtes ballkanike ndryshon në një aspekt domethënës nga ato të gjuhëve të tjera evropiane: ka plozivët e aspiruar (ndalesat e aspiruara) karakteristike të gjuhëve indiane. Në rastin e romishtes, këto janë plozivët e aspiruar pa zë /pʰ, tʰ, kʰ/, të cilët në shumicën e varianteve rome, të paktën në fillim të një fjale, kanë një funksion kuptimor të dallueshëm.

 Shembuj 
Romanisht (Bugurdži, Maqedoni) Romanisht (Arli, Maqedoni) Anglisht Laçho [të] saba[h]i. Laçho [o] sabalje. Mirëmëngjes. Laçho [të] zi[e]s. Laçho [o] pikiatë. Ditën e mirë. Laçi [ti] rat. Laçi [i] rat. Natën e mirë. Sar isi to anav? Sar si tiro anav? Si e ke emrin? Mo anav isi Elvis. Mo anave si Elvis. Emri im është Elvis. Isinom lošalo kaj avdom tut! Šukar te dikhav tut! I lumtur që u njohëm! Isinan prandime? Sijan li romnjakoro? A jeni i martuar? Va, me isinom prandime. Va, me sijum romnjakoro. Po, jam i martuar. Na, me isinom biprandime. Na, me sijum biromnjakoro. Jo, jam i pamartuar. Me isi njeri raklija. Me si ma raklija. Unë kam një të dashur.
Numri rome Kuptimi Literal 1 jekh 1 2 duj 2 3 trin 3 4 yll 4 5 panc 5 6 šov 6 7 eftá 7 8 oksto 8 9 enjá 9 10 deš 10 11 dešujekh 10 + 1 12 dešuduj 10 + 2 13 dešutrín 10 + 3 14 dešuštár 10 + 4 15 dešupánc 10 + 5 16 dešušóv 10 + 6 17 dešueftá 10 + 7 18 dešuoxtó 10 + 8 19 dešuenjá 10 + 9 20 biš 20 21 biš-te-jekh 20 + 1 22 biš-te-duj 20 + 2 23 biš-te-trin 20 + 3 24 biš-te-štar 20 + 4 25 biš-te-panc 20 + 5

 Fjalori dhe leksiku 
Ndikimi leksikor i turqishtes është një pjesë përcaktuese dhe jashtëzakonisht e rëndësishme e të folmes rome në Ballkan. Megjithatë, shumica e fjalëve e kanë origjinën nga origjina persiane. Huazimet nga persishtja, armenishtja dhe greqishtja bizantine përbëjnë leksikun paraevropian. Në fund të fundit, është e vështirë të gjurmosh origjinën e caktuar të të gjitha fjalëve, sepse fjalët e romanishtes ballkanike e kanë origjinën nga shumë burime dhe burimet e atyre gjuhëve krijojnë një enigmë komplekse.

 Gramatika 
Gramatika turke luan një rol të madh në gjuhën rome ballkanike. Përdorimi i konjugimeve turke është ngulitur gjerësisht në gjuhën rome ballkanike dhe shpeshherë, është e vështirë të dallosh dallimin midis gramatikës së dy gjuhëve në varësi të gjeografisë. Romanishtja ballkanike ka ndarë gramatikën me origjinë nga paradigmat verbale turke së bashku me disa ndikime greke. Pjesa më e madhe e morfologjisë së gjuhës ka origjinë greke dhe turke, kjo është arsyeja pse gjuha shihet nga shumë profesionistë si një gjuhë "e përzier" dhe kështu është e vështirë të shihet se ku mbaron njëra gjuhë dhe fillon tjetra. Të gjitha dialektet rome përdorin mbaresa nominale me prejardhje nga greqishtja, emra mashkullorë dhe emra të huazuar.

 Morfologjia 
Morfologjia e gjuhës rome ballkanike është përsëri e ndikuar shumë nga gjuha turke dhe ajo greke. Shumë njerëz e shohin këtë gjuhë si një lloj tenxhereje sepse ka kaq shumë ndikime të ndryshme në të. Turqishtja dhe greqishtja mund të jenë gjuhët më me ndikim në gjuhën rome ballkanike, por gjuhë të tjera, si armenishtja, kanë ndikuar gjithashtu në të. Një pjesë e substratit të romishtes ballkanike duket se rrjedh nga gjuhët mesjetare indiane veriore.

 Shënime 


 Referime 

parapamje

 Lidhje të jashtme 

 "Gjuha rome në Maqedoni në mijëvjeçarin e tretë: përparimi dhe problemet" , Victor Friedman .
 “Gjuha rome në Republikën e Maqedonisë: statusi, përdorimi dhe perspektiva sociolinguistike, Victor Friedman.
 E ardhmja e një gjuhe 
 Lajm i mirë ROMANI, BALLKAN: Traileri i filmit Ursari People/Gjuhë
 Gjuha rome - Mësimi 1. Biseda bazë (pjesa 1)
 Gjuha rome - Mësimi 1. Biseda bazë (pjesa 2)

Kategoria:Romë (etni)
Kategoria:Gjuhë indo-ariane