Hakani

Hakani, Hagani ose Kagani (Turkik i Vjetër: 𐰴𐰍𐰣, romanizuar: Kaɣan, Mongolisht: Xаан ose ᠬᠠᠭᠠᠨ, romanizuar: Khaan, Turqishtja osmane: خواقين, romanizuar: Ḫākan, os خان Ḫān, Turqisht: Kağan ose Hakan, Ujgurisht: قاغان, romanizuar: Qaghan) është një titull i rangut perandorak në turkik, mongolik dhe në disa gjuhë të tjera, i barabartë me statusin e perandorit dhe të dikujt që sundon një haganat (perandori).Fairbank 1978, p. 367). Ekuivalenti femëror është Hatun.

Mund të përkthehet gjithashtu si "Hani i Hanëve", ekuivalent me Mbretin e Mbretërve. Në bullgarisht, titulli u bë i njohur si "Kan" (si në "Nominalia e kanëve bullgarë"), ndërsa në turqishten moderne titulli u bë Khaan me tingullin "g" duke u bërë pothuajse i heshtur ose inekzistent (d.m.th. një shumë fërkim velar i lehtë pa zë); ğ në turqishten moderne Kağan është gjithashtu i heshtur. Që nga ndarja e Perandorisë Mongole, perandorët e dinastisë Yuan mbanin titullin Hagan dhe pasardhësit e tyre në Mongoli vazhduan të kishin titullin. Kağan, Hakan dhe Kaan, ekuivalentët turqisht të titullit janë emra të zakonshëm turk në Turqi.

 Historia 
Titulli u pa për herë të parë në një fjalim midis vieteve 283 dhe 289, kur shefi i Xianbei Tuyuhun u përpoq të ikte nga Murong Hui dhe filloi rrugën e tij nga Gadishulli Liaodong në zonat e shkretëtirës Ordos. Në fjalimin, një nga gjeneralët e Murong, Yinalou, iu drejtua si kehan (kinezçe: 可寒, më vonë kinezçe: 可汗); disa burime sugjerojnë se Tuyuhun gjithashtu mund të ketë përdorur titullin pasi u vendos në liqenin Qinghai në shekullin e 3-të.

Haganati Rouran (330–555) ishte populli i parë që përdori titujt Hakan dhe Han për perandorët e tyre, duke zëvendësuar Chanyu të Xiongnu, të cilin Grousset dhe të tjerët supozojnë se janë turkik.Grousset (1970), pp. 61, 585, n. 92. Rouranët u deklaruan se ishin pasardhës të popullit Donghu,Wei Shou. Libri i Wei. vol. 103 "蠕蠕，東胡之苗裔也，姓郁久閭氏" tr. "Rúrú, offsprings of Dōnghú, surnamed Yùjiŭlǘ" të cilët nga ana e tyre supozohen të jenë proto-mongole,Pulleyblank, Edwin G. (2000). "Ji 姬 and Jiang 姜: The Role of Exogamic Clans in the Organization of the Zhou Polity", Early China. p. 20 ose një grup "jo-altaik".Art, Iranian-Bulletin of the Asia Institute, volume 17, p. 122Nihon Gakushiin-Proceedings of the Japan Academy, volume 2, p. 241Teikoku Gakushiin (Japan)-Proceedings of the Imperial Academy, volume 2, p. 241Vovin, Alexander. 2010. Once Again on the Ruan-ruan Language. Ötüken'den İstanbul'a Türkçenin 1290 Yılı (720–2010) Sempozyumu From Ötüken to Istanbul, 1290 Years of Turkish (720–2010). 3–5 Aralık 2010, İstanbul / 3–5 December 2010, İstanbul: 1–10.

Haganati Avar (567–804), i cili mund të ketë përfshirë elementë Rouran pasi Göktürkët shtypën Mongolinë sunduese Rouran, përdori gjithashtu këtë titull. Avarët pushtuan Evropën dhe për më shumë se një shekull sunduan rajonin e Karpateve.

 Ndër popujt turkik 
Titulli u lidh me klanin sundues Ashina të Göktürkëve dhe pasardhësit e tyre dinastikë midis popujve të tillë si khazarët (cf. titullin ushtarak të përbërë Hagan Bek). Sundimtarët e vegjël u zbritën në titullin më të ulët të hanit.

Si Hagan si i tillë ashtu edhe forma turke Hakan, me specifikimin në arabisht al-Barrayn wa al-Bahrayn (që do të thotë fjalë për fjalë "e të dy tokave dhe të dy deteve"), ose më saktë plotësisht në turqishten osmane Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn, ishin. ndër titujt në stilin zyrtar të plotë të Sulltanit të Madh (dhe më vonë Kalifit) të Perandorisë Osmane, duke pasqyruar legjitimimin historik të sundimit të dinastisë si pasardhës politik i shteteve të ndryshme të pushtuara. (Titulli fillonte: Sulltan Hân NN, Padishah, Hynqar, Sovran i Shtëpisë së Osmanit, Sulltani i Sulltanëve, Hani i Hanëve, Komandant i Besimtarëve dhe Pasardhës i Profetit të Zotit të Gjithësisë; më pas pasuan një seri konkretisht tituj "rajonal", duke filluar me Mbrojtësi i Qyteteve të Shenjta të Mekës, Medinës dhe Jerusalemit.)

Hakani është titulli i dytë i shahëve (mbretërve) safavidë dhe kaxharë të Iranit. Për shembull, Aga Muhamed Han Kaxhar, Fath Ali Shah dhe shah të tjerë kaxharë e përdorën këtë titull. Nofka e Shah Ismailit dhe e shahëve të tjerë safavidë është Kagan-i Suleyman shan shan (Hakani me lavdinë e Solomonit).

 Perandoria Osmane 
Sundimtarët osmanë, pas shekullit të 14-të, përdorën vetëm dy tituj "shah" dhe "han" deri në fund të perandorisë.Hüseyin Yılmaz, (2018), Caliphate Redefined: The Mystical Turn in Ottoman Political Thought, p. 124 Sulltanët si Mehmed Pushtuesi dhe Sulejmani i Madhërishëm përdorën titullin "Hakani i dy deteve".Cihan Yüksel Muslu, (2014), The Ottomans and the Mamluks: Imperial Diplomacy and Warfare in the Islamic World, p. 118Evliya Çelebi, Narrative of Travels in Europe, Asia, and Africa in the Seventeenth Century, p. 19 Yazıcıoğlu Ali, në fillim të shekullit të 15-të, gjurmoi gjenealogjinë e Osmanit te Hakanit Oguz, paraardhësit mitikë të turqve perëndimorë, nëpërmjet nipit të tij të madh të djalit të tij të madh, duke i dhënë kështu sulltanëve osmanë përparësinë midis monarkëve turq.Colin Imber, (2002), The Ottoman Empire, 1300-1650, p. 95 Megjithëse nuk ishte tërësisht një imitim i doktrinës Genghis Khanid, pretendimi i Oguz për sovranitet ndoqi të njëjtin model. Bajaziti I e ngriti këtë pretendim kundër Timurit, i cili denigroi prejardhjen osmane.Douglas Streusand, (2010), Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals, p. 66

 Referimet 

Kategoria:Krerët e shtetit
Kategoria:Tituj mbretëror
Kategoria:Tituj fisnikë