Çakalli i artë

Çakalli i artë ( Canis aureus ) është një kanid si-ujku  që është vendas në Evropën Juglindore , Azia Jugperëndimore , Azia Jugore , dhe rajone të Azisë Juglindore . Krahasuar me ujkun arab , i cili është më i vogli i ujqërve gri ( Canis lupus ), çakalli është më i vogël dhe posedon këmbë më të shkurtra, një bisht të shkurtër, një torzë më të zgjatur, një ballë më pak të spikatur dhe një surrat më të ngushtë dhe më të theksuar . Palltoja e çakallit të artë mund të ndryshojë në ngjyrë nga një e verdhë e zbehtë me krem ​​në verë në një ngjyrë bezhë të errët ngjyrë bezhë në dimër. Ёshtë renditur si shqetësimi më i vogël në Listën e Kuqe e IUCN për shkak të shpërndarjes së tij të gjerë dhe densitetit të lartë në zonat me shumë ushqim të disponueshëm dhe strehimit optimal.

Paraardhësi i çakallit të artë besohet të jetë qeni i zhdukur i lumit Arno që jetonte në Evropën Mesdhetare 1.9  milion vjet më parë. Ёshtë përshkruar se ka qenë një kanid i vogël, si çakejntë. Studimet gjenetike tregojnë se çakalli i artë u zgjerua nga India rreth 20,000 vjet më parë drejt fundit të epokës së fundit të akullit . Fosili më i vjetër i çakallit të artë, i gjetur në strehën shkëmbore Ksar Akil afër Bejrutit , Liban, është i vjetër 7.600 vjet. Fosilet më të vjetra të çakallit të artë në Evropë u gjetën në Greqi dhe janë të vjetra 7000 vjet. Ekzistojnë shtatë nëspecie të çakallit të artë. Çakalli i artë është më i lidhur me ujkun gri, kojotën , etj.Ujku i artë afrikan , dhe ujku etiopian sesa çakallin kurrizi ose çakallin me vija anash . Ёshtë i aftë të prodhojë hibrid pjellorë si me ujkun gri ashtu edhe me ujkun e artë afrikan. Hibridët e qenve-çakejnve të quajtur qentë Sulimov janë në shërbim në Aeroportin Sheremetyevo afër Moskës, ku ata vendosen nga kompania ajrore ruse Aeroflot për zbulimin e aromave.

Çakejntë e artë janë të bollshëm në lugina dhe pranë lumenjve dhe degëve të tyre, kanaleve, liqeneve dhe bregdetve. Ato janë të rralla në ultësira dhe male të ulta. Çakalli i artë është një specie shoqërore, njësia themelore shoqërore e së cilës përbëhet nga një çift i çiftëzuar dhe çdo pasardhës i ri. Ёshtë shumë i adaptueshëm, me aftësinë për të shfrytëzuar ushqimin duke filluar nga frutat dhe insektet deri tek thundrakët e vegjël . Ata sulmojnë shpendët shtëpiak dhe gjitarët shtëpiak deri në madhësinë e viçave të buallicës . Konkurrentët e çakallit janë dhelpra e kuqe , ujku , macja e xhungëls , macja e egër europian , rakuni në Kaukaz , dhe macja e egër aziatik në Azinë Qendrore . Çakalli po zgjerohet përtej bazave të tij të lindjes në Evropën Juglindore në Evropën Qendrore dhe Verilindore, duke pushtuar zona ku ka pak ose aspak ujqër.

 Taksonomia 
Familja biologjike Kanidae është e përbërë nga kanidët e Amerikës së Jugut, kanidët dhelpra dhe kanidët uqër . Të gjitha speciet brenda kanidëve si ujk ndajnë një morfologji të ngjashme dhe posedojnë 78 kromozome , duke i lejuar ata që të mund të interferohen . Brenda kanidëve si ujku është grupi çakallit, i cili përfshin tre çakejn: çakallin kurrizi ( C. mesomelas ), çakallin me vija anash ( Canis adustus ) dhe çakallin e artë ( Canis aureus  ). Këto tre lloje janë afërsisht të njëjt në madhësi, kanë morfologji të ngjashme dentare dhe skeletore, dhe identifikohen nga njëra-tjetra kryesisht nga ngjyra e gëzofit të tyre. Ata dikur mendohej se kishin shpërndarje të ndryshme në të gjithë Afrikën, me shtrirjet e tyre që mbivendosen në Afrikën Lindore (Etiopi, Kenia dhe Tanzani). Edhe pse grupi i çakejnve është konsideruar tradicionalisht si homogjen, studimet gjenetike tregojnë se çakejntë nuk janë monofletikë (ata nuk ndajnë një paraardhës të zakonshëm),  dhe ato janë të lidhura vetëm larg. Saktësia e emrit kolokial "çakall" për të përshkruar të gjitha çakejntë është pra e diskutueshme.

ADN-ja mitokondriale (mDNA) kalon përgjatë vijës së nënës dhe mund të datojë mijëra vjet. Kështu, analiza filogjenetike e sekuencave të mDNA brenda një specie siguron një histori të vijave të nënave që mund të përfaqësohen si një pemë filogjenetike . Një studim gjenetik i 2005 i kanidëve zbuloi se ujku gri dhe qeni janë më të lidhur në këtë pemë. Janë të lidhura më ngushtë kojotën ( Canis latrans), çakallin e artë, dhe ujkun etiopian ( Canis simensis ), që të gjithë kanë qenë treguar të kryqëzohen me qentë në të egër.  Më të afërt të tjerë janë qeni i egër aziatik ( Cuon alpinus ) dhe qen i egër afrikan ( Lycaon pictus ), të cilët nuk janë anëtarë të gjinisë Canis . Këto pasohen nga çakejntë kurrizi dhe me vija anash, anëtarët e gjinisë Canis dhe anëtarët më bazikë të kësaj klade .

Rezultatet e dy studimeve të fundit të mDNA nga çakejntë e artë tregojnë se ekzemplarët nga Afrika janë gjenetikisht më të afërt me ujkun gri sesa janë ekzemplarët nga Euroazia. Në 2015 një studim i madh për ADN-të i çakejve të artë arriti në përfundimin se gjashtë nënspeciet e C.  aureus që gjenden në Afrikë duhet të riklasifikohen nën speciet e reja C.  anthus (ujku i artë afrikan), zvogëlimin e numrit të nënspecieve të çakallit të artë në shtatë. Pema filogjenetike e gjeneruar nga ky studim tregon çakallin e artë që ndryshon nga linja e ujkut / kojotës 1.9  milion vjet më parë dhe ujku i artë afrikan që ndryshon 1.3 milion vjet më parë. Studimi zbuloi se çakalli i artë dhe ujku i artë afrikan ndajnë një kafkë dhe morfologji trupore shumë të ngjashme dhe kjo gjë i kishte ngatërruar taksonomistët në lidhje me këto si një specie. Studimi sugjeron që kafka dhe morfologjia e trupit shumë të ngjashme janë për shkak të të dyja specieve që kanë origjinën nga një paraardhës më i madh i përbashkët.

 Evolucioni 
{{Cladogram|align=right|title=Pema filogjenetike e kanidëve si ujqër|caption=<big>Speciet Caninae</big>|cladogram=}}

Qeni i lumit Arno ( Canis arnensis ) është një specie e zhdukur e kanidëve që ishte endemike për Evropën Mesdhetare gjatë epoka e akullnajave e hershme rreth 1.9  milionë vjet më parë. Ёshtë përshkruar si një qen i vogël si çakalli dhe mbase paraardhësi i çakejve moderne. Anatomia dhe morfologjia e saj e lidhin atë më shumë me çakallin e artë moderne sesa me dy llojet e çakejnve afrikanë, çakallin kurrizi dhe çakallin me vija anash.

Fosili më i vjetër i çakallit të artë u gjet në strehimoren shkëmbore Ksar Akil që ndodhej 10 km (6.2 mi) në verilindje të Bejrutit , Liban. Fragmenti i një dhëmbi të vetëm daton afro 7,600 vjet më parë. Fosilet më të vjetra të çakallit të artë që gjenden në Evropë janë nga Delphi dhe Kitsos në Greqi dhe janë datuar 7,000–6,500 vjet më parë. Një fosile e pazakontë e një kockave thembra gjetur në Azykh Cave , në Nagorno-Karabakh , daton nga epoka e akullnajave e Mesme dhe është përshkruar si ndoshta i përkasin çakallit të artë, por klasifikimi i tij nuk është i qartë. Fosili përshkruhet si pak më i vogël dhe më i hollë se rrëqebulli i shpellës, e ngjashme me dhelprën, por shumë më e madhe, dhe e ngjashme me ujkun, por shumë e vogël. Ndërsa çakalli i artë bie midis këtyre dy në madhësi, fosili ndoshta i përket një çakalli të artë. Mungesa e fosileve të çakallit të artë të identifikuar qartë në rajonin e Kaukazit dhe Transk Kaukazia , zonat ku speciet aktualisht banojnë, tregon se specia është një ardhje relativisht e fundit.

Një haplotip është një grup gjenesh që gjenden në një organizëm që është i trashëguar nga një prej prindërve të tij. Një haplogrup është një grup haplotipesh të ngjashme që ndajnë një mutacion të vetëm të trashëguar nga paraardhësi i tyre i zakonshëm. Haplotipet mDNA të çakallit të artë formojnë dy haplogripe: haplogrupi më i vjetër formohet nga çakejntë e artë nga India, dhe haplogrupi tjetër, më i riu, i larguar nga kjo përfshin çakejntë e artë nga të gjitha rajonet e tjera. Çakalli i artë indian shfaqin larminë më të lartë gjenetike , dhe ato nga India veriore dhe perëndimore janë më bazat, që tregon se India ishte qendra nga e cila u përhapën çakalli i artë. Pasardhsi i çakallit të artë filloi të zgjerojë popullsinë e saj në Indi 37,000 vjet më parë. Gjatë Maksimumit të fundit të Akullnajës, 25,000 deri 18,000 vjet më parë, rajonet më të ngrohta të Indisë dhe Azisë Juglindore siguruan një strehim nga zonat përreth më të ftohta. Në fund të Maksimumit të Akullnajës së Fundit dhe fillimit të cikleve të ngrohjes, prejardhja e artë e çakallit u zgjerua nga India dhe në Euroazi për të arritur në Lindjen e Mesme dhe Evropën.

Jashtë Indisë, çakejntë e artë në Kaukaz dhe Turqi demonstrojnë larminë tjetër gjenetike më të lartë,, ndërsa ato në Evropë tregojnë shumëllojshmëri të ulët gjenetike, duke konfirmuar zgjerimin e tyre më të fundit në Evropë.  dhënat gjenetike tregojnë se çakejnve të artë të Gadishullit Peloponez në Greqi dhe bregdetin Dalmatik në Kroaci mund të përfaqësojnë dy popullsi të lashta evropiane nga 6.000 vjet më parë që kanë mbijetuar në kohërat moderne. Çakejntë mungojnë nga shumica e Evropës deri në shekullin XIX, kur filluan të zgjerohen ngadalë. Çakejntë u regjistruan në Hungari me popullsinë më të afërt të njohur në atë kohë duke u gjetur në Dalmaci, rreth 300 kilometra larg. Kjo u pasua nga zgjerimi i shpejtë i çakejve drejt fundit të shekullit të 20-të. Çakejntë e artë nga Evropa Juglindore dhe Kaukazi po zgjerohen në Balltik . Në Lindjen e Mesme, çakejntë e artë nga Izraeli kanë një diversitet gjenetik më të lartë se çakejntë evropianë. Kjo mendohet të jetë për shkak të çakejve izraelitë që janë hibridizuar me qenin, ujqërit gri dhe ujqërit të artë afrikanë, krijimin e një zone hibride në Izrael.

 Hibridizimi me speciet e tjera të gjinis Canis 
Analiza gjenetike zbulon se çiftëzimi ndonjëherë ndodhin midis çakejve femra dhe ujqërve gri, duke prodhuar hibride çakall-ujku që ekspertët nuk mund t'i dallojnë vizualisht nga ujqërit. Hibridizimi ndodh gjithashtu midis çakejve të artë femra dhe qenve meshkuj, i cili prodhon pasardhës pjellorë, një hibrid qeni çakall . Kishte 11–13% të rrjedhës së gjeneve antike tek çakalli i artë nga popullsia që ishte stërgjyshore për ujqërit dhe qentë, dhe një 3% shtesë nga popullsia e ujqve të gjallë. Deri në 15% të gjenomit të ujkut izraelit rrjedh nga përzierja me çakejntë e artë në kohërat antike.

Në 2018, sekuencimi i tërë i gjenomit u përdor për të krahasuar anëtarët e gjinisë Canis . Studimi mbështet ujkun e artë afrikan duke qenë i dallueshëm nga çakalli i artë, dhe me ujkun etiopian që gjenetikisht është bazik për të dy. Ekzistojnë dëshmi të rrjedhës së gjeneve midis ujqërve të artë afrikanë, çakejve të artë dhe ujqërve gri . Një ujk i artë afrikan nga Gadishulli Sinai egjiptian tregoi përzierje të lartë me ujqërit gri dhe qenët e Lindjes së Mesme, duke nënvizuar rolin e urës tokësore midis kontinenteve afrikane dhe euroaziatike në evolucionin e kanidëve. Kishte dëshmi të rrjedhës së gjeneve midis çakejve të artë dhe ujqërve të Lindjes së Mesme, aq më pak me ujqërit evropianë dhe aziatikë, dhe më pak me ujqërit e Amerikës së Veriut. Studimi sugjeron që prejardhja çakallit të artë e e gjetur në ujqërit e Amerikës së Veriut mund të ketë ndodhur para divergjencës së ujqërve euroaziatikë dhe të Amerikës së Veriut.

 Nënllojet dhe popullsit 
Çakalli i artë ishte në varësi taksonomike ndaj gjinisë Canis nga zoologu suedez Carl Linnaeus në botimin e tij të vitit 1758 Systema Naturae . 13 nënspecie u përshkruan që atëherë.
+Nënllojet e Canis aureusNënllojetAutoriteti trinomialPërshkrimiGamaSinonimetC. a. aureusÇakalli persian
Nënspecia e vërtetë
150x150pxLinnaeus, 1758I madh, me lesh të butë dhe të zbehtë me tone kryesisht me rërë. Ngjyra e përgjithshme e leshit të jashtëm është zakonisht e zezë dhe e bardhë, ndërsa nënshartesa ndryshon nga kafe e zbehtë në të zbehtë-propozoj-gri. Ndonjëherë, napa dhe shpatullat kanë një ngjyrë të butë. Veshët dhe këmbët e përparme janë bufe, nganjëherë cirk, ndërsa këmbët janë të zbehtë. Këmbët e pasme janë më thellë të ngjyrosura mbi goditje. Mishi i mjekrës dhe i parakohshëm janë zakonisht të bardha. Pesha ndryshon gjeografikisht, duke filluar rreth 8-10 kg (18–22 lb). Në zonat ku ajo kufizon gamën e çakallit Indian me ngjyrë më të madhe, më të pasur (veçanërishtë zonës e Kumaun në Indi), ndonjëherë shfaqen kafshë me madhësi dhe ngjyra të ndërmjetme. Lindja e Mesme , Irani , Turkmenistani , Afganistani , Pakistani dhe India Perëndimore, ku shpërndarja e saj mbivendoset me çakallën indian në veri dhe çakallin e Sri Lankas / India jugore në jug. hadramauticus (Noack, 1896)
kola (Wroughton, 1916)
lanka (Wroughton, 1916)
typicus (Kolenati, 1858)
vulgaris (Wagner, 1841)C. a. cruesemanniÇakalli siamez
150x150pxMatschie, 1900Statusi i çakallit siamez si një nënspecie e veçantë është diskutuar nga disa autorë të cilët deklarojnë se klasifikimi i tij bazohet vetëm në vëzhgimet e kafshëve të robëruara. Ёshtë më i vogël se C. a. indik ,  që peshon deri në 8 kg (18 lb).Gëzofi i tij i ngjan ngushtë atij të qenit . Ai banon në zona malore, afër fermave ose pyjeve të banimit , dhe preja e tij përfshin kafshë të vogla si zogj , zvarranikë dhe bretkosat , përveç që nganjëherë ushqehet dhe me fruta.  Një shitës i dy çakejve të bllokuar pretendoi se ata vranë dhjetë derra në fermën e tij.  Mund të jetë aktive në të dyja ditëtdhe natën . Çakejntë siamezë janë krijesa të vetmuara, por një mashkull dhe femër bashkëpunojnë gjatë sezonit të çiftëzimit. Ka pak grabitqarë natyralë, megjithëse dholja janë një burim kryesor i vdekshmërisë. Mianmar , India Verilindor , Tajlandë dhe Vietnam C. a. ecsedensisÇakalli pananoian
150x150pxKretzoi, 1947Çakalli panonian ndryshon nga çakalli evropian ( C.  a. moreoticus ) duke zotëruar një shirit më të gjerë të zezë dorsale e cila shtrihet në krahët. Tonet e tij kafe janë më pak të shprehura dhe bishti i tij është pothuajse  i zi. Matjet e kranit janë identike.  Disa autorë nuk e konsiderojnë atë si një specifik të veçantë, por besojnë se është C.  a. moreoticus sepse ekzemplari i zbuluar jetonte në një kopsht zoologjik dhe asnjë çakall nuk jetonte përgjithmonë në Hungari në atë kohë. Baseni Pannonian , Evropa Qendrore hungaricus (Ehik, 1938)minor (Mojsisovico, 1897)C. a. indicusÇakalli indian
150x150pxHodgson, 1833Gëzofi i tij është një përzierje e zezë dhe e bardhë, me gri në supet, veshët dhe këmbët. Ngjyra e buzëve është më e theksuar në ekzemplarë nga lartësi të mëdha. Flokët e zeza mbizotërojnë në mes të shpinës dhe bishtit. Barku, gjoksi dhe faqet e këmbëve janë të bardha kremoze, ndërsa fytyra dhe krahët e poshtme janë grizled me lesh gri. Të rriturit rriten në një gjatësi prej 100 cm (39 in), 35–45 cm (14–18 in) në lartësi dhe 8–11 kg (18–24 lb) në peshë.Indi , Nepal , Bangladesh , Bhutan C. a. moreoticusÇakalli europian
150x150pxI. Geoffroy Saint-Hilaire, 1835Nënspeciet më të mëdha të çakallit të artë, kafshët e të dy gjinive mesatarisht 120-125 cm (47-49 in) në gjatësi totale dhe 10-15 kg (22–33 lb) në peshën e trupit. Gëzofi është i trashë, dhe në përgjithësi është me ngjyra të ndezura me tone të zeza në anën e pasme. Kofshët, këmbët e sipërme, veshët dhe balli janë gështenjë të kuqërremtë. Evropa Juglindore, Moldavia, Azia e Vogël dhe Kaukazi graecus (Wagner, 1841)
balcanicus (Brusina, 1892)
caucasica (Kolenati, 1858)
dalmatinus (Wagner, 1841)C. a. nariaÇakalli i Sri Lankas
150x150pxWroughton, 1916Masat 67–74 cm (26–29 in) në gjatësi dhe peshon 5-8,6 kg (11–19 lb). Gëzofi dimërore është më i shkurtër, më i butë dhe jo aq e ashpër sa ajo e indusit . Palltoja është gjithashtu më e errët në anën e pasme, duke qenë e zezë dhe e spërkatur me të bardhë. Pjesa e poshtme është më e pigmentuar në mjekër, në grykë të pasme, në gjoks dhe në pjesën më të madhe, ndërsa gjymtyrët janë ohreous të ndryshkur ose një cirk të pasur. Shkrirja ndodh më herët  , dhe përgjithësisht pelthi nuk ndriçohet me ngjyra. India Jugperëndimore Bregdetare , Sri Lanka lanka (Wroughton, 1838)C. a. syriacusÇakalli sirian
150x150pxHemprich and Ehrenberg, 1833Dallohet nga veshët e tij kafe. Leshi i trupit është i verdhë në anën e pasme, më i lehtë në anët dhe nën të bardhën e verdhë.  Një brez i errët shkon nga hunda deri në fund të bishtit. Masat 60–90 cm (24–35 in) në gjatësinë e trupit, 20–30 cm (7,9–11,8 in) në gjatësinë e bishtit, 15–18 cm (5,9–7,1 in) në gjatësinë e kokës, dhe peshon 5–12 kg ( 11–26 lb). Izraeli , Siria , Libani ,   dhe Jordan Perëndimor

 Përshkrimi 
parapamje|Çakalli i artë në kopshtin zoologjik të Pécs , Hungari
Çakalli i artë është i ngjashëm me ujkun gri, por dallohet për nga madhësia e tij më e vogël, pesha më e lehtë, balli më pak i theksuar, këmbët dhe bishti më i shkurtër, dhe një surrat që është më i ngushtë dhe më i theksuar. Këmbët janë të gjata në lidhje me trupin e tij, dhe këmbët janë më të hollë me putra të vogla. Meshkujt matin 71–85 cm (28–33 in) në gjatësinë e trupit dhe femrat 69–73 cm (27–29 në). Meshkujt peshojnë 6–14 kg (13–31 lb) dhe femrat peshojnë 7–11 kg (15–24 lb). Lartësia e shpatullave është 45–50 cm (18–20 in) për të dy. Në krahasim, ujku më i vogël është ujku arab ( Canis lupus arabs ), i cili peshon mesatarisht 20 kg (44 lb).

majtas|parapamje|Kafka e një çakalli evropian ( C. a. Moreoticus ) në Muzeun Kombëtar të Historisë Natyrore , Francë

Kafka është më shumë si ajo e dingos , dhe është më afër asaj të kojotës ( C.  latrans ) dhe ujkut gri ( C.  lupus ) sesa me atë të çakallin kurrizi ( C.  mesomalas ), çakallin me shirita anash ( C.  adustus ) dhe ujkun etiopian ( C.  simensis ). Krahasuar me ujkun, kafka e çakallit të artë është më e vogël dhe më pak masive, me një rajon të poshtëm të hundës dhe një rajon më të shkurtër të fytyrës; projeksionet e kafkës janë të spikatura, por më të dobëta se ato të ujkut; edhe dhëmbët e qenit janë të mëdha dhe të fortë, por relativisht të hollë; dhe karnasiali i tij janë më të dobët. Çakalli i artë është një specie më pak i specializuar se ujku gri, dhe këto tipare të kafkës lidhen me dietën e çakallit me zogj të vegjël , brejtës , vertebrorëve të vegjël, insekteve, kërmave, frutave dhe disa lëndëve bimore. Ndonjëherë, çakalli i artë zhvillon një rritje me brirë në kafkën e cila quhet një " brirë e çakallit ", e cila zakonisht mat 1.3 cm (0,51 in) në gjatësi dhe fshihet nga gëzofi. Kjo veçori shoqërohej dikur me fuqi magjike nga njerëzit e Sri Lanka .

Gëzofi i çakallit është i trashë dhe relativisht i shkurtër, me ngjyrën bazë të artë, që ndryshon sezonalisht nga një ngjyrë e verdhë e zbehtë me krem ​​deri në një bajrak të errët. Gëzofi në anën e pasme është i përbërë nga një përzierje e qimeve të zeza, kafe dhe të bardha, ndonjëherë duke dhënë pamjen e kurrizit të errët si ajo që shihet tek çakallin kurrizi. Pjesët e poshtme janë një xhenxhefil i zbehtë në ngjyrën e kremës. Mostrat individuale mund të dallohen nga shenjat e tyre unike të dritës në fyt dhe gjoks. Veshjet e çakejnve nga lartësitë e larta kanë tendencë të jenë më të gjelbërta se ato të homologëve të tyre të ultësirë ndërsa ato të çakejve në zonat me gurë, malorë mund të shfaqin një hije më të errët. Bishti i shkurret ka një cirk deri në majë të zezë. Melanizmi mund të shkaktojë një pallto me ngjyrë të errët në disa çakejn të artë, një ngjyrosje dikur mjaft e zakonshme në Bengal. Për dallim prej ujqërve melanistë dhe kojotave që morën pigmentimin e tyre të errët nga ndërhyrja me qenin shtëpiak, melanizmi tek çakejntë e artë ndoshta buron nga një mutacion i pavarur që mund të jetë një tipar adaptiv. Çfarë është ndoshta një ekzemplar albino u fotografua në Iranin juglindor gjatë vitit 2012.

Çakalli e ndërron gëzofin dy herë në vit, në pranverë dhe në vjeshtë. Në Transk Kaukazi dhe Taxhikistan, ndërrimi i pranverës fillon në fund të dimrit. Nëse dimri ka qenë i ngrohtë, gëzofi i pranverës fillon në mes të shkurtit; nëse dimri ka qenë i ftohtë, fillon nga mesi i marsit. Zhurma e pranverës zgjat 60–65 ditë; nëse kafsha është e sëmurë, ajo humbet vetëm gjysmën e gëzofit të saj të dimrit. Zhurma e pranverës fillon me kokën dhe gjymtyrët, shtrihet në krahët, gjoksin, barkun dhe barkun, dhe përfundon në bisht. Gëzofi në nënshartesa mungon. Ndërrimi i vjeshtës ndodh nga mesi i shtatorit me rritjen e gëzofit të dimrit; derdhja e gëzofit të verës ndodh në të njëjtën kohë. Zhvillimi i pallto vjeshtës fillon me gunga dhe bisht dhe përhapet në pjesën e pasme, krahët, barkun, gjoksin, gjymtyrët dhe kokën, me lesh të plotë dimëror që arrihen në fund të nëntorit. 

 Përshtatja 

 Gama dhe habitati 
majtas|parapamje|Çakalli siamez ( C. a. cruesemanni ) në Parkun Kombëtar Kaeng Krachan , Tajlandë

Në Azinë e Jugut çakalli i artë banon në Afganistan, Bangladesh, Butan, Indi, Nepal,  Pakistan, dhe Sri Lanka.  Në Azinë Qendrore ai banon Taxhikistan, Turkmenistan dhe Uzbekistan. Në Azinë Juglindore ai banon në Mianmar dhe Tajlandë.  Ka pasur dy shikime të raportuara nga Kamboxhia, tre nga Laosi jugor dhe dy nga Vietnami - secila shikim i bërë vetëm në ultësirë, pyll me gjethe të hapur dhe asnjë ekzemplar nuk u paraqit. Në Azinë Jugperëndimore ai banon në Iran, Irak,Izrael, Jordan, Kuvajt, Liban, Oman, Arabia Saudite, Katar, Siri, Turqi, Emiratet e Bashkuara Arabe, dhe Jemeni.  Në Evropë ai banon në Shqipëri, Armeni, Austri, Azerbajxhan, Bosnje dhe Hercegovinë, Bullgari, Kroaci, Estoni, Gjeorgji , Greqi,  Hungari,  Italia,  Kosovë,  Letoni, Lituani,  Maqedoni të Veriut, Moldavi,  Mali i Zi,  Poloni, Rumani, Federata Ruse, Serbi,  Sllovaki,  Sllovenia,  Zvicër,https://www.20min.ch/schweiz/bern/story/Der-Goldschakal-ist-in-die-Schweiz-eingewandert-14982287 Turqi, dhe Ukrain. Ёshtë parë në Bjellorusi,  Republikën Çeke,  dhe Gjermani. Ёshtë regjistruar për herë të parë në Danimarkë në 2015, me gjasë një migrant natyror nga jugu i mëtejshëm, dhe specia është konfirmuar që nga disa vende në Jutland . Ёshtë raportuar në media në Hollandë, por është e paqartë nëse ky çakalli ishte një arratisje nga një kopsht zoologjik privat. Në korrik 2019, çakalli i artë u pa në Finlandën Lindore, rreth 100 kilometra larg kufirit rus,  dhe më pas u zbuluan prova të një shikimi të hershëm të vitit 2018 afër Kajaani në Finlandën Qendrore.

parapamje|Çakalli sirian ( C. a. Syriacus ) duke gjuajtur në kallamishte

Dieta gjithçkangrënës i çakallit të artë lejon që ai të hajë një gamë të madhe ushqimesh; kjo dietë, së bashku me tolerancën e tij ndaj kushteve të thata, i mundëson atji të jetojë në habitate të ndryshme. Këmbët e gjata dhe trupi i çakallit lejojnë që ajo të kalojë në distanca të mëdha në kërkim të ushqimit. Ёshtë në gjendje të shkojë pa ujë për periudha të zgjatura dhe është vërejtur në ishuj që nuk kanë ujë të freskët. Çakejntë janë të bollshëm në lugina dhe përgjatë lumenjve dhe degëve të tyre, kanalet, liqenet dhe bregdetet, por janë të rralla në fusha dhe male të ulta. Në Azinë Qendrore ata shmangin shkretëtirat pa ujë dhe nuk mund të gjenden në shkretëtirën e Karakum dhe në shkretëtirën Kyzylkum , por ato mund të gjenden në skajet e tyre ose në oaza . Nga ana tjetër, në Indi ato mund të gjenden duke jetuar në shkretëtirën Thar . Ato gjenden në copëza të dendura të shkurreve me gjemba, kallamishte dhe pyje. Ata kanë qenë të njohur se ngjiten mbi 1.000 m (3,300 ft) në shpatet e Himalajeve ; ata mund të rezistojnë temperaturat aq të ulëta sa −25 ° C (−13 ° F) dhe nganjëherë −35 ° C (−31 ° F). Ata nuk janë përshtatur me borën, dhe në vendin e borës ata duhet të udhëtojnë përgjatë shtigjeve të bëra nga kafshë më të mëdha ose njerëz. Në Indi, ata pushtojnë ultësirat përreth zonave të punueshme, duke hyrë në vendbanimet njerëzore natën për tu ushqyer me mbeturina, dhe janë vendosur rreth stacioneve kodrinore në lartësi 2.000 m (6,600 ft) mbi nivelin e detit . Ata përgjithësisht shmangin pyjet malore, por mund të hyjnë në zona alpine dhe nën-alpine gjatë shpërndarjes. Në Turqi, Kaukaz dhe Transk Kaukazia ato janë vërejtur deri në 1.000 m (3,300 ft) mbi nivelin e detit, veçanërisht në zonat ku klima mbështet shkurre në lartësi të mëdha.

 Dieta 
Çakalli i artë është edhe një grabitqar dhe një grabitës,  dhe oportunist me një dietë që ndryshon në bazë të habitatit të saj dhe stinës. Në Bharatpur , Indi, mbi 60% të dietës së tij ishte matur të përbëhej nga brejtës, zogj dhe fruta. Në Rezervatin e Tigrit Kanha , 80% e dietës së tij përbëhet nga brejtës, zvarranikë dhe fruta. Lënda e perimeve përbën një pjesë të dietës së çakallit, dhe në Indi ato ushqehen intensivisht me frytet e buckthorn , dogbane , kumbull Java , dhe bishtat e mesquite dhe pema e artë e shiut. Çakalli ushqehet me vrasjet e bëra nga luani, tigri, leopardi, dholja dhe ujku gri. Në disa rajone të Bangladeshit dhe Indisë, çakejntë mbijetojnë duke u kujdesur për kërmat dhe mbeturinat dhe mbajnë ushqim shtesë duke e varrosur atë. Romanisti, dramaturgu dhe poeti irlandez, Oliver Goldsmith , shkroi për çakallin e artë:

... Megjithëse speciet e ujkut i afrohen shumë afër asaj të qenit, megjithatë çakalli duket se vendoset midis tyre; në egërsinë e egër të ujkut ajo shton familjaritetin e pakuptimtë të qenit ... është më e zhurmshme në ndjekjet e tij edhe se qeni, dhe më i pavëmendshëm se ujku.

-  Oliver Goldsmith}}

parapamje|Çakalli indian ( C.  a. Indus ) që ushqehet me trupa keksi , Parku Kombëtar Pench

Në Kaukaz dhe Transk Kaukazia, çakejntë e artë kryesisht gjuajnë lepuj dhe brejtës në formë miu , dhe gjithashtu faza , frankolina , rosat , trazirat , moçalet dhe kalimtarët . Çështja e perimngrënies nga çakejntë në këto zona përfshin fruta, të tilla si dardha , murriz , druri i qenit , dhe kone e medlars përbashkët . Alakalli është i përfshirë në shkatërrimin e rrushit të rrushit , shalqirit , muskmelonit dhe arrave . Pranë lumit Vakhsh, dieta e tyre pranverore përbëhet pothuajse ekskluzivisht nga llamba bimore dhe rrënjët e kallamit të sheqerit të egër , ndërsa gjatë dimrit ushqehen me ullinj me gurë të egër . Rreth skajeve të Shkretëtirës së Karakumit , çakejntë ushqehen me , hardhuca , gjarpërinj , peshq , muskrat , frutat e ullinjve me gurë të egër, mana , kajsive të thata , shalqinjve, muskmelons, domate dhe rrush.

Në Dalmaci , dieta e çakallit të artë përbëhet nga gjitarë, fruta, perime, insekte, zogj dhe vezët e tyre, bar dhe gjethe.  Çakejntë ndryshojnë dietën e tyre në ushqime më të disponueshme. Në Serbi, dieta e tyre është kryesisht kufomat e bagëtive që janë gjithnjë e më të përhapura për shkak të mungesës së largimit, dhe kjo mund të ketë çuar në zgjerimin e popullatës së tyre. Në Hungari, 55% e dietës së tyre është e përbërë nga vëllime të zakonshme dhe vëllime bankare , dhe 41% është e përbërë nga trupa të derrit të egër. Informacioni mbi dietën e çakallit të artë në Italinë verilindore është i pakët, por dihet se gjuan drer të vegjël dhe lepuj. Në Izrael, çakalli i artë janë grabitqarë të rëndësishëm të gjarpërinjve; gjatë një fushate helmimi kundër çakejnve të artë pati një rritje të raporteve njerëzore të helmimit nga gjarprijnt, por një rënie kur helmimi pushoi.

 Sjellja 
parapamje|Zhurma në kopshtin zoologjik Szeged, Hungari

 Sjellja sociale 
Çakejntë e artë shfaqin një organizim fleksibël shoqëror në varësi të disponueshmërisë së ushqimit. Pairifti i mbarështimit është njësia themelore shoqërore, dhe ato shoqërohen ndonjëherë nga pjellat e tyre aktuale. Në Indi, shpërndarjet e tyre janë një çakall i vetëm, 31%, dy çakej, 35%, tre çakejn, 14%, dhe më shumë se tre çakej, 20%. Grupet familjare me deri në 4-5 individë janë regjistruar. Shënimi i aromës përmes urinimit dhe defekimit është e zakonshme rreth zonave të çakallit të artë dhe në shtigjet që përdorin më shpesh. Shenja e aromave mendohet se ndihmon në mbrojtjen e territorit. Gama e gjuetisë së disa çakejve mund të mbivendosen. Çakejntë mund të udhëtojnë deri në 12-15 km (7,5–9,3 mi) gjatë një nate të vetme në kërkim të ndonjë ushqimi ose një habitati më të përshtatshëm. Anëtarët jo-mbarështues të një grupi mund të qëndrojnë pranë një burimi të largët ushqimi, të tillë si një kufomë, për disa ditë para se të kthehen në zonën e tyre të shtëpisë. Madhësitë e sferës së shtëpisë mund të ndryshojnë midis 1-20 km 2 (0,39–7,72 km katrorë), në varësi të ushqimit të disponueshëm.

Ndërveprimet shoqërore siç janë përshëndetjet, dhe ulëritja në grup janë të zakonshme tek çakejntë. Bërtitja është më e shpeshtë midis Dhjetorit dhe Prillit kur formohen çifte dhe zhvillohet shumimi, gjë që sugjeron që ulëritësja ka një rol në përcaktimin e territorit dhe për mbrojtjen.. Çakejntë e rritur ulërijnë në këmbë dhe çakejntë e rinj ose të nënshtruar ulen ulur. Çakejntë nxiten lehtësisht nga ulëritja dhe një ulurimë e vetme mund të kërkojë përgjigje nga disa çakej në afërsi. Bërtitja fillon me 2-3thirrje të hapura, të cilat rriten në thirrje me fusha të larta. Ulërima përbëhet nga një vajtje e përsëritur 3-4 herë në një shkallë ngjitëse, e ndjekur nga tre verdhë të shkurtër. Çakejntë zakonisht ulërijnë në agim dhe në mbrëmje, dhe ndonjëherë në mesditë. Të rriturit mund të ulërijnë për të shoqëruar këmbanat e kishave, me të rinjtë që u përgjigjen sirenave ose bilbilave të motorëve me avull dhe anije. Kanidët social të tilla si çakejntë e artë, ujqërit dhe kojotat i përgjigjen imitimeve njerëzore të ulërimave të tyre. Kur ka një ndryshim në mot, çakejntë prodhojnë një kor të gjatë dhe të vazhdueshëm. Kanidët dominante mbrojnë territoret e tyre kundër ndërhyrës me një ulërimë për t'i paralajmëruar ata, afruar dhe përballur me ta, ose ulërima të ndjekura nga një qasje. Çakejntë, ujqërit dhe kojotat gjithmonë i afrohen një burimi të ulëritës. Çakejntë e artë japin një thirrje paralajmëruese që është shumë e ndryshme nga ulëritja e tyre normale kur zbulojnë praninë e mishngrënësve të mëdhenj si ujqërit dhe tigrat.

 Riprodhimi 
majtas|parapamje|Çakalli sirian ( C. a. Syriacus ) qen në hyrje të banakut të tij, Parku Yarkon , Izrael

Çakejntë e artë janë monogame dhe qëndrojnë me një partner deri në vdekje. Çakejntë femra kanë vetëm një cikël edukate çdo vit. Mbarështimi ndodh nga tetori deri në mars në Izrael dhe nga shkurti në mars në Indi, Turkmenistan, Bullgari dhe Transk Kaukazia, me periudhën e çiftëzimit që zgjat deri në 26–28 ditë. Femrat që i nënshtrohen estrusit të tyre të parë shpesh ndiqen nga disa meshkuj që mund të grinden midis tyre. Atingiftëzimi rezulton në një kravatë copuluese që zgjat për disa minuta, siç ndodh me të gjitha kanidët e tjerë. Shtatzania zgjat 63 ditë, dhe koha e lindjeve përkon me bollëkun vjetor të ushqimit.

Në Indi, çakalli i artë merr përsipër strofkat e dhelprës së Bengalit dhe ferrgjatin me jele indian , dhe përdorë strofka ujku të braktisur. Shumica e çifteve të mbarështimit janë të vendosura larg njëra-tjetrës dhe mbajnë një territor kryesor rreth dendurave të tyre. Gërmimet në Den fillojnë nga fundi i prillit deri në maj në Indi, me gërma të vendosura në zona pastrimi. Tuba dhe kthesat e kullimit janë përdorur si gërmadha. Dhjetra janë 2-3 m (6,6–9,8 ft) e gjatë dhe 0,5–1 m (1,6–3,3 ft) e thellë, me 1-3 hapje. Këlyshët e vegjël mund të zhvendosen midis 1-2 dens. Mashkulli ndihmon në gërmimin e stinës dhe rritjen e qenve. Në Kaukaz dhe Transk Kaukazia, strofullat ndodhet ose në një kaçubë të trashë, në shpatet e gullies, ose në sipërfaqe të sheshta. Në Dagestan dhe Azerbajxhan , copëzat nganjëherë ndodhen brenda gropave të pemëve të rrëzuara, midis rrënjëve të pemëve dhe nën gurë në brigjet e lumenjve. Në Azinë Qendrore, çakalli i artë nuk gërmon strofulla, por ndërton llaqe në copa të dendura tugai . Çakejntë në tugat dhe tokat e kultivuara të Taxhikistanit ndërtojnë llaqe në bar të gjatë, shkurre dhe hapje kallamishte.

Në Transkukasia, këlyshët e çakallit të artë lindin nga fundi i marsit deri në fund të prillit, dhe në Italinë verilindore gjatë fund të prillit; ata mund të lindin në çdo kohë të vitit në Nepal.  Numri i qenve të lindur në një pjellë të vetme ndryshon gjeografikisht. Çakejntë në Transk Kaukazia lindin 3-8 këlysh, Taxhikistan 3-7 këlysh, Uzbekistan 2-8 këlysh, dhe Bullgari 4-7 këlysh; në Indi mesatarja është katër këlysh. Këlyshët lindin me sy të mbyllur që hapen pas 8-11 ditësh, me veshë që ngrihen pas 10–13 ditësh. Dhëmbët e tyre dain 11 ditë pas lindjes,  dhe dalja e dentizmit të të rriturve përfundohet pas pesë muajsh. Këlyshët lindin me gëzof të butë që varion në ngjyrën nga gri i lehtë në kafen e errët. Në moshën një muaj, gëzofi i tyre derdhet dhe zëvendësohet me një lëvore të re me ngjyrë të kuqërremtë me pika të zeza. Këlyshët kanë një ritëm të shpejtë të rritjes dhe peshojnë 0.201–0.214 kg (0,44–0,47 lb) në dy ditë të moshës, 0,560–0,726 kg (1,23–1,60 lb) në një muaj, dhe 2.700–3.250 kg (5,95–7,17 lb) në katër muaj. Femrat posedojnë katër palë dhëmbë dhe laktacioni zgjat deri në 8-10 javë. Këlyshët fillojnë të hanë mish në moshën 15-20 ditë.

Këlyshët e qenve tregojnë luftime të pakufizuara me vëllezërit dhe motrat e tyre nga mosha 2 javore, me lëndime të shmangura vetëm për shkak të muskujve të nofullave të tyre të pazhvilluara. Kjo luftë jep rrugën për të luajtur-ndjekje me zhvillimin e aftësive drejtuese në 4-5 javë. Këlyshët e ujkut posedojnë muskuj të nofullave më të zhvilluara nga mosha 2 javësh, kur së pari tregojnë shenja të luftimit të lojërave me motrat e tyre; luftime serioze ndodhin gjatë moshës 4-6 javë. Krahasuar me këlyshët e ujkut dhe të qenve, këlyshët e çakallit të artë zhvillojnë agresion në moshën 4–6 javë, kur luftimet për lojëra shpesh përshkallëzohen në kafshime të pafalshme që synojnë të dëmtojnë. Ky agresion pushon nga 10-12 javë kur është formuar një hierarki. Pasi të përfundojë periudha e laktacionit, femra largohet nga këlyshët. Këlyshët e lindur më vonë mbeten me nënën e tyre deri në fillim të vjeshtës, në të cilën kohë ata largohen ose beqarë ose në grupe nga dy deri në katër individë. Femrat arrijnë pjekurinë seksuale pas 10-11 muajsh dhe meshkujt në 21-22 muaj.

 Gjuetia 
parapamje|Çift çakallësh të Sri Lankas  ( C.  a. Naria ) në Parkun Kombëtar Udawalawe

Çakalli i artë shpesh gjuan vetëm, dhe ndonjëherë në çifte, por rrallë gjuan në një grup. Kur gjuan vetëm, ai shkel nëpër një zonë dhe herë pas here ndalon të nuhas dhe të dëgjojë. Pasi të jetë vendosur preja, çakalli fshihet vetë, shpejt i afrohet pres së tij dhe pastaj hidhet në të. Çakejntë të vetmuar gjuajnë brejtës, lepuj dhe zogj. Ata gjuajnë brejtës në bar duke i lokalizuar ata me dëgjimin e tyre përpara se të hidhen në ajër dhe të kërcejnë mbi to. Në Indi, ata mund të gërmojnë për gerbil të Indisë nga gëmushat e tyre, dhe ata mund të gjuajnë të rinj,thundrak të moshuar dhe të pafuqishëm deri në 4-5 herë peshën e tyre trupore. Çakejntë kërkojnë për antilopa të vegjël gjatë gjithë ditës gjatë periudhës së lindjes. Kohët e pikut për kërkimet e tyre janë mëngjesi i hershëm dhe mbrëmja vonë. Kur gjuajnë në çifte ose grupe, çakejtë vrapojnë paralelisht me pretë e tyre dhe e kapërcejnë atë në unison. Kur gjuajnë brejtësit ujorë ose zogjtë, ata vrapojnë përgjatë të dy anëve të lumenjve të ngushtë ose përrenjve dhe do të përzënë pre e tyre nga një çakall në tjetrin.

Gjuetia në grupe është regjistruar në Indi. Grupët midis 5 dhe 18 çakallëve që pastrojnë mbi kufomat e thundrakëve të mëdha regjistrohen në Indi dhe Izrael. Grupet e 8–12 çakejve që përbëhen nga më shumë se një familje janë vërejtur në periudhat verore në Transkukasia. Në Indi, shqipja e balltaqeve dhe shqipja e stepave gjuanin në qindra e tyre në kullota gjatë migrimit të tyre në dimër. Çakejntë rrinë afër këtyre shqipeve dhe më pas ndjekin ato, duke u përpjekur të kapin një përpara, përpara se paracaktorët të mund të hiqen ose të fitojnë lartësi të mjaftueshme për të shpëtuar.

 Bashkëpunimi 
Në Azinë Juglindore, çakejntë e artë kanë qenë të njohur se gjuajnë së bashku me grupet e dholeve . Ata janë vërejtur në Parkun Kombëtar Blackbuck, Velavadar , Indi, pas ujqërve indian ( Canis lupus pallipes ) kur këta janë në gjueti, dhe ata pastrojnë pretë e vrara pa ndonjë armiqësi të treguar nga ujqërit. Në Indi, çakejntë e vetmuar të dëbuar nga grupet e tyre kanë qenë të njohura të krijojnë marrëdhënie komerciale me tigrat . Këto çakejn të vetmuar, të njohur si kol-bahl , shoqërohen me një tigër të veçantë, duke e ndjekur atë në një distancë të sigurt për t'u ushqyer me vrasjet e maceve të mëdha. Një kol-bahl madje paralajmëron një tigër me zë të lartë. Tigrat dihet se i tolerojnë këto çakej, me një raport që përshkruan sesi një çakall hyri me siguri midis tre tigërve duke ecur së bashku. Çakejntë e artë dhe derri i egër mund të pushtojnë të njëjtin territor.

 Konkurentët 
parapamje|Hiena me shirita dhe Çakalli nga Friedrich Wilhelm Kuhnert (1893)

Konkurrentët e çakallit janë dhelpra e kuqe, ujku, macja e xhungëls, macja e egër dhe rakunat në Kaukaz, dhe macja e egër e stepave në Azinë Qendrore. Ujku mbizotëron ndaj çakallit, dhe çakejntë mbizotërojnë ndaj dhelprave. Në 2017 në Iran, një ujk indian nën studim vrau një çakall të artë. Në Evropë, gama e ujqërve dhe çakejve është reciprokisht ekskluzive, me çakejntë që braktisin territorin e tyre me ardhjen e një grupi ujqërish. Një eksperiment përdorte altoparlantë për të transmetuar thirrjet e çakejve, dhe kjo tërhoqi ujqërit me një ritëm të vrullshëm për të larguar konkurrentët e perceptuar. Qentë iu përgjigjën këtyre thirrjeve në të njëjtën mënyrë ndërsa lehin në mënyrë agresive. Qentë e lëshuar janë vërejtur të largojnë menjëherë kur zbuluan çakejntë. Në Evropë, ka rreth 12,000 ujq. Zgjerimi i kohëve të fundit të çakallit në të gjithë Evropën Lindore dhe Perëndimore i është atribuar shfarosjes së popullsisë lokale të ujqërve. Përhapja e tanishme e çakallit në brendësi të Adriatikut verior është në zonat ku ujku mungon ose është shumë i rrallë. Në të kaluarën, çakejntë garuan me tigrat dhe leopardët , duke u ushqyer me mbetjet e vrasjeve të tyre dhe, në një rast, me një tigër të vdekur. Leopardët dikur gjuanin çakallët, por sot leopardi është i rrallë dhe tigri është zhdukur në rangun e çakallit.

Dhelprat e kuqe dhe çakejntë e artë ndajnë dieta të ngjashme. Dhelprat e kuqe kanë frikë nga çakejntë, të cilët janë tre herë më të mëdhenj se dhelprat e kuqe. Dhelprat e kuqe shmangin afërsinë e çakejve dhe popullsia e dhelprave zvogëlohet atje ku çakejntë janë të bollshëm. Dhelprat mund të gjenden vetëm në skajet e territorit të çakallëve. Hienat me shirita gjuajnë çakejntë e artë dhe tre kufomat e çakejnsh u gjetën në një kuti hyjnesh.

 Sëmundjet dhe parazitët 
parapamje|Krimbi i zemrës së rritur në barkushen e djathtë të zemrës së një çakalli të artë

Disa çakej të artë mbajnë sëmundje dhe parazitë të dëmshëm për shëndetin e njeriut. Këto përfshijnë tërbimin , dhe Leishmania e Donovan që është e padëmshme për çakejntë, por mund të shkaktojë leishmaniasis në njerëz. Çakalli në Taxhikistan jugperëndimore mund të mbajnë deri në 16 lloje të parazitare cestodes (krimbat e shtypur), krimbat e rrumbulakët , dhe acanthocephalans (krimbat me kokë të mprehtë), këto janë: Sparganum mansoni , Diphyllobothrium mansonoides  , Taenia hydatigena , T.  pisiformis , T.  Ovis , Hydatigera taeniaeformis ,Dipylidium caninum , Mesocestoides lineatus , Ancylostoma caninum , Uncinaria stenocephala , Dioctophyma renale , Toxocara canis , Toxascaris leonina , Dracunculus medinensis , Filariata and Macracanthorhynchus catulinum . Çakejntë e infektuar me Dracunculus medinensis mund të infektojnë trupat e ujit me vezët e tyre, të cilat shkaktojnë dracunculiasis tek njerëzit që pinë prej tyre. Çakejntë gjithashtu mund të luajnë një pjesë të madhe në përhapjen e koenurozës në dele dhe bagëti, dhe distemperin e qenit tek qeni. Në Taxhikistan, çakejntë mund të mbajnë deri në 12 lloje të rriqrave (të cilat përfshijnë Ixodes , Rhipicephalus turanicus , R.  leporis , R.  rossicus , R. sanguineus , R.  pumilio , R.  schulzei , Hyalomma anatolicum , H.  scupense dhe H.  asiaticum ) , katër specie pleshtash  ( irritans Pulex , Xenopsylla nesokiae , Canis Ctenocephanlides dhe C.  Felis), dhe një specie e morrave ( Trichodectes canis ).

Në Iran, disa çakej të artë mbajnë krimba të zorrëve ( helminths ) dhe Echinococcus granulosus . Në Izrael, disa çakej infektohen me helminth të zorrëve dhe Leishmania tropica . Në Rumani, u gjet një çakall që mbante Trichinella britovi . Në Italinë verilindore, çakalli është një bartës i llojeve të rriqrave Ixodes ricinus dhe Dermacentor reticulatus , dhe Metagonimus yokogawai më i vogël që mund të kapet nga gëlltitja e peshkut të papërpunuar të infektuar.  Në Hungari, disa çakejn mbajnë krimbin e qenve Dirofilaria immitis , dhe disa kanë siguruar rekordin e parë në Hungari të Trichinella spiralis dhe rekordin e parë në Evropë të Echinococcus multilocularis . Çakalli po shpërndahet nëpër Evropë përmes lumenjve dhe luginave, duke sjellë parazitët në rajone ku këto nuk ekzistonin më parë. 

 Ruatja 
parapamje|Çakalli indian në Bhavani i Epërm , Indi

Çakalli i artë renditet si shqetësimi më i vogël në listën e kuqe të IUCN për shkak të shpërndarjes së gjerë, me të qenë i zakonshëm në të gjithë gamën e tij dhe me dendësi të mëdha në ato zona ku ushqimi dhe strehimi janë të bollshme. Në Evropë, çakejntë e artë nuk janë të listuara në Konventën e vitit 1973 për Tregtinë Ndërkombëtare në Llojet e Rrezikuara të Faunës dhe Florës së Egër dhe as Konventën e vitit 1979 për Ruajtjen e Llojeve Migratore të Kafshëve të egra . Çakejntë e artë në Evropë hyjnë nën instrumente të ndryshëm juridikë ndërkombëtarë. Këto përfshijnë Konventën e Bernës të vitit 1979 për Ruajtjen e Jetës së egër Evropiane dhe Habitateve Natyrore , Konventa e 1992 për Diversitetin Biologjikdhe Direktivën e Këshillit të Bashkimit Evropian 1992/43 / EEK për Ruajtjen e Habitateve Natyrore dhe të Faunës së egër dhe Florës . Direktiva e Këshillit siguron udhëzime dhe kufizime në atë që qeveritë pjesëmarrëse mund të bëjnë kur reagojnë ndaj mbërritjes së çakejnve në zgjerim. Këto instrumente legjislative synojnë të kontribuojnë në ruajtjen e jetës së egër natyrore; disa qeveri argumentojnë se çakalli i artë nuk është jeta e egër vendase por një specie pushtuese. Grupi studimor informal i Çakallit të artë në Evropë (GOJAGE) është një organizatë që është formuar nga studiues nga e gjithë Evropa për të mbledhur dhe shkëmbyer informacione mbi çakallin e artë në Evropë. Grupi gjithashtu ka një interes në marrëdhëniet e çakallit të artë me mjedisin e tij në të gjithë Eurasia. Anëtarësia është e hapur për këdo që ka interes për çakejntë e artë. 

Në Evropë, ka rreth 70,000 çakejn të artë. Ata janë plotësisht të mbrojtur në Shqipëri, Gjermani, Itali, Maqedoni, Poloni dhe Zvicër. Ata janë të pambrojtur në Bjellorusi, Bosnje dhe Hercegovinë ,  Republika Çeke, Estoni dhe Greqi. Ata janë gjuajtur në Bosnje dhe Hercegovinë , Bullgari, Kroaci, Hungari, Kosovë, Letoni, Lituani, Mali i Zi, Rumani, Serbi, Sllovaki, Slloveni dhe Ukrainë. Mbrojtja e tyre në Austri dhe Turqi varet nga pjesa e vendit. Statusi i tyre në Moldavi nuk dihet.

Çakalli sirian ishte i zakonshëm në Izrael dhe Liban në vitet 1930 - 40, por popullsia e tyre u zvogëlua gjatë një fushate anti- tërbimi . Statusi i tij aktual është i vështirë për t'u konstatuar, për shkak të hibridizimit të mundshëm me qen pariah dhe ujqërve të artë afrikanë . Popullsia e çakejnve për nënkontinentin Indian vlerësohet të jetë mbi 80,000. Në Indi, çakalli i artë ndodhet në të gjitha zonat e mbrojtura të Indisë përveç atyre në zonat më të larta të Himalajeve. Ёshtë përfshirë në Shtojcën  III CITES , dhe është e shënuar në Aktin e Mbrojtjes së Jetës së egër, 1972 , nën Programin III, duke marrë kështu mbrojtje juridike në nivelin më të ulët për të ndihmuar kontrollin e tregtisë së pelena dhe bishtave në Indi.

 Mardhënit me njerzit 

 Në folklor,mitologji dhe letërsi 
parapamje|Tabaqui (majtas) e mundon Ujkun Atin dhe familjen e tij, siç ilustrohet në botimin e 1895 të Rudyard Kipling 's Dy Libri i xhungëls .

Çakalli i artë shfaqet në folklorit indian dhe në dy tekstet e lashta, të Jakatas dhe Panchatantra , ku ata janë portretizuar si krijes inteligjente dhe dinake. Teksti i lashtë hindu, Mahabharata , tregon historinë e një çakall të zgjuar i cili i vendos miqve të tij tigrin, ujkun, mongozës dhe miut kundër njëri-tjetrit, në mënyrë që të mund të hajë një gazelë pa e ndarë atë. Panchatantra tregon legjendë e një çakalli i cili mashtron një ujku dhe luani i për një deve. Në tregimet Budiste , çakalli konsiderohet si dinak në një mënyrë të ngjashme me dhelprën në përrallave evropiane.  Një thënie popullore indiane e përshkruan çakallën si "më të mprehtit midis kafshëve, turma midis zogjve dhe berberi mes njerëzve". Për një person që fillon një udhëtim në mëngjes herët, duke dëgjuar një ulërimë çakalli konsiderohej të ishte një shenjë e fatit të mirë, pasi po të shihje një çakall që kalonte një rrugë nga ana e majtë. 

Në hinduizëm , çakalli portretizohet si i njohur i disa hyjnive me më të zakonshmet që janë Chamunda , perëndeshë e çliruar dhe gllabëruese e bazave të kremacionit. Një tjetër hyjni i lidhur me çakejtë është Kali , i cili banon në tokën e kremrave dhe është i rrethuar nga miliona çakej. Sipas shkrimit Tantrasara , kur ofrohet mish kafshësh, Kali shfaqet në formën e çakallit. Perëndesha Shivaduti është përshkruar me kokën e një çakalli. Perëndesha Durga ishte e lidhur shpesh me çakallin. Çakejntë konsiderohen të jenë vahanat (automjetet) e hyjnive të ndryshme mbrojtëse Hindu dhe Budiste, veçanërisht në Tibet. Sipas mitit të përmbytjes së popullit Kamar në rrethin Raipur , Indi, perëndia Mahadeo ( Shiva ) shkaktoi një përmbytje për të disponuar një çakall që e kishte ofenduar. Në Rudyard Kipling 's tregimet e mbledhura në librin e xhungëls , karakteri Tabaqui është një çakalli përçmuar nga grupi i Seeonee shkak të përzemërsi e tij, zakonet e tij ushqimor me kërma, dhe nënshtrimit të tij ndaj tigrit Shere Khan .

 Slumet ndaj njerzve 
Në ndarjen pyjore Marwahi të shtetit Chhattisgarh në Indinë lindore, çakalli ka vlerë konservimi dhe nuk pati asnjë sulm nga nsonjë çakall të raportuar para vitit 1997. Gjatë viteve 1998-2005 ka pasur 220 raste të raportuara të sulmeve të çakallit ndaj njerëzve, megjithëse asnjë prej tyre nuk ishte fatale. Shumica e këtyre sulmeve kanë ndodhur në fshatra, të ndjekura nga pyje dhe fusha të lashta. Çakejntë i ndërtojnë strofullat e tyre në kodrat me gurë që rrethojnë zona të sheshta, dhe këto zona janë shkelur nga bujqësia njerëzore dhe vendbanimet. Kjo shkelje ka çuar në copëzimin e habitatit dhe nevoja që çakallët të hyjnë në zona bujqësore dhe fshatra në kërkim të ushqimit, duke rezultuar në konflikt me njerëzit. Njerëzit në këtë rajon zakonisht i ndjekin çakejntë nga fshatrat e tyre, gjë që çon në shakatë që të bëhen agresivë. Çakejntë femra me këlysh përgjigjen me një sulm më shpesh sesa meshkujt e vetmuar. Në krahasim, mbi dy herë më shumë sulme u kryen nga arijntë dembel gjatë së njëjtës periudhë. Nuk ka sulme të njohura ndaj njerëzve në Evropë. 

 Blegtoria, lojrat dhe gjuetia e bagtive 
Çakalli i artë mund të jetë një dëmtues i keq që sulmon kafshët shtëpiake të tilla si gjelat , qengja, delet , dhit , viçat e buallicave dhe specie për gjueti të vlefshme si kaprojntë , lepujt , koiput , fazanët , frankolinët , thëllëzat gri dhe shpendët e ujit . Shkatërron rrush, kafen, mistrin, sheqerin, dhe ha shalqinj dhe arrat . Në Greqi, çakejntë e artë nuk janë aq të dëmshëm për bagëtitë si ujqërit dhe dhelprat e kuqe, por ato mund të bëhen një shqetësim serioz për rezervat e vogla kur janë në numër të madh. Në Bullgarinë Jugore, mbi 1.000 sulme ndaj deleve dhe qengjave u regjistruan midis 1982 dhe 1987, së bashku me disa dëme të drerit të porsalindur. Dëmi nga çakejntë në Bullgari ishte minimale kur krahasohej me humbjet e bagëtive për shkak të ujqërve. Përafërsisht 1.5-1.9% e viçave të lindur në Lartësitë e Golanit vdesin nga grabitqarët, kryesisht nga çakejntë. Shkalla e lartë e predikimit nga çakallët si në Bullgari ashtu edhe në Izrael i atribuohet mungesës së masave parandaluese në ato vende dhe disponueshmërisë së ushqimit në deponitë e paligjshme të plehrave, duke çuar në shpërthime të popullatës së çakejnve. 

Çakejntë e artë janë jashtëzakonisht të dëmshëm për brejtësit që mbajnë lesh, të tilla si kojpu dhe muskratët . Kojput mund të ekstraktohet plotësisht në trupat e cekët të ujit. Gjatë viteve 1948-1949 në Amu Darya , muskrat përbënin 12.3% të përmbajtjes së çakallit, dhe 71% e shtëpive të muskratit u shkatërruan nga çakejntë. Çakejntë gjithashtu dëmtojnë industrinë e leshit duke ngrënë muskrat të kapur në kurthe ose duke marrë lëkurat e lëna jashtë për t'u tharë.

 Gjuetia 
parapamje|Çakejntë e gjuajtur në Vojvodin

Gjatë sundimit britanik në Indi , sportistët zhvilluan gjuetinë e çakallit të artë mbi kalë me kube, me çakejntë që u gjetën si një zëvendësues për gjuetinë e dhelprave të Anglisë. Ata nuk janë konsideruar aq të bukur sa dhelprat e kuqe angleze, por janë me famë për durimin e tyre në ndjekje me një ndjekje që zgjat 3 1 / 2  orë. Moti dhe terreni i Indisë shtuan sfida të mëtejshme për gjuetarët e çakejnve që nuk ishin të pranishëm në Angli: zagarët e Indisë ishin rrallë në gjendje aq të mirë sa zagarët anglez, dhe megjithëse çakalli i artë ka një erë të fortë, terreni i Indisë veriore nuk ishte i mirë në aromë mbajtëse.  Po ashtu, ndryshe nga dhelprat, çakejtë ndonjëher mund të mbronin me egërsi shokët e tyre të kapur.

Çakejntë ishin gjuajtur në tre mënyra: me zagarë , me dhelpra dhe me grupe të përziera. Çakejntë e gjuetisë me zinxhirë ofruan sport të dobët, sepse zagarët ishin shumë të shpejtë për çakallët, dhe grupet e përziera ishin shumë të vështira për t'u kontrolluar. Nga viti 1946 në Irak , diplomatët britanikë dhe kalorësit irakenë kryenin prova bashkë. Ata dalluan tre lloje çakallash: "pastruesi i qytetit", i cili përshkruhej si i ngadaltë dhe aq me erë të keqe saqë qenve nuk u pëlqente t'i ndiqnin; "fshesa e fshatit", e cila u përshkrua si më e shpejtë, më vigjilente dhe më pak erë; dhe "foleja e vendit", e cila u përshkrua si më e shpejta, më e pastra dhe sigurimi i sportit më të mirë nga të tre popullsitë.

Disa njerëz indigjenë të Indisë, të tilla si Kolis dhe Vaghirs e Gujarat dhe Rajasthan dhe Narikuravas në Tamil Nadu , gjuajnë dhe ushqehen me çakejntë të artë, por shumica e kulturave të Azisë Jugore e konsiderojnë kafshën si të papastër. Tekstet ortodokse të dharma ndalojnë ngrënien e çakejve sepse ato kanë pesë thonj.  Në fushën e ish-Bashkimit Sovjetik, çakejntë nuk gjuheshin aktivisht dhe zakonisht kapeshin vetëm rastësisht gjatë gjuetisë së kafshëve të tjera me anë të kurtheve ose të shtënave gjatë drejtimeve. Në Transk Kaukazia, çakejntë kapen me grepa të mëdha peshkimi të prishur me mish dhe pezullohen 75-100 cm (30-39 in) nga toka me tel. Çakejntë mund të arrijnë tek mishi vetëm duke u hedhur, dhe më pas janë të fiksuar nga buza ose nofulla. 

 Përdorimi i gëzofit 
Në Rusi dhe kombet e tjera të ish-Bashkimit Sovjetik, çakejntë e artë konsiderohen bartës të kualitetit të ulët për shkak të leshit të tyre të rrallë, të trashë dhe monoton. Flokët e çakallit kanë shumë pak fije leshi; prandaj, pelet e tyre kanë një pamje të sheshtë. Çakejntë e Azisë dhe Lindjes së Mesme prodhojnë rripat më të trashë, megjithëse kjo mund të korrigjohet gjatë procesit të veshjes . Elburz në Iranin verior prodhon gëzof më të butë. Lëkurat e çakallit nuk vlerësohen në një standard leshi dhe bëhen në jakë, pallto femrash dhe pallto leshi. Gjatë viteve 1880, 200 çakejn kapeshin çdo vit në Mervsk dhe në zonën Zakatal të Transkukusit, me 300 çakej u kapën atje gjatë vitit 1896. Në të njëjtën periudhë, u morën gjithsej 10,000 çakejn brenda Rusisë dhe furrat e tyre dërgoheshin ekskluzivisht në Panairi Nizhegorod . Në fillim të viteve '30 kishte 20,000-25,000 lëkurë çakalli të rrezitur çdo vit në Bashkimin Sovjetik, por këto nuk mund të shfrytëzoheshin brenda vendit, dhe kështu shumica eksportohej në Shtetet e Bashkuara. Duke filluar nga viti 1949, ato u përdorën të gjitha brenda Bashkimit Sovjetik. 

 Mardhëniet me qentë 
parapamje|Çakalli evropian që po kalon trajnimin në Aeroportin Sheremetevë , Rusi

Çakalli i artë mund të ketë qenë dikur I zbutur në Turqinë Neolitike 11,000 vjet më parë, pasi ekziston një skulpturë e një njeriu që djepin një çakall të gjetur në Göbekli Tepe . Eksploruesit francezë gjatë shekullit të 19 -të vunë re se njerëzit në Levant mbanin çakejn të arta në shtëpitë e tyre. Njerëzit  afër Detit Kaspik dihej që shpesh i kryqëzonin qenët e tyre me çakejn, dhe barinjtë e Ballkanit dikur i ruanin bagëtitë e tyre me çakej.

Ushtria ruse themeloi kenelet e Yllit të Kuq në 1924 për të përmirësuar performancën e qenve që punojnë dhe për të kryer hulumtime ushtarake të qenve. Crvena Zvezda Lukuni zhvilluan qentë "Laikoid", të cilat ishin një ndër racat e Spitz të tipit rus Laikas me pastorët gjërman. Deri në vitet 1980, aftësia e qenve të Rusisë për zbulimin e lëndëve narkotike u vlerësua si e papërshtatshme. Klim Sulimov, një shkencëtar hulumtues me Institutin e Kërkimit Shkencor DS Likhachev për Trashëgiminë Kulturore dhe Mbrojtjen e Mjedisit, filloi qentë ti kryqëzonit me të afërmit e tyre të egër në përpjekje për të përmirësuar aftësitë e tyre të zbulimit të aromave. Studiuesit supozuan se qentë shtëpiak kishin humbur disa nga aftësia e tyre për zbulimin e aromës, sepse ata nuk kishin më nevojë për të zbuluar pre. Sulimov e kaloi çakallin evropian me Laikasin, dhe gjithashtu me terrierat e dhelprës për të shtuar aftësimin dhe besnikërinë ndaj përzierjes. Ai e përdorte çakallin sepse besonte se ishte stërgjyshi i egër i qenit, se kishte aftësi superiore të zbulimit të aromës, dhe, sepse ishte më i vogël me më shumë durim se qeni, mund të strehohej jashtë në klimën ruse. Sulimov favorizoi një përzierje të një çerek çakall dhe qen tre e katërta. Programi i Sulimov vazhdon edhe sot me përdorimin e qenve hibrid Sulimov në Aeroportin Sheremetyevo afër Moskës nga kompania ajrore ruse Aeroflot . 

Programi hibrid është kritikuar, me një nga kolegët e Sulimov duke theksuar se në testet e tjera Laika performoi ashtu si dhe hibridët çakall. Supozimi se qentë kanë humbur disa aftësi të zbulimit të aromës mund të jenë të pasakta, pasi që qentë duhet të jenë në gjendje të zbulojnë aromën dhe të identifikojnë shumë njerëz me të cilët bien në kontakt në mjedisin e tyre shtëpiak. Një studiues tjetër kaloi pastorët gjermanë me ujq dhe pretendoi se ky hibrid kishte aftësi superiore të zbulimit të aromës. Provat shkencore për të mbështetur pretendimet e studiuesve hibride janë minimale, dhe është kërkuar më shumë hulumtime.

 Etimelogjia dhe emërtimi 
Fjala 'çakall' u shfaq në gjuhën angleze rreth vitit 1600. Ajo rrjedh nga fjala turke çakal , e cila buron nga fjala perse Persianagāl'' .  Po ashtu njihet si "çakalli i zakonshëm", "çakalli aziatik", dhe "çakalli i artë euroaziatik".

 Referime 

Kategoria:Gjitarë
Kategoria:Gjitarë të Evropës
Kategoria:Gjitarë të Afrikës
Kategoria:Kafshë mishngrënëse
Kategoria:Mishngrënës të Europës
Kategoria:Mishngrënës të Azisë