Kultura e Polonisë

Kultura e Polonisë (polonisht: Kultura Polski) është produkt i gjeografisë së saj dhe evolucionit të veçantë historik, i cili është i lidhur ngushtë me një histori të ndërlikuar mijëravjeçare.Adam Zamoyski, The Polish Way: A Thousand Year History of the Poles and Their Culture. Published 1993, Hippocrene Books, Poland,  Kultura polake përbën një pjesë të rëndësishme të qytetërimit perëndimor dhe botës perëndimore, me kontribute të rëndësishme në art, muzikë, filozofi, matematikë, shkencë, politikë dhe letërsi.

Karakteri i tij unik u zhvillua si rezultat i gjeografisë së tij në bashkimin e rajoneve të ndryshme evropiane. Teorizohet dhe spekulohet se polakët etnikë dhe lekitët e tjerë (kashubianët dhe silezianët) janë kombinimi i pasardhësve të sllavëve perëndimorë dhe njerëzve indigjenë të rajonit, duke përfshirë keltët, baltët dhe fiset gjermanike, të cilat u polonizuan gradualisht pas kristianizimit të Polonisë nga Kisha Katolike në shekulli i 10-të. Me kalimin e kohës, kultura polake është ndikuar thellësisht nga lidhjet e saj të ndërthurura gjermanike, baltike, latine dhe në një masë më të vogël; Kulturat bizantine dhe osmane si dhe në dialog të vazhdueshëm me shumë grupe dhe pakica të tjera etnike që jetojnë në Poloni.Ministria e Punëve të Jashtme të Polonisë, 2002–2007, An Overview of Polish Culture. Retrieved 13 December 2007.

Populli i Polonisë është parë tradicionalisht si mikpritës ndaj artistëve nga jashtë dhe i etur për të ndjekur trendet kulturore dhe artistike të njohura në vende të tjera. Në shekujt e 19-të dhe të 20-të, fokusi polak në përparimin kulturor shpesh kishte përparësi ndaj aktivitetit politik dhe ekonomik. Këta faktorë kanë kontribuar në natyrën e gjithanshme të artit polak, me të gjitha nuancat e tij komplekse. Në ditët e sotme, Polonia është një vend shumë i zhvilluar që ruan traditat e saj.

Termi që përcakton vlerësimin e një individi për kulturën dhe zakonet polake është Polonofilia.

Historia

parapamje|upright|djathtas|Shqiponja e Bardhë Polake është simboli kombëtar dhe kulturor i qëndrueshëm i Polonisë.
Historia kulturore e Polonisë mund të gjurmohet në Mesjetë. Në tërësinë e tij, ajo mund të ndahet në këto periudha artistike historike, filozofike: Kultura e Polonisë mesjetare (nga fundi i shekullit të 10-të deri në fund të shekullit të 15-të), Rilindja (fundi i shekullit të 15-të deri në fund të shekullit të 16-të), barok (fundi i 16-të deri në mes të shekullit të 18-të), iluminizmi (gjysma e dytë e shekullit të 18-të), romantizmi (nga rreth vitit 1820 deri në shtypjen e kryengritjes së janarit të vitit 1863 kundër Perandorisë Ruse), Pozitivizmi (që zgjati deri në fund të shekullit të 20-të), Polonia e Re (ndërmjet 1890 dhe 1918), periudha ndërluftërash (1918–1939), Lufta e Dytë Botërore (1939–1945), Republika Popullore e Polonisë (deri në Vjeshtën e Kombeve të vitit 1989) dhe Moderne.

Gjuha

parapamje|upright|djathtas|Fjalori i parë i gjuhës polake i botuar në Poloninë e lirë pas shekullit të shtypjes së kulturës polake nga fuqitë e huaja
Polonishtja (język polski, polszczyzna) është një gjuhë e nëngrupit lekitik të gjuhëve sllave perëndimore (e shkruar gjithashtu lekitik) e përbërë nga polonishtja, kashubishtja, silesianishtja dhe varianti i saj arkaik sllovinishtja, dhe gjuha polabisht e zhdukur. Të gjitha këto gjuhë, përveç polonishtes, ndonjëherë klasifikohen si një nëngrup pomeranez. Gjuhët sllave perëndimore janë një nënfamilje e gjuhëve sllave, një pasardhës i gjuhëve indo-evropiane. Në mesjetën e hershme, përpara se folësit e tyre të gjermanizoheshin, gjuhët dhe dialektet pomeraneze u folën përgjatë Baltikut në një zonë që shtrihej nga lumi i poshtëm Vistula deri te lumi i poshtëm Oder." përdoret në të gjithë Poloninë (duke qenë gjuha zyrtare e atij vendi) dhe nga Pakicat polake në vende të tjera. Standardi i tij i shkruar është alfabeti polak, i cili korrespondon me alfabetin latin me disa shtesa. Pavarësisht nga presioni i administratave jopolake në Poloni, të cilat shpesh janë përpjekur të shtypin gjuhën polake, një letërsia e pasur është zhvilluar gjatë shekujve. Gjuha aktualisht është më e madhja, në folës, e grupit sllav perëndimor. Është gjuha e dytë më e folur sllave, pas rusishtes dhe përpara ukrainishtes. Gjuha polake flitet kryesisht në Poloni. Polonia është një nga vendet evropiane më homogjene nga ana gjuhësore; gati 97% e qytetarëve të Polonisë e deklarojnë polonishten si gjuhën e tyre amtare.

Kuzhina

Ushqimet polake përfshijnë kiełbasa, pierogi (të mbushura me mish, patate, lakër, djathë ose fruta festash), pyzy (topa brumi të mbushura me mish), kopytka, gołąbki (lakër e mbushur me mish dhe oriz), śledzie (herring), bigos, schabowy, oscypek dhe shumë më tepër. Tradicionalisht, ushqime të tilla si supa flaki, rosół, zupa ogórkowa, zupa grzybowa (supë me kërpudha), żurek, zupa pomidorowa (supë me domate) janë përgatitur në enë të mëdha të destinuara për grupe, shpesh duke kërkuar përdorimin e pajisjeve të tilla si rrema në përgatitjen e tyre. Tradicionalisht, mikpritja është shumë e rëndësishme.

Në mesjetë, ndërsa qytetet e Polonisë u rritën në madhësi dhe tregjet e ushqimit u zhvilluan, shkëmbimi i ideve në kuzhinë përparoi dhe njerëzit u njohën me pjata dhe receta të reja. Disa rajone u bënë të njohura për llojin e sallamit që bënin dhe shumë sallame të sotme ende mbajnë ato emra origjinale. Fshatarët e pranuan gjykimin e tyre të nderuar, duke i lejuar ata të ushqehen për periudha më të gjata kohore.

Përmendja e parë e njohur me shkrim e vodkës ishte në vitin 1405 në Akta Grodzkie, dokumentet e gjykatës nga Palatinati i Sandomierz në Poloni. Në atë kohë, fjala vodka (wódka), i referohej komponimeve kimike të tilla si ilaçet dhe pastruesit e kozmetikës, ndërsa pija popullore quhej gorzałka (nga polonishtja e vjetër gorzeć që do të thotë djeg), e cila është gjithashtu burimi i horilkës ukrainase horilka (горілка). Fjala vodka e shkruar në cirilike u shfaq për herë të parë në vitin 1533, në lidhje me një pije medicinale të sjellë nga Polonia në Rusi nga tregtarët e Kievan Rus'.

Sipas një raporti të Ernst & Young të vitit 2009, Polonia është prodhuesi i tretë më i madh i birrës në Evropë: Gjermania me 103 milionë hektolitra, MB me 49,5 milionë hl, Polonia me 36,9 milionë hl. Pas rritjes së njëpasnjëshme në tregun vendas, Unioni i Punëdhënësve të Industrisë së Birrës Polake (Związek Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego), i cili përfaqëson afërsisht 90% të tregut polak të birrës, njoftoi gjatë konferencës vjetore të industrisë së birrës se konsumi i birrës në 2008 u rrit në 94 litra. për frymë, ose 35,624 milionë hektolitra të shitur në tregun vendas. Statistikisht, një konsumator polak pi rreth 92 litra birrë në vit, që e vendos atë një të tretën pas Gjermanisë. Pirja e birrës si pije bazë ishte tipike gjatë Mesjetës. Kohët e fundit vera po bëhet gjithnjë e më popullore. Në fakt, medi polak, një verë me mjaltë ishte një pije tradicionale që daton që nga Mesjeta.

Pijet joalkoolike përfshijnë "napoje gazowane" (pije të gazuara), "napoje bezalkoholowe" (pije joalkoolike) si ujë, çaj, lëng, kafe ose kompot. Kompot është një pije joalkoolike e bërë nga fruta të ziera, sipas dëshirës me sheqer dhe erëza (karafil ose kanellë), e shërbyer e nxehtë ose e ftohtë. Mund të bëhet nga një lloj fruti ose një përzierje, duke përfshirë mollë, pjeshkë, dardha, luleshtrydhe ose vishnje. Gjithashtu, Susz është një lloj kompot i bërë me fruta të thata, më së shpeshti mollë, kajsi, fiq. Tradicionalisht shërbehet në Natën e Krishtlindjes.

Ndër vaktet e festave, ekziston një darkë tradicionale e Krishtlindjes e quajtur Wigilia. Një rast tjetër i veçantë është e Enjtja e Shëndoshë ("Tłusty Czwartek"), një festë katolike e kremtuar të enjten e fundit para Kreshmës. Tradicionalisht është një ditë kur njerëzit hanë sasi të mëdha ëmbëlsirash që më pas janë të ndaluara deri në ditën e Pashkëve.

Arti

parapamje|200px|Stańczyk, pikturuar në 1862 nga Jan Matejko
Arti polak ka reflektuar gjithmonë tendencat evropiane duke ruajtur karakterin e tij unik. Shkolla Kraków e pikturës historiciste e zhvilluar nga Jan Matejko prodhoi portrete monumentale të zakoneve dhe ngjarjeve të rëndësishme në historinë polake. Stanisław Witkiewicz ishte një mbështetës i flaktë i Realizmit në artin polak, përfaqësuesi kryesor i tij ishte Jozef Chełmoński.

Lëvizja Młoda Polska (Polonia e Re) dëshmoi lindjen e artit modern polak dhe u angazhua në një eksperiment të madh formal të udhëhequr nga Jacek Malczewski (Simbolizmi), Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer dhe një grup impresionistësh polakë. Artistët e avangardës së shekullit të 20-të përfaqësonin shkolla dhe prirje të ndryshme. Arti i Tadeusz Makowski u ndikua nga kubizmi; ndërsa Wladysław Strzemiński si dhe Henryk Stażewski punuan brenda idiomës konstruktiviste dhe Tamara de Lempicka në stilin Art Deco. Artistë të shquar bashkëkohorë përfshijnë Monika Sosnowska, Roman Opałka, Leon Tarasewicz, Jerzy Nowosielski, Mirosław Bałka, dhe Katarzyna Kozyra dhe Alicja Kwade në brezin e ri. Skulptorët më të famshëm polakë përfshijnë Xawery Dunikowski, Katarzyna Kobro, Alina Szapocznikow dhe Magdalena Abakanowicz. Që nga vitet e ndërluftës, arti polak dhe fotografia dokumentare ka gëzuar njohje mbarëbotërore. Në vitet 1960, u formua Shkolla Polake e Posterit, me Henryk Tomaszewski dhe Waldemar Świerzy në krye të saj.

Vallëzimi

Vallëzimi në Poloni përbëhet nga një grup i larmishëm i formave tradicionale dhe bashkëkohore të kërcimit. Vallet tradicionale janë shpesh një pjesë e rëndësishme e festimeve kulturore dhe këto valle ndryshojnë në rajone të vendit. Vallet kombëtare të Polonisë janë Krakowiak, Oberek, Polonaise, Kujawiak dhe Mazur.

Referime