Telos

A besoni se gjithçka ka një qëllim? Aristoteli, babai i lashtë grek i filozofisë perëndimore, mendoi kështu dhe ai e quajti atë qëllim, telos. Fjala mund të thotë "qëllim", "qëllim", "fund" ose "qëllim", por si zakonisht, Aristoteli e përdori atë në një kuptim më specifik dhe delikat - qëllimi i qenësishëm i secilës gjë, arsyeja përfundimtare për secilën gjë që është mënyra si është, pavarësisht nëse krijohet në atë mënyrë nga qeniet njerëzore apo natyra.

[ Shembuj ]

"Sende të bëra nga njeriu"

Merrni filxhanin tim të kafesë si një shembull. Nëse ju kërkohet ta përkufizoni, ju mund të thoni diçka si: "është një lloj ene nga e cila mund të pini pije të nxehta"; gati gjithçka rreth turi zbulon qëllimin e saj. Shtë shumë e vogël dhe e hapur për të mbajtur asgjë, përveç një pije ose lapsash; nuk do të dëshironit të mbanit benzinë ​​në të! Tooshtë shumë e madhe për të pirë copa pije alkoolike. Ju nuk mund të matni gota me të (jo saktësisht gjithsesi). E imja është qeramike dhe e rëndë, me një dorezë, e cila mbron duart e mia nga nxehtësia e kafesë. Sigurisht që mund të përshkruani turi pa përmendur pije të nxehta, thjesht duke përshkruar formën dhe materialet e saj në terma teknikë; por duke e bërë këtë do të humbasë gjënë më të rëndësishme në lidhje me të, është shumë arsye për të ekzistuar - është telos

Turi është bërë nga njerëzit për të pirë kafe, dhe çdo artefakt njerëzor është bërë për ndonjë qëllim - karrige për ulje, makina për ngarje, shfaqje televizive për argëtim. Mund të përpiqesh të krijosh diçka pa ndonjë qëllim, të cilin shumë njerëz do ta quanin "art", përveç që atëherë do të kishte një qëllim - të bësh një deklaratë artistike ose filozofike.

[ Objekte natyrore ]

Por, çka për objektet natyrore? A kanë qëllime të qenësishme pemët dhe njerëzit? Dhe si mund t'i përkufizojmë ato pa iu referuar besimeve fetare? Sipas Aristotelit, telosi i një bime ose kafshe është gjithashtu ‘ajo për të cilën është bërë’ - e cila mund të vërehet. Për shembull, pemët duket se janë bërë të rriten, të degëzohen, të prodhojnë fruta, arra ose lule, të sigurojnë hije dhe të riprodhohen. Pra, kjo është e gjitha pjesë e telos së tyre. Më e rëndësishmja, secili prej këtyre elementeve të telos së një peme është diçka që pema e bën vetëm nëse është e shëndetshme dhe e lulëzuar - vetëm nëse jeton mjaft kohë dhe në kushtet e duhura për të përmbushur potencialin e saj. Ju mund të përpiqeni të argumentoni se, sipas këtyre kritereve, telosi i një peme përfundimisht prishet dhe vdes, dhe ndoshta kjo është pjesë e saj, por Aristoteli nuk mund të pajtohet duke thënë se telot e një gjëje janë ato që bëjnë kur ajo përmbush potencialin e saj të plotë.

[ Njerëzit ]

Po njerëzit? Sipas Aristotelit, telosi i një qenie njerëzore është lumturia, ose eudemonia në të vërtetë, që do të thotë diçka më shumë si "përmbushje". Përmbushja e çfarë? Potenciali ynë për përsosmëri, ose "virtyte" në përkthimet në anglisht të Aristotelit. Fjala "virtyt" te Aristoteli i referohet përsosmërisë artistike, shkencore, atletike ose çfarëdo lloji tjetër. Ato janë gjërat që qeniet njerëzore mund të bëjnë kur përmbushin potencialin e tyre, të tilla si të pikturojnë një fotografi, të fitojnë një garë ose të shkruajnë filozofi. Pjesa më e madhe e Etikës Nikomakiane të Aristotelit u kushtohet "virtyteve" prej të cilave ka një larmi të madhe, pasi që secili prej nesh duket se është bërë për të shkëlqyer në fusha të ndryshme të jetës

[ Historia ]

Kur Aristoteli përcaktoi telosin, ishte në kontekstin e një argumenti të gjatë për politikën, ose politke në greqisht, e cila i referohej strukturave politike dhe shoqërore të shteteve të qyteteve, jo gjithçkaje që ne e quajmë politikë sot. Aristoteli pohoi se politika ishte arena përfundimtare për krijimin e eudemonia (mirëqenia njerëzore) - që një person, me shumë gjasa, mund të përmbushë telot e tyre vetëm në shkallën që ambienti i tij / saj politik dhe politik e lehtëson atë. Kjo ide ishte thelbësore për baballarët themelues amerikanë, të cilët shkruan në "Deklaratën e Pavarësisë" se të gjithë njerëzit kanë lindur me të drejtën për "jetë, liri dhe kërkim të lumturisë". Ajo është bërë gjithashtu filozofia qendrore e shumicës së shteteve moderne, veçanërisht në Evropë, ku shumica e kombeve tani ofrojnë arsim të plotë falas, kujdes shëndetësor dhe përfitime të tjera (të tilla si pushimi i atësisë) për qytetarët e tyre. Para shekullit të 19-të, shumica e kombeve nuk kishin detyrime të tilla ndaj qytetarëve të tyre (edhe pse grekët kishin përparuar shumë në atë rrugë shumë kohë më parë).

Përafërsisht në të njëjtën kohë kur kombet po zhvillonin sisteme për të nxitur telot e qytetarëve të tyre, një revolucion tjetër i dha kuptime të reja telos dhe teleologjisë ('studimi i telos', por shpesh përdorej thjesht për të kuptuar telos): në fund të shekullit të 18-të, Charles Darwin zhvilloi teorinë e tij të evolucionit përmes përzgjedhjes natyrore, e cila shpjegon saktësisht se si gjallesat shfaqen kaq teleologjike - sesi secila specie dhe organ duket se është bërë në mënyrë perfekte për të përmbushur qëllimin e saj - sytë për të parë, zemrat për të pompuar gjakun, mendjet për të arsyetuar dhe organizma të tërë për të riprodhuar - qëllimi i tyre përfundimtar natyror.

Kategoria:Aristotelianizëm