Komodi

Komodi ( "Commodus". Random House Webster's Unabridged Dictionary.; 31 gusht 161 - 31 dhjetor 192) ishte perandor romak së bashku me babain e tij Mark Aurelin nga viti 176 deri në vdekjen e babait të tij në vitin 180, dhe i vetëm deri në vitin 192. Mbretërimi i tij zakonisht konsiderohet të shënojë fundin e periudhës së artë të paqes në historinë e Perandorisë Romake të njohur si Pax Romana.

Komodi e shoqëroi babanë e tij gjatë Luftërave Markomanike në vitin 172 dhe në një turne në provincat Lindore në vitin 176. Ai u bë konsulli më i ri në historinë romake në vitin 177 dhe u ngrit në bashkë-august me babanë e tij, pasi iu dha titulli imperator në vitin 176. Gjatë mbretërimit të tij të vetëm, perandoria gëzoi një periudhë konflikti ushtarak të reduktuar krahasuar me mbretërimin e Marcus Aurelius. Por intrigat dhe komplotet ishin të shumta, duke e çuar Komodin drejtë një stili drejtues gjithnjë e më diktatorial që kulmoi në një kult personaliteti të hyjnizuar, duke përfshirë shfaqjet e tija si një gladiator në Koloseum. Gjatë gjithë mbretërimit të tij ai ia besoi administrimin e punëve dhomës së pallatit të tij dhe prefektëve pretorianë të quajtur Saoter, Perenis dhe Kleander.

Komodi do të vritej në vitin 192, duke shënuar fundin e dinastisë Nerva – Antonine.  Ai u pasua nga Pertinaksi, perandori i parë në Vitin e trazuar të Pesë Perandorëve.

 Jeta e hershme dhe ngritja në pushtet (161–180) 

 Jeta e hershme 
parapamje|majtas|318px|Sesterc që kremton lindjen e Komodit dhe vëllait të tij binjak në vitin 161
Komodi lindi më 31 gusht pas Krishtit161 në Lanuvium, afër Romës.Historia Augusta – Life of Commodus 1 Ai ishte djali i perandorit në fuqi, Marcus Aurelius dhe kushërirës së parë të Aurelit, Faustina e Reja ose Minor, vajza e vogël e perandorit Antonin Piu, i cili kishte vdekur vetëm disa muaj më parë. Komodi kishte një vëlla të madh binjak, Tit Aurelius Fulv Antoninin, i cili vdiq në vitin 165. Më 12 tetor 166, Komodi u bë çezar së bashku me vëllain e tij më të vogël, Mark Anius Verin.Historia Augusta 12.8David L. Vagi Coinage and History of the Roman Empire Vol. One: History fq.248 Ky i fundit vdiq në vitin 169, duke mos arritur të shërohej nga një operacion, i cili e la Komodin si djalin e vetëm të mbijetuar të Marcus Aurelius.

parapamje|majtas|246px|Komodi  170–175, Romano-Germanic Museum.
Ai ishte nën kujdesin e mjekut të babait të tij, Galenit, Susan P. Mattern The Prince of Medicine: Galen in the Roman Empire fq. xx Dion Kasi Roman History 71.33.1 i cili trajtoi shumë nga sëmundjet e zakonshme të Komodit. Komodi mori një edukim të gjerë arsimor nga një mori mësuesish me përqendrim në edukimin intelektual.Anthony R Birley Marcus Aurelius: A Biography fq.197 Midis mësuesve të tij, përmenden Onesikrati, Antistius Capella, Titus Aius Sanctus dhe Pitholaus.Historia Augusta 1.6

Komodi dihet se ka qenë në Karnuntum, selia e Marcus Aurelius gjatë Luftërave Markomanike, në vitin 172. Me sa duket atje, më 15 tetor të vitit 172, atij iu dha titulli i fitores Germanicus, në prani të ushtrisë. Titulli sugjeron që Komodi ishte i pranishëm në fitoren e babait të tij mbi markomanët. Më 20 janar 175, Komodi hyri në Kolegjin e Pontifëve, pika fillestare e një karriere në jetën publike.Historia Augusta – Life of Commodus

Në prill të vitit 175, Avidius Kasiusi, guvernatori i Sirisë, e deklaroi veten perandor pas thashethemeve se Marcus Aurelius kishte vdekur. Pasi ishte pranuar si perandor nga Siria, Judea dhe Egjipti, Kasiusi e vazhdoi rebelimin e tij edhe pasi u bë e qartë se Marku ishte ende gjallë. Gjatë përgatitjeve për fushatën kundër Kasiusit, Komodi mori toga virilis në frontin Danubian më 7 korrik të vitit 175, duke hyrë zyrtarisht në moshën e rritur. Kasiusi, megjithatë, u vra nga një prej centurionëve të tij para se të fillonte fushata kundër tij.

djathtas|parapamje|281px|Busti i Marcus Aurelius në Muzeun Arkeologjik të Stambollit, Turqi
Më pas, Komodi do ta shoqëronte babain e tij në një udhëtim të gjatë në provincat Lindore, gjatë së cilës vizitoi Antiokinë. Perandori dhe djali i tij më pas udhëtuan në Athinë, ku u iniciuan në Misteret Eleusiane. Ata më pas u kthyen në Romë në vjeshtën e vitit 176.

 Sundimi i përbashkët me babain (176–180) 
Marku ishte perandori i parë që nga koha e Vespasianit, që kishte një djalë biologjik legjitim, megjithëse ai vetë ishte i pesti në vijën e ashtuquajtur të Pesë Perandorëve të Mirë, gjithashtu të njohur si Perandorët Birësues, secili prej të cilëve kishte birësuar pasardhësin e tij. Komodi ishte i pari (dhe deri në vitin 337, i vetmi) perandor i lindur në purpur, d.m.th. gjatë sundimit të babait të tij.

parapamje|majtas|255px|Busti i Brutia Krispina, gruaja e Komodit
Më 27 nëntor 176, Marcus Aurelius i dha Komodit titullin Imperator.Historia Augusta, 2.4 Autorët modernë e përdorin shpesh këtë datë si fillimin e sundimit të tij, por kronologjia e saktë e ngjarjeve është e paqartë. Komodi përmendet për herë të parë si august (perandor) më 17 qershor 177, por ai e llogariste sundimin e tij që nga përshëndetja e tij në vitin 176. dhe, në mes të vitit 177, titullin August, duke i dhënë djalit të tij të njëjtin status me statusin e tij dhe zyrtarisht duke ndarë pushtetin.Greek Papyri in the British Museum, British Museum Department of Manustripts, isbn 978-0-7141-0486-7, Pap. 845, fq. xxxix

Më 23 dhjetor të vitit 176, të dy perandorët festuan një triumf të përbashkëtHistoria Augusta, 12 dhe Komodit iu dha pushteti gjykatës. Më 1 janar të vitit 177, Komodi u bë për herë të parë konsull, gjë që e bëri atë, 15 vjeç, konsullin më të ri në historinë romake deri në atë kohë. Ai më pas u martua me Brutia Krispinën, para se të shoqëronte babanë e tij në frontin danubian edhe një herë në vitin 178. Marcus Aurelius do të vdiste atje në 17 mars 180, duke e lënë perandor të vetëm Komodin 18-vjeçar.Dion Kasi, Roman History 72.33

parapamje|281px|Busti i Komodit, 180, Gatty Museum
 Sundimi i vetëm (180–192) 
Me ngjitjen e tij, Komodi e zhvlerësoi monedhën romake. Ai e zvogëloi peshën e denarit nga 96 për paund romak në 105 për paund romak (3.85 gramë në 3.35 gramë) Ai gjithashtu uli pastërtinë e argjendit nga 79 përqind në 76 përqind - pesha e argjendit që ra nga 2.57 gramë në 2.34 gramë. Në vitin 186 ai e uli më tej pastërtinë dhe peshën e argjendit në 74 përqind dhe 2.22 gramë përkatësisht, duke qenë 108 ndaj paundit romak. Zhvlerësimi i denarit gjatë sundimit të tij ishte më i madhi që nga zhvlerësimi i parë i perandorisë gjatë mbretërimit të Neronit.

parapamje|majtas|281px|Imazh i Komodit në një denar argjendi (177-192)
Ndërsa mbretërimi i Marcus Aurelius ishte shënuar nga një luftë pothuajse e vazhdueshme, sundimi i Komodit ishte relativisht paqësor në kuptimin ushtarak, por karakterizohej gjithashtu nga grindje politike dhe sjellje gjithnjë e më arbitrare dhe kapriçioze të vetë perandorit. Sipas pikëpamjes së Dio Cassius, pranimi i tij shënoi zbritjen "nga një mbretëri ari në një prej hekuri dhe ndryshku".Dio Cassius 72.36.4, Loeb edition përkthyer nga E. Cary

Pavarësisht famës së tij dhe duke marrë parasysh rëndësinë e mbretërimit të tij, vitet e Komodit në pushtet nuk janë kronikuar mirë. Burimet kryesore letrare të mbijetuara janë: Herodiani, Dion Kasi (një vëzhgues bashkëkohor dhe nganjëherë i dorës së parë, senator gjatë mbretërimit të Komodit, por raportet e tij për këtë periudhë mbijetojnë vetëm si fragmente dhe shkurtesa) dhe Historia Augusta (e pabesueshme për karakterin e saj si një vepër letrare sesa historike, me elemente të trillimit të ngulitura në biografitë e saj; në rastin e Komodit, mund të qëndrojë mirë mbi atë që autori gjeti në burime të arsyeshme të mira bashkëkohore).

parapamje|246px|Një denar me Komodin. Mbishkrimi: TR. P. VIII, PUN. VI, COS. IIII, PP - SC
Komodusi qëndroi me ushtritë e Danubit vetëm për një kohë të shkurtër, përpara se të negocionte një traktat paqeje me fiset danubiane. Ai më pas u kthye në Romë dhe festoi një triumf për përfundimin e luftërave më 22 tetor të vitit 180. Ndryshe nga perandorët e mëparshëm Trajan, Adriani, Antonin Piu dhe Marcus Aurelius, ai duket se kishte pak interes në punët e administratës dhe ishte i prirur gjatë gjithë sundimit të tij të linte drejtimin praktik të shtetit në një sërë favoritësh, duke filluar me Saoterin, një i liruar nga Nikomedia i cili ishte bërë çamberleni i tij.

Pakënaqësia me këtë gjendje të punëve do të çonte në një sërë komplotesh dhe përpjekjesh për grushte shteti, të cilat nga ana e tyre provokuan përfundimisht Komodin për të marrë drejtimin e punëve, gjë që ai e bëri në një mënyrë gjithnjë e më diktatoriale. Sidoqoftë, megjithëse urdhri senatorial do ta urrente dhe i frikësohej atij, provat sugjerojnë se ai mbeti popullor me ushtrinë dhe njerëzit e thjeshtë për pjesën më të madhe të mbretërimit të tij, jo më pak për shkak të shfaqjeve të tij të pasura luksoze madhështore (të regjistruara në monedhat e tij) dhe për shkak se ai vuri në skenë duke marë pjesë edhe vetë në luftimet spektakolare të gladiatorëve. Ai nuk ishte një luftëtar i frymëzuar. Ai vriste kafshë me hark, duke qëndruar sipër arenës. Kur ai luftoi me gladiatorë, ata do të nënshtroheshin qëllimisht. Gjatë periudhës së tij ekonomia Romake do të pësonte rënie.

Një nga mënyrat që ai pagoi për dhuruesit e tij (dhuratat perandorake) dhe argëtimet masive ishte të taksonte rendin senatorial, dhe në shumë mbishkrime, rendi tradicional i dy fuqive nominale të shtetit, senatit dhe popullit (Senatus Populusque Romanus) u përmbys në mënyrë provokative (Populus Senatusque)...

 Komplotet e vitit 182 
parapamje|majtas|Komodi me atributet e Heliosit, Apollonit dhe Jupiterit, fundi i shek. të II-të pas Krishtit, reliev kameoje sardoniku, Muzeu i Hermitazhit, Shën Petersburg.
Në fillim të mbretërimit të tij, Komodi 18 vjeç, trashëgoi shumë këshilltarë të vjetër të babait të tij, veçanërisht Tiberius Klaudius Pompeianin (burri i dytë i motrës së madhe të Komodit, Lucilla), vjehrrin e tij Gaius Brutius Presensin, Tit Fundanius Vitrasius Pollionin dhe Aufidius Viktorinin, i cili ishte prefekt i qytetit të Romës. Ai gjithashtu kishte katër motra të mbijetuara, të gjitha me burra që ishin rivalë të mundshëm. Lucilla ishte mbi dhjetë vjet më e madhe se ai dhe mbante gradën augusta si e veja e burrit të saj të parë, Lucius Verit.

Kriza e parë e mbretërimit erdhi në vitin 182, kur Lucilla krijoi një komplot kundër vëllait të saj. Motivi i saj pretendohet të ketë qenë zilia e perandoreshë Krispinës. Burri i saj, Pompeiani, nuk ishte i përfshirë, por dy burra që pretendohet se kanë qenë të dashurit e saj, Mark Umidius Kuadrat Aniani (konsulli i vitit 167, i cili ishte edhe kushëriri i saj i parë) dhe Apius Klaudius Kuintiani, u përpoqën të vrisnin Komodin ndërsa ai hyri në një teatër. Ata e lanë punën në mes dhe u kapën nga truproja e perandorit.

Kuadrati dhe Kuintiani u ekzekutuan. Lucilla u internua në Kapri dhe më vonë u vra. Pompeiani u tërhoq nga jeta publike. Njëri nga dy prefektët pretorianë, Publius Tarrutenius Paterni, kishte qenë në të vërtetë i përfshirë në komplot, por përfshirja e tij nuk u zbulua deri më vonë dhe pas kësaj, ai dhe kolegu i tij, Sekst Tigidius Perenisi, ishin në gjendje të organizonin vrasjen e Saoterit, çamberleni i urryer.

Komodi e mori keq humbjen e Saoterit dhe Perenisi tani e shfrytëzoi rastin për të përparuar duke implikuar Paternusin në një komplot të dytë, në pamje të parë të organizuar nga Publius Salvius Juliani, i cili ishte djali i juristit Salvius Juliani dhe u fejua me vajzën e Paternit. Salviusi dhe Paterni u ekzekutuan së bashku me një numër konsujsh dhe senatorësh të tjerë të shquar. Didius Juliani, perandori i ardhshëm dhe një i afërm i Salvius Julianit, u shkarkua nga guvernatoriati i Germania Inferior.

 Kleandri 
Pas vrasjes së Saoterit të fuqishëm, Perenisi mori frenat e qeverisjes, ndërsa Komodi gjeti një çamberlen të ri dhe të parapëlqyer te Kleandri, një skllav frigjian i liruar, i cili ishte martuar me një prej dashnoreve të perandorit, Demostratia. Kleandri ishte në fakt personi që kishte vrarë Saoterin. Pas atyre përpjekjeve për jetën e tij, Komodi e kaloi pjesën më të madhe të kohës jashtë Romës, kryesisht në pronat e familjes në Lanuvium. Ndërsa ishte i fortë fizikisht, interesi i tij kryesor ishte në sport: ai mori pjesë në gara me kuaj, karro dhe luftime me kafshë dhe burra, kryesisht në privat, por edhe me raste në publik.

parapamje|291px|Një bust i Komodit (Muzeu Kunsthistorisches, Vjenë). Sipas Herodianit  ai ishte me proporcion të mirë dhe tërheqës, me flokë natyrorë biondë dhe kaçurrela.
 Dakia dhe Britania 
Komodi u përurua në vitin 183 si konsull me Aufidius Viktorinin si koleg dhe mori titullin Pius. Lufta shpërtheu në Daki: pak detaje janë në dispozicion, por duket se dy pretendentë të ardhshëm për fronin, Klodius Albini dhe Pescenius Nigeri, të dy u dalluan në fushatë. Gjithashtu, në Britani në vitin 184, guvernatori Ulpius Marceli e ri-avancoi kufirin romak në drejtim të veriut në Murin Antonin, por legjionarët u rebeluan kundër disiplinës së tij të ashpër dhe brohoritën një legat tjetër, Priskun, si perandor.Dion Kasi 73.10.2, Loeb edition përkthyer nga E. Cary

Priskusi refuzoi ti pranonte shpalljet e tyre dhe Perenisi i kishte të gjithë legatët legjionarë në Britani të liruar. Më 15 tetor 184 në Lojërat Kapitoline, një filozof cinik e denoncoi publikisht Perenisin përpara Komodit. Rrëfimi i tij u konsiderua i gënjeshtërt dhe ai u dënua menjëherë me vdekje. Sipas Dion Kasit, Perenisi, megjithëse ishte i pamëshirshëm dhe ambicioz, nuk ishte personalisht i korruptuar dhe e administroi përgjithësisht mirë shtetin.Dion Kasi 73.10.2, Loeb edition përkthyer nga E. Cary

Sidoqoftë, vitin tjetër, një grupim ushtarësh nga Britania (ata ishin tërhequr në Itali për të shtypur brigandët) gjithashtu e denoncuan Perenisin tek perandori si komplotues për të bërë perandor djalin e tij (atyre u ishte mundësuar ta bënin këtë nga Kleandri, i cili ishte duke kërkuar ta rrëzonte rivalin e tij), dhe Komodi u dha atyre leje për ta ekzekutuar atë, si dhe gruan dhe djemtë e tij. Rënia e Perenisit solli një valë të re ekzekutimesh: Aufidius Viktorini bëri vetëvrasje. Ulpius Marceli u zëvendësua si guvernator i Britanisë nga Pertinaksi; të sjellë në Romë dhe të gjykuar për tradhti, Marceli mezi i shpëtoi vdekjes.

 Zeniti dhe rënia e Kleandrit (185–190) 
parapamje|majtas|Mbetje të një busti romak të një të riu me një mjekër të verdhë, që përshkruan ndoshta perandorin Komod, Muzeu Kombëtar Arkeologjik, Athinë
Kleandri vazhdoi ta përqendronte pushtetin në duart e tij dhe të pasurohej duke u bërë përgjegjës për të gjitha zyrat publike: ai i shiti (dhe dhuroi vendet në) senat, postet komanduese të ushtrisë, guvernatorëve dhe, gjithnjë e më shumë, edhe konsullatave zëvendësuese për ofertuesin më të lartë. Trazirat përgjatë perandorisë u rritën, me një numër të madh të dezertorëve të ushtrisë duke shkaktuar telashe në Gali dhe Gjermani. Pescenius Nigeri u përballë me dezertorët në Gali në një fushatë ushtarake. Një revoltë në Bretanjë u shtyp nga dy legjionet e sjella nga Britania.

Në vitin 187, një nga udhëheqësit e dezertorëve, Materni, erdhi nga Galia duke synuar të vriste Komodin në Festivalin e Hyjneshës së Madhe në Mars, por u tradhtua dhe u ekzekutua. Në të njëjtin vit, Pertinaksi demaskoi një komplot nga dy armiq të Kleandrit - Antistius Burrit (një nga kunetërit e Komodit) dhe Arrius Antoninit. Si rezultat, Komodi u shfaq edhe më rrallë në publik, duke preferuar të jetonte në pronat e tij.

Në fillim të vitit 188, Kleandri rrëzoi prefektin pretorian në fuqi, Atilius Aebutianin dhe mori komandën supreme të Gardës Pretoriane në rangun e ri të një pugione ("mbajtës kame"), me dy prefektët pretorianë të varur prej tij. Tani në kulmin e fuqisë së tij, Kleandri vazhdoi të shiste poste publike si biznesin e tij privat. Pika kulmore erdhi në vitin 190, i cili kishte 25 konsuj zëvendësues - një rekord në historinë 1000-vjeçare të konsullatës romake - të gjithë të emëruar nga Kleandri (ata përfshinin perandorin e ardhshëm Septim Severin).

Në pranverën e vitit 190, Roma u prek nga një mungesë ushqimi, për të cilën praefectus annonae, Papirius Dionisiusi, zyrtari faktikisht i ngarkuar me furnizimin me grurë, u përpoq tia hidhte fajin Kleandrit. Në fund të qershorit, një turmë demonstroi kundër Kleandrit, gjatë një gare me kuaj në Cirkun Maksim: ai dërgoi Gardën Pretoriane për të shuar rrëmujat, por Pertinaksi, i cili tani ishte prefekti i qytetit të Romës, dërgoi Vigiles Urbani për t'iu kundërvënë atyre. Kleandri u largua te Komodi, i cili ishte në Laurentum në shtëpinë e Kuinktilëve, për mbrojtje, por turma e ndoqi duke i kërkuar kokën.

Me nxitjen e dashnores së tij Marcia, Komodi i preu kokën Kleandri dhe vrau djalin e tij. Viktima të tjera në këtë kohë ishin prefekti pretorian Julius Juliani, kushërira e Komodit Ania Fundania Faustina dhe kunati i tij Mamertini. u ekzekutua gjithashtu Papirius Dionisiusi.

Perandori tani ndryshoi emrin e tij në Lucius Elius Aurelius Komodi. Në vitin 191, në moshën 29 vjeçare, ai i mori më shumë frenat e pushtetit, megjithëse vazhdoi të sundonte përmes një grupimi të përbërë nga Marcia, çamberleni i tij i ri, Eklekti dhe prefekti i ri pretorian Kuint Emilius Laeti.

parapamje|291px|Një denar i Komodit. Mbishkrimi: LL COMMODVS ANTONINVS AVG.
 Megalomania (190–192) 
Në kundërshtim me senatin, në prononcimet dhe ikonografinë e tij, Komodi gjithmonë e kishte theksuar statusin e tij unik si një burim fuqie hyjnore, liberaliteti dhe aftësie fizike. Shtatore të panumërta përreth perandorisë u vendosën, duke e portretizuar atë me maskën e Herkulit, duke përforcuar imazhin e tij si një gjysmëperëndi, një gjigant fizik, një mbrojtës dhe një luftëtar që luftonte kundër njerëzve dhe kafshëve (shih "Komodi dhe Herkuli" dhe "Komodi Gladiator" më poshtë). Për më tepër, si Herkul, ai mund të pretendonte të ishte djali i Jupiterit, perëndisë supreme të Panteonit Romak. Këto tendenca tani u rritën në përmasa megalomane. Larg nga kremtimi i prejardhjes së tij nga Marcus Aurelius, burimi faktik i fuqisë së tij, ai theksoi veçantinë e tij personale si krijues i një rendi të ri, duke kërkuar të rindërtonte perandorinë në imazhin e tij.

Gjatë vitit 191, qyteti i Romës u dëmtua gjerësisht nga një zjarr që vijoi për disa ditë, gjatë të cilit shumë ndërtesa publike, duke përfshirë Tempullin e Paqes, Tempullin e Vestës dhe pjesë të pallatit perandorak u shkatërruan.

parapamje|majtas|372px|Medalion i Komodit që e paraqet atë si Herkulin, 192
Mbase duke e parë këtë si një mundësi, në fillim të vitit 192 Komodi, duke e shpallur veten Romulusin e ri, ritualisht e rithemeloi Romën, duke e riemëruar qytetin Colonia Lucia Annia Commodiana. Të gjithë muajt e vitit u riemërtuan për të korresponduar saktësisht me emrat e tij (tani dymbëdhjetë): Lucius, Aelius, Aurelius, Commodus, Augustus, Herculeus, Romanus, Exsuperatorius, Amazonius, Invictus, Felix dhe Pius. Legjionet u riemëruan Commodianae, flota, e cila importonte drithëra nga Afrika, u quajt Alexandria Commodiana Togata, senati u titullua Senati Fatlum Komodian, pallati i tij dhe vetë populli romak të gjithëve u dha emrin Commodianus dhe dita në të cilën këto reforma u dekretuan do të quhej Dies Commodianus.

Kështu, ai e paraqiti veten si burimin e Perandorisë, jetës dhe Fesë Romake. Ai gjithashtu e zëvendësoi kokën e Kolosit të Neronit, ngjitur me Koloseun me portretin e tij, i dha një kopan, vendosi një luan prej bronzi në këmbët e tij për ta bërë atë të dukej si Hercules Romanus dhe shtoi një mbishkrim që mburrej se ishte "i vetmi luftëtar mëngjarash që pushtoi dymbëdhjetë herë një mijë veta".Dion Kasi, 73.22.3

parapamje|327px|Damnatio memoriae e Komodi në një mbishkrim në Muzeun e Historisë Romake në Osterburken, Gjermani. Shkurtesa "CO" është restauruar me bojë.
 Vrasja (192) 
Në nëntor të vitit 192, Komodi zhvilloi Lojërat Plebeiane, në të cilat gjuajti qindra kafshë me shigjeta dhe shtiza çdo mëngjes dhe luftoi si gladiator çdo pasdite, duke i fituar të gjitha luftimet. Në dhjetor, ai njoftoi synimin e tij për të përuruar vitin 193 si konsull dhe gladiator më 1 janar.

parapamje|majtas|372px|Tetradrahmë e Komodit. Mbishkrimi: ΑΥΤ. DHC KOMMOΔΟC CEB. / ΓEP. CAP ΔHMαρχικής EΞουσίας Δ΄, YΠATος B΄ (mbishkrim grek për GER. SAR Autoriteti bashkiak IV, konsulli II).
Kur Marcia gjati një listë të njerëzve që Komodi synonte ti ekzekutonte, ajo zbuloi se ajo, prefekti Laeti dhe Eklekti ndodheshin në të. Tre nga prej tyre komplotuan për ta vrarë perandorin. Në këtë pikë, prefekti Laeti organizoi një komplot me Eklektin për të zëvendësuar Komodin me Pertinaksin. Më 31 dhjetor, Marcia helmoi ushqimin e Komodit, por ai e volli helmin, kështu që komplotistët dërguan partnerin e tij të mundjes, Narcisin që ta mbyste atë në banjën e tij.Dion Kasi, 73.22

Pas vdekjes së tij, Senati Romak e shpalli atë një armik publik (një de facto damnatio memoriae) dhe rivendosi emrin origjinal të qytetit të Romës dhe institucioneve të tij. Shtatoret e Komodit u shkatërruan. Trupi i tij u varros në Mauzoleun e Adrianit.

Vdekja e Komodit shënoi fundin e Dinastisë Nerva–Antonine. Komodi u pasua nga Pertinaksi, mbretërimi i të cilit do të ishte jetëshkurtër; ai do të bëhej pretenduesi i parë që u uzurpua gjatë Vitit të Pesë Perandorëve. Në vitin 195, perandori Septim Severi, duke u përpjekur të fitonte mbështetjen e familjes së Mark Aurelit, rehabilitoi kujtesën e Komodit dhe Senati Romak e hyjnizoi atë.

parapamje|281px|Busti i Komodit në Museo Capitolino
 Karakteri dhe aftësia fizike 

 Karakteri dhe motivimet 
Dion Kasi, një dëshmitar i dorës së parë, e përshkruan atë si "jo natyrshëm të lig, por përkundrazi, si pa hile si çdo njeri që ka jetuar ndonjëherë. Thjeshtësia e tij e madhe, megjithatë, së bashku me frikacakërinë e tij, e bënë atë skllav të shokëve të tij dhe pikërisht përmes tyre ai në fillim nga injoranca, humbi jetën më të mirë dhe më pas u çua në zakone epshore dhe mizore, të cilat së shpejti u bënë natyra e tij e dytë."Dion Kasi, 73.1.2, Loeb edition përkthyer nga E. Cary

Veprimet e tij të regjistruara kanë prirjen të tregojnë një refuzim të politikave të babait të tij, këshilltarëve të babait të tij dhe veçanërisht të jetesës së rreptësisht të kursyer të babait të tij dhe një tëhuajsim nga anëtarët e mbijetuar të familjes së tij. Duket e mundshme që ai ishte rritur në atmosferën e asketizmit stoik, të cilën ai e hodhi poshtë plotësisht me ngjitjen e tij në sundimin i vetëm.

Pas përpjekjeve të përsëritura ndaj jetës së Komodit, qytetarë romakë shpesh vriteshin sepse e kishin zemëruar atë. Një ngjarje e tillë e njohur ishte përpjekja për shfarosjen e shtëpisë së Kuinktilëve. Kondiani dhe Maksimi u ekzekutuan me pretekstin se, ndërsa ata nuk ishin të implikuar në ndonjë komplot, pasuria dhe talenti i tyre do t'i bënte ata të pakënaqur me gjendjen atëhershme të punëve.Dion Kasi, 73.5.3, Loeb edition përkthyer nga E. Cary Një ngjarje tjetër - siç është regjistruar nga historiani Aelius Lampridius - ndodhi në banjot romake në Terme Taurine, ku perandori e hodhi një shoqërues në një furrë pasi gjeti ujin e tij të vakët.Historia Augusta. C 1, 9. – Historia Augusta Bd. 1, eingeleitet und übersetzt von E. Hohl, bearbeitet und übersetzt von E. Merten (1976) 138. – E. Mer-ten, Bäder und Badegepflogenheiten in der Darstel-lung der Historia Augusta (Antiquitas. Reihe 4, Bd. 16. 1983) 123.

 Ndryshimet e emrit 

Emri i tij origjinal ishte Lucius Aelius Aurelius Commodus. Me vdekjen e babait të tij në vitin 180, Komodi e ndryshoi këtë në Marcus Aurelius Antoninus Commodus, para se të kthehej prapë te emri i tij i lindjes në vitin 191.

Më vonë atë vit ai adoptoi emërtimin e tij të plotë titullar Lucius Aelius Aurelius Commodus Augustus Herculeus Romanus Exsuperatorius Amazonius Invictus Felix Pius (rendi i disa prej këtyre titujve ndryshon me burimet). "Exsuperatorius" (supremi) ishte një titull i dhënë Jupiterit, ndërsa "Amazonius" e identifikonte atë prapë me Herkulin.

Një altar i gdhendur nga Dura-Europos në Eufrat, tregon se titujt e Komodit dhe riemërtimi i muajve u shpërndanë deri në skajet më të largëta të perandorisë; për më tepër, që edhe njësitë ushtarake ndihmëse morën titullin Commodiana dhe se Komodi pretendoi dy tituj shtesë: Pacator Orbis (paqësues i botës) dhe Dominus Noster (zoti ynë). Ky i fundit përfundimisht do të përdorej si një titull konvencional nga Perandorët Romakë, duke filluar rreth një shekull më vonë, por Komodi duket se ka qenë i pari që e mori atë.

 Komodi dhe Herkuli 
Duke shpërfillur prirjet më filozofike të babait të tij, Komodi ishte jashtëzakonisht krenar për aftësitë e tij fizike. Historiani Herodian, një bashkëkohës, e përshkroi Komodin si një njeri jashtëzakonisht të bukur.Grant, Michael. The Roman Emperors (1985) fq. 99. Siç u përmend më lart, ai urdhëroi të bëheshin shumë shtatore që e tregonin të veshur si Herkuli me një luan dhe një kopan. Ai e mendonte veten si rimishërimin e Herkulit, duke imituar shpesh bëmat e heroit legjendar, duke u shfaqur në arenë për të luftuar një shumëllojshmëri kafshësh të egra. Ai ishte mëngjarash dhe shumë krenar për këtë fakt.Dion Kasi. Roman History: Epitome of Book LXXIII fq. 111. Dion Kasi dhe shkrimtarët e Historia Augusta thonë se Komodi ishte një harkëtar i aftë, i cili mund të gjuante kokat strucëve në nga galop të plotë dhe të vriste një panterë ndërsa sulmonte një viktimë në arenë.

 Komodi Gladiator 
Komodi gjithashtu kishte një pasion për luftimin e gladiatorëve, të cilin e mori aq a shumë përzemër sa të shkonte vetë në arenë, i veshur si një sekutor.Gibbon, Edward. The history of the decline and fall of the Roman Empire. Vol. 5. Methuen, 1898. Romakët i konsideronin luftimet e gladiatorëve të Komodit si skandaloze dhe të pahijshme.Herodian's Roman History F.L. Muller Edition 1.15.7 Sipas Herodianit, spektatorët e Komodit mendoni se ishte e papërshtatshme për një perandor të merrte armët në amfiteatrin sportiv, kur ai mund të bënte fushatë kundër barbarëve midis kundërshtarëve të tjerë të Romës. Konsensusi ishte se ishte nën nivelin e postit të tij të merte pjesë si një gladiator.Echols, Edward C. "Herodian of Antioch's History of the Roman Empire." përkthim anglisht) UCLA Press, Berkeley CA (1961), 1.15.1-9 Thashethemet popullore u përhapën duke pretenduar se ai ishte në të vërtetë djali, jo i Marcus Aurelius, por i një gladiatori, të cilin nëna e tij, Faustina, e kishte marrë si të dashur në vendpushimin bregdetar të Caieta.Historia Augusta, Life of Marcus Aurelius, XIX. Filmi The Fall of the Roman Empire përdor këtë histori: një nga personazhet është një gladiator, që në vijim zbulon të jetë babai i vërtetë i Komodit.

Në arenë, kundërshtarët e Komodit i nënshtroheshin gjithmonë perandorit; si rezultat ai kurrë nuk humbi. Komodi nuk i vrau kurrë kundërshtarët e tij gladiatorë, duke pranuar dorëzimet e tyre në vend të vrasjes. Fitoret e tij shpesh mirëpriteshin nga kundërshtarët e tij më të mirë, pasi shenjat e mbartjes së duarve të një perandori konsideroheshin si një shenjë fortësie.Dion Kasi dhe Earnest Cary. Roman History. Harvard University Press, 1961, 73.10.3 Dion Kasi, pohon se qytetarëve të Romës që u mungonin këmbët (nga ndonjë aksident ose sëmundje) dërgoheshin në arenë, ku ata lidheshin së bashku për Komodin për tu goditur me kopan për vdekje, ndërsa pretendonin se ishin gjigandë.Dion Kasi, 73.20.3, Loeb edition përkthyer nga E. Cary Dion Kasi shkroi gjithashtu se ishte zakoni i Komodit që privatisht të përdorte armë vdekjeprurëse për të luftuar, duke i vrarë dhe gjymtuar kundërshtarët e tij gjatë praktikimit.Dion Kasi, 73.10.3

Për çdo paraqitje në arenë, ai ngarkoi qytetin e Romës një milion sestercë, duke e dobësuar ekonominë romake. Komodi ishte i njohur gjithashtu për luftimin e kafshëve ekzotike në arenë, shpesh për tmerrin dhe neverinë e popullit romak. Sipas Dion Kasit, Komodi dikur vrau 100 luanë në një ditë të vetme.Gibbon p.. 106 "disgorged at once a hundred lions; a hundred darts" Më vonë ai i preu kokën një struci duke vrapuar me një shigjetë të projektuar posaçërishtGibbon, Edward The Decline and Fall of the Roman Empire: Volume I Everyman's Library (Knopf) New York. 1910. fq. 106 "with arrows whose point was shaped in the form of a crescent" dhe më pas mbante shpatën e tij dhe kokën e përgjakur të shpendit të ngordhur në zonën e uljes së senatorëve dhe bëri me shenjë duke sugjeruar se e kishin radhën më pas.Lane Fox, Robin The Classical World: An Epic History from Homer to Hadrian Basic Books. 2006 fq. 446 "brandishing a sword in one hand and bloodied neck... He gesticulated at the Senate." Dion Kasi vëren se senatorët e shënjestruar e panë këtë më shumë qesharake sesa të frikshme dhe përtypën gjethet e dafinës për të fshehur të qeshurat e tyre.Dion Kasi, Roman History penelope.uchicago.edu Në raste të tjera, Komodi vrau vetë ai tre elefantë në dyshemenë e arenës,Scullard, H. H The Elephant in the Greek and Roman World Thames and Hudson. 1974 fq. 252 dhe një gjirafë.Gibbon fq. 107 "*1 Commodus killed a camelopardalis or giraffe ... the most useless of the quadrupeds".

 Në kulturën popullore 
Letërsi
 Në poezinë Nota di passaggio të Manlio Sgalambro (të përfshirë pastaj te dituria Marcisce anche il pensiero), nga e cila Franco Battiato nxori këngën Decline and Fall of the Roman Empire, citohet Komodi, bashkë me personazhe të tjera të historisë romake, si Neroni, Titi, Elagabali dhe Stilikoni.
 Në serinë e librave të Rick Riordan, Gjykimet e Apollonit, Komodi shfaqet si një nga antagonistët kryesorë dhe ish-i dashuri i Apollonit, duke qenë pjesë e triumviratit të perandorëve të ligj romakë të hyjnizuar.

Filmografi
 I due gladiatori (1964), ku roli i Komodit interpretohet nga Mimmo Palmara.
 Një Komod i lig dhe tepër narcist është portretizuar nga aktori kanadez Christofer Plummer në filmin epik klasik The Fall of the Roman Empire (Rënia e Perandorisë Romake, 1964), me regji të Anthony Mann. Ky film e paraqet të gjithë sundimin e tij, nga vdekja e Mark Aurelit deri në vdekjen e tij, ndërsa luftonte kundër heroit të trilluar Livius.
 Në filmin fitues të Çmimit të Akademisë për Gladiatorin e Filmit më të Mirë (2000), një Komodi i trilluar shërben si antagonisti kryesor i filmit. Ai interpretohet nga aktori Joaquin Phoenix, në një performancë e cila mori një nominim në kategorinë e Aktorit më të Mirë Mbështetës në Oskaret e vitit 2001.IMDB Commodus
 Netflix prodhoi në vitin 2016 serinë televizive Roman Empire, të përqëndruar te figura e Komodit dhe perandorë e prijës të tjerë romakë.
 Mini-seriali docu-drama 2017 Roman Empire: Reign of Blood (Perandoria Romake: Mbretërimi i Gjakut) ritregon historinë e tij.   Në këtë version, Narcisi e vret Komodin pasi mësoi se kundërshtarët e arenës së perandorit ishin armatosur vetëm me shpata pa tehe. Megjithëse ai e mbyt Komodin, ai fillimisht e sfidon atë në një duel dhe nuk ndodh në banjën e tij, por ndërsa ai po përgatitet për të. Aaron Jakubenko portretizon Komodin në serial.

Të tjera
 Artisti ekspresionist abstrakt Cy Twombly pikturoi serinë prej nëntë panelesh Diskutime mbi Komodin në vitin 1963.
 Komodi shfaqet në këngën Horrible Histories të Evil Emperors, përkrahë Kaligulës, Elagabalit dhe Neronit, një parodi e këngës Bad të Michael Jackson.
 Një personazh në video lojën 2013 Ryse: Son of Rome quhet Commodus dhe është një nga antagonistët kryesorë të lojës. Djali i perandorit Neron, ai ndan disa tipare me Komodin historik.
 Commodus është një antagonist i vogël në video-lojën 2005 Colosseum: Road to Freedom. Lojtari mund të luftojë Commodus në lojë, i cili vishet si perëndia Herkul. Loja merr liri me ngjarjet që lidhen me vdekjen e tij, me lojtarin që është ai që në të vërtetë e vret atë sesa mundësi Narcisus.

Pema familjare e Komodit (Dinastia Nerva–Antonine)Q. Marcius Barea SoranusQuintus  Marcius Barea SuraAntonia FurnillaM. Cocceius NervaSergia PlautillaP. Aelius Hadrianus Titus(mb.v.  79–81)Marcia FurnillaMarciaTrajanus PaterNerva(mb.v. 96–98)UlpiaMotra e babait të Trajanit: Giacosa (1977), fq. 7.Aelius Hadrianus MarullinusJulia FlaviaGiacosa (1977), fq. 8.MarcianaC. Salonius MatidiusBurri i Ulpia Marcianës: Levick (2014), fq. 161.Trajan (mb.v. 98–117)PlotinaP. Acilius AttianusP. Aelius AferPaulina MajorLucius Mindius(2)Libo Rupilius Frugi(3)MatidiaL. Vibius Sabinus(1)Burri i Salonia Matidias: Levick (2014), fq. 161.Paulina MinorL. Julius Ursus ServianusSmith (1870), "Julius Servianus" .Matidia MinorGiacosa (1977), fq. 9.Svetoni?Svetoni, një i dashur i mundshëm i Sabinës: Një interpretim i HA Hadrianus 11:3SabinaLevick (2014), fq. 161.HadrianGiacosa (1977), fq. 7.Smith (1870), "Hadrian" , fq. 319–322.DIR kontributor (Herbert W. Benario, 2000), "Hadrian". (mb.v. 117–138)AntinousDashnor i Adrianit: Lambert (1984), fq. 99 and passim; hyjnizimi: Lamber (1984), fq. 2–5, etf.Julia Balbilla?Julia Balbilla një dashnore e mundshme me Sabinës: A. R. Birley (1997), Hadrian, the Restless Emperor, fq. 251, cituar te Levick (2014), fq. 30, i cili është skeptik për këtë sugjerim.C. Fuscus Salinator IJulia Serviana PaulinaM. Annius VerusBurri i Rupilia Faustina: Levick (2014), fq. 163.Rupilia FaustinaBoionia ProcillaCn. Arrius AntoninusL. Ceionius CommodusAppia SeveraC. Fuscus Salinator IIL. Caesennius PaetusArria AntoninaArria FadillaT. Aurelius FulvusL. Caesennius AntoninusL. CommodusPlautiaignotaC. Avidius NigrinusM. Annius VerusDomitia CalvillaGruaja e M. Annius Verus: Giacosa (1977), fq. 10.FundaniaGruaja e M. Annius Libo: Levick (2014), fq. 163.M. Annius LiboFAUSTINAAntonin Piu(r. 138–161)L. Aelius CaesarAvidiaCornificiaLevick (2014), fq. 163.MARCUS AURELIUS(mb.v. 161–180)FAUSTINA MinorC. Avidius CassiusEpitomatori i Dion Kasit (72.22) jep historinë se Faustina Maior premtoi të martohej me Avidius Cassius. Kësaj i bëhet jehonë edhe te HA "Marcus Aurelius" 24.Aurelia FadillaLevick (2014), fq. 162.LUCIUS VERUS(mb.v. 161–169)Levick (2014), fq. 164.(1)Ceionia FabiaPlautius QuintillusBurri i Ceionia Fabia: Levick (2014), fq. 164.Q. Servilius PudensCeionia PlautiaCornificia MinorM. Petronius SuraCOMMODUS(mb.v. 177–192)Giacosa (1977), fq. 10.FadillaLevick (2014), fq. 117.M. Annius Verus CaesarTi. Claudius Pompeianus(2)LucillaM. Plautius QuintillusJunius Licinius BalbusServilia CeioniaPetronius AntoninusL. Aurelius Agaclytus(2)Aurelia SabinaL. Antistius Burrus(1)Plautius QuintillusPlautia ServillaC. Furius Sabinus TimesitheusAntonia GordianaJunius Licinius Balbus?Furia Sabina TranquillinaGORDIAN III(mb.v. 238–244) (1) = bashkëshort-i/ja e parë
 (2) = bashkëshort-i/ja e dytë
 (3) = bashkëshort-i/ja e tretë
   E purpurta në të kuqe tregon perandor të Dinastisë Nerva-Antonine   E purpurta e hapur tregon trashëgimtar të paracaktuar të kësaj dinastie, që nuk mbretëroi dot kurrë  Grija tregon pretendent të pasuksesshëm perandorak  E purpurta në blu tregon perandorë të dinastive të tjera
 Vija të ndërprera tregojnë birësim; vija të pikëzuara tregojnë lidhje dashurore / marrëdhënie jashtë martesore
 small caps = hyjnizuar së prasmi (Augusti, Augustae, ose të tjerë)Shënime:
Përveç ku shënohet ndryshe, shënimet më poshtë tregojnë se një lidhje farefisnore e individit është paraqitur në pemën e mësipërme familjare.Referencat:
 DIR contributors (2000). "De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and Their Families" .Retrieved 2015-04-14.
 Giacosa, Giorgio (1977). Women of the Caesars: Their Lives and Portraits on Coins. Translated by R. Ross Holloway. Milan: Edizioni Arte e Moneta. ISBN <bdi>0-8390-0193-2</bdi>.
 Lambert, Royston (1984). Beloved and God: The Story of Hadrian and Antinous. New York: Viking. ISBN <bdi>0-670-15708-2</bdi>.
 Levick, Barbara (2014). Faustina I and II: Imperial Women of the Golden Age. Oxford University Press. ISBN <bdi>978-0-19-537941-9</bdi>.
 William Smith, ed. (1870). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology.

 Shiko edhe 

 Lista e Perandorëve Romakë
 Perandoria Romake
 Perandoria Romake Perëndimore
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Gladiatori
 Gladiator (film 2000)
 Narcizmi
 Çrregullimi narcizik i personalitetit
 Kulti i individit
 Romulusi
 Herkuli
 Neroni
 Otoni
 Nerva
 Klaudi
 Tiberi
 Vespaziani
 Titi
 Adriani
 Mark Aureli
 Pertinaksi
 Didius Juliani
 Antonin Piu
 Karakala
 Aleksandër Severus
 Septim Severi
 Klaudi II
 Graciani
 Arkadi
 Teodosi I
 Kostandini i Madh
 Dinastia e Konstandinit
 Juliani
 Valentiniani I
 Valentiniani II
 Valensi
 Teodosi II
 Anastasi I
 Marciani
 Valentiniani III
 Justiniani i Madh
 Historia Augusta
 SPQR
 Senati Romak
 Garda pretoriane
 Pretori
 Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
 Mauzoleumi i Augustit
 Castel Sant'Angelo
 Pax Romana
 Galeni
 Feja romake
 Feja e lashtë greke
 Arti romak
 Kultura e Romës së lashtë
 Skllavëria në Romën e lashtë
 Ekonomia Romake
 Dion Kasi
 Svetoni
 Herodiani
 Aurel Viktori

Shënime

 Referime 


 Bibliografia 







 L. L. Howe, The Praetorian Prefect from Commodus to Diocletian (A.D. 180–305). Çikago, 1942
 M. P. Speidel, "Commodus the God-Perandor and Army", Journal of Roman Studies, 83 (1993), fq. 109–14.
 Jerry Toner, The Day Commodus Killed a Rhino: Understandin the Roman Games. Johns Hopkins University Press, 2014.

 Linqe të jashtme 

 Historia Augusta Life of Commodus
 Book 73 of Cassius Dio’s History
 Herodian’s Roman History

Kategoria:Perandorë romakë
Kategoria:Lindje - Vitet 160
Kategoria:Vdekje - Shekulli II
Kategoria:Hyjni romake
Kategoria:Faraonë
Kategoria:Gladiatorë romakë