Humanizmi

Humanizmi është një qëndrim filozofik që thekson potencialin individual dhe social, si dhe aftësitë e qenieve njerëzore, të cilët i konsideron si pikënisje për kërkime serioze morale dhe filozofike.

Kuptimi i termit "humanizëm" ka ndryshuar sipas lëvizjeve të njëpasnjëshme intelektuale që janë identifikuar me të. Gjatë Rilindjes Italiane, veprat e lashta frymëzuan studiuesit italianë, duke shkaktuar lëvizjen e humanizmit të Rilindjes . Gjatë Epokës së Iluminizmit, vlerat humaniste u riforcuan nga përparimet në shkencë dhe teknologji, duke i dhënë besim njerëzve në eksplorimin e botës. Në fillim të shekullit të 20-të, organizatat kushtuar humanizmit lulëzuan në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara dhe që atëherë janë zgjeruar në mbarë botën. Në fillim të shekullit të 21-të, termi përgjithësisht tregon një fokus në mirëqenien njerëzore dhe mbron lirinë, autonominë dhe përparimin e njeriut. Ai e sheh njerëzimin si përgjegjës për promovimin dhe zhvillimin e individëve, përkrah dinjitetin e barabartë dhe të natyrshëm të të gjitha qenieve njerëzore dhe thekson një shqetësim për njerëzit në lidhje me botën.

Duke filluar nga shekulli i 20-të, lëvizjet humaniste janë zakonisht jofetare dhe të lidhura me sekularizmin . Më shpesh, humanizmi i referohet një pikëpamjeje joteiste të përqendruar në agjenturën njerëzore, dhe një mbështetje në shkencë dhe arsye në vend të zbulesës nga një burim i mbinatyrshëm për të kuptuar botën. Humanistët priren të mbrojnë të drejtat e njeriut, fjalën e lirë, politikat progresive dhe demokracinë. Njerëzit me botëkuptim humanist mendojnë se feja nuk është një parakusht i moralit dhe kundërshtojnë ndërthurjen e tepruar fetare me arsimin dhe shtetin.

Organizatat bashkëkohore humaniste punojnë nën ombrellën e Humanists International . Shoqatat e njohura humaniste janë Humanists UK dhe American Humanist Association .

 Etimologjia dhe përkufizimi 
Fjala "humanizëm" rrjedh nga fjala latine humanitas, e cila u përdor për herë të parë në Romën e lashtë nga Ciceroni dhe mendimtarë të tjerë për të përshkruar vlerat që lidhen me edukimin liberal .  Kjo etimologji mbijeton në konceptin modern universitar të shkencave humane - artet, filozofia, historia, letërsia dhe disiplinat përkatëse. Fjala u rishfaq gjatë Rilindjes Italiane si umanista dhe hyri në gjuhën angleze në shekullin e 16-të.  Fjala "humanist" u përdor për të përshkruar një grup studentësh të letërsisë klasike dhe ata që mbrojnë një arsim klasik. [3] Në fillim të shekullit të 19-të, termi humanismus u përdor në Gjermani me disa kuptime dhe prej andej, ai rihyri në gjuhën angleze me dy kuptime të dallueshme; një term akademik i lidhur me studimin e letërsisë klasike dhe një përdorim më i zakonshëm që nënkupton një qasje jofetare ndaj jetës në kundërshtim me teizmin . [4] Ka të ngjarë që teologu bavarez Friedrich Immanuel Niethammer shpiku termin humanismus për të përshkruar kurrikulën e re klasike që ai planifikoi të ofronte në shkollat e mesme gjermane.  Së shpejti, studiues të tjerë si Georg Voigt dhe Jacob Burckhardt miratuan termin.  Në shekullin e 20-të, fjala u rafinua më tej, duke fituar kuptimin e saj bashkëkohor të një qasjeje natyraliste ndaj jetës dhe një fokus në mirëqenien dhe lirinë e njerëzve. 

Nuk ka asnjë përkufizim të vetëm, të pranuar gjerësisht të humanizmit, dhe studiuesit i kanë dhënë kuptime të ndryshme termit.  Për filozofin Sidney Hook, duke shkruar në vitin 1974, humanistët janë kundër imponimit të një kulture në disa qytetërime, nuk i përkasin një kishe ose feje të vendosur, nuk mbështesin diktaturat dhe nuk justifikojnë përdorimin e dhunës për shoqërinë. reformat. Hook tha gjithashtu se humanistët mbështesin eliminimin e urisë dhe përmirësimin e shëndetit, strehimit dhe arsimit.  Në të njëjtin koleksion të redaktuar, filozofi humanist HJ Blackham argumentoi se humanizmi është një koncept që fokusohet në përmirësimin e kushteve sociale të njerëzimit duke rritur autonominë dhe dinjitetin e të gjithë njerëzve.  Në vitin 1999, Jeaneane D. Fowler tha se përkufizimi i humanizmit duhet të përfshijë një refuzim të hyjnisë dhe një theks në mirëqenien dhe lirinë njerëzore. Ajo gjithashtu vuri në dukje se ekziston një mungesë e sistemit ose doktrinës së përbashkët të besimit, por, në përgjithësi, humanistët synojnë lumturinë dhe vetë-përmbushjen. 

Në vitin 2015, humanisti i shquar Andrew Copson u përpoq të përkufizonte humanizmin si më poshtë:

 Humanizmi është natyralist në kuptimin e tij të universit; shkenca dhe kërkimi shkencor do të na ndihmojnë të kuptojmë më shumë rreth universit.
 Kjo qasje shkencore nuk i redukton njerëzit në asgjë më pak se qeniet njerëzore.
 Humanistët i kushtojnë rëndësi ndjekjes së një jete të vetëpërcaktuar, kuptimplote dhe të lumtur.
 Humanizmi është moral; morali është një mënyrë që njerëzit të përmirësojnë jetën e tyre.
 Humanistët angazhohen në veprime praktike për të përmirësuar kushtet personale dhe sociale. 

Sipas Unionit Ndërkombëtar Humanist dhe Etik :Humanizmi është një qëndrim jetësor demokratik dhe etik, i cili pohon se qeniet njerëzore kanë të drejtën dhe përgjegjësinë për t'i dhënë kuptim dhe formë jetës së tyre. Ai përfaqëson ndërtimin e një shoqërie më humane përmes një etike të bazuar në vlera njerëzore dhe vlera të tjera natyrore në frymën e arsyes dhe kërkimit të lirë përmes aftësive njerëzore. Nuk është teiste dhe nuk pranon pikëpamje të mbinatyrshme të realitetit. [13]Fjalorët e përkufizojnë humanizmin si një botëkuptim ose qëndrim filozofik. Sipas Merriam Webster Dictionary, humanizmi është " ... një doktrinë, qëndrim ose mënyrë jetese e përqendruar në interesat ose vlerat njerëzore; veçanërisht: një filozofi që zakonisht refuzon mbinatyrshmërinë dhe thekson dinjitetin, vlerën dhe aftësinë e një individi për t'u vetë-realizuar përmes arsyes". 

 Historia 

 Paraardhësit 
Gjurmët e humanizmit mund të gjenden në filozofinë e lashtë greke . [15] Filozofët para-Sokratikë ishin filozofët e parë perëndimorë që u përpoqën të shpjegonin botën në terma të arsyes njerëzore dhe ligjit natyror pa u mbështetur në mit, traditë ose fe. [16] Protagoras, i cili jetoi në Athinë , parashtroi disa ide themelore humaniste, edhe pse vetëm fragmente të veprës së tij mbijetuan. Ai bëri një nga deklaratat e para agnostike; sipas një fragmenti: "Për perënditë nuk mund të di as që ekzistojnë, as që nuk ekzistojnë, as në çfarë forme janë: sepse shumë gjëra më pengojnë ta di këtë, errësirën e saj dhe shkurtësinë e jetës së njeriut. ". (80B4 DK)  Sokrati foli për nevojën për të "njohur veten"; mendimi i tij ndryshoi fokusin e filozofisë së atëhershme bashkëkohore nga natyra te njerëzit dhe mirëqenia e tyre. [18] Sokrati, një teist që u ekzekutua për ateizëm, hetoi natyrën e moralit duke arsyetuar.  Aristoteli (384–322 pes) mësoi racionalizmin dhe një sistem etike të bazuar në natyrën njerëzore që paralelizon gjithashtu mendimin humanist.  Në shekullin e tretë pes, Epikuri zhvilloi një filozofi me ndikim, me në qendër njeriun, që u fokusua në arritjen e eudaimonia . Epikurianët vazhduan teorinë atomiste të Demokritit - një teori materialiste që sugjeron se njësia themelore e universit është një atom i pandashëm. Lumturia njerëzore, të jetuarit mirë, miqësia dhe shmangia e teprimeve ishin përbërësit kryesorë të filozofisë epikuriane që lulëzoi brenda dhe përtej botës posthelene.  Është një pikëpamje e përsëritur midis studiuesve se tiparet humaniste të mendimit të lashtë grek janë rrënjët e humanizmit 2000 vjet më vonë. [20]

Përkthimet arabe të letërsisë së lashtë greke gjatë Kalifatit Abasid në shekujt e tetë dhe të nëntë ndikuan te filozofët islamikë. Shumë mendimtarë myslimanë mesjetarë ndoqën diskursin humanist, racional dhe shkencor në kërkimin e tyre për njohuri, kuptim dhe vlera . Një gamë e gjerë shkrimesh islame mbi dashurinë, poezinë, historinë dhe teologjinë filozofike tregojnë se mendimi mesjetar islam ishte i hapur ndaj ideve humaniste të individualizmit, sekularizmit të rastësishëm, skepticizmit, liberalizmit dhe fjalës së lirë; shkollat u krijuan në Bagdad, Basra dhe Isfahan. [21]

 Rilindja 
parapamje| Portreti i Petrarkës i pikturuar nga Altichiero në 1376
Lëvizja intelektuale e njohur më vonë si humanizmi i Rilindjes u shfaq fillimisht në Itali dhe ka ndikuar shumë në kulturën perëndimore bashkëkohore dhe moderne.  Humanizmi i Rilindjes u shfaq në Itali krahas një interesi të ripërtërirë për letërsinë dhe artet në Italinë e shekullit të 13-të. [23] Studiuesit italianë zbuluan mendimin e Greqisë së lashtë, veçanërisht atë të Aristotelit, përmes përkthimeve arabe nga Afrika dhe Spanja.  Qendra të tjera ishin Verona, Napoli dhe Avignoni .  Petrarku, i cili shpesh përmendet si babai i humanizmit, është një figurë domethënëse. [26] Petrarka u rrit në Avignon; ai ishte i prirur drejt arsimimit që në moshë shumë të vogël dhe studioi pranë babait të tij të arsimuar mirë. Entuziazmi i Petrarkës për tekstet e lashta e shtyu atë të zbulonte dorëshkrime të tilla si Pro Archia e Ciceronit dhe De Chorographia e Pomponius Mela që ishin me ndikim në zhvillimin e Rilindjes. [27] Petrarku shkroi poema latine si Canzoniere dhe De viris illustribus, në të cilat ai përshkroi ide humaniste.  Kontributi i tij më domethënës ishte një listë librash që përshkruanin katër disiplinat kryesore - retorikën, filozofinë morale, poezinë dhe gramatikën - që u bënë baza e studimeve humaniste ( studia humanitatis ). Lista e Petrarkës mbështetej shumë te shkrimtarët antikë, veçanërisht te Ciceroni. 

Ringjallja e autorëve klasicist vazhdoi pas vdekjes së Petrarkës. Kancelari dhe humanisti i Firences, Coluccio Salutati, e bëri qytetin e tij një qendër të shquar të humanizmit të Rilindjes; rrethi i tij përfshinte humanistë të tjerë të shquar—përfshirë Leonardo Brunin, i cili rizbuloi, përktheu dhe popullarizoi tekstet e lashta.  Humanistët ndikuan shumë në arsim.  Vittorino da Feltre dhe Guarino Veronese krijuan shkolla të bazuara në parime humaniste; kurrikula e tyre u miratua gjerësisht dhe në shekullin e 16-të, payeia humaniste ishte këndvështrimi dominues i arsimit parauniversitar.  Paralelisht me përparimet në arsim, humanistët e Rilindjes bënë përparim në fusha të tilla si filozofia, matematika dhe feja. Në filozofi, Angelo Poliziano, Nicholas of Cusa dhe Marsilio Ficino kontribuan më tej në të kuptuarit e filozofëve të lashtë klasikë dhe Giovanni Pico della Mirandola minuan dominimin e filozofisë Aristoteliane duke rigjallëruar skepticizmin e Sextus Empiricus . Studimet fetare u ndikuan nga rritja e humanizmit të Rilindjes kur Papa Nikolla V nisi përkthimin e teksteve biblike hebraike dhe greke, dhe tekste të tjera në ato gjuhë, në latinishten bashkëkohore. 

Vlerat humaniste u përhapën nga Italia në shekullin e 15-të. Studentë dhe studiues shkuan në Itali për të studiuar përpara se të ktheheshin në atdheun e tyre duke bartur mesazhe humaniste. Në Venecia, Bazel dhe Paris u krijuan shtypshkronja kushtuar teksteve antike.  Nga fundi i shekullit të 15-të, qendra e humanizmit ishte zhvendosur nga Italia në Evropën veriore, me Erasmusin e Roterdamit që ishte studiuesi kryesor humanist.  Efekti më afatgjatë i humanizmit të Rilindjes ishte kurrikula dhe metodat e tij arsimore. Humanistët këmbëngulën në rëndësinë e letërsisë klasike në ofrimin e disiplinës intelektuale, standardeve morale dhe një shije të qytetëruar për elitën - një qasje edukative që arriti në epokën bashkëkohore. 

 Iluminizmi 
Gjatë Epokës së Iluminizmit, idetë humaniste u rishfaqën, këtë herë më larg fesë dhe letërsisë klasike.  Shkenca, arsyeja dhe intelektualizmi përparuan dhe mendja e zëvendësoi Zotin si mjet për të kuptuar botën. Hyjnia nuk po diktonte më moralin njerëzor dhe vlerat humaniste si toleranca dhe kundërshtimi ndaj skllavërisë filluan të marrin formë. Zbulimet teknologjike që ndryshuan jetën i lejuan njerëzit e zakonshëm të përballeshin me fenë me një moral të ri dhe me besim më të madh për njerëzimin dhe aftësitë e tij.  U shfaqën ide të reja filozofike, sociale dhe politike. Disa mendimtarë e hodhën poshtë teizmin plotësisht; dhe u formuan ateizmi, deizmi dhe armiqësia ndaj fesë së organizuar.  Gjatë Iluminizmit, Baruch Spinoza e ripërcaktoi Zotin si nënkuptim të tërësisë së natyrës; Spinoza u akuzua për ateizëm, por heshti për këtë çështje.  Natyralizmi u përparua gjithashtu nga Enciklopedistët e shquar. Baroni d'Holbach shkroi sistemin polemik të natyrës, duke pretenduar se feja është ndërtuar mbi frikën dhe ka ndihmuar tiranët gjatë historisë.  Diderot dhe Helvetius kombinuan materializmin e tyre me kritikën e mprehtë politike. 

Gjithashtu gjatë Iluminizmit, koncepti abstrakt i njerëzimit filloi të formohej - një pikë kritike për ndërtimin e filozofisë humaniste. Apelet e mëparshme për "burrat" tani janë zhvendosur drejt "burrit"; kjo është evidente në dokumentet politike si Kontrata Sociale (1762) e Rousseau, në të cilën ai thotë "Njeriu lind i lirë, por është kudo i lidhur me zinxhirë". Po kështu, të drejtat e njeriut të Thomas Paine përdor formën njëjës të fjalës, duke zbuluar një konceptim universal të "njeriut".  Paralelisht, empirizmi Baconian - megjithëse jo humanizmi në vetvete - çoi në materializmin e Thomas Hobbes . 

Sipas studiuesit J. Brent Crosson, ndonëse besimi se lindja e humanizmit ishte vetëm një çështje evropiane mbahet gjerësisht, mendimi intelektual nga kontinente të tjera si Afrika dhe Azia gjithashtu kontribuoi në mënyrë të konsiderueshme. Ai gjithashtu vëren gjatë iluminizmit, njeriu universal nuk i përfshinte të gjithë njerëzit, por u formua nga gjinia dhe raca. Sipas Crosson, kalimi nga njeriu tek njeriu filloi gjatë iluminizmit dhe është ende në vazhdim.  Gjithashtu, Crosson vuri në dukje se iluminizmi, veçanërisht në Britani gjatë revolucionit shkencor, prodhon jo vetëm nocionin e njeriut universal dhe një optimizëm se arsyeja do të mbizotërojë mbi bestytnitë fetare, por gjithashtu lindi ide pseudoshkencore si raca që formësoi historinë evropiane. . Ai jep paradigmën e Afrikës, e cila ishte një kontribut për dijen deri në Rilindje, por u shpërfill më pas. 

 Nga Darvini në epokën aktuale 
Filozofi francez Auguste Comte (1798-1857) prezantoi idenë - e cila ndonjëherë i atribuohet Thomas Paine - të një " feje të njerëzimit ". Ky ishte menduar të ishte një kult ateist i bazuar në disa parime humaniste dhe kishte disa anëtarë të shquar, por shpejt ra. Sidoqoftë, ai pati ndikim gjatë shekullit të 19-të, dhe humanizmi i tij dhe refuzimi i mbinatyrshmërisë janë jehonë në veprat e autorëve të mëvonshëm si Oscar Wilde, George Holyoake - që shpiku fjalën laicizëm - George Eliot, Émile Zola dhe ES Beesly . Epoka e arsyes e Paine, së bashku me kritikën biblike të shekullit të 19-të ndaj hegelianëve gjermanë David Strauss dhe Ludwig Feuerbach, gjithashtu kontribuan në forma të reja të humanizmit.  

Përparimet në shkencë dhe filozofi u dhanë studiuesve alternativa të mëtejshme ndaj besimit fetar. Teoria e Çarls Darvinit për përzgjedhjen natyrore u ofroi natyralistëve një shpjegim për pluralitetin e specieve.  Teoria e Darvinit sugjeroi gjithashtu se njerëzit janë thjesht një specie natyrore, duke kundërshtuar pikëpamjen tradicionale teologjike të njerëzve si më shumë se kafshët.  Filozofët Ludwig Feuerbach, Friedrich Nietzsche dhe Karl Marks sulmuan fenë në disa arsye dhe teologët David Strauss dhe Julius Wellhausen vunë në dyshim Biblën.  Paralelisht, utilitarizmi u zhvillua në Britani përmes veprave të Jeremy Bentham dhe John Stuart Mill . Utilitarizmi, një filozofi morale, e përqendron vëmendjen e tij në lumturinë njerëzore, duke synuar të eliminojë dhimbjen e njerëzve dhe kafshëve nëpërmjet mjeteve natyrore.  Në Evropë dhe SHBA, me rritjen e kritikave filozofike të besimeve teiste, pjesë të mëdha të shoqërisë u distancuan nga feja. U formuan shoqëri etike, duke çuar në lëvizjen bashkëkohore humaniste. 

Rritja e racionalizmit dhe e metodës shkencore u pasua në fund të shekullit të 19-të në Britani nga fillimi i shumë shoqatave racionaliste dhe etike, të tilla si Shoqëria Kombëtare Laike, Unioni Etik dhe Shoqata e Shtypit Racionalist .  Në shekullin e 20-të, humanizmi u promovua më tej nga puna e filozofëve të tillë si AJ Ayer, Antony Flew dhe Bertrand Russell, mbrojtja e të cilëve për ateizmin në Pse nuk jam i krishterë popullarizoi më tej idetë humaniste. Në vitin 1963, Shoqata Humaniste Britanike evoluoi nga Unioni Etik dhe u bashkua me shumë grupe më të vogla etike dhe racionaliste. Në vende të tjera të Evropës lulëzuan edhe organizatat humaniste. Në Holandë, Aleanca Humaniste Hollandeze fitoi një bazë të gjerë mbështetjeje pas Luftës së Dytë Botërore dhe në Norvegji, Shoqata Humaniste Norvegjeze fitoi mbështetje popullore. 

Në SHBA, humanizmi evoluoi me ndihmën e figurave të rëndësishme të Kishës Unitare . Filluan të shfaqen revistat humaniste, duke përfshirë The New Humanist, e cila botoi Manifestin Humanist I në 1933. Unioni Etik Amerikan doli nga shoqëritë e sapothemeluara, të vogla etike.  Shoqata Amerikane Humaniste (AHA) u krijua në 1941 dhe u bë po aq e njohur sa disa nga homologët e saj evropianë. AHA u përhap në të gjitha shtetet dhe disa figura të shquara publike si Isaac Asimov, John Dewey, Erich Fromm, Paul Kurtz, Carl Sagan dhe Gene Roddenberry u bënë anëtarë.  Organizatat humaniste nga të gjitha kontinentet formuan Unionin Ndërkombëtar Humanist dhe Etik (IHEU), i cili tani njihet si Humanists International, dhe promovon axhendën humaniste nëpërmjet organizatave të Kombeve të Bashkuara UNESCO dhe UNICEF . 

 Llojet e humanizmit 
Natyralistët e fillimit të shekullit të 20-të, të cilët e shihnin humanizmin e tyre si fe dhe merrnin pjesë në kongregacione të ngjashme me kishën, përdorën termin "humanizëm fetar". Humanizmi fetar u shfaq kryesisht në SHBA dhe tani praktikohet rrallë. Shoqata Humaniste Amerikane lindi nga humanizmi fetar. [52] I njëjti term është përdorur nga grupe fetare si kuakerët për të përshkruar teologjinë e tyre humaniste . 

Termi "humanizëm i Rilindjes" iu dha një tradite të reformës kulturore dhe arsimore të përfshirë nga kancelarët civilë dhe kishtarë, koleksionistët e librave, edukatorët dhe shkrimtarët që u zhvillua gjatë shekullit të 14-të dhe fillimit të shekullit të 15-të. Nga fundi i shekullit të 15-të, këta akademikë filluan të quheshin umanisti (humanistë).  Ndërsa rrënjët e humanizmit modern mund të gjurmohen në Rilindjen, humanizmi i Rilindjes ndryshon shumë nga ai.  

Terma të tjerë që përdorin "humanizëm" në emrin e tyre përfshijnë:

 Humanizmi i krishterë ; një rrymë historike në mesjetën e vonë në të cilën studiuesit e krishterë ndërthurën besimin e krishterë me interesin për antikitetin klasik dhe një fokus në mirëqenien njerëzore. 
 Humanizmi etik"; një sinonim i kulturës etike, ishte i spikatur në SHBA në fillim të shekullit të 20-të dhe u fokusua në marrëdhëniet midis njerëzve. 
 Humanizmi shkencor thekson besimin në metodën shkencore si një komponent i humanizmit siç përshkruhet në veprat e John Dewey dhe Julian Huxley . Humanizmi shkencor është kryesisht sinonim i humanizmit laik. 
 Humanizmi laik u krijua në mesin e shekullit të 20-të. Fillimisht ishte një përpjekje për të denigruar humanizmin, por disa shoqata humaniste e përqafuan termin.  Humanizmi laik është sinonim i lëvizjes bashkëkohore humaniste. 
 Humanizmi marksist ; një nga disa shkolla rivale të mendimit marksist, e cila pranon parimet themelore humaniste si sekularizmi dhe natyralizmi, por ndryshon nga drejtimet e tjera të humanizmit për shkak të qëndrimit të tij të paqartë ndaj demokracisë dhe refuzimit të vullnetit të lirë. [62]

 Antihumanizmi 
Antihumanizmi është një teori filozofike që hedh poshtë humanizmin si një ideologji parashkencore.  Ky argument u zhvillua gjatë shekujve 19 dhe 20 paralelisht me përparimin e humanizmit. Mendimtarët e shquar vunë në dyshim metafizikën e humanizmit dhe natyrën njerëzore të konceptit të tij të lirisë.  Nietzsche, duke u larguar nga një këndvështrim humanist, pro-iluminist, kritikoi humanizmin për iluzione mbi një sërë temash, veçanërisht natyrën e së vërtetës. Sipas Niçes, e vërteta objektive është një iluzion antropomorfik dhe humanizmi është i pakuptimtë,  dhe zëvendësimi i teizmit me arsyen dhe shkencën thjesht zëvendëson një fe me një tjetër. 

Sipas Karl Marksit, humanizmi është një projekt borgjez që përpiqet të paraqitet si radikal, por nuk është.  Pas mizorive të Luftës së Dytë Botërore, pyetjet rreth natyrës njerëzore dhe konceptit të njerëzimit u rinovuan.  Gjatë Luftës së Ftohtë, filozofi marksist me ndikim Louis Althusser prezantoi termin "antihumanizëm teorik" për të sulmuar si humanizmin ashtu edhe rrymat socialiste të ngjashme me humanistët, duke iu shmangur interpretimeve më strukturore dhe formale të Marksit. Sipas Althusser-it, shkrimet e hershme të Marksit rezonojnë me idealizmin humanist të Hegelit, Kantit dhe Feuerbach-ut, por Marksi lëvizi rrënjësisht drejt socializmit shkencor në 1845, duke hedhur poshtë koncepte të tilla si thelbi i njeriut.  Shkrimtarë të tjerë antihumanistë si Martin Heidegger dhe Michel Foucault sulmuan nocionin e njerëzimit duke përdorur psikanalizën, marksizmin dhe teorinë gjuhësore. 

 Shih edhe 
 Etika
 Morali
 Rilindja
 Filozofia
 Iluminizmi
 Njerëzillëku
 Shkencat humane
 Pedagogjia humaniste
 Humanizmi dhe Renesansa 

 Literatura 









 Referime 

Kategoria:Shkolla ​​dhe tradita filozofike
Kategoria:Humanizëm