Dhentë

Nënfamilja Caprinae ose dhentë është një nënfamilje që bën pjesë në familjen Bovidae në rendin Artiodaktila , dhe përbëhet kryesisht nga bovid me madhës të mesme . Një anëtar i kësaj nënfamilje quhet dhen , ose nga të huajt ata ndryshe quhen antolopat dhi ; sidoqoftë, ky term "antilopa dhi" nuk do të thotë që këto kafshë janë antilopë të vërtetë: një antilopë e vërtetë është një bovid me një morfologji të ngjashme me drerët ose antilokapridët .

Brenda nënfamiljes Caprinae ka gjithsej 3 fise:Caprini me përfaqësues dhitë dhe delet,Naemorhedini me përfaqësues serout,goralët dhe dhitë e egra evropiane ,dhe Oviboini që përfshin takinin dhe buallin e myshkut . Disa taksonomist të mëparshme e konsideruan Caprinae një familje të veçantë të quajtur Capridae , por tani ajo tani konsiderohet një nënfamilje brenda familjes Bovidae.

 Anatomia 
parapamje|Skeleti i deles barbare (Ammotragus lervia) 

Megjithëse shumica e dhenve janë të njëjtë në ndërtimin trupor. ato ndryshojnë në shumë mënyra të ndryshme – bualli i myshkut  ( Ovibos moschatus ) është përshtatur për klimën e ftohtë ekstreme të tundrës ; dhia e malit ( Oreamnos americanus ) e Amerikës Veriore është e specializuar për terrene shumë të thyera; Uriali ( Ovis orientalis ) zë një sipërfaqe kryesisht jopjellore nga Kashmiri deri në Iran , duke përfshirë edhe vendin shumë të shkretë. Mufloni evropian ( Ovis musimon ) mendohet të jetë paraardhës i deleve (Ovis aries ).

Shumë specie janë zhdukur që nga epoka e fundit e akullit , ndoshta kryesisht për shkak të ndërveprimit njerëzor. Nga të mbijetuarit:

 Pesë lloje klasifikohen si ‘’të rrezikuara’’,
 Tetë lloje klasifikohen si “të cënuar’’,
 Shtatë lloje klasifikohen si “pranë kërcënimit” ,
 Shtatë speciet janë të sigurta.

Anëtarët e grupit ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme në madhësi, nga pak më shumë se 1 m i gjatë për një goral gri të rritur të plotë ( Nemorhaedus goral  ), në pothuajse 2.5 m i gjatë për një buall myshku, dhe nga nën 30 kg në më shumë se 350 kg . Bualli i myshkut në robëri ka arritur mbi 650 kg .

Mënyrat e jetesës së dhenve hyjnë në dy grupe të ndryshme: 'mbrojtës të burimeve', të cilat janë territore dhe mbrojnë një zonë të vogël, të pasur me ushqim, kundër anëtarëve të tjerë të të njëjtës specie; dhe 'kullotës', të cilat mblidhen së bashku në kope dhe bredhin lirshëm mbi një zonë më të madhe, zakonisht relativisht jopjellore.

Mbrojtësit e burimeve janë grupi më primitiv: ata kanë tendencë të jenë më të vegjël në madhësi, me ngjyrë të errët, meshkujt dhe femrat në madhësi të barabartë, kanë veshë të gjatë dhe krifë të gjatë. Kullotësit evoluan më mirë. Ato kanë tendencë të jenë më të mëdhenj, tejet shoqërore dhe e shënojnë territorin me anë të urinës ose gjëndrave aromatike,si përfundim ato kanë sjellje të evolucionit mbizotërues.

 Evolucioni 
djathtas|parapamje|222x222px|Fosili i Palaeoreas lindermayeri  
Grupi i dhenve, njihet qysh në Miocen , kur anëtarët e grupit ngjanin me serout moderne në formën e tyre të përgjithshme trupore.  Grupi nuk e arriti larminë e tij më të madhe deri në epokën e fundit të akullit , kur shumë prej anëtarëve të tij u bënë të specializuar për mjedise të ndryshme, shpesh ekstreme: male, shkretëtira dhe rajoni subarktikas .

Paraardhësit e deleve dhe të dhive moderne mendohet se kanë lëvizur në rajonet malore - delet duke u bërë banorë të specializuar të ultësirave dhe fushave të afërta, dhe duke u mbështetur tek bashkimi në kope për mbrojtje kundër grabitqarëve, dhe dhitë që përshtaten në terrene shumë të pjerrëta ku grabitqarët janë në disavantazh.

 Llojet e gjalla 

Family Bovidae

 Subfamily Caprinae
 Tribe Caprini djathtas|parapamje|300x300px|Dhia spanjolle (Capra pyrenaica)djathtas|parapamje|200x200px|Dhia nubiane (Capra nubiana)djathtas|parapamje|202x202px|Bharal (Pseudois nayaur)
 Gjinia Ammotragus
 Delja berbere, Ammotragus lervia
 Gjinia Arabitragus
 Tahri arab, Arabitragus jayakari
 Gjinia Capra
 Dhia e egër, Capra aegagrus
 Dhia, Capra aegagrus hircus
 Dhia bezora, Capra aegagrus aegagrus
 Turi i Kaukazit perëndimor, Capra caucasica
 Turi i Kaukazit lindor, Capra cylindricornis
 Markhori, Capra falconeri
 Dhia alpine, Capra ibex
 Dhia nubiane, Capra nubiana
 Dhia spanjolle, Capra pyrenaica
 Dhia siberiane, Capra sibirica
 Dhia e Waliatit, Capra walie
 Gjinia Hemitragus
 Tahri i Himalajeve, Hemitragus jemlahicus
 Gjinia Ovis
 Argali, Ovis ammon
 Delja e Marko Polos, Ovis ammon polii
 Delja, Ovis aries
 Delja brimadhe, Ovis canadensis
 Delja e Dallit, Ovis dalli
 Mufloni, Ovis gmelini
 Delja e dëborës, Ovis nivicola
 Urial, Ovis vignei
 Gjinia Nilgiritragus
 Tahri i Niligrit, Nilgiritragus hylocrius
 Gjina Pseudois
 Bharali , Pseudois nayaur
 Delja blu xhuxhe, Pseudois schaeferi
 Fisi Naemorhedini djathtas|parapamje|200x200px|Gorali gri (Nemorhaedus goral)
 Gjinia Capricornis
 Serou japonez, Capricornis crispus
 Serou kinez, Capricornis milneedwardsii
 Serou i kuq, Capricornis rubidus
 Serou sumatran, Capricornis sumatraensis
 Serou taivanez, Capricornis swinhoei
 Serou i Himalajeve Capricornis thar
 Gjinia Nemorhaedus
 Gorali i kuq, Nemorhaedus baileyi
 Gorali bishtëgjatë, Naemorhedus caudatus
 Gorali gri, Nemorhaedus goral
 Gorali kinez, Nemorhaedus griseus
 Gjinia Oreamnos
 Dhia e malit, Oreamnos americanus
 Gjinia Rupicapra
 Dhia e Pireneve , Rupicapra pyrenaica
 Dhia e egër evropiane , Rupicapra rupicapra
 Fisi Ovibovini djathtas|parapamje|261x261px|Takin (Budorcas taxicolor)
 Gjina Budorcas
 Takini, Budorcas taxicolor
 Gjinia Ovibos
 Bualli i myshkut, Ovibos moschatus

 Gjinitë fosile 
Fosilet e dhenve të indetifikuar:tolweb.org

 Fisi Caprini
 Gjinia Myotragus †
 Myotragus balearicus†
 Fisi Ovibovini
 Gjinia Bootherium †
 Bootherium bombifrons†
 Gjinia Euceratherium †
 Euceratherium collinum†
 Gjinia Makapania †
 Makapania broomi†
 Gjinia Soergelia †
 Soergelia mayfieldi†
 Gjinia Tsaidamotherium †
 Tsaidamotherium brevirostrum†
 Tsaidamotherium hedini†

 Të paidentifikuat

†Benicerus
†Boopsis
†Capraoryx
†Caprotragoides
†Criotherium
†Damalavus
†Gallogoral
†Lyrocerus
†Megalovis
†Mesembriacerus
†Neotragocerus
†Nesogoral
†Norbertia
†Numidocapra
†Oioceros
†Olonbulukia
†Pachygazella
†Pachytragus
†Palaeoreas
†Palaeoryx
†Paraprotoryx
†Parapseudotragus
†Parurmiatherium
†Praeovibos
†Procamptoceras
†Prosinotragus
†Protoryx
†Pseudotragus
†Qurliqnoria
†Samotragus
†Sinocapra
†Sinomegoceros
†Sinopalaeoceros
†Sinotragus
†Sivacapra
†Sporadotragus
†Symbos
†Tethytragus
†Tossunnoria
†Turcocerus
†Urmiatherium

 References 

Kategoria:Bovidae
Kategoria:Gjitarë
Kategoria:Caprinae