Vitellius

Aulus Vitellius (Latinisht: [ˈAu̯lʊs wɪˈtɛlːijʊs]; 24 shtator 15 i e.s.20 dhjetor Pas Krishtit 69) ishte perandor pomak për tetë muaj, nga 19 prilli deri më 20 dhjetor 69 të e.s.. Vitelliusi u shpall perandor pas ndjekjes së shpejtë të perandorëve të mëparshëm Galba dhe Otoni, në një vit të luftës civile të njohur si Viti i Katër Perandorëve. Vitellius ishte i pari që i shtoi pseudonimin Germanicus emrit të tij në vend të Çezarit pas ngjitjes së tij në fron. Ashtu si paraardhësi i tij i drejtpërdrejtë, Otoni, Vitelliusi u përpoq të mblidhte mbështetjen e publikut për kauzën e tij, duke nderuar dhe imituar Neronin, i cili mbeti gjerësisht i popullarizuar në perandori.

Me origjinë nga Kampania, me gjasa nga Nuceria Alfaterna,Svetoni, Vitellius, 4 ai i përkiste fisit Vitellia, një familje relativisht e panjohur në Romën e Lashtë. Ai ishte një shoqërues fisnik i tërheqjes së Tiberit në Kapri dhe shok i Kaligulës. Ai u zgjodh konsull në vitin 48 të e.s. dhe shërbeu si guvernator prokonsullor i Germania Inferior dhe Superior, duke filluar një rrebelim kundër Galbës. Galba u vra nga Otoni dhe Vitelliusi pastaj u përballë me Otonin në betejë. Ai e mundi atë në Betejën e Bedrikut dhe u njoh si perandor nga Senati Romak.

Pretendimi i tij për fronin shpejtë do të sfidohej nga legjionet e vendosura në provincat lindore, të cilat shpallën komandantin e tyre Vespasian perandor në vend të tij. Lufta do të pasonte, duke çuar në një humbje dërrmuese për Vitelliusin në Betejën e Dytë të Bedriakut në Italinë veriore. Sapo e kuptoi se mbështetja e tij ishte duke u lëkundur, Vitelliusi u përgatit të abdikonte në favor të Vespasianit. Ai nuk u lejua ta bënte këtë nga mbështetësit e tij, duke rezultuar në një betejë brutale për Romën midis forcave të Vitelliusit dhe ushtrive të Vespasianit. Ai u ekzekutua në Romë nga ushtarët e Vespasian më 20 dhjetor të vitit 69 të erës sonë.

 Familja dhe jeta e hershme
alt=Vitellius Denarius, minted in AD 69 during the Year of the Four Emperors|parapamje|majtas|246px|Denari i Vitelliusit, i prerë në vitin 69 pas Krishtit gjatë Vitit të Katër Perandorëve. Anasjelltas: A. VITTELIVS GERMANICVS PUN. E kundërta: fitorja ulur majtas duke mbajtur patera dhe degën e palmës.
Ai ishte i biri Lucius Vitelliusit dhe gruas së tij Sekstilia, dhe kishte një vëlla, i cili gjithashtu quhej Lucius Vitellius. Svetoni regjistroi dy tregime të ndryshme për origjinën e fisit Vitellia, njëri duke i bërë ata pasardhës të sundimtarëve të kaluar të Lacios, ndërsa tjetri e përshkruan origjinën e tyre si të ulët.

Svetoni bën vërejtjen e arsyeshme se dy tregimet mund të jenë bërë nga lajkatarët dhe nga armiqtë e Vitelliusit - përveç që të dy ishin në qarkullim para se Vitelliusi të bëhej perandor. Meqenëse babai i tij ishte anëtar i klasës së kalorësve dhe arriti gradën senatoriale vetëm më vonë gjatë jetës së tij, Vitelliusi u bë perandori i parë që nuk lindi në familje senatoriale. Svetoni gjithashtu regjistroi se kur lindi Vitelliusi horoskopi i tij aq i tmerroi prindërit e tij, saqë babai i tij u përpoq ta parandalonte Aulusin që të bëhej konsull.

Në rininë e tij, ai ishte një nga shokët fisnikë të pensionimit të Tiberit në Kapri, ku u miqësua me Kaligulën, favorin e të cilit ai e fitoi sipas Svetonit, duke ndarë pasionin e përbashkët për karrocat dhe lojërat me zare.

Ai u martua fillimisht para vitit 40 të erës sonë me një grua me emrin Petronia, bija e një ish-konsulli, me të cilën kishte një djalë, Aulus Vitellius Petronianin, trashëgimtari universal i nënës dhe gjyshit të tij, të cilin Vitelliusi e vrau në vitin 69 për të trashëguar pasurinë e tij.

Ai u martua së dyti, rreth vitit 50, me një grua me emrin Galeria Fundana, mbase e mbesa e Gaius Galerius, prefekt i Egjiptit në vitin 23 të erës sonë. Ata kishin dy fëmijë, një djalë të quajtur Aulus Vitellius GermanicusTaciti, Histories 2, 59. ose Novis dhe një vajzë, Vitellia, e cila u martua me Decim Valerius Aziatikun.

 Shërbimi publik 

 Karriera politike dhe ushtarake 
Ai ishte konsull në vitin 48 dhe guvernator prokonsullor i Afrikës ose në vitin 60 ose 61, cilësi në të cilën thuhet se ai e dha vetes kredite. Në fund të vitit 68, Galba, për habinë e përgjithshme, e zgjodhi atë për të komanduar ushtrinë e Germania Inferior, dhe këtu Vitellius e bëri veten të popullarizuar me vartësit e tij dhe me ushtarët nga lakmia e egër dhe natyra e mjaft tepruar, e cila shpejtë u tregua fatale për të rendin dhe disiplinës.

parapamje|389px|Harta e Perandorisë Romake në vitin 69, zonat e me një sundues kanë një ngjyrë
 Lufta për pushtet 
Ai ia detyroi ngritjen e tij në fron Kecinës dhe Fabius Valensit, komandantë të dy legjioneve të Rinit. Përmes këtyre dy burrave një revolucion ushtarak u realizua shpejtë; ata refuzuan të rinovonin betimet e tyre të besnikërisë ndaj perandorit Galba më 1 janar 69. Vitelliusi u shpall perandor në Këln të nesërmen, dhe pastaj përsëri të nesërmen.Taciti, Histories 1.56–57]: Përgjatë natës së 1 janarit [...] legjioni i 4-rt dhe i 18-të i kishin rrëzuar imazhet e Galbës... [Fabius Valens] gjatë ditës pasuese hyri në Colonia Agrippinensis me kalorësinë e legjionit dhe të auxiliari, dhe bashkë me ta e përshëndeti Vitelliusin si perandor. Të gjitha legjionet që i përkisnin të njëjtës province, ndoqën shembullin e tij me zell këmbëngulës, dhe ushtria e Gjermanisë së Sipërme e braktisi emrat e Senatit dhe Popullit të Romës, dhe më 3 janar u deklarua për Vitelliusin.</ref> Më saktë, ai u shpall perandor i ushtrive të Gjermanisë së Poshtme dhe të Sipërme.Chisholm, Hugh, ed. (1911)."Vitellius, Aulus" . Enciklopedia Britannica Botimi i Njëmbëdhjetë. 28 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 147. Ushtritë e Galisë, Britanisë dhe Raetias do të rreshtoheshin përkrahë tyre pak më vonë. Në kohën që ata marshuan drejtë Romës, sidoqoftë ishte Otoni dhe jo Galba, me të cilin duhej të përballeshin.

Në fakt, ai kurrë nuk u pranua si perandor nga e gjithë bota romake, megjithëse në Romë Senati e pranoi atë dhe i dekretoi atij nderimet e zakonshme perandorake më 19 prill. Ai përparoi në Itali në krye të një ushtrie të egër dhe të padisiplinuar dhe Roma u bë skena e trazirave dhe masakrave, shfaqjeve gladiatoriale dhe festave ekstravagante. Për të shpërblyer legjionarët e tij fitimtarë, Vitelliusi e zgjeroi Gardën ekzistuese Praetoriane dhe vendosi njerëzit e tij nga ushtria e Rinit.

Perandor
 Administrimi 
parapamje|majtas|345px|Një monedhë e Vitelliusit, të kurorëzuar me dafina, ndërsa nga ana tjetër bustet përballë njëri-tjetrit të djalit dhe vajzës së tij. Legjenda: A. VITELLIVS GERM. IMP. AVG. TRY. dhe 
Svetoni, babai i të cilit kishte luftuar për Otonin në Bedriak, paraqet një rrëfim të pafavorshëm për administrimin e shkurtër të Vitelliusit: ai e përshkruan atë si jo ambicioz dhe vëren se Vitelliusi tregonte shenja të një dëshire për të qeverisur me mençuri, por se Valensi dhe Kecina e inkurajuan atë në një kurs teprimesh të mbrapshta që i lanë cilësitë e tij më të mira në plan të dytë. Vitelliusi përshkruhet si dembel dhe vetë-indulgjent, dëshirues i ngrënies dhe pirjes dhe një grykës i dhjamosur, duke ngrënë bankete katër herë në ditë dhe duke festuar me ushqime të rralla, që ai do të dërgonte marinën romake për të blerë."Vitellius" Chapter 13 SvetoniDion Kasi, Libri 64. Për këto bankete, ai e kishte ftuar vetë për në një shtëpi tjetër fisnike për secilin. Ai madje raportohet ta ketë lënë nënën e tij të vdiste nga uria - për të përmbushur një profeci të profeteshës katiane se ai do të sundonte më gjatë, nëse nëna e tij vdiste e para; në mënyrë alternative, ekziston një raport që nëna e tij kërkoi helm për të kryer vetëvrasje - një kërkesë që ai e pranoi.Svetoni Vitellius, Chapter 14 Svetoni gjithashtu vëren se mëkatet kryesore të Vitelliusit ishin luksi dhe mizoria.Svetoni, Vitellius, Chapters 13–14 Shkrimtarë të tjerë, përkatësisht Taciti dhe Dion Kasi, nuk pajtohen me disa nga pohimet e Svetonit, edhe pse vetë rrëfimet e tyre për Vitelliusin janë shumë pak pozitive.

Pavarësisht nga mbretërimi i tij i shkurtër ai dha dy kontribute të rëndësishme për qeverinë romake e cila e tejkaloi atë. Taciti i përshkruan ato të dyja te Historitë e tija:

 Vitellius i dha fund praktikës së centurionëve që shisnin lejet dhe përjashtimet nga detyra për njerëzit e tyre, një ndryshim që Taciti e përshkruan si të miratuar nga të gjithë perandorët e mirë.
 Ai gjithashtu zgjeroi zyrat e administratës perandorake përtej bazës perandorake të njerëzve të lirë, duke lejuar që ato të ekuitëve të zinin pozicione në shërbimin civil perandorak.

Vitelliusi gjithashtu ndaloi astrologët nga Roma dhe Italia më 1 tetor 69. Disa astrologë iu përgjigjën dekretit të tij duke botuar në mënyrë anonime një dekret të tyre: Dekretuar nga të gjithë astrologët në bekimin e shtetit tonë Vitellius nuk do të jetë më në datën e caktuar. Si përgjigje, Vitelliusi ekzekutoi çdo astrolog që ai takoi.Tamsyn Barton, Ancient Astrology, fq. 47-48.

Për më tepër, Vitelliusi i vazhdoi politikat e Otonit në lidhje me kujtesën e Neronit, në atë që ai nderoi perandorin e vdekur dhe i flijoi shpirtit të tij. Ai gjithashtu i luante këngët e Neronit në publik, dhe u përpoq të imitonte Neronin, i cili mbeti jashtëzakonisht popullor në mesin e klasave të ulëta të Perandorisë Romake.

 Sfidat 
Në korrik 69, Vitelliusi mësoi se ushtritë e provincave lindore kishin shpallur një perandor rival: komandantin e tyre, Titus Flavius Vespasianin. Sapo u bë e ditur se ushtritë e lindjes, Dalmacisë dhe Ilirikut kishin deklaruar Vespasianin, Vitelliusi dërgoi disa legjione nën Kecinën për të parandaluar hyrjen e ushtrive lindore në Itali, por Kecina, i pakënaqur me administratën e dobët të Vitelliusit, u përpoq pa sukses të kalonte tek Vespasiani. Kjo e dëmtoi moralin e legjioneve vitelliane dhe ata u mundën vendosmërisht në Betejën e Dytë të Bedriakut. Fabius Valensi u dërgua më pas nga Vitelliusi për të mbledhur ushtri mbështetëse në Gali, por forcat besnike të Vespasianit e kapën dhe e ekzekutuan atë menjëherë më vonë. Vitelliusi, tani i braktisur nga shumë prej pasuesve të tij, u përgatit të hiqte dorë nga titulli i perandorit.

 Abdikimi dhe vdekja 
parapamje|Vitelliusi tërhiqet nëpër rrugët e Romës nga popullata, Georges Rochegrosse (1883)
Historitë e Tacitit pohojnë se Vitelliusi i priti ushtrinë e Vespasianit së në Mevania. Kushtet e abdikimit në të vërtetë ishin rënë dakord me Mark Antonius Primin, komandantin e legjionit të gjashtë, që shërbente në Panoni dhe një nga mbështetësit kryesorë të Vespasianit. Sidoqoftë, ndërsa ai ishte në rrugën e tij për të depozituar simbolet e perandorisë në tempullin e Konkordit, Garda pretoriane refuzoi ta lejonte atë të zbatonte marrëveshjen dhe e detyroi të kthehej në pallat.

Me të hyrë trupat e Vespasianit në Romë, mbështetësit e Vitelliusi (kryesisht civilë) organizuan rezistencë të fortë, duke rezultuar në një betejë brutale. Të vendosur në ndërtesat e qytetit, ata hodhën gurë, shtiza dhe pllaka mbi ushtarët e Vespasianit, të cilët si pasojë pësuan humbje të mëdha në luftimet urbane. Dion Kasi pretendon se në betejën për Romën vdiqën 50,000 njerëz. Pjesë të mëdha të qytetit u shkatërruan, përfshirë tempullin e Jupiter Optimus Maksimus. Vitelliusi në vijim u tërhoq zvarrë nga vendi i fshehjes (sipas Tacitit shtëpia e një portieri), i drejtuar në Shkallët fatale Gemoniane dhe atje u godit nga mbështetësit e Vespasianit. Megjithatë unë isha dikur perandori juaj, ishin fjalët e tij të fundit. Trupi i tij u hodh në Tiber sipas Svetonit; Rrëfimi i Dio Kasit është se Vitelliusit iu pre koka dhe koka e tij parakaloi përreth Romës, dhe gruaja e tij kreu varrimin e tij. Vëllai dhe djali i tij gjithashtu u vranë.

Svetoni, duke shkruar për ekzekutimin e Vitelliusit, ofron përshkrimin e tij fizik: ... Ai ishte në të vërtetë jashtëzakonisht i gjatë, me një fytyrë zakonisht të skuqur nga pirja e madhe, një bark të madh dhe një kofshë të gjymtuar nga goditja një herë nga një qerre me katër kuaj, kur po e ndiqte Gaius Kaligulën, ndërsa po ngiste karron...Svetoni, "Vitellius" Chapter 17

Vite më parë kishte një parashikim se ai do të binte në pushtetin e një njeriu nga Galia; njeriu që e vrau ishte Markus Antonius Primus nga Tuloza dhe pseudonimi i tij ishte Becco, që do të thotë sqep gjeli, ku gallus do të thotë edhe gjel edhe gal.Svetoni, "Vitellius" Chapter 18

 Portretizime 
Në monedha
Pasi Vitelliusi nuk ishte njohur si perandor nga Senati deri më 16 prill 69 – menjëherë pas vetëvrasjes së Otonit – ai u desh të mbështetej në minta të tjera për furnizimin e tij me monedha deri në mbërritjen e tij në Romë. Ai në fillim përdori mintën spanjolle të Tarrakos (tani Tarragona) nga janari 69, pasta mintën e Lugdunit (tani Lioni, Francë) pak më vonë. Tarrako prodhoi shumë më tepër monedha sesa Lugduni, i cili mund të mos ketë prerë as monedha bronzi. Këto dy minta u mbyllën në fillim të verës së vitit 69, kohë në të cilën ishte marrë minta e Romës.

Çdo monedhë e Vitelliusit paraqet titullin Germanicus, duke iu referuar legjoneve të Rinit, që mbështetën luftën e tij për pushtet. Pavarësisht mintave, ky titull do të shkurtohej progresivisht në Germ në monedha. Numismatisti H. V. Sutherland vëren se mbizotërimi i titullit tregon se Vitelliusi e përdori atë pothuajse si një mbiemër. Monedhat që preu Vitelliusi para shpalljes së tij zyrtare si perandor më 19 prill nuk bartin titullin augustus, ndërsa titulli Pontifex Maximus shfaqet në monedhat e prera pas zgjedhjes së tij në këtë titull më 18 korrik.

Tipi i fundit i monedhës së prerë nga Vitelliusi ishin aurei dhe denarii me hyjneshën e fitores duke mbajtur një trofe, me gjasa duke aluduar fitores së tij të shpresuar kundër ushtrive në ardhje të Vespasianit.

djathtas|parapamje|396px|Romakët në dekadencën e tyre nga Thomas Couture .
Në arte
Bustet nga koha e Vitelliusit, veçanërisht ai në Musei Capitolini,Wikimedia Commons e paraqesin atë si fytyrë gjerë me mjekërr të dyfishtë dhe është pikërisht ky tip që informon pikturat e perandorit nga Rilindja e në vijim. Dikur kishte buste të tjera të lashta që pretendohej se i përkisnin Vitelliusit, por që më vonë studimet kanë provuar të ishin të dikujt tjetër. Veçanërisht tiparet e Vitelliusit Grimani, sipas Mary Beard, dikur u përdorën nga piktorët për të sugjeruar se personazhi që i bartëte ato është i paracaktuar për përfunduar në fatkeqësi. Një tjetër bust i tillë figuron në veprën baroke të Michiel Sweerts e një studenti të ri arti që vizatoi një kopje.Boy Drawing before the Bust of a Roman Eperor Minneapolis Institute of Arts

Portreti i bustit Grimani gjithashtu shërbeu si model për një nga Giovanni Battista dhe Nicola Bonanome (), ai i serisë së Dymbëdhjetë Çezarëve, që ishin dikur në modë në rezidencat e mëdha.Prado Museum Seria ishte gjithashtu një subjekt popullor për pikturat, nga të cilat ka patur shembuj nga Ticiani, Peter Paul Rubens,Rubens at Home Otto van Veen,Mutual Art dhe shumë të tjerë.

Mjaft artistë francezë të shekullit të XIX pikturuan fundin e dhunshëm të Vitelliusit. Ai i Georges Rochegrosse (1883) e paraqet atë të tërhequr nga populli nëpër Shkallët Gemoniane, duke u zgjatur nga lartë në kanavacë deri te këmbët e tij. Aty ai duket i lidhur dhe rrethuar nga një turmë gjestikuluese e dhunshme me rreckamanë që bërtistnin te koka e tij.Vitellius dragged through the streets by the people of Rome Shkallët janë mbuluar me mbeturina me të cilat goditej perandori i rrëzuar dhe siç e përshkruan Svetoni skenën, një kamë e gjatë mbahet në fytin e tij në mënyrë që nuk mund të shikojë poshtë.Svetoni, Vitellius, 17 Piktura të tjera paraqesin çastin e ekzekutimit të tij, nga të cilat ka shembuj nga Charles-Gustave Housez,[https:/www.artrenewal.org/artists/charles-gustave-housez/1401 La Mort de Vitellius] Art Renewal Centre Paul-Jacques-Aimé Baudry (1847),Wikimedia Commons Jules-Eugène Lenepveu (1847),Wikimedia Commons dhe një gravurë nga Edouard Vimont (1876–1930).Flickr

Ngjashëm si paraqitja e Vitelliusit duke iu afruar fatkeqësisë në shekujt e hershëm, Thomas Couture e pikturoi atë në errësirë në të majtë të qendrës në pikturën Romakët në dekadencën e tyre (1847). Kjo u shfaq në mënyrë profetike në Paris Salon në vitin para Revolucionit Francez të vitit 1848 që rrëzoi Monarkinë e Korrikut.

Në Letërsi
Paraqitja më e hershme fantastike e një Vitelliusi ishte ajo e konsullit romak në Siri, Lucius Vitellius (babai i Aulus), që ndërhyri në çështjet judease në kohën e Ponc Pilatit.Lucius Vitellius Livius.org Është ai që figuron në novelën e Gustave Flaubert-it Hérodias (1877) dhe te Hérodiade, opera e vitit 1881 bazuar te ajo nga Jules Massenet.Hérodiade, Opera Scotland I njëjti personazh shfaqet edhe në romanin e vitit 1930 nga Iwan Naschiwin (1874–1940), A Certain Jesus: the Gospel According to Thomas: an Historical Novel of the First Century. 

Djali i Luciusit, Aulus Vitellius, luan një pjesë të vogël në romanin e Henryk Sienkiewicz Quo Vadis?, i ambjentuar në fundin e mbretërimit të Neronit. Megjithëse ai mbejetoi si personazh në produksionin e Broadway në 1900,Broadway World dhe në filmin italian të vitit 1913 dhe 1924 bazuar në të, ai zhduket nga adaptimet e mëvonshme. Por disa kohë më vonë romanet u përballën me incidentet e karrierës ushtarake të Vitelliusit. Te seritë e Simon Scarrow, Eagles of the Empire, ai paraqitet si një rival i Vespasianit gjatë pushtimit romak të Britanisë. Dhe në kapitujt e mëvonshëm të romanit të Henry Venmore-Rowland, The Last Caesar (2012) ai figuron si guvernatori i sapo caktuar i Gjermanisë së Poshtme dhe si një grykës.

Natyrisht Vitelliusi është një personazh në vërshimin e romaneve të fundit që merren me Vitin e Katër Perandorëve. Ai është në sfond në romanin e Kate Quinn, Daughters of Rome (2011), dhe ndan një pjesë të Steven Saylor, Empire: The Novel of Imperial Rome (2010). Rrëzimi i tij paraqitet në romanin e M. C. Scott, Rome: The Art of War (2013),Foreword to the novel si dhe shfaqet në serinë me dy pjesë të James Mace, The Year of the Four Emperors.Fantastic Fiction

Bustet
Mjaft buste janë menduar se paraqesin Vitelliusin, por këto identifikime zakonisht janë të bazuara në ngjashëri të turbullta me portretet në monedha. Në fakt është pothuajse e pamundur të identifikosh shumicën e busteve me ndonjë perandor të veçantë, posaçërisht me një jetëshkurtër si Vitelliusi.

Shiko edhe

 Tiberi
 Vespaziani
 Neroni
 Otoni
 Klaudi
 Corpus Inscriptionum Latinarum
 Lista e Perandorëve Romakë
 Perandoria Romake Perëndimore
 Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
 Lista e Perandorëve Bizantinë
 Perandoria Romake
 Perandoria Bizantine
 Mark Aureli
 Aleksandër Severus
 Klaudi II
 Graciani
 Arkadi
 Teodosi I
 Konstanc Klori
 Kostandini i Madh
 Dinastia e Konstandinit
 Juliani
 Valentiniani I
 Valentiniani II
 Valensi
 Teodosi II
 Anastasi I
 Marciani
 Valentiniani III
 Justini I
 Justiniani i Madh
 Dinastia e Justinianit
 Scholae Palatinae
 Fasti Ostienses
 SPQR
 Garda pretoriane
 Praetori
 Magister militum Ilirikum
 Prefektura e Ilirikut
 Dion Kasi
 Svetoni
 Taciti

Shënime

 Referime 

Bibliografia
 Burimet parësore 

 Dion Kasi Roman History, frangmente nga Libri 64 përkthyer në anglisht nga Earnest Cary te LacusCurtius
 Plutarku, Life of Galba (përkthim anglisht nga Arthur Hugh Clough te Wikisource).
 Svetoni, The Twelve Caesars, Vitellius (përkthimi anglisht nga John Carew Rolfe te Wikisource).
 Taciti, Annales'' (përkthimi anglisht mga Alfred John Church dhe William Jackson Brodribb (1876) te Wikisource).

 Burimet dytësore 










 <ref>



 Speciale: BookSources / 978-1107669239 



Lidhje të jashtme

 Biografia te Biography at Livius
 Biography at De Imperatoribus Romanis
 Hyrja e Aulus Vitellius në librin burimor historik nga Mahlon H. Smith

Kategoria:Lindje - Shekulli I
Kategoria:Vdekje - Vitet 60
Kategoria:Guvernatorë romakë
Kategoria:Perandorë romakë