Gjel deti (shpend)

Gjeli i detit është një shpend i madh i gjinisë Meleagris dhe gjendet në Amerikën e Veriut. Ekzistojnë dy specie të gjelit të detit: gjel deti i egër i Amerikës Veriore Lindore dhe Qendrore dhe gjel deti ocelot i Gadishullit Jukatan në Meksikë. Gjelat e detit meshkuj të këtyre specieve kanë  lafshë të veçantë e cila quhet rrjetë dhe varet nga maja e sqepit. Ata janë ndër zogjtë më të mëdhenj në mjediset ku ata jetojnë. Ashtu si shumë zogj të mëdhenj që ushqehen në tokë (lloji Galliformes ), mashkulli është më i madh dhe shumë më i gjallë se femra.
parapamje| Një gjel deti ocelot mashkull (Meleagris ocellata ) me kokë blu
Gjelat e detit e hershëm evoluan në Amerikën e Veriut mbi 20 milion vjet më parë dhe kanë një paraardhës të përbashkët me thëllëzat, fazanët dhe shpendë të tjerë.

 Taksonomia 
Gjelat e detit klasifikohen në familjen Phasianidae (thëllëza, frankolina, si dhe shpendë të afërm me to) të llojit taksonomik Galliformes . Crowe, Timothy M.; Bloomer, Paulette; Randi, Ettore; Lucchini, Vittorio; Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. & Groth, Jeffrey G. (2006a): "Supra-generic cladistics of landfowl (Order Galliformes)". Acta Zoologica Sinica 52(Supplement): 358–361. PDF fulltext  Gjinia Meleagris është e vetmja gjini ekzistuese në nënfamiljen Meleagridinae, e njohur më parë si familja Meleagrididae, por tani përfshihet në familjen Phasianidae . 

 Historia dhe emërtimi 
parapamje| Pllaka 1 e Zogjve të Amerikës nga John James Audubon, që vizaton një gjel deti
Gjelat e detit u zbutën në Meksikën e lashtë për ushqim dhe për rëndësinë e tyre kulturore dhe simbolike.  Aztekët, për shembull, kishin një emër për gjelin,  ( në spanjisht), një fjalë e përdorur akoma në Meksikën moderne përveç termit të përgjithshëm  . Kronistët spanjollë, si Bernal Díaz del Castillo dhe At Bernardino de Sahagún, përshkruajnë një mori ushqimesh (si fruta dhe perime të papërpunuara) që ofroheshin në tregjet e mëdha të Tenochtitlán, duke vërejtur se kishte "tamales" të bëra nga gjelat e detit, iguanat, çokollata, perimet, frutat, etj. Populli i lashtë i Meksikës jo vetëm që kishte zbutur gjelin e detit, por kishte zhvilluar receta të sofistikuara me këto përbërës - shumë prej tyre përdoren deri në ditët e sotme. 

Ekzistojnë dy teori për prejardhjen e emrit gjel deti. Të dyja këto mund të jenë të sakta sipas profesorit të gjuhëve romane të Universitetit Columbia Mario Pei .  Një teori është se, kur evropianët u takuan për herë të parë me gjelat në Amerikë, ata i identifikuan gabimisht zogjtë si një lloj shpendësh guine, të cilat tashmë po importoheshin në Evropë nga tregtarët turq përmes Kostandinopojës dhe prandaj morën emrin e Turqisë (tregtarët e Lindjes së Mesme quheshin tregtarë të Turqisë si shumica e asaj zone ishte pjesë e Perandorisë Osmane në atë kohë). Emri i zogut të Amerikës së Veriut u quajt kështu gjel deti i Turqisë ose gjel deti indian, të cilat më pas u shkurtuan në vetëm gjel deti .   

Teoria e dytë lindi nga gjelat e detit që vinin në Angli jo direkt nga Amerika, por përmes anijeve tregtare nga Lindja e Mesme, ku ata u zbutën me sukses. Përsëri importuesit ia vendosën emrin zogut si gjel deti.  

 Konfliktet njerëzore me gjelat e detit të egër 
Gjelat e detit janë njohur si shpendë agresivë ndaj njerëzve dhe kafshëve shtëpiake në zona të banuara.  Gjelat e detit të egër i përkasin një strukturë shoqërore të llojit peking (pecking). Gjelat e detit të zakonshëm mund të përpiqen të dominojnë ose sulmojnë njerëzit që zogjtë i shohin si të varur. 

Qyteti i Brookline, Massachusetts rekomandon qytetarët të jenë agresivë ndaj gjelave dhe të bëjnë një hap drejt tyre e të mos tërhiqen. Zyrtarët e qytetit gjithashtu rekomandojnë "bërjen e zhurmës (zhurma e tenxhereve ose sende të tjera së bashku); hapja e një çadre ; bërtitja dhe tundja e krahëve; qentë lejohen t'i lehin atyre dhe trembja me një fshesë ". 

 Anatomia 
parapamje|267x267px| Struktura anatomike e kokës dhe gusha e një gjel deti. 1. lafshëza, 2. lafshë rrjetë, 3. lafshë, 4. lafshëza e madhe, 5. mjekër
Në terma anatomikë, lafsha rrjetë është një protuberancë erektive në ballin e gjelave. Shumicën e kohës kur gjeli i detit është në një gjendje të relaksuar lafsha rrejtë është e zbehtë dhe 2–3 cm e gjatë. Sidoqoftë, kur mashkulli fillon të ecë me këmbë (shfaqja e miqësisë), kjo lafshë bëhet më e kuqe dhe zgjatet disa centimetra, duke u varur poshtë sqepit (shih figurën).  

Lafshat rrjetë janë lafsha (të vogla, me mish) që mund të gjenden në gjelat e detit. 

Ndërsa luftojnë, gjelat komerciale shpesh çukasin dhe tërheqin lafshën rrjetë duke shkaktuar dëme dhe gjakderdhje. Kjo shpesh çon në çukitje të mëtejshme të dëmshme nga gjelat që ndonjëherë rezulton në kanibalizëm . Për të parandaluar këtë, disa fermerë e presin lafshën rrjetë, kur zogu është i ri. 

Gjatësia e lafshës rrjetë mund të shkojë nga 1 deri në 6 inch në varësi të seksit, shëndetit dhe humorit të gjelit të detit. 

 Përdorimi nga njerëzit 
alt=|parapamje| Një gjel deti i pjekur i rrethuar nga një tortë trëndafili Krishtlindjesh, lëng mishi, lëng molle me gaz dhe perime
Speciet Meleagris gallopavo hahen nga njerëzit. Ata u zbutën për herë të parë nga populli indigjen i Meksikës në vitet 800 para Krishtit. Këta shpendë më pas u futën në atë që tani është Jugperëndimi i SHBA-së dhe u zbutën për herë të dytë në mënyrë të pavarur nga banorët autoktonë të atij rajoni nga 200 para erës sonë, në fillim u përdorën për pendët e tyre, të cilat u përdorën në ceremoni dhe për të bërë rroba dhe batanije.  Gjelat e detit u hëngrën së pari nga amerikanët vendas rreth vitit 1100 pas Krishtit.  Krahasuar me gjelat e egër, gjelat shtëpiake janë edukuar në mënyrë selektive për t'u rritur në madhësi më të mëdha për mishin e tyre.   Amerikanët shpesh hanë gjel deti në raste të veçanta të tilla si në Ditën e Falënderimeve ose Krishtlindjet .  

 Gjelat e detit të Norfolkut 
Në kujtimet e saj, Zonja Dorothy Nevill (1826–1913)  kujton se stërgjyshi i saj Horatio Walpole, Earl i Parë i Orfordit (1723–1809), importoi një sasi gjelash amerikanë  të cilët mbaheshin në pyjet përreth Wolterton Hall dhe sipas të gjitha gjasave ishin tufa embrionale për racat e njohura të gjelit të detit Norfolk të ditëve të sotme. 

 Galeria 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 


 View the melGal1 genome assembly in the UCSC Genome Browser.
Kategoria:Raca kafshësh