Mitologjia ilire

parapamje|Kadmi dhe Harmonia
Mitologjia ilire është një fushë e studimit që merret me mite, legjenda, besime, praktikat fetare pagane dhe traditat e popullit të lashtë ilirë. Megjithëse shumica e kësaj mitologjie është humbur nëpër kohë, disa elemente janë ruajtur nëpërmjet rrëfimeve të trashëgimisë verbale dhe disa zbulimeve arkeologjike. Ilirët kanë pasuar një besim të pashtershëm në teizëm të lidhura me kultin e natyrës dhe hyjnive të ndryshme që përfaqësojnë forcat natyrore. Studimi i kësaj mitologjie është sfidues për shkak të mungesës së burimeve të shkruara dhe vazhdimërisë së informacioneve prej goje. Dihet që fiset ilire, ishin një grup fisesh që flisnin gjuhën ilire dhe banonin në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, prej shekullit X p.e.s. deri në shekullin VII e.s.  Burimet e shkruara të disponueshme lidhur me këtë problematikë janë shumë të rralla. Ato përbëhen kryesisht nga emra njerëzish, emra vendesh dhe disa fjalë nga burimet klasike. Krahas kësaj mitologjia ilire ngërthen në vete edhe një varg paralelizmash me mitologjinë greke dhe mitologjinë romake.

 Përmbledhje 

Mitologjia ilire është një fushë e cila ende nuk është studiuar dhe hulumtuar mjaftueshëm. Gjurmët më të shpeshta të miteve dhe praktikave fetare të epokës pararomake janë ato që lidhen me simbolikën mitologjike dhe pagane. Simbolet përshkruhen në çdo larmi zbukurimesh dhe zbulojnë se objektet kryesore të kultit parahistorik të ilirëve ishin, në viset veriore Dielli, në viset qendrore (nga Dalmacia deri në Dardani) Hëna dhe në viset jugore gjarpri, që adhuroheshin në një sistem besimi të përhapur dhe kompleks. Hyjnitë ilire përmendën në mbishkrime mbi statuja, monumente dhe monedha të periudhës romake dhe disa janë interpretuar nga shkrimtarët antikë përmes krahasimeve mitologjike e pagane.  Këtyre mund të shtohet një numër më i madh mbishkrimesh nga rajoni italian juglindor i Pulias, shkruar në gjuhën mesapike, e cila përgjithësisht konsiderohet se ka të bëjë me ilirishten,    edhe pse kjo është debatuar në nivele kryesisht spekulative. Duket se nuk ka asnjë zot të vetëm më të spikatur për të gjitha fiset ilire dhe një numër hyjnish duket se shfaqen vetëm në rajone të veçanta. 

Mendohet se ilirët kishin një kozmologji e cila nuk ishte uniforme mbi të cilën të mund të përqendroheshin praktikat e tyre fetare pagane. Si paganë, ilirët besonin në fuqi të mbinatyrshme dhe ata u atribuojnë hyjnive të tyre cilësi që pasqyroheshin në jetën e përditshme, shëndetin dhe sëmundjet, bollëkun natyror dhe katastrofën natyrore. Një numër toponimesh dhe antroponimesh ilire që rridhnin nga emrat e kafshëve duket se pasqyronin besimet e tyre te kafshët si paraardhës dhe mbrojtës mitologjikë. Gjarpri ishte një nga totemet më të rëndësishme të kafshëve. Ilirët besonin në fuqitë magjike dhe syrin e keq, në fuqinë magjike mbrojtëse dhe të dobishme të hajmalive (amuletëve) të cilat, sipas besimit të tyre, mund të mbronin njeriun nga syri i keq apo qëllimet e këqija të armiqve.  Spektri i pasur në besimet fetare pagane dhe ritualet e varrosjes që u shfaqën tek ilirët, veçanërisht gjatë periudhës romake, mund të pasqyrojë ndryshimin në identitetet kulturore në këtë rajon. 

Tradita mitologjike më e njohur, e rrënjosur thellë në vetëdijen e popullatës së Ballkanit Perëndimor ishte legjenda e Kadmit dhe Harmonisë krahas të cilës është dëshmuar edhe legjenda e Mbretit Bato. ... Of all the known legends connected to the northwestern Balkans, the one which was most deeply rooted among the population is the legend of the Theban heroic pair, Cadmus and Harmonia... In her opinion the legends of Cadmus, of Bato, and of the Cadmeians among the Enchelei..." p. 123: The popularity of the legend of Cadmus and Harmonia in Illyria was also manifested in other ways, in particular in the sphere of artistic creation." p. 124: "Bato, one of the most significant Illyrian names in the period of the Roman Empire, was originally, as is shown by Katičić, probably nomen sacrum...The name is unusually distributed, concentrated in Illyria, Thebes (or rather Argos), and Troas, everywhere connected to legends and religion which indicates ancient cult and religious relations..." Miti i çiftit heroik Kadmi dhe Harmonia ishte i lidhur ngushtë me enkelejët dhe territorin ku ata banonin: Beotia dhe Iliria. Ndërkaq në periudhën romake emri Bato me sa duket ishte një nga emrat personal ilirë më të shquar, i cili mbase fillimisht ishte një "emër i shenjtë," prandaj edhe ishte përhapur jashtëzakonisht shumë, por është kondensuar sidomos në Iliri, Beoti dhe Trojë. Si për ta përforcuar këtë pohim është vërtetuar prania e një tempulli kushtuar Batos mitologjik në qytetin Argos, siç është regjistruar nga Pausania. Në çdo rajon të përmendur emri i tij lidhet me legjendat dhe besimet popullore, duke sugjeruar gjithashtu një kult përkatës antik pararomak si dhe një mundësi të ekzistencës së traditës popullore epike. ... "Bato, one of the most significant Illyrian names in the period of the Roman Empire, was originally, as is shown by Katičić, probably nomen sacrum; Pausanias mentions that he had a temple in Argos (II 23, 2), and it is very probable that he was also honoured as a hero in Harpya. The name is unusually distributed, concentrated in Illyria, Thebes (or rather Argos), and Troas, everywhere connected to legends and religion which indicates ancient cult and religious relations, which in Katičić's opinion extended far beyond linguistic and ethnic boundaris."

Pjesë të miteve, perëndive dhe besimeve popullore (pagane) ilire përfundimisht burojnë nga mitologjia proto-indo-evropiane. Krahas me besimet pagane dhe mitologjinë thrakase dhe dakase, ajo përbën një pjesë të mitologjisë paleo-ballkanike. Shqiptarët ruajtën shumë gjurmë të simbolizmit mitologjik dhe fetar ilir,  ndërsa besimet e lashta ilire janë njëri prej burimeve themelore nga të cilat kanë mbijetuar besimet popullore shqiptare.: "Ancient Illyrian religion is perhaps one of the underlying sources from which Albanian legend and folklore have drawn nourishment."  Krahas kësaj, gjurmë të kulteve të lashta ilire mund të gjenden edhe sot në besimet dhe paragjykimet fetare midis kroatëve, bosnjanëve, serbëve dhe malazezëve.

 Galeria 

 Shih edhe 

 Iliri
 Iliria
 Medauri
 Ilirologjia
 Mitologjia
 Totemizmi
 Paganizmi
 Besëlashtët
 Paganizmi ilir
 Dea e Butrintit
 Hyjnesha në fron
 Thana dhe Vidasi
 Feja e autariatëve
 Paganizmi shqiptar
 Bukuroshja e Durrësit
 Neopaganizmi shqiptar
 Feja në trevat shqiptare
 Lista e perandorëve ilirë
 Mitologjia paleo-ballkanike
 Arsimi dhe edukata tek ilirët
 Hyjnitë antike në bregdetin kroat

 Literatura 

 Mayer, Anton. “Vdes Illyrischen Götter. Vidasus Und Thana. " Glotta, vëll. 31, nr. 3/4, 1951, faqe 235–243. JSTOR, www.jstor.org/stable/40265615. Qasur më 7 maj 2020. 

 Referime 

Kategoria:Ilirët
Kategoria:Ilirologji
Kategoria:Mitologji ilire