Erzurumi

Erzurumi është një qytet dhe kryeqyteti i Provincës Erzurum, Turqi. Sipas regjistrimit të vitit 2020, Erzurum kishte 758,279 banorë. Popullsia e qytetit përbëhet kryesisht nga turq etnikë, me një pakicë kurde të bazuar në anën jugore.

Historia
Historia e hershme
Rrethinat e Erzurumit në periudhën Urartiane me sa duket i përkisnin Diauehiut. Më vonë, Erzurum ekzistoi me emrin armen Karno K'aghak' (Armenisht: Կարնո քաղաք; që do të thotë qyteti i Karinit). Në vitin 387 e.r, qyteti kaloi në duartë e romakëve dhe u riemërua në Theodosiopolis pas Perandorit Teodosi I. 

Mesjeta
Theodosiopolis u pushtua nga gjenerali emevi Abdullah ibn Abdulmelik në vitin 700/701. Ai u bë kryeqyteti i emiratit të Ḳālīḳalā dhe u përdor si bazë për sulmet në territorin bizantin. Megjithëse vetëm një ishull i fuqisë arabe brenda territorit të populluar me armenë krishterë, popullsia vendase ishte përgjithësisht një klient i besueshëm i guvernatorëve të kalifit. Ndërsa fuqia e Kalifatit ra, dhe filloi ringjallja e Bizantit, udhëheqësit vendorë armenë preferuan që qyteti të ishte nën kontrollin e emirëve myslimanë të pafuqishëm sesa perandorëve të fuqishëm bizantinë.Whittow, Mark. The Making of Byzantium, 600–1025. Berkeley: University of California Press, 1996, pp. 310, 320.

Në vitin 931, dhe përsëri në´vitin 949, forcat bizantine të drejtuara nga Theofilos Kurkuas, gjyshi i perandorit të ardhshëm Xhon I Ximiskes, kapën Theodosiopolis. Popullsia e saj arabe u dëbua dhe qyteti u zhvendos nga grekët dhe armenët.Whittow. The Making of Byzantium, p. 322. Perandori Basil II rindërtoi qytetin dhe mbrojtjen e tij në vitin 1018 me ndihmën e popullsisë lokale armene.Arakelyan. "The Great Cities of Armenia", pp. 232–233. Në vitin 1071, pas betejës vendimtare në Manzikert, turqit selxhuk morën në zotërim Theodosiopolis. Saltukidët ishin sundimtarë të një bejllëkut anadollian (principatë) me qendër në Erzurum, i cili sundoi nga viti 1071 deri më 1202. Melike Mama Hatun, motra e Nasırudin Muhammedit, ishte sundimtari midis viteve 1191 dhe 1200.

Theodosiopolis zmbrapsi shumë sulme dhe fushata ushtarake nga selxhukët dhe gjeorgjianët (këta të fundit e njihnin qytetin si Karnu-Kalaki) deri në vitin 1201 kur qyteti dhe krahina u pushtua nga sulltani selxhuk Sylejman Shah II. Erzen-Erzurum ra në rrethimin mongol në vitin 1242 dhe qyteti u plaçkit dhe u shkatërrua. Pas rënies së Sulltanatit të Rumit në fillim të shekullit të 14-të, ajo u bë një provincë administrative e Ilhanatit, dhe më vonë qyteti ishte nën pushtimin e Perandorisë së Trebizondit për një kohë rreth viteve 1310. Pastaj u bë pjesë e Çoban bejllëk, Kara Kojunlu, perandoria e Timur Lenkut dhe Ak Kojunlu. Më pas ajo kaloi në Persinë Safavid, derisa osmanllinjtë nën Selim I në vitin 1514 e pushtuan atë përmes Betejës së Çaldiranit. Gjatë mbretërimit të Perandorisë Osmane, qyteti shërbeu si baza kryesore e fuqisë ushtarake osmane në rajon.

Ai shërbeu si kryeqyteti i ejaletit të Erzurumit. Në fillim të shekullit 17, krahina u kërcënua nga Persia Safavid dhe një revoltë nga guvernatori i provincës Abaza Mehmed Pasha. Kjo revoltë u kombinua me kryengritësit Xhelali (kryengritja e musketirëve provinciale të quajtur Xhelali), e mbështetur nga Irani dhe zgjati deri më 1628. Në vitin 1733, Nadir Shah mori Erzurumin gjatë Luftës osmano-persiane (1730–35).

Lufta e Parë Botërore dhe për pavarësi turke
Popullsia armene u dëbua nga qyteti dhe u vra masivisht gjatë gjenocidit armen më 1915.

Qyteti ishte gjithashtu vendndodhja e një prej betejave kryesore në Fushatën Kaukaziane të Luftës së Parë Botërore midis ushtrive të Perandorisë Osmane dhe Ruse. Kjo rezultoi në kapjen e Erzurumit nga forcat ruse nën komandën e Dukës së Madhe Nikollaj dhe Nikolai Judeniç më 16 shkurt 1916. Erzurum u kthye në kontrollin osman pas nënshkrimit të Traktatit të Brest-Litovsk në mars 1918. Në 1919, Mustafa Qemal Pasha, një nga themeluesit kryesorë të Republikës moderne të Turqisë, dha dorëheqjen nga ushtria osmane në Erzurum dhe u shpall një "Vendas Nderi" dhe i lirë i qytetit, i cili i dha atij regjistrimin dhe certifikatën e tij të parë të shtetësisë (Nüfus Cuzdanı) të republikës së re turke. Kongresi i Erzurumit i vitit 1919 ishte një nga pikat fillestare të luftës për pavarësi turke.

Klima
Erzurumi ka një klimë të lagësht kontinentale (klasifikimi i klimës Köppen Dsb) me dimra të ftohtë, me dëborë dhe vera të ngrohta e të thata me netë të freskëta. Temperatura mesatare ditore maksimale gjatë gushtit është rreth 27 °C. Temperatura më e lartë e regjistruar është 36.5 °C, më 31 korrik 2000. Sidoqoftë, temperatura minimale mesatare ditore gjatë janarit është rreth −15 °C; janari është muaji më i ftohtë me një rekord të ulët prej -37.2 °C.

Transporti
Stacioni kryesor i autobusëve ka lidhje autobusi me shumicën e qyteteve kryesore turke. Erzurumi është gjithashtu pika kryesore e hekurudhës për rajonin e Anadollit Lindor. Aeroporti i Erzurumit, i përdorur gjithashtu nga Forcat Ajrore Turke, ka pistën e dytë më të gjatë në Turqi.

Referimet

Kategoria:Qytete në Turqi