Jean Parisot de Valette

Fra ' Jean "Parisot" de la Valette  (4 shkurt 1495 - 21 gusht 1568) ishte  fisnik francez dhe Mjeshtri i 49-të i Urdhrit të Maltës, nga 21 gusht 1557 deri në vdekjen e tij në 1568 . Si një Fisnik Spitalor , duke iu bashkuar rendit në Langue de Provence, ai luftoi me dallim kundër Turqve në Rodos . Si Mjeshtër i Madh, u bë heroi dhe udhëheqësi më i shquar i Urdhrit, duke komanduar rezistencën kundër Osmanëve në Rrethimin e Madh të Maltës në 1565, që ndonjëherë konsiderohej si një nga rrethimet më të mëdha të të gjitha kohërave. 

Guri i themelit të Valetës u vendos nga Grandmaster La Valette në 1566. Ai nuk arriti ta shihte Valetën të përfunduar, pasi ai vdiq në 1568 dhe u pasua nga Grandmaster Pierre de Monte .

 Jeta e hershme 
djathtas|parapamje| La Valette
Ai lindi në familjen fisnike La Valette në Quercy, Franca Jugperëndimore, që kishte qenë një familje e rëndësishme në Francë për shumë breza, anëtarë të ndryshëm kishin marrë pjesë në Kryqëzata . Gjyshi i Jean Parisot, Bernard de La Valette, ishte një Kalorës , kurse babai i tij Guillot ishte Legjion i Nderit . Jean Parisot ishte  kushëri i largët (përmes paraardhësit të tyre të përbashkët Almaric, Seigneur de Parisot) i Jean Louis de Nogaret de La Valette, Duka i parë i Ernpernon . 

Megjithëse viti i tij i lindjes jepet  zakonisht si 1494, të dy kronikanët e Rrethimit të Madh të Maltës, Francisco Balbi di Correggio dhe Hipolito Sans, thonë se ai ishte në atë kohë 67 vjeç , duke lënë të nënkuptohet se ai kishte lindur në 1498. Në historinë e tij të Urdhrit të Shën Gjonit, historiani i shekullit të 18-të Abbe Vertot tregon se La Valette ishte me të vërtetë në të njëjtën moshë si të dy Sulejman I dhe Kızılahmedli Mustafa Pasha (komandanti i forcave tokësore osmane), që do të thoshte se ai ishte në të vërtetë 70 vjeç në kohën e rrethimit.

 Karriera e hershme dhe ngritja brenda Urdhrit 
parapamje| Armaturat e La Valette në Armën e Pallatit .
La Valette u bashkua me Urdhrin kur ishte 20 vjeç në rreth 1514, dhe ai që nga ajo ditë nuk u kthye kurrë në Francë dhe as pasuritë e familjes së tij .  Jean de La Valette ishte i pranishëm gjatë Rrethimit të Madh të Rodosit në 1522 dhe shoqëroi Mjeshtrin e Madh Philippe Villiers de L'Isle-Adam, pas dëbimit të Urdhrit nga Rodos nga Turqit Osmanë nën Sulltan Sulejmanin e Madhërishëm . 

Pas humbjes së Rodosit, Urdhri u dha Ishujt Maltezë dhe Tripoli nga Perandori Charles V. Në 1538 ai u burgos në burgun Gozo për katër muaj pasi sulmoi një burrë.  Në 1541 La Valette u përfshi në një betejë detare kundër Abd-ur-Rahman Kust Aly, ku ai u plagos bashkë me galerinë e tij, San Giovanni, u kap. La Valette u mor si një skllav galerie për një vit nga piratët Barbarë nën komandën e Turgut Reis por më vonë u lirua gjatë një shkëmbimi të burgosurish.  Në 1546 La Valette u bë Guvernator i Tripolit, ku u përpoq të rivendoste rendin brenda qytetit të pambrojtur. 

Në 1554 ai u zgjodh Kapiten i Përgjithshëm i Galerive të Rendit. Ky ishte një nder i madh për Langue-n e Provence, pasi gjatë gjithë historisë së Urdhrit, pozicioni i Grand Admiralit zakonisht mbahej nga një Kryq i Madh i Kalorësit i Langue-s Italian. Ai fitoi një emër që binte në sy në atë epokë të kapitenëve të mëdhenj të detit dhe u mbajt në të njëjtën lidhje me Chevalier Mathurin Romegas - një nga komandantët më të mëdhenj të krishterë detarë të epokës. Në fakt të dy palët kishin detarë jashtëzakonisht të talentuar. Nëse La Valette, Romegas dhe Juan de Austria mund të konsideroheshin komandantët më të mirë që forcat e krishtera mund të sillnin në det, forcat e Islamit ishin në gjendje të thërrisnin aftësitë detare dhe udhëheqëse po aq të shquara të admiralëve si Barbarosa dhe Dragutin . La Valette u përshkrua nga Abbe de Branthome si një "burrë shumë i bukur, që fliste rrjedhshëm disa gjuhë, përfshirë italishten, spanjishten, greqishten, arabishten dhe turqishten". 

 Grandmastership 
parapamje| Stema e La Valette si Grandmaster
Në 1557, me vdekjen e Mjeshtrit të Madh Claude de la Sengle, Kalorësit, të ndërgjegjshëm për sulmin që do të ndodhte me siguri, zgjodhën La Valette si Mjeshtër të Madh. Në 1560 ai krijoi një aleancë me Perandorinë Habsburg për të ripushtuar Tripolin, por ekspedita rezultoi në një humbje të krishterë në Betejën e Djerba. Pavarësisht kësaj, galeritë e Urdhrit ishin në gjendje të shpëtonin disa anije të tjera të krishtere, dhe më vonë gjatë mbretërimit të tij, La Valette forcoi shumë marinën e Urdhrit. 

 Rrethimi i Madh i Maltës 
Ai organizoi mbrojtjen e Maltës, luftoi gjatë rrethimit dhe zmbrapsi me sukses Turqit në Rrethimin e Madh të Maltës në 1565. Gjatë rrethimit, të krishterët jashtëzakonisht të shumtë në numër mbajtën për më shumë se 3 muaj kundër një force osmane që përmbante jo më pak se 30,000 ushtarë, përfshirë jeniçerët, si dhe flotën e Sulltanit me rreth 193 anije.  Rendi arriti të mbahej në Birgu dhe Senglea derisa arriti një forcë ndihmëse. Inxhinierët specialistë osmanë fillimisht kishin vlerësuar fortifikimin e Shën Elmos, nga informatorët lokalë dhe duke kryer misione njohjeje, duke thënë se ai do të binte për tre ditë.

Komandanti i Kalorësit Le Sande, që kishte lundruar nga Sicilia me përforcime, urdhëroi një akuzë të përgjithshme nga kodrat malteze drejt fundit të rrethimit. Ata sulmuan forcat osmane derisa këto të fundit u tërhoqën në det dhe në atë moment deti kishte ndryshuar plotësisht ngjyrën në të kuqe (nga vëllimi i madh i gjakut të humbur). Në atë moment forcat osmane hipën në anijet e tyre, duke e drejtuar kursin e tyre përsëri në Kostandinopojë. Ndërsa formonin rrugën drejt Konstandinopojës, ata përnjëherë menduan për kundërsulm. Sidoqoftë, ata kishin humbur shumë njerëz, furnizime dhe moralin në atë moment për të filluar ndonjë kundërsulm thelbësor.

Si rezultat i fitores së Urdhrit, La Valette fitoi shumë prestigj në Evropë, por ai refuzoi ofertën e kapelës së një kardinali në mënyrë që të ruante pavarësinë nga papati. Kjo i është atribuar ndjenjës së tij të modestisë dhe përulësisë së tij si një murg luftëtar.

 Ndërtimi i Valetës dhe vdekja 
Pas rrethimit të madh, ai porositi ndërtimin e qytetit të ri të Valetës në 1566, duke vendosur gurin e parë me duart e tij. Kjo ndodhi në shpatet e malit Sciberras, ku lulja e ushtrisë turke kishte vdekur ndërsa përpiqej të sulmonte Fort Saint Elmo, për të cilën Turqit menduan se do të binte brenda tre ose katër ditësh, por që, për shkak të trimërisë së mbrojtësve, mbahet për 30 ditë.

Qyteti me emrin e themeluesit të tij - Humilissima Civitas Vallettae - u bë i njohur si kalaja më aristokratike dhe ekskluzive në Evropë - një qytet më shpesh i referuar si "Superbissima" - "Më Krenari". Valeta mbetet kryeqyteti maltez edhe sot e kësaj dite.

La Valette pësoi një goditje në tru ndërsa po lutej në një kishëz dhe vdiq menjëherë më 21 gusht 1568, saktësisht 11 vjet pasi u bë Grandmaster. La Valette nuk e pa kurrë qytetin e përfunduar të Valetës. Varri i tij (në formën e një sarkofagu) mund të gjendet në Crypt of the Conventual Church of the Order (tani St. John's Co-Cathedral ), i vendosur brenda mureve të Valetës.  

 Jeta personale 
La Valette mendohet se  kishte një dashnore ndërsa ishte në Rodos e quajtur Catherine me nofkën Greque (Greke) dhe se ai kishte një djalë jashtëmartesor prej saj që quhej Barthélemy de La Valette. Provat dokumentare janë gjetur nga Bonello që vërtetojnë se Barthélemy ishte legjitimuar në 1568 me një dekret të Mbretit Charles IX të Francës . 

Gjithashtu janë paraqitur pretendime se La Valette kishte  një vajzë tjetër, Isabella Guasconi, pas një lidhjeje të supozuar me gruan e një fisniku Rhodiot me origjinë Firenze. Isabella më vonë u martua me një zotëri fiorentin Stefano Buonaccorsi, por ai e vrau atë më 31 korrik 1568, ca kohë pas martesës së tyre. Pas vrasjes, Buonaccorsi i shpëtoi ishujve me pasurinë e Isabelës dhe nuk u dëgjua më kurrë. 

 Trashëgimia 
parapamje| Pjazza Jean de Valette, Valetë.
La Valette është i njohur si Grandmaster që fitoi Rrethimin e Madh dhe themeloi Valetën. Një rrugë në qytetin e Naxxar si dhe flamurtari i Virtu Ferries M/V Jean de La Valette janë emëruar të dy me emrin e tij. La Valette u shfaq gjithashtu disa herë në pulla, monedha, kartëmonedha dhe kartolina malteze .

 Sheshi Jean de Valette 
Në 2012, një shesh u përurua në Valetë me emrin Pjazza Jean de La Valette e cila gjithashtu përmban një statujë të Grandmasterit. Statuja është 2.5 metra e lartë dhe u hodh në bronz nga skulptori lokal Joseph Chetcuti. Në statujë, La Valette tregohet me forca të blinduara dhe mban planin e Valletës në njërën dorë dhe një shpatë në tjetrën.  
majtas|parapamje| Sheshi i ri në Valetë me emrin e Grandmasterit përdor emrin de Valette në vend të de La Valette
Për shumë vite, versioni i pranuar gjerësisht i mbiemrit të Grandmasterit ishte de La Valette . Sidoqoftë, gjatë zbulimit të statujës në Pjazza Jean de Valette në nëntor 2012, gjykatësi dhe historiani Giovanni Bonello deklaroi se Grandmaster gjithmonë firmoste emrin e tij si de Valette pa La . Një javë më vonë, Désireé von la Valette Saint Georges, një pasardhës i Grandmasterit, deklaroi se emri i familjes ishte de la Valette jo de Valette dhe që atëherë, ka filluar një mosmarrëveshje për emrin e tij të vërtetë. 

Anëtarët e degëve të ndryshme të familjes Valette në të vërtetë përdorën të dy versionet në atë kohë, por vetë Grandmasteri kurrë nuk përdori La .   Në fakt, të gjitha 138 monedhat dhe 19 medaljet e prera nga Urdhri gjatë mbretërimit të de Valette tregojnë emrat de Valette, de Valetta ose thjesht Valette . Bonello gjithashtu deklaroi se La mbase filloi që kur qyteti i Valletta zakonisht quhej La Valletta, kështu që njerëzit filluan të përfshinin La dhe nganjëherë edhe dyshen në emrin e Grandmasterit. 

Vlen të përmendet se një zhvillim interesant kishte ndodhur në 1539 kur de Vallette ishte rreth 45 vjeç dhe tashmë në Maltë. Ishte atëherë që Françesku I, duke parë pabarazinë e gjerë gjuhësore në përdorimin e gjuhëve të ndryshme Romane dhe Gjermane në Francë, miratoi Urdhrin e Villers-Cotterêts që përshkruante përdorimin e frëngjishtes standarde, kryesisht siç flitet në Francën veriore dhe në zonën e Parisit ku mbizotëronin gjuhët d'oui.

Emri de Valette tani përdoret në Maltë, megjithëse  ende i referohen atij si de La Valette për shkak të kujtesës kolektive.  Pasardhësi i Urdhrit, Urdhri Ushtarak Sovran i Maltës, e quajnë Grandmasterin Fra 'Jean de La Vallette-Parisot . 

 Në letërsi 
Për shkak të rolit të tij kryesor në mbajtjen e Maltës gjatë rrethimit të vitit 1565, de Valette është shfaqur si një personazh kryesor dhe mbështetës në disa vepra letrare:

 Engjëjt në hekur është një roman pseudo-historik i vitit 1997 nga Nicholas Prata; De Valette është personazhi kryesor. 
 Ironfire: Një roman epik i luftës dhe dashurisë është një roman aventureske i vitit 2005 nga David Ball . De Valette është një personazh mbështetës. Ironfire by David Ball
 Feja: Një roman (2007) – nga Tim Willocks De Valette është një personazh mbështetës.
 Kursi i Fortunës (2015) – nga Tony Rothman de Valette është një personazh mbështetës, me mbiemër de Valette dhe portretizuar sipas dëshmive historike të kohëve të fundit.
 Eight Cross Point është një epikë historike e vitit 2011 nga Marthese Fenech. Valette është një personazh mbështetës.
 Valette është paraqitur në mënyrë të dukshme në romanin e dytë të Marthese Fenech, Shadow e Falcon, (2020), libri dy në triologjinë Fenech's Siege of Malta.
 Rrethimi i Madh është një tregim historik i vitit 1961 i rrethimit të vitit 1565, i nxjerrë nga dokumentet historike.
 Πανάκεια (2008) / Panacea, një roman grek aventuresk nga Παναγιώτης Κονιδάρης. De Valette është një personazh mbështetës.

 Referime 

Kategoria:Vdekje 1568
Kategoria:Lindje 1495
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara