Gjuha analitike

Në tipologjinë gjuhësore, një gjuhë analitike është një gjuhë që përcjell kryesisht marrëdhëniet midis fjalëve në fjali me anë të fjalëve ndihmëse (pjesëza, parafjalë, etj.) dhe rendit të fjalëve, në krahasim me përdorimin e lakimeve (ndryshimi i formës së një fjale për ta bartur një rol në fjali). Për shembull, fraza në gjuhën shqipe "Macja ndjek topin" përcjell faktin se macja po vepron te top në mënyrë analitike përmes renditjes së fjalëve. Kjo mund të jetë në kontrast me gjuhën sintetike, të cilat mbështeten kryesisht në lakime për të përcjellë marrëdhënie fjalësh (p.sh., frazat "Macja ndjek topin" dhe "Macja ndoqi topin" përcjell korniza të ndryshme kohore me anë të ndryshimit të formës së fjalës ndjek). Shumica e gjuhëve nuk janë thjesht analitike, por shumë mbështeten kryesisht në sintaksën analitike.

Në mënyrë tipike, gjuhë analitike kanë një raport të ulët morfemë-per-fjalë raport, veçanërisht në lidhje me morfemat infleksionale. Një ndërtim gramatikor mund të jetë në mënyrë të ngjashme analitike nëse përdor morfema të palidhura, të cilat janë fjalë të ndara, ose renditja e fjalëve. Gjuhët analitike mbështeten më shumë në përdorimin e artikujve të caktuar dhe të pacaktuar (të cilët priren të përdoren më pak në mënyrë të dukshme ose mungojnë në gjuhë fort sintetike), renditje më e rreptë e fjalëve; të ndryshme si parafjalët, pasfjalët, pjesëzat, dhe modifikuesi; dhe konteksti.

 Sfondi 
Termi analitik zakonisht përdoret më shumë në kuptimin relativ sesa në kuptimin absolut. Gjuha analitike indo-evropiane aktualisht më e spikatur dhe e përdorur gjerësisht është anglishtja moderne, e cila ka humbur shumë nga morfologjia infleksionale e trashëguar nga proto-indo-evropianishtja, proto-gjermanikishtja dhe anglishtja e vjetër gjatë shekujve dhe nuk ka fituar ndonjë morfemë të re lakimi në ndërkohë, duke e bërë atë më analitike se shumica e gjuhëve të tjera indo-evropiane.

Për shembull, ndërsa gjuha Proto-Indo-Europiane kishte shumë më komplekse zgjedhim gramatikor, gjinitë gramatikore, numri dual dhe fleksionet për tetë ose nëntë rasa në emrat e saj, përemrat, mbiemrat, numërorët, pjesoret, pasfjalët dhe përcaktuesit, anglishtja standarde ka humbur gati të gjitha prej tyre (përveç tre rasteve të modifikuara për përemrat) së bashku me gjinitë dhe numrin e dyfishtë dhe të thjeshtuar bashkimin e saj.

Latinishtja, spanjishtja, gjermanishtja, greqishtja dhe rusishtja janë gjuhë sintetike. Emra në gjuhën ruse të lakuar për të paktën gjashtë rasa, shumica e të cilave zbriti nga rastet Proto-Indo-Europiane, funksionet e të cilëve në anglisht përkthehet duke përdorur strategji të tjera si parafjalët, diatezat, për fjalën dhe pronorët.

Hebraishtja moderne është shumë më analitike se hebraishtja klasike "si me emra ashtu edhe me folje".See pp. 50-51 in Zuckermann, Ghil'ad (2009), "Hybridity versus Revivability: Multiple Causation, Forms and Patterns", Journal of Language Contact, Varia 2, pp. 40-67.

 Gjuhë izoluese 
Një koncept i lidhur është gjuha izoluese, e cila ka të bëjë me një numër të ulët të çdo lloj morfeme për fjalë, duke marrë parasysh edhe morfemat derivative. Një gjuhë thjesht izoluese do të ishte analitike nga domosdoshmëria dhe do të kishte mungesë morfemash lakimi sipas përkufizimit. Sidoqoftë, e kundërta nuk është domosdoshmërisht e vërtetë, dhe një gjuhë mund të ketë morfema derivative, por i mungojnë morfemat e lakimit. Për shembull, kinezishtja mandarinisht ka shumë fjalë të përbëra,Li, Charles and Thompson, Sandra A., Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar, University of California Press, 1981, p. 46. duke i dhënë asaj një raport mesatarisht të lartë morfemash për fjalë, por meqenëse nuk ka pothuajse fare afiksa lakimi për të përcjellë marrëdhënie gramatikore, është një gjuhë shumë analitike.

 Lista e gjuhëve analitike 

 Afrikanishtja
 Bullgarishtja dhe Maqedonishtja (kryesisht fusionale)
 Të gjitha gjuhët sinitike (përfshirë mandarinishten dhe kantonishten)
 Danishtja
 Anglishtja (kryesisht analitike)
 Kalto
 Havai
 Maori
 Maybrat
 Mixtec
 Norvegjishtja
 Sango
 Suedishtja
 Jorubishtja
 Një numër gjuhësh të Azisë Juglindore:
 Gjuhët austroaziatike
 Vietnamishtja
 Khmer
 Gjuhët Kra-Dai
 Tajlandishtja
 Lao
 Gjuhët Hmong-Mien
 Hmong
 Gjuhët kino-tibetiane
 Burmanishtja

 Shiko edhe 

 Folja ndihmëse
 Morfema e lirë
 Gjuha izoluese
 Gjuha e shënjimit zero
 Gjuha sintetike
 Tipologjia gjuhësore

 Referime 

Kategoria:Tipologji gjuhësore
Kategoria:Gjuhë analitike