Szeged

Szeged (shqiptohet ˈsɛɡɛd) është qyteti i tretë më i madh i Hungarisë, qyteti më i madh dhe qendra rajonale e Rrafshinës së Madhe Jugore dhe vendi i qarkut Csongrád. Universiteti i Szeged është një nga universitetet më të dalluar në Hungari.

Szeged ndodhet afër kufirit jugor të Hungarisë, pikërisht në jug të grykëderdhjes së lumit Maros, në të dy brigjet e lumit Tisa, gati në qendër të Fushës së Panonisë. Kufiri hungarez me Serbinë është pak jashtë qytetit.

Historia
Szeged dhe zona e saj kanë qenë të banuara që nga kohërat e lashta. Ptolemeu përmend emrin më të vjetër të njohur të qytetit: Partiscum. Është e mundur që Attila, mbreti i Hunëve të kishte vendin e tij diku në këtë zonë. Emri Szeged u përmend për herë të parë në vitin 1183, në një dokument të mbretit Béla III.

Në shekullin e dytë e.r ekzistonte një postë tregtare romake e vendosur në një ishull në Tisa, dhe themelet e kështjellës Szeged sugjerojnë se struktura mund të ketë qenë ndërtuar mbi një fortesë edhe më të hershme. Sot vetëm një cep i kalasë mbetet ende në këmbë.Szeged by Dr. Trogmayer Ottó

Gjatë pushtimit Mongol qyteti u shkatërrua dhe banorët e tij u larguan në kënetat e afërta, por ata shpejt u kthyen dhe rindërtuan qytetin e tyre. Në shekullin e 14-ë, gjatë mbretërimit të Louis të Madh, Szeged u bë qyteti më i rëndësishëm i Hungarisë së Jugut, dhe - ndërsa ushtritë turke u afruan me Hungarinë - u rrit rëndësia strategjike e Szeged. Mbreti Sigismund i Luksemburgut kishte një mur të ndërtuar rreth qytetit. Szeged u ngrit për statusin e Emrit të lirë mbretëror në vitin 1498.

Szeged u plaçkit për herë të parë nga ushtria turke më 28 shtator 1526, por u pushtua vetëm më 1543, dhe u bë një qendër administrative e osmanëve (shih Hungaria Osmane). Qyteti ishte një qendër sanxhaku së pari në Budin Eyalet (1543-1596), pas në Eğri Eyalet. Qyteti u çlirua nga sundimi turk më 23 tetor 1686 dhe rifitoi statusin e qytetit të lirë mbretëror në vitin 1715. Në vitin 1719, Szeged mori stemën e tij (e përdorur edhe sot) nga Charles III. Gjatë disa viteve të ardhshme, Szeged u rrit dhe përparoi. Murgjit Piarist arritën në Szeged më 1719 dhe hapën një shkollë të re gramatikore më 1721. Në vitin 1720, popullsia etnike hungareze e qytetit numëronte rreth 13000 në 16000, ndërsa numri i banorëve serb ishte 1300.Ádám Fejér, Magyarok és szlávok. (Konferencia, Szeged, 1991. május 30-31). Szerk. Fejér Ádám, H. Tóth Imre stb. (Kiad. a JATE Szláv Filológiai Tansz.), József Attila Tudományegyetem, 1993, p. 262,  

Qytetarët e Szeged luajtën një rol të rëndësishëm në Revolucionin Hungarez të vitit 1848. Lajos Kossuth mbajti fjalimin e tij të famshëm këtu. Szeged ishte vendi i fundit i qeverisë revolucionare në korrik 1849. Sunduesit e Habsburgëve ndëshkuan udhëheqësit e qytetit, por më vonë Szeged filloi të përparojë përsëri, hekurudha e arriti atë në 1854, dhe qyteti mori statusin e tij të qytetit të lirë mbretëror përsëri më 1860.

Sot qyteti i brendshëm i Szeged ka ndërtesa të bukura dhe rrugë të gjera. Kjo është kryesisht për shkak të përmbytjes së madhe të vitit 1879, e cila fjalë për fjalë fshiu tërë qytetin (vetëm 265 nga 5723 shtëpitë mbetën dhe 165 njerëz vdiqën). Perandori Franc Josef vizitoi qytetin dhe premtoi se "Szeged do të jetë më i bukur nga sa ishte". Ai e mbajti premtimin e tij. Gjatë viteve të ardhshme një qytet i ri, modern doli nga gërmadhat, me pallate dhe rrugë të gjera.

Gjatë shekullit 20
Pas Luftës së Parë Botërore Hungaria humbi territoret e saj jugore në Serbi, si rezultat Szeged u bë një qytet afër kufirit, dhe rëndësia e tij u zvogëlua, por ndërsa mori rolet që më parë i përkisnin qyteteve tani të humbura, ajo ngadalë u rimëkëmbet. Pas Humbjes së Transilvanisë në Rumani, Universiteti i Kolozsvár (tani Kluzh-Napoka, u zhvendos në Szeged në 1921 (shih Universiteti i Szeged). Në vitin 1923 Szeged mori rolin e ulëses episkopale nga Temesvár (tani Temishvari, Rumani). e okupuar shkurtimisht nga ushtria rumune gjatë Luftës Hungareze-Rumune në vitin 1919. Gjatë viteve 1920 popullsia hebreje e Szeged u rrit dhe arriti në zenit e saj.

Szeged vuajti shumë gjatë Luftës së Dytë Botërore. 6.000 banorë të qytetit u vranë, qytetarët hebrenj u kufizuan në geto dhe më pas u dërguan në kampe vdekjeje. Szeged u kap nga trupat sovjetike të Frontit të Dytë të Ukrainës më 11 tetor 1944 në rrjedhën e Betejës së Debrecen. Gjatë epokës komuniste, Szeged u bë një qendër e industrisë së lehtë dhe industrisë ushqimore. Në vitin 1965 u gjet naftë afër qytetit; zona tani plotëson 67% të kërkesës së vendit për naftë.

Në vitin 1962, Szeged u bë vendi i Csongrád. U ndërtuan rrethe të reja dhe shumë fshatra u aneksuan në qytet ,ë 1973 (siç ishte një tendencë gjatë epokës komuniste).

Szeged e sotme është një qytet i rëndësishëm universitar dhe një tërheqje popullore turistike.

Arsimi
Szeged ka 62 kopshte fëmijësh, 32 shkolla fillore dhe 18 shkolla të mesme. Dy shkollat e mesme më të spikatura (Ságvári Endre Gyakorló Gimnázium dhe Radnóti Miklós Kísérleti Gimnázium) janë në pesëmbëdhjetë vendet e para në vend.

Szeged është qendra e arsimit të lartë e Rrafshinës së Madhe Jugore dhe ka ndërtuar një reputacion mjaft të mirë për veten e tij. Mijëra studentë studiojnë këtu, shumë prej të cilëve janë të huaj. Universiteti i Szeged është sipas numrit të studentëve universiteti i dytë më i madh dhe i 4-ti më i vjetër i Hungarisë që u themelua në vitin 1581. Renditet si universiteti më i mirë i vendit në Renditjen Akademike të Universiteteve Botërore - 2005, dhe në 100 më të mirët në Evropë, ai ofron disa programe në fusha të ndryshme të studimit.

Ekonomia
Szeged është një nga qendrat e industrisë ushqimore në Hungari, i njohur veçanërisht për specin e tij dhe kompanitë si Pick Szeged, Sole-Mizo, Bonafarm etj. Kompanitë e tjera të rëndësishme që kanë selinë e tyre në Szeged janë AMSY InternationalAMSY International - Contact information, RRE - Szeged, Optiwella- Optiwella - Contact, Generál Printing House, RotaPack, Sanex Pro- Sanex Pro - Contact, AgroplantaAgroplanta, Karotin, Florin- Florin - Kapcsolat, QuadrotexQuadrotex - Kapcsolat dhe SZEPLAST.

Të tjerë, si ContiTech,- ContiTech - Kapcsolat & Szolgáltatások Duna-Dráva Cement, Szatmári Malom and Europe Match, nuk janë me qendër në qytet, por kanë objekte prodhimi atje.

Ekspozita dhe Qendra e Konferencave Hangár ofron hapësirë për ekspozita dhe konferenca ndërkombëtare.

Sport
Sporti më i njohur në qytet është hendbolli. Qyteti ka një klub të mirënjohur fituesin e Kupës EHF 2013-14, SC Pick Szeged duke luajtur në Nemzeti Bajnokság I.

Sporti i dytë më i njohur është futbolli në qytet. Szeged kishte disa klube që luanin në ligën e nivelit të lartë hungarez, Nemzeti Bajnokság I. Këto janë Szegedi AK, Szegedi Honvéd SE. E vetmja klub që vepron aktualisht, Szeged 2011 luan në Nemzeti Bajnokság II.

Binjakëzimet
 Nice, Francë, 1969
 Turku, Finlandë, 1971
 Kembrixh, Mbretëria e Bashkuar, 1977
 Odessa, Ukraina, 1977
 Parma, Itali, 1988
 Larnaca, Qiproja, 1994
 Rakhiv, Ukraina, 1939 dhe 1997
 Darmshtadi, Gjermani, 1990
 Toledo, Shtetet e Bashkuara, 1990
 Târgu Mureş, Rumania, 1997 Temishvari, Rumania, 1998
 Weinan, Kina, 1999
 Kotorri, Mali i Zi, 2001
 Liège, Belgjikë, 2001
 Pula, Kroaci, 2003
 Subotica, Serbi, 1966 dhe 2004
 Lodzh, Poloni, 2004
 Shangai, Kinë, 2008
 Jeruzalemi, Izrael

 Referime 

Kategoria:Qytete në Hungari