Thesali

Thesalia (Greqisht: Θεσσαλία, romanizuar: Thesalía; Thesalia e lashtë: Πετθαλία, Petthalía) është një krahinë afër Maqedonisë së Greqisë së sotme, kryeqytetit i të cilës është Larisa.

Thesalia është një rajon tradicional gjeografik dhe administrativ modern i Greqisë, që përfshin pjesën më të madhe të rajonit antik me të njëjtin emër. Para epokave të errëta Greke, Thesalia ishte e njohur si Aeolia (Greqisht: Αἰολία, Aiolía), dhe kështu shfaqet në Odyssey e Homerit.

Thesalia u bë pjesë e shtetit modern Grek në 1881, pas katër shekujve e gjysmë të sundimit Osman. Që nga viti 1987 ajo ka formuar një nga 13 Rajonet e vendit [3] dhe është më tej (që nga reforma e Kallikratis e 2010) nën-ndarë në 5 Njësi Rajonale dhe 25 Bashki. Kryeqyteti i rajonit është Larissa. Thesalia shtrihet në Greqinë veriore dhe kufizohet me rajonet e Maqedonisë në veri, Epirin në perëndim, Greqinë Qendrore në jug dhe Detin Egje në lindje. Rajoni i Thesalisë përfshin gjithashtu ishujt Sporades

 Mitologji 
Në epikën e Homerit, Odyssey, heroi Odysseus vizitoi mbretërinë e Ajolit, që ishte emri i vjetër për Thesalinë.

Rrafshi i Thesalisë, që shtrihet midis malit Oeta / Othrys dhe Mount Olympus, ishte vendi i betejës midis Titanëve dhe Olimpianëve.

Sipas legjendës, Jason dhe Argonautët filluan kërkimin e tyre për Pjesën e Artë nga Gadishulli i Magnesia

 Histori antike 
Informacione të mëtejshme: Thesalia e lashtë dhe Greqia Romake

Thesalia ishte shtëpia e kulturave të gjera Neolitike dhe Kalkolitike rreth 6000-2500 para Krishtit (shih qeramikën e Kardiumit, Dimini dhe Sesklo). Vendbanime mikenase janë zbuluar gjithashtu, për shembull në vendet e Iolcos, Dimini dhe Sesklo (afër Volos). Në kohën Arkaike dhe Klasike, ultësirat e Thesalisë u bënë shtëpia e familjeve baroniale, të tilla si Aleuadae e Larissa ose Scopads of Crannon.

Në verën e 480 para Krishtit, Persianët pushtuan Thesalinë. Ushtria greke që ruajti Vale e Tempe evakuoi rrugën përpara se të arrinte armiku. Jo më vonë, Thesalia u dorëzua Persianëve. Familja Thesaliane e Aleuadae u bashkua me Persianët më pas.

Në shekullin e 4 para Krishtit, pasi Luftërat Greko-Persiane kishin mbaruar prej kohësh, Jason i Pherae e shndërroi rajonin në një fuqi të konsiderueshme ushtarake, duke kujtuar lavdinë e kohërave të hershme arkaike. Pas pak, Filipi II i Maqedonisë u emërua Arkon i Thesalisë, dhe Pas kësaj Thesalia u shoqërua me Mbretërinë Maqedonase për shekujt e ardhshëm.

Thesalia më vonë u bë pjesë e Perandorisë Romake si pjesë e provincës së Maqedonisë; kur u prish, emri u rishfaq në dy provincat e pasardhësit të tij të vonë romak: Thesalia Prima dhe Thesalia Secunda.

 Periudha bizantine 
Informacione të mëtejshme: Greqia Bizantine

Pjesë e kështjellës bizantine të Trikalës

Pamje e Manastirit të Olimpisë Panagia në Elassona

Thesalia mbeti pjesë e Perandorisë "Bizantine" të Romës Lindore pas rënies së pushtetit romak në perëndim, dhe më pas pësoi shumë pushtime, të tilla si nga fisi sllav i Belegezitëve në shekullin VII pas Krishtit.  Avarët kishin mbërritur në Evropë në fund të viteve 550. : 29 Ata pohuan autoritetin e tyre mbi shumë sllavë, të cilët ishin të ndarë në fise të shumta të imëta.  Shumë sllavë u galvanizuan në një forcë efektive të këmbësorisë, nga avarët. Në shekullin VII, aleanca Avar-Sllave filloi të bastisë Perandorinë Bizantine, duke vendosur rrethimin e Selanikut dhe madje edhe vetë kryeqytetin perandorak Kostandinopojës.

Deri në shekullin e 8-të, sllavët kishin pushtuar pjesën më të madhe të Ballkanit nga Austri në Peloponez, dhe nga Adriatiku në detet e Zi, me përjashtim të zonave bregdetare dhe rajoneve të caktuara malore të gadishullit Grek.  Marrëdhëniet midis sllavëve dhe grekëve ishin ndoshta paqësore përveç zgjidhjes fillestare (të supozuar) dhe kryengritjeve të përhershme.  Duke qenë bujq bujq, sllavët ndoshta tregtonin me Grekët brenda qyteteve.  Ka të ngjarë që ri-helenizimi tashmë kishte filluar përmes këtij kontakti. Ky proces do të përfundonte nga një Perandori Bizantine e rilindur rishtazi.

Me zvogëlimin e Luftërave Arabo-Bizantine, Perandoria Bizantine filloi të konsolidojë fuqinë e saj në ato zona të Greqisë kontinentale të pushtuara nga fiset Proto-Sllave. Pas fushatave të gjeneralit bizantin Staurakios në 782–783, Perandoria Bizantine rimori veten Thesalinë, duke marrë shumë sllavë si të burgosur.  Përveç ekspeditave ushtarake kundër sllavëve, procesi i ri-helenizimit filloi nën Nicephor I përfshirë transferimin (shpesh me forcë) të popujve. 

Shumë sllavë u zhvendosën në pjesë të tjera të perandorisë si Anadollia dhe u bënë për të shërbyer në ushtri.  Si kthim, shumë Grekë nga Siçilia dhe Azia e Vogël u sollën në brendësi të Greqisë, për të rritur numrin e mbrojtësve në dispozicion të Perandorit dhe për të holluar përqendrimin e sllavëve. 

 Periudha e vonë e mesjetës dhe ajo osmane 

Në 977 Thesalia Bizantine u sulmua nga Perandoria Bullgare. Në 1066 pakënaqësia ndaj politikës së taksave bëri që popullata arumune dhe bullgare e Thesalisë të rebeloheshin kundër Perandorisë Bizantine nën udhëheqjen e një zoti vendas, Nikoulitzas Delphinas. Revolta, e cila filloi në Larissa, u zgjerua shpejt në Trikala dhe më vonë në veri deri në kufirin Bizantin-Bullgar.  Në 1199–1201 një tjetër revoltë e pasuksesshme u drejtua nga Manuel Kamytzes, dhëndri i perandorit bizantin Aleksios III Angelos, me mbështetjen e Dobromir Chrysos, sundimtarit autonom të Prosekut. Kamytzes arriti të krijojë një principatë jetëshkurtër në Thesalinë veriore, përpara se të kapërcehej nga një ekspeditë perandorake.

"Shatërvani Hyperian në Pherae", gjatë epokës Osmane, nga Edward Dodwell.

Pas rrethimit të Kostandinopojës dhe shpërbërjes së Perandorisë Bizantine nga Kryqëzata e Katërt në Prill 1204, Thesalia kaloi në Boniface të Mbretërisë së Montferratit të Selanikut në kontekstin më të gjerë të Frankokratisë. Në 1212, Michael I Komnenos Doukas, sundimtari i Epirit, i çoi trupat e tij në Thesali. Larissa dhe pjesa më e madhe e Thesalisë qendrore erdhën nën sundimin Epirote, duke ndarë kështu Selanikun nga principatat e kryqëzatave në Greqinë e Jugut.  Puna e Michael u krye nga vëllai i tij gjysmë dhe pasardhësi, Theodore Komnenos Doukas, i cili deri në vitin 1220 përfundoi rimëkëmbjen e të gjithë rajonit. 

Një prej flamujve të përdorur në Thesali gjatë Luftës Greke të Pavarësisë (hartuar nga Anthimos Gazis).

Vllehët e Thesalisë (fillimisht një popullsi kryesisht romake) transhumante) së pari shfaqen në burimet bizantine në shekullin e 11-të, në Strategikon e Kekaumenos dhe Alexiadën e Anna Komnene).  Në shekullin XII, udhëtari hebre Benjamin i Tudelës regjistron ekzistencën e rrethit të "Vlachia" afër Halmyros në Thesalinë lindore, ndërsa historiani bizantin Niketas Choniates vendos "Vllahinë e Madhe" afër Meteorës. Termi është përdorur gjithashtu nga studiuesi i shekullit XIII George Pachymeres, dhe ai paraqitet si një njësi e veçantë administrative në 1276, kur pinkernes Raoul Komnenos ishte guvernatori i saj (kephale). [21]

Nga viti 1271 deri në vitin 1318 Thesalia ishte një despotat i pavarur që shtrihej në Acarnania dhe Aetolia, i drejtuar nga Gjon I Doukas. Në vitin 1309 Almogavars ose Company Katalonja e Lindjes (Societas Catalanorum Magna), u vendosën në Thesali. Në vitin 1310, pasi ngriti rrethimin e Selanikut, Almogavarët u tërhoqën si mercenarë në pagën e sebastokratit Gjon II Doukas dhe pushtuan vendin. Nga atje u nisën për në Dukatin e Athinës, të thirrur nga duka Walter I. Më 1318, me zhdukjen e dinastisë Angelid, Almogavarët pushtuan Siderokastron dhe Thesalinë Jugore (1319) dhe formuan Dukatin e Neopatria.

Grupe shqiptarësh u shpërngulën në Thesali që në vitin 1268 si mercenarë të Michael Doukas.[34] Fiset shqiptare të Bua, Malakasioi dhe Mazaraki u përshkruan si nomadë "të padisiplinuar" që jetonin në malet e Thesalisë në fillim të shekullit të 14-të në 'Historinë' e perandorit Gjon VI Kantakouzenos. Ata ishin afërsisht 12,000. Kantakouzenos përshkruan një pakt që ata bënë për t'i shërbyer Perandorit Bizantin dhe për t'i paguar haraç rreth tij. 1332 në këmbim të përdorimit të zonave fushore të Thesalisë në muajt e verës.[35] Grupeve shqiptare iu dhanë pronat ushtarake nga Fanari në vitet 1330 dhe nga fundi i shekullit të 14-të dhe pushtimi i rajonit nga osmanët, ato ishin pjesë përbërëse e strukturave ushtarake të Thesalisë. Dy nga udhëheqësit e tyre ushtarakë të njohur në burimet bizantine si Pjeter dhe Gjon Sebastopoulos kontrollonin qytetet e vogla Farsala dhe Domoko.[36] 

Ne vitin 1348, Thesalia u pushtua nga serbët nën Preljub. Pas vdekjes së këtij të fundit në 1356, rajoni u pushtua nga Nikephoros Orsini, dhe pas vdekjes së tij tre vjet më vonë, ajo u mor nga perandori i vetëshpallur serb Simeon Urosh. Djali i Simeonit, John Uroš, pati sukses në vitin 1370, por abdikoi në 1373, dhe Thesalia u administrua nga klani grek Angeloi-Philanthropenoi deri në pushtimin otoman c. 1393.

Kontrolli otoman u kundërshtua nga Bizantinët deri në vitet 1420 kur u konsolidua nga Turahan Beu, i cili vendosi Turkomans në provincë dhe themeloi qytetin e Tyrnavos. Territori u sundua përmes ndarjes administrative Sanxhak të Tirhala gjatë periudhës Osmane.

 Historia moderne 
Porti i Volos

Në 1600, shpërtheu një rebelim jetëshkurtër në rajon.

Rigas Feraios, intelektuali dhe pararendësi i rëndësishëm Grek i Luftës Greke të Pavarësisë ishte nga rajoni. Ai lindi në Velestino, afër qytetit antik Pherae.

Në 1821, pjesë të Thesalisë dhe të Magnesisë morën pjesë në kryengritjet fillestare në Luftën Greke të Pavarësisë, por këto revolta u shtypën me shpejtësi. Thesalia u bë pjesë e shtetit modern Grek në 1881, pas Konventës së Kostandinopojës përveç zonës përreth qytetit Elassona, i cili mbeti në duart e Osmanllinjtë deri në vitin 1912. Ai u kap për pak kohë nga Osmanët gjatë Luftës Greko-Turke të 1897. Pas Traktati i Kostandinopojës (1897), Greqia u detyrua të hiqte zona të vogla kufitare dhe të paguante dëmshpërblime të rënda. Pjesa e mbetur e Thesalisë e mbajtur nga Osmanët u rikuperua më në fund nga Grekët gjatë Luftës së Parë Ballkanike në 1912.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Thesalia u pushtua nga Mbretëria e Italisë nga Prilli 1941 deri në Shtator të 1943. Pas Armëpushimit të Cassibile, Gjermania pushtoi Thesalinë deri në Tetor 1944.

 Gjeografi 
Thesalia zë pjesën lindore të pellgut Pindus, që shtrihet në jug nga Maqedonia deri në Detin Egje. Shtresa veriore e Thesalisë përcaktohet nga një rrjedhë përgjithësisht jugperëndimore-verilindore e vargut Pindus që përfshin malin Olimp, afër kufirit me Maqedoninë. Brenda asaj bredhi të thyer të maleve janë disa pellgje dhe lugina lumenjsh.

Ekstremiteti më lindor i rrjedhës shtrihet në juglindje nga Mt. Olimp përgjatë bregut të Egjeut, duke përfunduar në Gadishullin e Magnezisë që mbështjell Gjirin Pagasetic (i quajtur edhe Gjiri i Volos), dhe formon një hyrje të Detit Egje. Lumi kryesor i Thesalisë, Pineios, rrjedh në lindje nga Gama Qendrore Pindus vetëm në jug të rrjedhës, duke u zbrazur në Gjirin e Thermës.

Ultësira e Trikalës dhe Larissa formojnë një rrafshinë qendrore e cila është e rrethuar nga një unazë malesh. Ka sezone të dallueshme verore dhe dimërore, me shirat e verës që rritin pjellorinë e rrafshnaltave. Kjo ka bërë që Thesalia herë pas here të quhet "shporta e bukës e Greqisë".

Rajoni është përcaktuar mirë nga kufijtë topografikë. Malet Chasia dhe Kamvounia shtrihen në veri, Mt. Masivi Olimp në verilindje. Në perëndim shtrihet vargu malor Pindus, në juglindje malet bregdetare të Óssa dhe Pelion.

Disa degë të Pineios rrjedhin nëpër rajon.

 Klima 
Shumica e provincës ka një klimë të nxehtë mesdhetare verore (Köppen: Csa), por gjithashtu është gjetur një klimë e ftohtë gjysmë e thatë (BSk) përfshirë kryeqytetin Larissa (në skajin e saj të kategorisë mesdhetare). Edhe në veri të Thesalisë mund të gjendet një klimë e rrallë subtropikale me lagështi (Cfa), megjithëse është e ndryshme nga një klimë zakonisht nën ose mbi tropikët, ajo shënon edhe kufirin e këtij nëntipi të rrallë Cf në kontinentin Evropian (p.sh. i vogël fshati Kalvia).

 Popullsia 
Sipas regjistrimit të popullsisë të realizuar nga ESYE në vitin 2011, popullsia e rajonit të Thesalisë është 732,762 dhe përfaqëson 6.8% të popullsisë së përgjithshme të vendit.

Një rënie e popullsisë prej 2.8% u vërejt që nga viti 2001, por Thesalia mbetet rajoni i tretë më i madh në vend për sa i përket popullsisë.

Ndarja e popullsisë është 44% urbane, 40% agrare dhe 16% gjysëm urbane. Një ulje e popullsisë agrare është shoqëruar me një rritje të popullatës gjysmë urbane.

Zona metropolitane e Larissa, kryeqyteti i Thesalisë, është shtëpia e më shumë se 230,000 njerëzve, duke e bërë atë qytetin më të madh të rajonit.

 Ekonomia 
Tokat aluviale të Pellgut Pineios dhe degëve të tij e bëjnë Thesalinë një zonë bujqësore jetësore, veçanërisht për prodhimin e grurit, bagëtive dhe deleve. Modernizimi i praktikave bujqësore në mesin e shekullit të 20-të ka kontrolluar përmbytjen kronike që kishte kufizuar zgjerimin bujqësor dhe diversifikimin në fushat me ultësira. Thesalia është zona kryesore për rritjen e bagëtive të Greqisë, dhe barinjtë vlleh lëvizin tufa të mëdha delesh dhe dhish sezonale midis lartësive më të larta dhe të ulëta.

Në dekadat e fundit, ka pasur një rritje të kultivimit të arra të thata si bajame, fistikë dhe arra, veçanërisht në rajonin e Almyros. .Shtë vërejtur gjithashtu një rritje në numrin e pemëve të vajit të ullirit. Gjiri i Pagasait, gati i mbyllur në tokë, ofron një port natyror në Volos për transportimin e produkteve bujqësore nga rrafshnaltat dhe kromin nga malet.

Prodhimi i brendshëm bruto (PBB) i krahinës ishte 9.7 miliardë € në 2018, duke përbërë 5.2% të prodhimit ekonomik Grek. PBB për frymë e rregulluar për fuqinë blerëse ishte 16,100 € ose 53% e mesatares së BE 27 në të njëjtin vit. PBB për një punonjës ishte 65% e mesatares së BE-së.

Shkalla e papunësisë qëndroi në 20.6% në 2017.

 Transporti 
Ekzistojnë një numër autostradash siç është E75, dhe hekurudha kryesore nga Athina në Selanik (Salonika) përshkon Thesalinë. Rajoni është i lidhur drejtpërdrejt me pjesën tjetër të Evropës përmes Aeroportit Ndërkombëtar të Greqisë Qendrore, i cili ndodhet në Nea Anchialos, një distancë e vogël nga Volos dhe Larisa. Fluturimet e Kartës lidhin rajonin dhe sjellin turistët në zonën më të gjerë, kryesisht në Pelion dhe Meteora. Infrastruktura e re përfshin një terminal krejt të ri të gatshëm për të shërbyer 1500 pasagjerë në orë dhe aeroplanë të rinj.

 Administratë 
Megjithëse rajoni historik i Thesalisë shtrihej në jug në Phthiotis dhe herë pas here në veri në Maqedoninë Perëndimore, sot termi "Thesalia" identifikohet me Rajonin Administrativ modern i cili u krijua në reformën administrative të vitit 1987. Me planin e Kallikratis për vitin 2010, fuqitë dhe autoriteti i rajonit u ripërcaktuan dhe u zgjeruan.

Së bashku me Greqinë Qendrore, mbikëqyret nga Administrata e Decentralizuar e Thesalisë dhe e Greqisë Qendrore, me qendër në Larisa. Rajoni i Thesalisë është i ndarë në pesë njësi rajonale (katër ishin prefektura para-Kallikratis), Karditsa, Larissa, Magnesia, Sporades dhe Trikala, të cilat më tej ndahen në njëzet e pesë bashki.

Guvernatori i rajonit është Konstantinos Agorastos [el] (Demokracia e Re), i cili u zgjodh në zgjedhjet lokale të vitit 2010 dhe u rizgjodh në 2014 dhe 2019.

Kategoria:Gjeografia e Greqisë