Katana (shpatë japoneze)

Katana (Japonisht:  ose ) është një shpatë japoneze e karakterizuar nga një teh i lakuar, me një teh të mprehtë, me një roje rrethore ose katrore dhe një dorezë të gjatë për të akomoduar dy duar. Ajo u përdor nga samurait e Japonisë antike dhe feudale.

Përshkrimi
Katana është përcaktuar në përgjithësi si madhësia standarde, e lakuar mesatarisht (në krahasim me taçin më të vjetër që paraqet më shumë lakim) shpata japoneze me gjatësi teh më të madhe se 60.6 cm (2 shaku japonez). Karakterizohet nga pamja e saj dalluese: një teh e lakuar, i hollë, me një teh të mprehtë, me një roje rrethore ose katrore (tsuba) dhe dorezë të gjatë për të akomoduar dy duar.

Me disa përjashtime, katana dhe taçi mund të dallohen nga njëra-tjetra, nëse nënshkruhen, nga vendndodhja e nënshkrimit (mei) në tang (nakago). Në përgjithësi, mei duhet të gdhendet në anën e nakagos, e cila do të ndeshej nga jashtë kur të vishej shpata. Meqenëse një taçi veshej me skajin e prerjes poshtë, dhe katana ishte e veshur me skajin e prerjes lart, mei do të ishte në vende të kundërta në tang.

Historianët perëndimorë kanë thënë se katana ishin ndër armët më të mira të prerjes në historinë ushtarake botërore.

Historia
Përdorimi i parë i katanës si një fjalë për të përshkruar një shpatë të gjatë që ishte ndryshe nga një taçi, haset në Periudhën Kamakura (1185-1333). Këto referenca për "uçigatana" dhe "tsubagatana" duket se tregojnë një stil tjetër shpate, ndoshta një shpatë më pak të kushtueshme për luftëtarët e rangut më të ulët. Pushtimet mongole në Japoni lehtësuan një ndryshim në modelet e shpatave japoneze. Brisqet e hollë taçi dhe çokutō shpesh nuk ishin në gjendje të prenin armaturën e lëkurës të zierë të mongolëve, me brisqet që shpesh copëtoheshin ose shkëputeshin. Evolucioni i taçit në atë që do të bëhej katana duket se ka vazhduar gjatë periudhës së hershme Muromaçi (1337-1573). Duke filluar rreth vitit 1400, u bënë shpata të gjata të nënshkruara me mei të stilit katana. Kjo ishte në përgjigje të samurait që bartnin taçin e tyre në atë që tani quhet "stili i katanës". Shpatat japoneze janë gdhendur tradicionalisht me mei në faqen larg nga mbajtësit. Kur një taçi mbahej në stilin e një katane, me majën e prerjes lart, nënshkrimi i taçit''' do të ishte përballë mënyrës së gabuar. Fakti që shpatëpunuesit filluan të nënshkruajnë shpata me një nënshkrim katana tregon se disa samurai të asaj periudhe kohore kishin filluar të mbanin shpatat e tyre në një mënyrë tjetër.

Rritja e popullaritetit të katanës midis samuraive erdhi për shkak të ndryshimit të natyrës së luftës së ngushtë. Barazimi më i shpejtë i shpatës ishte i përshtatshëm për të luftuar, ku fitorja varej shumë nga koha e shkurtër e përgjigjes. Katana e lehtësoi edhe më tej këtë gjë, duke u bartur përmes një rripi të ngjashëm me rripin (obi) me skajin e mprehur të ngritur lart. Në mënyrë ideale, samurai mund ta tërhiqte shpatën dhe të godiste armikun në një lëvizje të vetme. Më parë, taçi i lakuar bartej me skajin e tehut të ngritur poshtë dhe të pezulluar nga një rrip.

Gjatësia e tehut të katanës ndryshonte në mënyrë të konsiderueshme përgjatë rrjedhës së historisë së saj. Në fund të shekujve XIV-të dhe fillimit të shekullit të XV-të, tehu i katanë kishte prirjen të kishte një gjatësi midis 70 dhe 73 centimetrave. Gjatë fillimit të shekullit të XVI-të, gjatësia mesatare ra rreth 10 centimetra, duke u afruar afër 60 centimetra. Nga fundi i shekullit të XVI-të, gjatësia mesatare ishte rritur përsëri me rreth 13 centimetra, duke u kthyer në afërsisht 73 centimetra.

Katana shpesh çiftëzohej me një shpatë shoqëruese më të vogël, siç është vakizashi, ose mund të vishej edhe me një tantō, një kamë më e vogël, në formë të ngjashme.

Pas Luftës së Dytë Botërore
Midis viteve 1945 dhe 1953, prodhimi i shpatave dhe artet marciale të lidhura me shpatën u ndaluan në Japoni. Shumë shpata u konfiskuan dhe u shkatërruan, dhe përdoruesit e shpatës nuk ishin në gjendje të siguronin jetesën. Që nga viti 1953, shpatëpunuesve japonezë u lejohet të punojnë, por me kufizime të rrepta: shpata duhet të liçensohen dhe të shërbejnë një stërvitje pesë-vjeçare, dhe vetëm shpatëpunuesit e liçensuar lejohen të prodhojnë shpata japoneze (nihonto), vetëm dy shpata të gjata në muaj lejohen të të prodhohen nga secili farkëtues shpatash dhe të gjitha shpatat duhet të regjistrohen në qeverinë japoneze.

Jashtë Japonisë, disa prej kataneve moderne që prodhohen nga shpatarët perëndimorë përdorin lidhjet moderne të çelikut, siç janë L6 dhe A2. Këto shpata moderne përsërisin madhësinë dhe formën e katanës japoneze dhe përdoren nga artistët marcialë për iaidō dhe madje edhe për praktikën e prerjes (tameshigiri).

Shpatat e prodhuara në masë duke përfshirë iaitō dhe shinken në formën e katanës janë në dispozicion nga shumë vende, megjithëse Kina mbizotëron në treg. Këto lloje shpatash zakonisht prodhohen në masë dhe bëhen me një larmi të gjerë çeliqesh dhe metodash.

Shiko edhe
 Shpata japoneze
 Naginata
 Kusanagi no Tsurugi
 Shikomizue
 Daisho
 Tanto
 Odaçi
 Kultura e Japonisë
 Samurai
 Periudha Heian
 Periudha Kamakura
 Periudha Sengoku
 Periudha Edo

 Referime 

Kategoria:Japonia feudale
Kategoria:Shpata japoneze
Kategoria:Shpikje japoneze
Kategoria:Armë mesjetare
Kategoria:Kultura e Japonisë