Dalip bej Frashëri

Dalip bej Frashëri, i njohur edhe me pseudonimin Hixhretiu (i mërguari), ka qenë poet bektashi dhe dervish shqiptar i shekullit të 19-të. Poema e tij Hadika ose Hadikaja (Kopshti) e quajtur edhe Ḥadīqat al-Su‘adā’ (Kopshti i të Mirëvet) është epika e parë dhe më e gjatë që njihet në letërsinë shqiptare. 

 Biografia 
Lindi në Frashër, Rrethi i Përmetit të sotëm, në atë kohë pjesë e Vilajetit të Janinës në Perandorinë Osmane. I biri i Kaso Frashërit, vëllai i poetit Shahin Frashëri, dhe xhaxhai i veprimtarëve të Lëvizjes Kombëtare Naim, Sami, dhe Abdyl Frashëri. Pinjoll i një familjeje me rrënjë të forta bektashiane, luajti një rol të rëndësishëm në teqen e vendlindjes. Nuk dihet shumë për jetën e tij, përveç që punoi me vite në poezinë e tij Kopshti i dëshmorëve. E mbaroi atë më 1842, ndërsa qe i syrgjynosur në teqen e Konicës nga autoritetet osmane.

Frashëri përdori alfabetin arab në veprën e tij. Ndonëse ishte autor edhe i poezive të tjera, e vetmja që mbetet prej tij është Kopshti i te mirevet. Vepër që tregon historinë e Betejës së Qerbelasë, e cila ka ndikuar më parë letërsinë shiite dhe sufie. E përfundoi më 21 Rebiylahir 1258 P.H., që përkon me 6 qershor 1842. E dhënë kjo që vjen nga disa vargje të veprës: 

Një poezi prej rreth 56,000 vargjesh bazuar në nëndialektin toskë, është vepra epike më e hershme dhe më e gjatë e shkruar në gjuhën shqipe. Besohet se ka qenë krijuar për rituale në teqe dhe rituale shtëpiake gjatë matemit. Ndërsa bazohet në veprën e poetit azer, Fuzûlî-t, i njohur ndryshe Hadîkat -s-Süedâ (حديقت السعداء; "Kopshti i dëshmorëve"), është përpjekja e parë e bektashinjve shqiptarë për të rivalizuar Fuzûlîn dhe për të treguar ndikimin domethënës të bektashizmit në jetën shqiptare të kohës. Ndërsa Fuzûli përdori si poezinë ashtu edhe prozën për poemën e tij, Frashëri u mbështet vetëm në vargje. Poema përfshin informacione mbi zakonet, festivalet dhe ndjeshmërinë shqiptare. Për shembull, jep detaje mbi ritualin e matemit, kur bektashinjtë përmbahen nga të pirët ujë. Prandaj, edhe sikur të duket që synimi fillestar i Frashërit ishte të përkthente dhe të adaptonte veprën e Fuzûlî, ajo përfundoi si një përbërje me të vërtetë kombëtare dhe e kuptueshme më vete. Poema ndahet në dhjetë pjesë, dhe i paraprin një hyrje. Hyrja tregon historinë e bektashizmit në Shqipëri, me shumë informacione që besohet se mblodhi nga Baba Shemini i Krujës dhe Nasibi Tahir Babai, të dy figura e rëndësishme bektashiane të asaj kohe. Poema citon personalitete të rëndësishme të tarikatit, shtesa të fundit dhe përhapje. Vijon me historinë e arabëve para Islamit, bëmat e Profetit, jetën dhe vdekjen e tij dhe ngjarje që çuan në tragjedinë e Qerbelasë. Beteja e Qerbelasë përshkruhet në detaje; Frashëri u bën jehonë atyre që ranë dëshmorë, në veçanti Hysen ibn Aliut. 

Poema besohet se ka shërbyer në njëfarë mase si model bazë për veprën e mëvonshme të poetit nacionalist shqiptar Naim Frashëri me emrin Qerbelaja, dhe gjithashtu për epikën Istori 'e Skenderbeut, botuar në Bukuresht në 1898. Është një nga veprat më të fundit të shkruara në shqip duke përdorur alfabetin arab.

 Shënime dhe referenca 
Shënime
^ a: Robert Elsie dhe burime të tjera shqiptare përmendin 65,000 verses,  Norris 56,000, Shuteriqi 56,000, ndërsa faqja zyrtare e Bektashinjve 60,000.

Referimet

Kategoria:Bejtexhinj shqiptarë
Kategoria:Sufi shqiptarë
Kategoria:Baba bektashi
Kategoria:Shqiptarë në shekullin e XIX
Kategoria:Njerëz nga Vilajeti i Janinës