Almati

Almati (Kazakisht: Алматы) është qyteti më i madh në Kazakistan,  me një popullsi që tejkalon dy milionë banorë brenda zonës së tij metropolitane. I vendosur në rrëzë të maleve Trans-Ili Alatau në Kazakistanin jugor, pranë kufirit me Kirgistanin, Almati qëndron si një qendër kyçe e kulturës, tregtisë, financave dhe inovacionit. Qyteti është i vendosur në një lartësi prej 700-900 metrash, me lumenjtë Almati të Madh dhe  Almati të Vogël që rrjedhin përmes tij, duke buruar nga malet përreth dhe duke rrjedhur në fusha. Almati është qyteti i dytë më i madh në Azinë Qendrore dhe i katërti më i madh në Bashkësinë e Shteteve të Pavarura (CIS).

Almati shërbeu si kryeqytet i Kazakistanit nga viti 1929 deri në vitin 1991 gjatë epokës sovjetike dhe pas pavarësisë nga viti 1991 deri në zhvendosjen e kryeqytetit në Akmola (tani Astana) në vitin 1997. Pavarësisht se nuk është më kryeqytet, Almati mbetet qyteti më kozmopolit dhe me ndikim në Kazakistan, shpesh i konsideruar si zemra kulturore dhe financiare e vendit, dhe në gjuhën e folur quhet "Kryeqyteti Jugor". Klasifikohet si një qytet me rëndësi republikane, duke i dhënë autonomi nga qeverisja rajonale. Qyteti është i ndarë në tetë distrikte administrative brenda kuadrit të rëndësisë së tij republikane.

Almati ka pritur ngjarje ndërkombëtare, duke përfshirë Konferencën e Kujdesit Shëndetësor Parësor Alma-Ata në vitin 1978, e cila formësoi politikën globale të shëndetit publik, Lojërat Dimërore Aziatike 2011 dhe Universiadën Dimërore 2017. Qyteti ishte gjithashtu një pretendent për të pritur Lojërat Olimpike Dimërore 2022, duke e forcuar më tej pozicionin e tij si një qendër ndërkombëtare për sportet dimërore, por në fund humbi garën ndaj Pekinit.

Almati shërbehet nga një rrjet i gjerë transporti, duke përfshirë Aeroportin Ndërkombëtar të Almatit, më i ngarkuari në Kazakistan dhe Azinë Qendrore, që trajton mbi 9.5 milionë pasagjerë në vit. Qyteti shërbehet gjithashtu nga Metroja e Almatit, e hapur në vitin 2011. Përveç kësaj, autobusët dhe trolejbusët kontribuojnë në sistemin gjithëpërfshirës të transportit publik të qytetit.

Afërsia e Almatit me atraksionet natyrore si Parku Kombëtar Ile-Alatau, me ekosistemet e tij të larmishme dhe shtigjet piktoreske, dhe Liqeni i Madh i Almatit, e bën atë një destinacion të njohur për entuziastët e aktiviteteve në natyrë. Për më tepër, afërsia e qytetit me Medeu, pistën e akullit në lartësinë më të madhe në botë, dhe vendpushimin e skive Shymbulak, kontribuon në reputacionin e Almatit si një qendër e madhe turistike për aventura dhe aktivitete në natyrë.

Statusi
Nga viti 1929 deri në vitin 1936, qyteti, i njohur atëherë si Alma-Ata, ishte kryeqyteti i RSSA e Kazakistanit. Nga viti 1936 deri në vitin 1991, Alma-Ata ishte kryeqyteti i RSS e Kazakistanit. Pasi Kazakistani u bë i pavarur në vitin 1991, qyteti u riemërua Almati në vitin 1993 dhe vazhdoi si kryeqytet deri në vitin 1997, kur kryeqyteti u zhvendos në Akmola (u riemërua Astana në vitin 1998, Nur-Sultan në vitin 2019 dhe përsëri Astana në vitin 2022). Që atëherë, Almati është referuar si "kryeqyteti jugor" i Kazakistanit.

Almati mbetet qyteti më i madh, më i zhvilluar dhe më i larmishëm etnikisht dhe kulturor në Kazakistan. Për shkak të zhvillimit nga Bashkimi Sovjetik dhe zhvendosjes së punëtorëve dhe industrive nga zonat evropiane të Bashkimit Sovjetik gjatë Luftës së Dytë Botërore, qyteti ka një përqindje të lartë të rusëve etnikë dhe ujgurëve. Qyteti shtrihet në rrëzë të Trans-Ili Alatau (ose Zailiysky Alatau) në juglindje ekstreme.

Ka një klimë relativisht të butë me verë të ngrohtë dhe të thatë dhe dimra mjaft të ftohtë. Meqenëse qyteti ndodhet në një zonë tektonikisht aktive, ka një rrezik endemik të tërmeteve. Edhe pse shumica e dridhjeve nuk shkaktojnë dëme të konsiderueshme, Almaty ka pësuar disa tërmete të mëdha shkatërruese.

Etimologjia
Emri Almati i ka rrënjët në vendbanimin mesjetar Almatau, që ekzistonte pranë qytetit të sotëm. Një teori e diskutueshme pohon se emri rrjedh nga fjala kazake për 'mollë' (алма) dhe shpesh përkthehet si "plot me mollë". Emri i saj i mëparshëm, Alma-Ata, përkthehet si "babai i mollëve", Emri i saj i tanishëm mund të jetë një shumës i njërës prej fjalëve turkike për "baba". U përmend në shekullin e 16-të Baburnama nën drejtshkrimin Almatu (Chagatay: الماتو).ref></ref>

Gjeografia
Almati ndodhet në juglindje të Kazakistanit, pothuajse 1000 km nga kryeqyteti Astana. Kryeqyteti i Kirgistanit, Bishkek, është 190 km në perëndim, ndërsa Ürümqi në Kinë është pothuajse 1000 km në lindje.

Rajoni është gjithashtu shtëpia e pllajës malore Mynjylky, një fushë e ngritur e vendosur në burimin e lumit Malaya Almaatinka në një lartësi prej 3000 metrash mbi nivelin e detit.

Klima
Almaty ka klimë kontinetiale të lagësht me verë të nxehtë dhe dimër të ftohtë. Muaji më i ftohtë është janari, −4.7 °C (24 °F) (mesatarisht), muaji më i nxehtë është korriku, 23.8 °C (75 °F) (mesatarisht). Në vitet mesatare, ngrica fillon rreth 14 tetorit dhe përfundon rreth 18 prillit, me të ftohtë ekstrem të qëndrueshëm nga rreth 19 dhjetori deri rreth 23 shkurtit, një periudhë prej rreth 67 ditësh. Moti me temperaturë mbi 30 °C (86 °F) është mesatar për rreth 36 ditë në vit. Në qendër të Almatit, si në çdo qytet të madh, ka një ishull nxehtësie. Prandaj, ngrica në qendër të qytetit fillon rreth 7 ditë më vonë dhe përfundon 3 ditë më herët se në periferitë veriore. Reshjet vjetore janë rreth 650 deri në 700 mm (25.6 deri në 27.6 inç). Prilli dhe maji janë muajt më të lagësht, gjatë të cilëve bien rreth një e treta e reshjeve vjetore të qytetit.

Nuk është e pazakontë të shohësh borë ose një valë të ftohti që godet Almatin deri në fund të majit. Për shembull, në çerek shekullin e fundit, reshje të tilla dëbore u regjistruan më 13 maj 1985, 1 maj 1989, 5 maj 1993 dhe 18 maj 1998. Rekordi i fundit i reshjeve të dëborës në Almaty ishte më 17 qershor 1987.

Almati ndonjëherë përjeton shi dimëror, pavarësisht reshjeve të dendura të dëborës që kishin ndodhur më parë dhe temperaturave të ulëta. Shiu më i paharrueshëm dimëror ndodhi më 16 dhjetor 1996 gjatë një parade ushtarake për të festuar 5-vjetorin e Pavarësisë së Republikës.

GM i Stacionit Meteorologjik të Almaty regjistron kryesisht erën juglindore (30%), rezistenca e saj rritet gjatë verës (37%) dhe bie në dimër (19%). Shpejtësia e erës tejkalon 15 m/s në rreth 15 ditë në vit, mesatarisht.

Aeroporti
Aeroporti më i afërt është Aeroporti Ndërkombëtarë në Almaty, ndodhet 15 kilometra në verilindje.

Binjakëzimet
Almaty është e binjakëzuar me:

  Alexandria, Egjipt
  Bishkek, Kirgistan
  Daegu, Koreja e Jugut
  Stambolli, Turqi
  Xheda, Arabia Saudite
  Malatya, Turqi
  Modena, Itali
  Mogadishu, Somali
  Moska, Rusi
  Rennes, Francë
  Riga, Letoni
  Rosario, Argjentinë
  Shën Petersburgu, Rusi
  Tashkent, Uzbekistan
  Tel Aviv, Izrael
  Tucson, Arizona, Shtetet e Bashkuara
  Ürümqi, China
  Muş, Turkey
  Vilnius, Lithuania

Referime

Lidhje të jashtme
Uebfaqja Zyrtare  (Kazakisht)
Uebfaqja Zyrtare  (Rusisht)
Uebfaqja Zyrtare  (Anglisht)

Kategoria:Qytete në Kazakistan
Kategoria:Qytete në Azinë Qendrore