Isuf Sulovari

Isuf Sulovari ishte një piktor dhe pedagog arti shqiptar, i njohur si një figurë e shquar e Realizmit Socialist në Shqiperi. Aktiv gjatë epokës komuniste, Sulovari zhvilloi një stil piktorik të veçantë, të ndikuar nga rrymat moderniste - veçanërisht format e guximshme tubulare të kubistit francez Fernand Léger dhe temat shoqërore të  të shekullit XX. Kompozimet e tij zakonisht paraqisnin punëtorë, fshatarë dhe patriotë historikë, me forma monumentale të thjeshtuara dhe ngjyra dekorative, duke e veçuar punën e tij nga ajo e bashkëkohësve. Sulovari dha mësim artin për shumë vite në qytetin e tij të lindjes, Elbasan, dhe vazhdoi të pikturonte edhe gjatë periudhës post-komuniste, duke lënë pas një trashëgimi pikturash në koleksionet kombëtare të Shqipërisë dhe një reputacion si një modernist me ndikim brenda kanonit të artit shqiptar.

JETA E HERSHME DHE ARSIMIMI

Lindja dhe arsimi në Elbasan
Isuf Sulovari lindi më 15 korrik 1934 në Elbasan, Shqiperi. Aty ai kreu arsimin fillor dhe të mesëm, përpara se të transferohej në Tiranë për të ndjekur studimet formale të artit.

Studimet në Liceun Artistik "Jordan Misja" (1951–1955)
Nga viti 1951 deri më 1955 ndoqi studimet në Liceu Artistik "Jordan Misja" në Tiranë, ku ndër pedagogët e tij ishte edhe piktori Sadik Kaceli.

Formimi artistik në Rumani (1959–1961)
Në vitin 1959, Sulovari shkoi jashtë shtetit për të vazhduar formimin e tij në Instituti i Arteve të Bukura "Nicolae Grigorescu" në Bukuresht, Rumani. Atje studioi pikturë gjatë viteve 1959–1961 nën drejtimin e profesorëve , Tibor K. Thomas (shpesh cituar si Tiberiu Krausz) dhe Corneliu Baba, ndër të tjerë.

Kthimi në atdhe dhe diplomimi (1961–1964)
Kur Shqipëria ndërpreu marrëdhëniet me bllokun Lindor në vitin 1961, Sulovari u kthye në atdhe për të përfunduar studimet e tij. Ai u diplomua në vitin 1964 në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë (sot Universiteti i Arteve), në atelienë e piktorit shqiptar Vilson Kilica. Ky formim i gjerë, si në Shqiperi ashtu edhe jashtë saj, i ofroi Sulovarit një edukim akademik rigoroz dhe ekspozim ndaj rrymave ndërkombëtare të artit.

KARRIERA NËN SOCIALIZËM

Krijimtaria dhe mësimdhënia në Elbasan (1956–1989)
Pas përfundimit të studimeve, Sulovari u kthye në Elbasan, ku nisi paralelisht krijimtarinë artistike dhe mësimdhënien. Nga viti 1956 deri më 1958 punoi si ilustrator (skicograf) në një qendër pedagogjike lokale, dhe në vitin 1958 filloi të jepte mësim vizatim në shkollat 8-vjeçare të Elbasanit. Sulovari do të mbetej pedagog arti në Elbasan për mbi tre dekada. Në vitin 1980, ai u bë lektor i pikturës në shkollën e mesme artistike "Onufri" në Elbasan, detyrë që e mbajti deri në vitin 1989. Krahas mësimdhënies, ai ishte anëtar aktiv i organizatave artistike të vendit: iu bashkua Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë në vitin 1966 dhe më pas, në periudhën post-komuniste, Shoqatës mbarëkombëtare të Artistëve Figurativë (1993).

Krijimtaria nën realizmin socialist
Gjatë periudhës komuniste (1945–1990), Sulovari realizoi pjesën më të madhe të krijimtarisë së tij brenda stilit zyrtarisht të sanksionuar të Realizmit Socialist. Ai kontribuoi në ekspozitat kombëtare vjetore të artit të mbajtura në Tiranë, duke marrë pjesë për herë të parë në vitin 1956 dhe më pas duke ekspozuar rregullisht në ekspozita lokale dhe kombëtare deri në vitin 1990. Pikturat e tij të kësaj epoke përfshinin skena të “temës së ditës” nga jeta socialiste, paraqitje historike të luftës antifashiste të Shqipërisë, dhe portrete të punëtorëve e fshatarëve. Ashtu si artistët e tjerë shqiptarë të brezit të tij, pritej që Sulovari t’u përmbahej përmbajtjeve ideologjike në artin e vet; mospërmbushja e kësaj pritshmërie rrezikonte ndëshkim politik.

Stili personal dhe vlerësimi fillestar
Megjithatë, ai fitoi vlerësim për një stil personal që i shmangej disi konvencionit. Kritikët bashkëkohës vunë në dukje se Sulovari stilizonte figurat dhe peizazhet e tij me forma të gjera, tubulare dhe me detaje minimale, duke shmangur natyralizmin akademik të rreptë. Kjo qasje krijonte kompozime vizualisht mbresëlënëse që e shënonin atë si një individualist në skenën e artit shqiptar.

Periudha e censurës (1974–1989)
Nga mesi i viteve 1970, prirjet moderniste të Sulovar-it e vunë atë nën vëzhgimin e autoriteteve kulturore. Prirja e tij për forma të thjeshtuara gjeometrike dhe estetika jo-tradicionale çoi në një periudhë censure jozyrtare nga viti 1974 deri më 1989. Megjithëse ai vazhdoi të pikturonte dhe të jepte mësim, disa prej veprave të tij me prirje më eksperimentale ose  u ndaluan të ekspozoheshin gjatë këtyre viteve. Pavarësisht këtyre pengesave, ai ngulmoi në zhvillimin e stilit të tij. Historianë të artit shqiptar vunë re më vonë se edhe në klimën e kontrollit të rreptë, Sulovari “u demonstroi të gjithëve… se arti është i lirë dhe buron nga brendësia njerëzore” – një qëndrim që nënvizon modernizmin e tij sfidues të heshtur gjatë periudhës së vonë socialiste.

VITET PAS KOMUNIZMIT DHE JETA E MËVONSHME

Veprimtaria artistike pas 1990
Rënia e regjimit komunist në Shqiperi në vitin 1991 i dha Sulovar-it liri më të madhe artistike dhe dukshmëri publike. Ai vazhdoi të jetonte dhe punonte në Elbasan gjatë fillimit të viteve 1990, duke eksploruar tema dhe teknika të reja larg diktateve të realizmit socialist. Në vitin 1993, ai çeli një ekspozitë personale në Galeria Kombëtare e Arteve në Tiranë, ku prezantoi punime të krijimtarisë së tij më të fundit. Vitin pasues, në 1994, ai ekspozoi në Rumani së bashku me dy kolegë, duke shënuar një rikthim simbolik në vendin ku kishte studiuar dekada më parë. Nga fundi i viteve 1990, Sulovari zhvendosi banimin e tij në Tiranë. Në kryeqytet, ai mbeti i përkushtuar ndaj pikturës dhe mundi të ndiqte interesat e tij personale në tematika që kishin qenë të dekurajuara nën regjimin e mëparshëm.

Stili i vonë dhe vitet e fundit
Në vitet e tij të fundit, veprat e Sulovar-it përqafuan motive dhe stile ndjeshëm të ndryshme krahasuar me krijimtarinë e tij të . Sipas kuratorëve, nga fundi i viteve 1990 ai iu kushtua gjithnjë e më shumë pikturimit të nudove dhe skenave imagjinative. Ai realizoi pastelë dhe piktura në vaj plot gjallëri që paraqisnin imazhe fantastike: sirena duke vallëzuar, figura eterike mashkullore e femërore të ngërthyera në vorbulla shumëngjyrëshe, dhe vizione të tjera si në ëndërr. Këto vepra të vona shfaqin një frymë të rrjedhshme, ekspresioniste, krejt të largët nga fortësia e drejtpërdrejtë e kompozimeve të tij të dikurshme realiste-socialiste. Gatishmëria e Sulovar-it për të eksperimentuar në moshë të thyer — duke përqafuar mitologjinë, figurën femërore dhe një botë të brendshme “sekrete” të tijën — dëshmoi një shpirt krijues të pashuar. Ai vazhdoi të krijonte deri në vdekjen e tij në Tiranë më 26 janar 2006. Në kohën e ndarjes nga jeta, Sulovari nuk ishte gjerësisht i njohur për publikun e gjerë, një fakt që i atribuohet periudhës së gjatë të heshtjes relative që përjetoi në vitet e vona të komunizmit. Megjithatë, në vitet pas vdekjes së tij, vlerësimi për rolin e tij në historinë e artit shqiptar është rritur vazhdimisht.

STILI DHE TEMATIKA ARTISTIKE

Ndikimet moderniste dhe stili personal
Stili artistik i Sulovar-it karakterizohet nga një sintezë e përmbajtjes së realizmit socialist me formën moderniste. Gjatë viteve 1960 dhe 1970, ai pikturoi fermerë të zellshëm, punëtorë fabrikash dhe revolucionarë në shërbim të propagandës shtetërore, megjithatë i paraqiti ata në një mënyrë dalluese, vetëm të tijën. Studiuesit e artit kanë vënë në dukje qasjen e Sulovar-it në stilin e Léger-it: ai preferonte forma të mëdha, të thjeshtuara dhe konture të trasha, duke reduktuar detajet e tepërta për të theksuar formën e pastër. Kjo estetikë mban ndikimin e qartë të Fernand Léger-it — kubistit francez të njohur për paraqitjen e figurave të mekanizuara me ngjyra të ndezura — si edhe të  (si Diego Rivera) të cilët po ashtu portretizuan punën dhe industrinë në një shkallë monumentale. Madje, Sulovari fitoi nofkën “”, një frazë që thuhet se u përdor nga Susan Cullen-Ward, Princesha e Kurorës së Shqipërisë, pasi pa pikturat e tij në Galeria Kombëtare e Arteve.

Teknika dhe veçoritë stilistike
Teknikisht, Sulovari ishte një artist i gjithanshëm dhe i aftë në shumë media. Ai krijoi piktura në vaj si edhe akuarele, pastelë, vizatime dhe gravura gjatë gjithë karrierës së tij. Shumë prej pikturave të tij në vaj nga periudha socialiste shfrytëzojnë një paletë të ndritshme, por të moduluar – shpesh duke përfshirë të kuqen, blunë dhe tonet tokësore – të aplikuara në sipërfaqe relativisht të sheshta, si poster. Figurat e tij paraqiten me trupa të rrumbullakosur e vëllimorë që përcjellin forcë dhe soliditet, një trajtim veçanërisht i dukshëm në portretet e grave fshatare e punëtore. Thelbësisht, Sulovari “stilizoi figurat, peizazhin dhe objektet” në kompozimet e tij duke nxjerrë në pah format e tyre themelore dhe duke hequr detajet e imëta. Kjo qasje prodhoi atë që bashkëkohësit e përshkruan si zona ngjyrash dekorative, thuajse mozaikore, dhe një shmangie të qëllimshme të realizmit akademik. Efekti vizual i arritur konsiderohej shumë individual në artin shqiptar të kohës, duke bërë që pikturat e Sulovar-it të ishin menjëherë të dallueshme mes veprave realiste më konvencionale të kolegëve të tij.

Temat kryesore të krijimtarisë
Tematikisht, puna dhe industria ishin qendrore në krijimtarinë e Sulovar-it gjatë viteve 1960–1970, në përputhje me diktatet e realizmit socialist. Ai shpesh portretizoi punëtorë heroikë të angazhuar në ndërtimin e socializmit – për shembull metalurgë, fermerë dhe kooperativistë. Historia patriotike ishte një tjetër temë e përsëritur: ai pikturoi partizanë dhe dëshmorë nga Lufta e Dytë Botërore, duke kontribuar në narrativën e regjimit për qëndresën dhe revolucionin. Gratë zënë një vend të rëndësishëm në shumë nga kompozimet e tij, të paraqitura shpesh si figura të fuqishme e dinjitoze në shoqëri (të tilla si punëtore ferme, mjelëse ose luftëtare). Ndryshe nga paraqitjet më të ngurta të grave nga disa bashkëkohës, figurat femërore të Sulovar-it përcjellin nën rolet e tyre një ndjenjë humanizmi dhe gjallërie. Një koment retrospektiv në gazetën Shqip vë në dukje se “pavarësisht sistemit në të cilin këto gra jetuan... në thelb ato ishin gra dhe piktori dinte si ta thoshte këtë”, duke vlerësuar aftësinë e Sulovar-it për t’u dhënë ngrohtësi dhe personalitet figurave të tij përmes elementeve në dukje të vogla.

Evolucioni i stilit pas viteve 1970
Me kalimin e kohës, paleta dhe subjektet e veprave të Sulovar-it evoluan. Disa punë të tij më të vona gjatë  nisën të përfshinin elementë tragjikë dhe kritikë, të pazakontë për artin revolucionar. Për shembull, kanavaca e tij madhore “Masakra e 4 Shkurtit 1944”, pikturuar gjatë viteve 1969–1970, pasqyron një ngjarje të vërtetë historike: vrasjen e 86 civilëve nga forcat kolaboracioniste në Tiranë në shkurt 1944. Piktura është tronditëse dhe e ngarkuar emocionalisht, duke përdorur imazhe grafike të vdekjes dhe gjakut – detaje që përgjithësisht evitoheshin në artin zyrtar – për të dënuar mizorinë e kohës së pushtimit. Edhe pse me synim propagandistik (viktimat paraqiten si të pafajshme dhe autorët si keqbërës), “Masakra e 4 Shkurtit 1944” tregon gatishmërinë e Sulovar-it për të trajtuar tema më të errëta kur ato i shërbenin një mesazhi atdhetar. Në skajin tjetër të spektrit, pas vitit 1990 Sulovari përqafoi në artin e tij tema lirike dhe fantastike. I lirë nga recetat e shtetit, ai pikturoi akte ëndërrimtare, figura alegorike dhe madje krijesa fantastike. Këto vepra post-komuniste shënohen nga vija të lira e rrjedhëse dhe një ndjenjë loje a surrealizmi. Kritikët vunë re se në këto punë të vona Sulovari “ishte i lirë të eksploronte subjektet që i pëlqenin” – veçanërisht “bukurinë e pashtershme të figurës femërore” dhe mitologjitë e pasura shqiptare – në një mënyrë që ishte “prekshëm njerëzore”. Pavarësisht ndryshimit të fortë në përmbajtje dhe stil, një konstantë e artit të Sulovar-it mbeti bazamenti i tij i fortë kompozicional dhe emocioni i sinqertë që ai i jepte subjekteve të veta.

VEPRAT MADHORE DHE PIKTURAT E SPIKATURA

"Nudo në të kuqe" (1962)
Kjo pikturë e krijuar në vitin 1962 gjatë kohës kur autori ishte ende student në Institutin e Lartë të Arteve në Shqiperi, paraqet një femër nudo mbi një sfond të kuq të ndezur dhe dëshmon pjekurinë e parakohshme artistike të Sulovarit. Figura stilizohet me konture të thjeshtuara e të rrumbullakosura, në vend të realizmit akademik, ndërsa paleta kryesisht e kuqe i jep kompozimit ngrohtësi dhe gjallëri. Edhe pse piktura me nudo do të bëhej pjesë e krijimtarisë publike të tij vetëm pas viteve 1990, ky punim tregon se Sulovari eksploronte format femërore me ndjeshmëri moderniste që herët. Piktura është pjesë e koleksionit familjar të artistit.

"Aksionistja" (1967)
Portret i një të reje që merr pjesë në një “aksion” socialist (inisiativë vullnetare pune). Kjo pikturë dallohet për stilizimin monumental të figurës. Forma e subjektit është e guximshme dhe e thjeshtësuar, me konture të rrumbullakosura dhe detaje minimale, duke shfaqur qasjen e Sulovar-it të frymëzuar nga Léger-i. “Aksionistja” bën pjesë në koleksionin e Galeria Kombëtare e Arteve në Tiranë.

"Peizazh industrial" (1969)
Kjo vepër paraqet një skenë të industrisë së rëndë, me gjasë të frymëzuar nga fabrikat e fushatës socialiste të industrializimit. Peizazhi industrial i Sulovar-it ndërthur veprimtarinë njerëzore me makineritë dhe arkitekturën, i realizuar me ngjyra të gjalla e të sheshta. Kjo pikturë ruhet në koleksionin e Galeria Kombëtare e Arteve në Tiranë.

“Në repartin ushtarak” (1969)
Ky kompozim paraqet një grup fëmijësh të kopshtit, të shoqëruar nga edukatorja e tyre, gjatë një vizite në një repart ushtarak. Skena mbart një mesazh ideologjik tipik të realizmit socialist, duke lartësuar disiplinën dhe frymën kolektive të Ushtrisë Popullore, si dhe duke kultivuar tek brezi i ri ndjenjën patriotike. Në këtë tablo madhore spikat qartë stili karakteristik i Sulovarit: figurat janë të stilizuara e monumentale, kompozimi shumëfigural vendos një numër të madh personazhesh brenda një hapësire të unifikuar, ndërsa ngjyrat aplikohen në sipërfaqe të sheshta, me efekt dekorativ. Megjithëse subjekti i pikturës është propagandistik, Sulovari e përcjell atë pa sakrifikuar shprehjen e tij individuale. Ai arrin ta “veshë” temën zyrtare me guximin e stilit të tij modernist, duke ndërthurur mesazhin ideologjik me gjuhën e tij artistike origjinale. Si e tillë, kjo vepër zë një vend të veçantë në krijimtarinë e tij, pasi përmbledh mjeshtërisht ekuilibrin mes kërkesave të artit zyrtar dhe lirisë krijuese – duke u bërë një nga veprat më përfaqësuese të stilit personal të Sulovarit brenda kornizës së realizmit socialist. Piktura është pjesë e koleksionit familjar të artistit.

"Masakra e 4 Shkurtit 1944" (1969–1970)
Kjo pikturë e fuqishme paraqet pasojat e një ngjarjeje historike reale: Masakrës së 4 Shkurtit 1944 në Tiranë, kur autoritetet kolaboracioniste vranë dhjetëra civilë të dyshuar si antifashistë. Kompozimi i Sulovar-it tregon viktima të pajeta të shtrira në tokë, përfshirë gra dhe fëmijë, me gjakun e spikatur kundër toneve të zbehta rrethuese. Megjithëse me qëllim propagandistik (puna satanizon pushtuesit dhe martirizon të pafajshmit), “Masakra e 4 Shkurtit 1944” është e pazakontë për imagjinariumin e saj grafik e tragjik brenda realizmit socialist. Kjo pikturë mbetet një pjesë e rëndësishme e katalogut të Sulovar-it për impaktin e saj emocional dhe vlerën e komentit historik. Piktura është pjesë e koleksionit familjar të artistit.

"Kooperativistja e duhanit" (1970) 
Një nga kompozimet më të njohura të Sulovar-it, kjo pikturë paraqet një punëtore të kooperativës së duhanit. Gruaja është trupplotë dhe e veshur me rroba të thjeshta pune, e ulur mes veglave të saj. Sulovari përdor ngjyra të buta por të gjalla – fustani dhe buzët e saj të theksuara me të kuqe – dhe një shprehje të qetë, për të përcjellë dinjitetin dhe bukurinë e qetë të një punëtoreje të zakonshme. “Kooperativistja e duhanit” ndodhet në koleksionin e Galeria Kombëtare e Arteve dhe është vlerësuar për qartësinë dhe humanitetin në paraqitjen e subjektit të saj.

"Pushim partizan" (1971)
Një kompozim i madh që paraqet një grup partizanësh të Luftës II Botërore në çaste pushimi. Këtu Sulovari trajtoi një temë historike, duke pikturuar luftëtarë guerilë në një moment qetësie. Vepra me gjasë bashkon portretizime figurash me një peizazh natyror, e realizuar me format e gjera tipike të artistit. “Pushim partizan” u krijua në kulmin e realizmit socialist dhe dëshmon aftësinë e Sulovar-it për të trajtuar skena me shumë figura.

"Mjelësja" (1971)
Paraqitet një grua fshatare duke mjelë një lopë. Kompozimi është ndërtuar me një figurë qendrore të madhe dhe një sfond të përsëritur me gjedhë, të realizuar me format e stilizuara karakteristike të autorit. Në plan të parë, qëndrimi i mjelëses dhe fustani i saj valëvitës tërheqin vëmendjen, ndërsa pas saj një radhë lopësh të kuqe ofron kontekst dhe ritëm. Piktura arrin një ekuilibër mes realizmit dhe dekorativitetit ritmik. “Mjelësja” është pjesë e fondit të Galeria Kombëtare e Arteve.

"Yje të pashuar" (1973)
Kjo pikturë monumentale (rreth 2 x 1.3 m) trajton një temë atdhetare në mënyrë metaforike, si homazh për dëshmorët. Në vend që të përshkruajë një betejë apo hero konkret, autori përcjell frymën e pashuar të dëshmorëve përmes imazheve simbolike – “yjet e pashuar” të titullit u referohen shpirtrave apo idealeve që vazhdojnë të ndriçojnë pavarësisht sakrificës. Kjo vepër, një nga më të mëdhatë e artistit, pasqyron prirjet moderniste që ai po integronte gjithnjë e më shumë në artin zyrtar të kohës. "Yje të pashuar" kontraston me pikturat historike të mëparshme të Sulovarit – si "Masakra e 4 Shkurtit 1944" (1969–70), e cila pasqyron tragjedinë me realizëm tronditës – ndërsa këtu artisti zgjedh një gjuhë pamore poetike e soditëse për të nderuar kujtesën kolektive. Duke futur alegorinë dhe simbole më të thella në artin socialist shqiptar, "Yje të pashuar" nënvizon gatishmërinë e Sulovarit për të shtyrë kufijtë e normave artistike të kohës. Piktura është pjesë e koleksionit familjar të artistit.

"Enver Hoxha" (1973)
Ky portret paraqet udhëheqësin komunist Enver Hoxha gjatë Luftës II Botërore si komandant partizan me qëndrim heroik e frymë patriotike. Sulovari përdor forma të thjeshtuara me konture të trasha dhe penelata energjike – elemente kubiste që i japin gjallëri skenës – duke kombinuar përmbajtjen propagandistike të Realizmit Socialist me stilin e tij personal. E krijuar pak para se artisti të akuzohej për prirje , vepra demonstron aftësinë e Sulovarit për t’i shërbyer një subjekti ideologjik pa hequr dorë nga stili i vet unik. Piktura është pjesë e koleksionit familjar të artistit.

"Gjigandi i Metalurgjisë" (1974)
Një kompozim dinamik që paraqet punëtorë në Kombinatin Metalurgjik të Elbasanit. Në plan të parë shfaqen disa punëtorë duke shqyrtuar planet teknike, të rrethuar nga struktura industriale imponuese (oxhaqe, një vinç, furra) që simbolizojnë industrializimin e Shqipërisë. Përdorimi i perspektivës dhe i shkallës nga ana e piktorit thekson përmasat e jashtëzakonshme të kompleksit, ndërsa figurat e stilizuara mbeten qendrore. “Gjigandi i Metalurgjisë” gjendet në Galeria Kombëtare e Arteve (Tiranë) dhe është ndër veprat më të lavdëruara të Sulovar-it.
Një pullë postare shqiptare e vitit 1976 me temë industriale nga arti i Sulovarit, e shënuar me emrin e tij. Imazhi në pullë, “Në metalurgji”, riprodhon një detaj nga piktura “Gjigandi i Metalurgjisë”, duke nënvizuar statusin ikonik të kësaj vepre në Shqiperi.

"Shote Galica" (1984)
Një vepër e vonë e realizmit socialist që paraqet Shotë Galicën, luftëtaren e famshme shqiptare të fillimit të shekullit XX. Ka gjasa se u porosit për një institucion kulturor (është ekspozuar në Shtëpinë e Kulturës në Elbasan); piktura e paraqet Galicën me shtat heroik, të armatosur dhe me kostum tradicional. Nga vitet 1980, stili i Sulovar-it kishte evoluar duke përfshirë një trajtim disi më ekspresiv të penelit, ndërsa ende ruante format e guximshme; kjo vepër qëndron si një homazh atdhetar për një heroinë kombëtare.

"Vicat" (1988)
Kjo vepër e pazakontë nga fundi i epokës komuniste paraqet disa viça të vegjël në një lëndinë të gjelbër, pa asnjë figurë njerëzore. Kafshët e stilizuara mbi sfondin e gjelbër të harlisur, krijojnë një kontrast interesant. "Vicat" dallon nga skenat e mëparshme të Realizmit Socialist duke vendosur kafshët e fermës në plan të parë – një qasje e heshtur, eksperimentale e introspektive në fundin e viteve ’80. Paleta e zbehtë me tone tokësore (jeshile, e kuqe, e bardhë) krijon një atmosferë ëndërrimtare e meditueshme, dhe kjo pikturë shihet si një pararendëse e qetë e imazherisë metaforike dhe fantastike që Sulovari do të eksploronte pas vitit 1990. Piktura është pjesë e koleksionit familjar të artistit.

"Mbledhja e barit" (1989)
Kjo pikturë e realizuar në fundin e periudhës socialiste paraqet një skenë tradicionale te fshatit, ku bujq shqiptarë mbledhin duaj bari nën diell. Format mbeten masive e të stilizuara me tone të ngrohta tokësore (ashtu si në Realizmin Socialist klasik), ndërsa drita dhe lëvizja trajtohen më lirshëm e me ekspresivitet – shenjë e një çlirimi krijues në fund të viteve ’80. Edhe pse subjekti (lavdërimi i punës kolektive në bujqësi) ishte ende ideologjikisht i aprovuar, vepra përçon një ritëm dekorativ personal, tipik për qasjen individuale të artistit. Krijuar në një kohë kur piktori ishte margjinalizuar për prirjet moderniste, kjo vepër dëshmon këmbënguljen e Sulovarit për të ndërthurur temën zyrtare me zërin e vet krijues. Vepra ndodhet sot në një koleksion privat në Zvicër.

Përveç veprave të mësipërme, Sulovari realizoi gjithashtu një numër të madh peizazhesh dhe skenash zhanri. Vepra si “Transportimi i duajve” (1970) dhe “Vjeshta” (1982) pasqyrojnë interesin e tij për jetën rurale shqiptare dhe natyrën, të realizuara në vaj me të njëjtin stilizim të formave. Këto vepra të larmishme dëshmojnë së bashku “shkathtësinë e pabesueshme [të Sulovar-it] dhe aftësinë për të riprodhuar stile të panumërta të tjera”, duke ruajtur njëkohësisht një zë artistik koheziv.

EKSPOZITA

Ekspozitat kombëtare (1956–1990)
Arti i Sulovar-it u ekspozua gjerësisht në Shqiperi dhe herë pas here jashtë vendit gjatë gjithë karrierës së tij. Debutimi i tij publik erdhi në vitin 1956, kur ai shfaqi një punim në Ekspozitën Kombëtare të Arteve Figurative në Tiranë. Më pas, ai mori pjesë në të gjitha ekspozitat kombëtare kryesore të artit nga viti 1956 deri në fund të periudhës komuniste më 1990. Këto ekspozita vjetore ose bienale, të organizuara shpesh nga Ministria e Kulturës, ishin arena kryesore ku artistët shqiptarë prezantonin veprat e tyre të reja për publikun dhe drejtuesit e partisë. Pjesëmarrja e rregullt e veprave të Sulovar-it – sidomos pikturave të tij të mëdha kompozicionale – tregon se ai konsiderohej një kontribues i rëndësishëm në narrativën kulturore të kohës.

Ekspozitat vetjake kryesore
Sulovari çeli gjithashtu disa ekspozita vetjake (ekspozita personale). Në vitin 1968, Sulovari hapi ekspozitën e tij të parë personale në Shtëpinë e Kulturës në Elbasan, e ndjekur po atë vit nga një ekspozitë e dytë personale në qytetin e Gramshit. Këto ekspozita të hershme sinjalizuan rritjen e profilit të tij në skenën e artit shqiptar të viteve 1960. Në vitin 1974, ai organizoi një ekspozitë personale të veprave grafike (vizatime dhe gravura) në Pallatin e Kulturës në Tiranë – një ngjarje që me gjasë paraqiti eksperimentimet e tij në formë, të cilat ishin disi të veçuara nga pikturat e tij të zakonshme në vaj. Pas përfundimit të regjimit komunist, Sulovari u rikthye në qendër të vëmendjes me një ekspozitë të madhe personale në Galeria Kombëtare e Arteve në Tiranë në vitin 1993. Kjo ekspozitë retrospektive i prezantoi një brezi të ri veprën e tij dhe përfshiu pjesë që shtriheshin përgjatë gjithë karrierës së tij. Vitin e ardhshëm, në 1994, ai ekspozoi në Rumani (në një ekspozitë kolektive me dy artistë të tjerë shqiptarë), një rast domethënës ku arti shqiptar u prezantua ndërkombëtarisht në fillimet e epokës post-komuniste.

Ekspozitat jashtë shtetit
Përveç ekspozitave vetjake, veprat e Sulovar-it u përfshinë në shumë ekspozita kolektive dhe ndërkombëtare. Gjatë viteve 1970, riprodhime të pikturave të tij u dërguan për të përfaqësuar artin shqiptar në vende mike. Veçanërisht, punët e tij u shfaqën në Rumani dhe Austri (duke përfshirë një ekspozitë në Graz në 1972), si dhe në Republikën Popullore të Kinës (p.sh., një ekspozitë e arteve figurative në Pekin më 1971). Ai gjithashtu mori pjesë në të paktën një edicion të Bienales së Aleksandrisë në Egjipt, një ekspozitë ndërkombëtare arti për vendet e Mesdheut. Gjatë periudhës komuniste, këto ekspozita jashtë vendit ishin vitrina të kuruara nga shteti për të promovuar arritjet kulturore të Shqipërisë jashtë; përfshirja e Sulovar-it tregon vlerësimin e lartë që gëzonte vepra e tij. Pas vitit 1990, një ekspozitë e spikatur u titullua “Piktorët disidentë” në Austri, ku u paraqitën artistë që shprehja e tyre krijuese ishte frenuar gjatë regjimit të kaluar. Pjesëmarrja e Sulovar-it në një ekspozitë të tillë nënvizon statusin e tij si dikush që i shtyu kufijtë e stilit të lejuar dhe më pas u vlerësua për këtë.

Ekspozitat pas viteve 2000
Në shekullin XXI, pikturat e Sulovar-it janë shfaqur në ekspozita retrospektive dhe tematike që rivlerësojnë artin e  në Shqiperi. Punët e tij përfshihen shpesh në ekspozita të kuruara rreth realizmit socialist, si brenda vendit ashtu edhe jashtë, si përfaqësuese të zërave të veçantë artistikë të asaj kohe. Këto ekspozita pas vdekjes kanë ndihmuar për ta risjellë veprën e Sulovar-it në vëmendjen e publikut dhe specialistëve të artit, pas një periudhe relative të lënies në harresë.

VLERËSIMI I KRITIKËS

Vlerësimet dhe kritikat gjatë regjimit komunist
Gjatë jetës së tij, sidomos në fazën e hershme të karrierës, Isuf Sulovari u konsiderua nga shumë kolegë dhe kritikë si një talent i veçantë brenda kufijve të realizmit socialist. Kritikët shqiptarë të viteve 1960–1970 lëvdonin “stilin e tij të veçantë piktorik” që e dallonte nga piktorët e tjerë të kohës. Ky stil i veçantë – i rrënjosur në parime moderniste, por i aplikuar mbi përmbajtje socialiste – shihej si freskues dhe novator. Edhe establishment-i artistik e njohu zyrtarisht talentin e tij; Sulovari gëzoi mjaft hapësirë ekspozimi (deri në mesin e viteve 1970) dhe me gjasë fitoi vlerësime për trajtimin e temave të aprovuara me një gjuhë të re vizuale. Mirëpo, vlerësimi zyrtar mori tone të përziera sapo prirjet e tij moderniste u bënë më të theksuara. Nga fundi i viteve 1970, funksionarë konservatorë të kulturës kritikuan atë që perceptohej prej tyre si formalizëm ose devijim në artin e tij, gjë që çoi në margjinalizimin e pjesshëm të artistit (periudha e censurës 1974–1989). Fakti që Sulovari nuk mori disa nga titujt më të lartë shtetërorë gjatë komunizmit tregon se, ndonëse i respektuar, ai gjithashtu mbahej disi larg nga kontrollorët kulturorë të regjimit.

Integriteti dhe vlerësimet kolegiale
Mes kolegëve artistë dhe intelektualëve, Sulovari admirohej për këmbënguljen dhe integritetin e tij. Krijimtaria e gjerë e Sulovar-it “mbijetoi ndaj qëndrimeve të errëta të komiteteve profesionalisht mediokre dhe paragjykimeve politike të zyrtarëve të pakulturuar” në sistemin para vitit 1990. Me fjalë të tjera, pavarësisht përpjekjeve për ta lënë në hije, cilësia dhe origjinaliteti i artit të tij i rezistuan kohës. Kritikët vendas vlerësuan edhe prekjen e tij humaniste – për shembull, ne nje artikull të vitit 2007, cilësohet si “Léger-i shqiptar i soc-realizmit” ku theksohet se “jeta që ai u jep [veprave të tij] përmes elementeve në dukje fare të vogla” e veçon atë. Këto komente nënvizojnë se, edhe brenda subjekteve propagandistike, Sulovari arriti të shprehë emocion dhe krijimtari të mirëfilltë.

Rivlerësimi pas vdekjes dhe nderimet
Pas vdekjes, reputacioni i Sulovar-it është rritur ndjeshëm. Studiuesit dhe kuratorët që kanë rishqyrtuar artin shqiptar të shekullit XX shpesh e veçojnë atë si një figurë kyçe tranzitore – një piktor që veproi brenda shkollës së realizmit socialist, por që futi në të prirje stilistike moderniste që i paraprinë zhvillimeve të mëvonshme. Gjatë viteve 2000 dhe 2010, studime kritike kanë rivlerësuar veprën e tij në një kontekst më të gjerë evropian. Disa analiza e karakterizojnë Sulovarin si një “postmodernist” në frymë, meqë ai në heshtje sfidoi idenë e një doktrine të vetme të imponuar në art dhe këmbënguli se krijimtaria artistike duhet të vijë nga talenti i brendshëm dhe dashuria për artin. Kritikët bashkëkohorë admirojnë mënyrën si ai balancoi formën dhe përmbajtjen: pikturat e tij tani vlerësohen jo vetëm për temat e tyre historike, por edhe për kompozimin, harmoninë e ngjyrave dhe imtësitë që ishin përpara kohës së tyre në artin pamor shqiptar.
Sulovari ka marrë edhe nderime zyrtare që reflektojnë rëndësinë e tij për trashëgiminë vendase. Ai u shpall Qytetar Nderi i Elbasanit, në shenjë vlerësimi për kontributet e tij në jetën kulturore të qytetit dhe rëndësinë e tij mbarëkombëtare si artist. Media shqiptare dhe botimet e artit e përmendin shpesh atë si një nga piktorët modernistë më të shquar të periudhës së realizmit socialist. Në arenën ndërkombëtare, megjithëse jo shumë i njohur për publikun e gjerë, veprat e tij janë shfaqur herë pas here në ekspozita dhe ankande të artit të Evropës Lindore, ku stili i tyre goditës ngjall interes si shembuj të modernizmit gjatë periudhës socialiste.

TRASHËGIMIA DHE NDIKIMI

Figurë-urë midis realizmit socialist dhe modernizmit
Trashëgimia e Isuf Sulovar-it në historinë e artit shqiptar është ajo e një figure-urë midis kufizimeve të realizmit socialist dhe mjeteve më të lira të artit modern. Ai kujtohet si një nga piktorët kryesorë të periudhës së realizmit socialist që, megjithatë, u dha temave të detyruara një ngjyrim personal. Në këtë mënyrë, ai ndikoi tek artistët më të rinj në fund të shekullit XX duke demonstruar se edhe brenda një sistemi të kontrolluar artistikisht kishte vend për shprehje personale dhe eksplorim stilistik. Disa nga studentët e tij në shkollën e artit “Onufri” u bënë artistë dhe mësues arti, duke përcjellë mësimet nga pedagogjia e Sulovar-it – veçanërisht vlerën e bazave solide të vizatimit të kombinuara me interpretimin krijues.

Roli i veprës pas 1990
Në kontekstin pas vitit 1990, vepra e Sulovar-it ka fituar një rëndësi të re teksa Shqipëria rishqyrton trashëgiminë e vet kulturore. Pikturat e tij tani ekspozohen shpesh si pjesë e koleksionit të përhershëm të Galerisë Kombëtare, duke ilustruar epokën e realizmit socialist me stilin e tij unik. Kuratorët shpesh i vënë në pah kanavacat e Sulovar-it në ekspozita për atë periudhë, për të treguar se si artistët shqiptarë i interpretuan idealet socialiste nëpërmjet ndjeshmërisë së tyre. Historianët e artit të shekullit XXI e vendosin Sulovarin ndër pararojën e modernizmit shqiptar – duke e grupuar me piktorë të tjerë (si Edison Gjergo, Edi Hila dhe Vilson Kilica) që shtynë kufijtë e formës dhe u përballën me censurë për këtë. Në kontekst më të gjerë të artit ballkanik, vepra e tij shihet si pjesë e një prirjeje rajonale ku arti zyrtar inkorporoi elemente moderniste pavarësisht kufizimeve ideologjike.

Ruajtja e trashëgimisë dhe ndikimi i vazhdueshëm
Interesi publik dhe akademik për Sulovarin ka nxitur gjithashtu kërkime dhe përpjekje të posaçme për ruajtjen e trashëgimisë së tij. Krijimi i një faqeje zyrtare interneti dhe arkivi dixhital për veprat e tij (i mirëmbajtur nga studioja familjare e Sulovar-it) tregon për përpjekjet për të dokumentuar krijimtarinë e tij për brezat e ardhshëm. Programet kulturore shqiptare e kanë prezantuar atë në dokumentarë dhe botime që rishikojnë artistë të shquar të periudhës komuniste, duke kontribuar në rikontekstualizimin e artit të tij jashtë kornizës ideologjike të dikurshme. Ky rivlerësim i vazhdueshëm ka forcuar statusin e Sulovar-it si një figurë thelbësore në artet pamore shqiptare – një artist, veprat e të cilit ofrojnë depërtim në kompleksitetin e krijimit të artit nën diktaturë, si edhe në fuqinë e qëndrueshme (dhe të heshtur) të krijimtarisë individuale.

Në përfundim, ndikimi i Isuf Sulovari-t është i dukshëm si në narrativën historike të artit shqiptar ashtu edhe në të tashmen e tij të zhvilluar. Pikturat e tij vazhdojnë të edukojnë dhe frymëzojnë, duke shërbyer si dëshmi të gjalla të një epoke të shkuar dhe si vepra arti të vlerësuara për meritën e tyre vetjake. Ndërsa arti shqiptar hyn në dialogje globale më të gjera, trashëgimia e Sulovar-it qëndron si një dëshmi e aspiratave artistike të vendit në mesin e shekullit XX dhe e qëndresës së heshtur të krijimtarisë nën kufizime.

Shiko Gjithashtu

Arti Shqiptar (https://en.wikipedia.org/wiki/Albanian_art) – përmbledhje e arteve pamore në Shqipëri

Realizmi Socialist (https://en.wikipedia.org/wiki/Socialist_realism) – stili zyrtar i artit në vendet e Bllokut Lindor

Galeria Kombëtare e Arteve, Tiranë (https://en.wikipedia.org/wiki/National_Museum_of_Fine_Arts_(Albania)) – muze që mban shumë nga veprat e Sulovarit

Sadik Kaceli (https://en.wikipedia.org/wiki/Sadik_Kaceli) – piktor shqiptar, një nga pedagogët e Sulovarit

Vilson Kilica (https://sq.wikipedia.org/wiki/Vilson_Kilica) – piktor shqiptar, profesor dhe drejtues i Sulovarit

Elbasan (https://en.wikipedia.org/wiki/Elbasan) – qyteti i lindjes së Sulovarit, një qytet kulture në Shqipëri

 Referimet 

Artikuj Dhe Botime Historike

Ushtria Popullore në Artet Figurative (1969) – albumi i promovuar nga Afterart ka mbi 100 ilustrime që dokumentojnë artin figurativ të Ushtrisë Popullore. Postimi i Raino Isto (13 gusht 2015) thekson se koleksioni përfshin piktura dhe skulptura të Isuf Sulovarit, Danish Jukniu dhe Edison Gjergjoafterart.org dhe është një nga burimet më të mëdha të artit socialist shqiptar.
(https://afterart.org/tag/isuf-sulovari/)

Pullat postare (1970 & 1976) – Posta e Shqipërisë emetoi pulla të dedikuara artit shqiptar. Pulla e vitit 1970 “Bringing in the Harvest” (https://w.wiki/F4PJ) riprodhon një pikturë të Sulovarit dhe u lëshua më 25 shtator 1970. Pulla e vitit 1976 “Metal Workers” (Metalpunuesit) u emetua më 8 gusht 1976 dhe i përket serisë “Pikturat shqiptare” (https://w.wiki/F4PR)

Publikime dhe Artikuj të Viteve 2015–2019

Albanian Lapidar Survey (2015) – postimi i 3 dhjetorit 2015 publikon fotografinë e pikturës Yje të pashuar (1973). Kjo vepër monumentale prej 131.5 × 199.5 cm pasqyron heroizmin e partizanëve gjatë Luftës Nacional Çlirimtare.

Ekspozita Proximity (Tirana Times, mars 2016) – artikulli i Tirana Times tregon se Galeria Kalo mori pjesë në ekspozitën Proximity në Ljubljana me 35 piktura dhe skulptura nga koleksioni i saj. Lista e artistëve përfshin Isuf Sulovarin përkrah Edi Hilës, Gazmend Lekës dhe artistëve të tjerë. (https://www.tiranatimes.com/kalo-gallery-to-open-proximity-exhibition-in-slovenia/)

Eleni Laperi (8 mars 2018) – në blogun “6am” autorja diskuton realizmin socialist. Në pjesën ilustruese ajo përmend pikturën “Masakra e 4 Shkurtit 1944” të Isuf Sulovarit, duke e cilësuar atë si një nga veprat ikonike të asaj periudhe. (https://elenilaperi.blogspot.com/2018/03/e-bukura-ne-realizmin-socialist.html)

Left side of the road (7 shtator 2019) – blogu i Michael Harrison dokumenton piktura të Galerisë Kombëtare. Ai përshkruan “Partisanët duke pushuar” (1971) ku një partizane e re u mëson shokëve të lexojnë, “Gjigandi i metalurgjisë” (1974) që paraqet ndërtimin e fabrikës së Elbasanit dhe “Mjelësja” (1971), duke vërejtur se femrat në veprat e Sulovarit marrin role përgjegjëse. (https://michaelharrison.org.uk/tag/sulovari/)

Gazeta Shqip (4 shkurt 2019) – artikulli rreth ekspozitës L’eterno femminino në Rezidencën Italiane liston artistët pjesëmarrës, ndër ta është edhe Isuf Sulovari. Ai paraqitet me portretin e nje vajze, trajtuar me harmoni ngjyrash dhe ku sfondi kthehet në botë intime.
(https://gazeta-shqip.com/arti/femra-ben-bashke-artistet-e-njohur-shqiptare/)

Harabel (18 dhjetor 2019) – portali i artit njofton ekspozitën “Tirana Patience” në Galerinë Kombëtare. Ekspozita përfshin punime të realizmit socialist nga artistë si Abdurrahim Buza, Odhise Paskali, Kristaq Rama, dhe Isuf Sulovari. (https://harabel.com/exhibition-tirana-patience-national-gallery-of-arts/)

Publikime 2021 – 2024

National Geographic (28 mars 2021) – artikulli mbi transformimin e bunkerëve në muze përmend se artistët e mesit të shekullit XX të drejtuar nga qeveria krijuan imazhe të idealizuara. Përmendet se pikturat e Isuf Sulovarit, ku punëtoret e fabrikës mbajnë shami, sugjerojnë një utopi socialiste në kundërshtim me shfaqjet kritike të muzeut Bunk’Art. (https://www.nationalgeographic.com/travel/article/repurposed-bunkers-and-urban-art-help-albania-move-beyond-communism)

Agnes Tilda (2015 – 2024) – artikulli në WordPress ofron një analizë të plotë të jetës dhe veprës së Sulovarit. Autori e ndan krijimtarinë në dy periudha (para dhe pas viteve 1989), liston veprat kryesore dhe përmend pikturën “Masakra e 4 Shkurtit 1944”, ku shfaqet brutaliteti i forcave fashiste mbi partizanët shqiptarëagnestilda.wordpress.com. Artikulli citon Mbretëreshën Susan Cullen Ward, e cila e quajti atë “Léger i Shqipërisë” për stilin e tij kubist. (https://agnestilda.wordpress.com/2024/07/28/albanian-socialist-realism-and-the-artwork-of-isuf-sulovari/)

Dash Frashëri – Dashart (24 qershor 2024) – analiza më e re dedikuar artistit e përshkruan si një kubist elbasanas. Artikulli thekson dy periudhat krijuese, përmend mediumet (vaj, pastel, akuarel, grafike), liston veprat e njohura si “Aksionistja”, “Peizazh industrial”, “Kooperativistja e duhanit”, “Mjelësja” dhe “Gjigandi i metalurgjisë”, dhe jep detaje mbi studimet dhe ekspozitat e tij në Bukuresht, Tiranë, Rumani, Austri, Kinë e Bienalen e Aleksandrisë. (https://www.dashart.al/2024/06/24/isuf-sulovari-kubisti-elbasanas/)

Burime Biografike

Arkiva Digjitale Shqiptare (ADSh) – biografia e Fatos Bajraktarit jep informacion të detajuar mbi jetën e Isuf Sulovarit: lindi në Elbasan më 15 korrik 1934; u diplomua në Liceun Artistik “Jordan Misja” me Sadik Kacelin (1951 55) dhe më pas studioi në Institutin e Arteve “Nicolae Grigorescu” në Bukuresht (1959 61) dhe në Institutin e Arteve në Tiranë me Vilson Kilica. Ai punoi si mësues vizatimi dhe pedagog në shkollat e Elbasanit, u bë anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve më 1966 dhe më vonë i Shoqatës së Artistëve pamorë. ADSh vlerëson stilin e tij si një ndërthurje mes kubizmit të Fernand Léger dhe piktorëve meksikanë. (https://adsh.al/s/adsh/item/13973)

Përfundime

Burimet e mësipërme tregojnë se Isuf Sulovari është trajtuar kryesisht në kontekstin e artit socialist shqiptar dhe ekspozitave historike. Publikimet më të fundit (Dashart 2024 dhe Agnes Tilda 2024) ofrojnë analiza të zgjeruara dhe e vënë theksin në dy periudhat krijuese të artistit. Përveç këtyre artikujve, shumica e referencave janë raporte të ekspozitave, bloge artistësh dhe materiale arkivore që evidentojnë pikturat e tij ikonike. Publikime të plota akademike për veprën e Sulovarit duken ende të rralla.

1.Agnes Tilda (2022). "Realizmi socialist Shqiptar dhe veprat e Isuf Sulovarit." Exit News (8 Dhjetor 2022).
2.Arkiva Digjitale Shqiptare – Fatos Bajraktari (përpilues). "Isuf Sulovari (1934–2006) – piktor. Qytetar Nderi i Elbasanit." (Arkiva Digjitale e Shqipërisë, aksesuar më 2021).
3.Galeria E. Rira (2013). "Isuf Sulovari" (shënim biografik, Elbasan: Galeria Rira).
4.Galeria Kombëtare e Arteve, Tiranë (p.d.). "Isuf Sulovari – Përzgjedhje veprash." (galeriakombetare.gov.al).
5.Esmeralda Bardhyli (2007). "Léger-i shqiptar i soc-realizmit." Gazeta Shqip (7 Qershor 2007).
6.DashArt Albania (2024). "Isuf Sulovari, kubisti elbasanas." (Dashart.al, 24 Qershor 2024).

:Category:Piktorë shqiptarë
:Category:Njerëz nga Elbasani
:Category:Piktorë të realizmit socialist
:Category:Piktorë shqiptarë të shekullit të 20-të
:Category:Lindje 1934
:Category:Vdekje 2006