Gjuha vymysorys

Vymysorys (Wymysiöeryś), gjithashtu i njohur si Vilamovian ose Wilamowicean, është një shumëllojshmëri e gjermanishtes së Lartë, e folur në qytetin e vogël të Wilamowice, Poloni (Wymysou në Wymysorys), në kufirin midis Silesias dhe Polonisë së vogël, pranë Bielsko-Biała.Ethnologue: Languages of the World - WymysorysDocumentation for ISO 639 identifier: wym Konsiderohet gjuhë e rrezikuar. Ka ndoshta midis 70 dhe 100Tomasz Wicherkiewicz (2003). The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice.Mouton de Gruyter. p. 5. ISBN 3-11-017099-X. përdorues vendas të Vymysorys, pothuajse të gjitha bilingual; shumica janë të moshuar.

 Historia 
Në origjinë, Wymysorys duket se rrjedh nga Gjermanishtja e mesme e lartë e shekullit të 12-të, me një ndikim të fortë nga gjermanishtja e ulët, holandishtja, polonishtja, anglishtja e vjetër dhe ndoshta frisiane.http://www.academia.edu/8290384/Some_Considerations_on_the_Origins_of_Wymysorys Banorët e Wilamowice mendohet të jenë pasardhës të kolonëve gjermanë, flamandë dhe skocezë që mbërritën në Poloni gjatë shekullit të 13-të. Megjithatë, banorët e Wilamowice gjithmonë mohuan ndonjë lidhje me Gjermaninë dhe shpallën origjinën e tyre flamane.http://www.fil.wilamowice.pl/upload/file/PDF/knack2002.pdf Knack, issue 31, 2002 Ndonëse në lidhje me gjermanishtët, Wymysorys nuk është e kuptueshme reciprokisht me gjermanishten standarde (kjo është rasti edhe për shumicën e dialekteve të tjera gjermane).Wicherkiewicz, op.cit., p.15

Wymysorys ishte gjuha e folur e Wilamowice deri në vitet 1939-1945. Megjithatë, duket se ka qenë në rënie që nga fundi i shekullit të 19-të. Në vitin 1880, më shumë se 92% e banorëve të qytetit flisnin në Wymysorys (1525 nga 1662), në 1890 - vetëm 72%, në 1900 - 67%, në 1910 - 73% përsëri.Wicherkiewicz, op.cit., p.10 Edhe pse Wymysorys u mësua në shkollat ​​lokale (nën emrin "shumëllojshmëri lokale të gjermanëve"), që nga viti 1875 gjuha bazë e mësimit në shumicën e shkollave në Galicia Austro-Hungareze ishte polake. Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pushtimit gjerman të Polonisë Wymysorys u promovua hapur nga administrata naziste, por pas luftës tabelat u kthyen: autoritetet komuniste lokale ndaluan përdorimin e Wymysorys në çdo formë. Dygjuhësia e përhapur e popullit shpëtoi shumicën e banorëve lokalë ngaqë u zhvendosën me forcë në Gjermani, shumë prej të cilëve ndaluan t'u mësonin fëmijëve gjuhën e tyre ose madje e përdorën atë në jetën e përditshme.Wicherkiewicz, op.cit., p.12 Ndonëse ndalimi u hoq pas vitit 1956, Wymysorys është zëvendësuar gradualisht nga polakishtja, veçanërisht në mesin e brezit të ri.

Duke vepruar sipas një propozimi nga Tymoteusz Król, Biblioteka e Kongresit shtoi gjuhën e Uymisjes në regjistrin e gjuhëve më 18 korrik 2007.Darek Golik (2010). Wymysiöeryś – jeszcze mowa nie zginęła [Wymysiöeryś - the language has not yet perished] (in Polish). Warsaw: Agencja Fotograficzna Fotorzepa, Rzeczpospolita. Event occurs at 7:25. Është regjistruar gjithashtu në Organizatën Ndërkombëtare për Standardizim, ku ka marrë kodin ISO 639-3. Në një raport të UNESCO 2009, Wymysorys është raportuar si "i rrezikuar rëndë" dhe pothuajse i zhdukur.

Wymysorys ishte gjuha e poezisë së Florian Biesik, gjatë shekullit të 19.

 Rivitalizimi 
Disa përpjekje të reja rivitalizimi janë nisur brenda dekadës së parë të shekullit 21, të udhëhequr nga kryetari i grupit Tymoteusz Król, përpjekjet e të cilit përfshijnë mësime private me një grup nxënësish, si dhe përpilimin e dokumenteve gjuhësore, standardizimin e ortografisë me shkrim dhe hartimin e fjalorit të parë të Wymysorys . Përveç kësaj, një program i ri i quajtur The Wymysiöeryśy Akademyj - Accademia Wilamowicziana ose WA-AW u krijua nën programin "Artes Liberales" në Universitetin e Varshavës me qëllim të krijimit të një trupi të unifikuar skolastik për studimin e gjuhës së Wymysorys.Ritchie, Carlos (2014). "Rivitalizimi i Gjuhëve të Rrezikuara - Gjuha  Wymysorys".

 Alfabeti 
Wymysorys ka qenë për shekuj kryesisht një gjuhë të folur. Nuk ishte deri në kohën e Florian Biesik, autori i parë i veprave të mëdha letrare në gjuhë, që u ngrit një nevojë për një version të veçantë të një alfabeti latin. Biesik shkroi shumicën e veprave të tij në alfabetin e thjeshtë polak, të cilin ai e konsideronte më të përshtatshme për fonetikën e gjuhës së tij.Wicherkiewicz, op.cit., p. 24 Në kohët e fundit, Józef Gara (1929-2013), një tjetër autor i veprave në gjuhën lokale, krijoi një alfabet të dallueshëm të Vymysorys, i përbërë nga 34 shkronja që rrjedhin nga shkrimi latin dhe kryesisht bazuar në polonisht gjithashtu:

Format Majuscule (të quajtur edhe shkronja kapitale ose të mëdha)AAoBCĆDEFGHIJKLŁMNŃOÖPQRSŚTUÜVWYZŹŻFormat e vogla (të quajtura edhe shkronja të vogla ose të vogla)aaobcćdefghijklłmnńoöpqrsśtuüvwyzźż
Drejtografia Wilamowicean përfshin digraph "AO", e cila trajtohet si një letër e veçantë.

 Shembuj të fjalëve dhe marrëdhëniet e tyre me gjuhë të tjera 
KuptimiVymysorysGjermanishtja e Mesme e LartëGjermanishtHolandishtKomentvetëmałanalein(e)alleinalleendheana, anund(e), untundenurëbrykbrücke, bruckeBrückebrugteveqeldułtol, dol ‘foolish, nonsensical’toll ‘mad, fantastic, wonderful’dol ‘crazy’dëgjojfulgia< Frisian; WFris folgje,EFris foulgje ‘to follow’hörenhorenshih Gjermanisht folgen, volgen holandez "për të ndjekur"tërësishtgancganzganzheel (Flemish: gans)gjykatëgyrychtgerihtGerichtgerechtshih E drejta gjermane "(ligjore)", e drejta angleze)qenhundhuntHundhondshih English Houndqielldyr hymułhimelHimmelhemeldashuriłiwaliebeLiebeliefdepaka mikiełamichel ‘much’ein bisscheneen beetjeScots mickle, Anglisht shumë; kaloni antonimik 'shumë' → 'pak'nënëmütermuoterMuttermoedermesmytułmittelMittemiddelaskushnimandaniemanniemandniemandjonyne, nineinnee(n)frymëödum< Middle GermanAtemademshih Odem gjerman i vjetërsuar, Franko-francez Öödemelefantolifant< DutchElefantolifantmbrëmjeöwytābentAbendavondshkruajśrajwaschrībenschreibenschrijvenmotërsysterswesterSchwesterzustergurśtaensteinSteinsteenpijetrynkiatrinkentrinkendrinkenfigurëobrozła< Slavic; Polish obrazBildbeeldbotëwełtwerltWeltwerelddimërwynterwinterWinterwinterargjendzyłwersilberSilberzilvershtatëzyjwa< Middle German sivensiebenzevenimirëpritursgiöekumtwil(le)kōme(n)wilkommenwelkom

 Shembuj të teksteve 
Lutja e Zotit në VymysorysYnzer Foter, dü byst ym hymuł,Daj noma zuł zajn gywajt;Daj Kyngrajch zuł dö kuma;Daj wyła zuł zajn ym hymuł an uf der aot;dos ynzer gywynłichys brut gao yns haojt;an fercaj yns ynzer siułda,wi wir aoj fercajn y ynzyn siułdigia;ny łat yns cyn zynda;zunder kaonst yns reta fum nistgüta.[Do Dajs ej z Kyngrajch an dy maocht, ans łaowa uf inda.]AmenNjë ninulla në Vymysorys:Śłöf maj buwła fest!Skumma fremdy gest,Skumma muma ana fettyn,Z' brennia nysła ana epułn,Śłöf maj Jasiu fest!Sleep, my boy, soundly!Foreign guests are coming,Aunts and uncles are coming,Bringing nuts and apples,Sleep, my Johnny, soundly!

 Burimet 

 Literatura 

 Alexander Andrason, Where Germanic and Slavic Meet – New Polish-based Tenses in the Vilamovicean Language.Germanoslavica, 2016, Vol. 27, is. 1, p. 1-17.
 (in German) Maria Katarzyna Lasatowicz, "Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987". Opole, 1992: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
 (in German) Hermann Mojmir, "Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Dictionary of a German dialect of Wilamowice), Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności.
 (in Polish) Ludwik Młynek, "Narzecze wilamowickie", Tarnów. 1907: J.Pisz.
 (in Polish) Józef Latosiński, "Monografia miasteczka Wilamowic", Kraków, 1909.
 (in Polish) Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja". Kraków, 1920: Polska Akademia Umiejętności.
 (in Polish) Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia", Poznań, 1921: Uniwersytet Poznański.

 Lidhje të jashtme 
 Wymysiöeryś – jeszcze mowa nie zginęła at YouTube. Agencja Fotograficzna Fotorzepa. Rzeczpospolita
 The founding ceremony of the Accademia Wilamowicziana at YouTube.
 Omniglot page.

Kategoria:Gjuhët e larta Gjermane
Kategoria:Dialekte të gjuhës gjermane
Kategoria:Gjuhët e Polonisë