Vajtimi (zakon shqiptar)

Vajtimi apo Gjëma (Gjâmë në dialektin Gegë të gjuhës shqipe) është vajtimi i të vdekurit në zakonin shqiptar nga një grua e quajtur vajtojcë, ose një grup grash. Në Veri të Shqipërisë, edhe burrat mund të këndojnë. Vajtimi është i njohur në mitologjinë shqiptare. Një nga pjesët më të bukura të Ciklit të Kreshnikëve është Vajtimi i Ajkunës.

 Në Jug Të Shqipërisë 
Në Shqipërinë e Jugut një grua zakonisht këndon vargje poetike dhe një kor prapa saj, merr refrenin. Në Jug të Shqipërisë vetëm gratë marrin pjesë në vajtim, ndërsa në Shqipërinë e Veriut burrat gjithashtu mund të marrin pjesë. Kënga do të kërkojë të vdekurin që të ngjallet, sepse gjithë c'i përkiste dhe c'i ishte e dashur thërret për ta kthyer në jetë. Në të kaluarën kishte vajtues profesionistë, të punësuar për të kryer një vajtim të mirë nga familjet e pasura. Në 1670 udhëtari turk, Evliya Çelebi, vizitoi Gjirokastrën, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane, dhe raportoi nga qyteti si vijon:Populli i Gjirokastrës i vajton të vdekurit e tyre të afërm, për dyzet apo pesëdhjetë, bile deri në tetëdhjetë vjet. Çdo të diel, të gjithë të afërmit e personit të vdekur mblidhen në një shtëpi të ndërtuar lirë, e paguajnë vajtues profesionistë që qajnë e vajtojnë me rënkime, duke ngritur një britmë të madhe në qytet. Askush nuk mund të qëndrojë në qytet të dielën nga gjithë zhurma dhe kaosi. Unë e kam quajtur Gjirokastrën qytetin e vajtimit. Nuk merret vesh se si vajtues profesionistë ia dalin të qajnë me rënkim dhe me të tilla ndjenja - bile më shumë sesa të afërmit e tyre - për dikë që ka qenë i vdekur për njëqind vjet dhe me të cilin ata as që janë të lidhur nga gjaku. Dhe si vajtojnë! E vetëm kur janë të rraskapitur nga uria pushojnë.Një lloj i veçantë i vajtimit është E qara me ligje, e cila është një nënlloj e këngës iso-polifonike të zisë. Kjo haset kryesisht në Labëri. Sipas Meyer-it, ligje vjen prej latinishtes "elegium" për "elogium".

Pasthirma që përdoret në këngë është një Oi-oi, e zgjatur. Termi Oirat është përdorur nga kompozitori shqiptar Aleksandër Peçi në operën e tij Oirat.Tole, p.117

 Në Veri Të Shqipërisë 
Gjâma e Burrave është një rit vdekjeje, që kryhet vetëm nga burrat dhe për burrat vetëm, dhe vetëm në malësinë e Dukagjinit, Gjakovë dhe Iballë, Pukë.Gjovalin Shkurtaj: Etnografi e të folurit të shqipes:
(përmbledhje studimesh socio- dhe etnolinguistike). Shtëpia Botuese e Librit Universitar, 2004. Page 42 

Kur vdes një burrë, shoku i tij, gjâmatari, e qan publikisht, zakonisht në një mjedis të hapur. Ai e shoqëron vajtimin me spërdredhje trupore dhe, madje, e çjerr fytyrën e vet me thonj për të shprehur dhimbjen. Kanuni i Lekës, që e kodifikon këtë zakon, përcakton se gjâma zhvillohet me tre akte dhe se çdo akt përfshin formulën /i mjeri un!/ nëntë herë me radhë. Për të kryer këtë rit nevojiten dhjetë ose më shumë burra. Gjatë ritualit, burrat i bien gjoksit dhe gërvishin fytyrat e tyre, duke përsëritur: O i mjeri unë për ty o biri/nipi/miku jem, në varësi të të ndjerit. Gjâma shërben qëllimin e vetëm për të shprehur dhimbjen, por, në të njëjtën kohë, edhe për të përhapur lajmin e keq në rajonet fqinje për të tjerët që do të vijnë dhe do të vizitojnë familjen e të vdekurit. Praktika ishte rreptësisht e ndaluar gjatë regjimit komunist në Shqipëri. Ajo u rigjallërua pas vitit 1990.Gjëma e burrave. Traditë malësoreGjâma e burrave, Nikaj-Mërtur 

Origjina e Gjâmës mendohet të jetë e lidhur me vdekjen e Skënderbeut në vitin 1468. Supozimi i lidhjes mes Gjâmës dhe vdekjes së Skënderbeut bazohet te Marin Barleti i cili vëren se si Lekë Dukagjini kishte shkulur flokët dhe mjekrën e tij, si shenjë për dhimbjen e thellë për vdekjen e udhëheqësit shqiptar. Në Iliadë tregohet se si vajtohet Hektori: rapsodi ulet diku pranë kufomës së tij dhe ia nis këngëve të mortit (δρήνους), ndërsa gratë i shoqërojnë me kuje (έπἱ δἑ στενάχοντο γυναῖϰες). Tani tradita ka mbijetuar në rajonin e Malësisë.

Katolikët shqiptarë e praktikojnë gjâmën më shpesh se sa myslimanët shqiptarët në Malësi. Sipas fesë myslimane, të qash për të vdekurit u ndalohet burrave. Sot shqiptarë katolikë të Malit të Zi nuk e kryejnë më gjâmën dhe punësojnë për këtë gjâmatarë profesionistë nga pjesa Veriore e Shqipërisë.Ahmedaja p.24G Gjâmat gege janë më të gjata se vajet toske, kur këto të fundit rrallë i kalojnë pesëmbëdhjetë vrgjet. Tek malësorët e Veriut - nën ndikimin e rapsodive të Veriut - gjâmat fare lehtë mund të kapin të njëqind vargjet.

 Shih edhe 
 Folklori shqiptar
 Muzikë e Shqipërisë

 Referime 

Kategoria:Vdekje
Kategoria:Folklor shqiptar