Hekurudha Shkodër-Vorë

Hekurudha Shkodër-Vorë është një linjë hekurudhore e Hekurudhës Shqiptare që i shërben veriut të Shqipërisë . Ajo shtë 83,5 kilometra e gjatë   dhe ndërtimi i saj përfundoi në vitin 1985, por nuk është plotësisht në funksion. Është një binar, matës standard dhe jo e elektrizuar.

 Itinerari 
Itinerari lidh qendrat dhe objektet industriale të Shqipërisë së mesme dhe portin e Durrësit me veriun e vendit, ku ndodhen miniera dhe fabrika të tjera të shumta.  

Ai degëzohet në Vorë nga linja hekurudhore Durrës-Tiranë, kilometrik i së cilës vazhdon dhe të çon përmes fushës bregdetare në Shkodër, qyteti më i madh në veri të Shqipërisë . Kryesisht përshkon terrene shumë të sheshta, por përshkon disa lumenj që rrjedhin nga malet në lindje të Adriatikut .

Kurba e lidhjes direkte (760 metra) që lidh linjën me Shkodrën me linjën për Tiranën në Vorë nuk u përfundua kurrë. Ndërtimi filloi në vitin 1990, pak para rënies së regjimit komunist,  dhe shinat u çmontuan rreth dhjetë vjet më vonë. 
parapamje| Stacioni Ishëm (2012)
Kodrat pranë Vorës përshkohen nga një grykë e gjerë natyrore. Këtu, me pak më shumë se 60 m ü. A. edhe pika më e lartë e itinerarit.  Më pas, rruga vazhdon drejt veriut përgjatë rrëzës lindore të kodrës poshtë Prezës përmes fushës së Tiranës. Një ish linjë hekurudhore industriale u degëzua në Budull në fabrikën e çimentos në verilindje të Fushë-Krujës, e cila filloi punën në vitin 1966  . Linja e degëzimit është nëntë kilometra e gjatë, është vënë në punë në vitin 1973  dhe përshkon fushën nga perëndimi në lindje. Në Fushë-Krujë kishte një mur anësor nga i cili udhëtonin edhe trenat e punëtorëve për në fabrikë.  Është braktisur që nga viti 2021. 

Ishëm është lumi i parë i madh që kalon rruga kryesore. Më pas kalon fushën në lindje, përshkohet nga autostrada A1 pranë Thumanës dhe kalon përmes qytetit të Mamurrasit . Prej këtu ajo të çon në veri përgjatë rrëzës së maleve të Skënderbeut .
majtas|parapamje| Stacioni i mallrave në Gjorm afër Laçit (2001)
Në Gjorm në jug të Laçit ekziston një depo më e madhe, deri në vitin 1981 praktikisht fundi i seksionit të vjetër të linjës 30 kilometra të gjatë. Një linjë hekurudhore industriale e gjatë 3,2 kilometra të çonte nga stacioni i Gjormit në fabrikën e superfosfatit dhe squfurit në veri të Laçit, e cila u ndërtua në vitet 1970.  Në këtë linjë të degëzimit ndodhej edhe stacioni i parë i trenit të Laçit, i cili kalonte përmes qytetit në periferi perëndimore.  Vazhdimi i linjës në veri u ndërtua paralelisht me pistën industriale rreth 600 metra më në perëndim. Këtu, në periferinë perëndimore të qytetit, u ndërtua edhe një stacion i ri hekurudhor për Laçin. 

Në qytetin tjetër, Milot, dikur kishte një linjë degëzimi për në Rrëshen, pjesë e linjës hekurudhore Milot-Klos të pa përfunduar dhe tashmë të çmontuar, e cila synohej kryesisht t'i shërbente minierave të Bulqizës dhe Matit, si dhe industrisë përpunuese. Në veri të Milotit, linja hekurudhore përshkon lumin Mat, zbulimi më i madh i maleve në këtë rajon. Ura e Milotit – 781 metra e gjatë, 14 metra e gjerë, 7 metra e lartë dhe me 22 hapje – u konsiderua ura më e gjatë në Shqipëri kur u ndërtua në fillim të viteve 1980.  Është një urë e kombinuar hekurudhore dhe rrugore. Në veri të urës, argjinatura hekurudhore qëndron për një kohë të gjatë në skajin lindor të fushës, duke ndjekur rrugën. Vetëm rreth katër kilometra në jug të Lezhës, rruga të çon në fushë për të anashkaluar qendrën e Lezhës. Një urë kalon Drinin e Vjetër, një urë tjetër kalon SH1 përpara se linja të arrijë në stacionin e Lezhës. Një pistë industriale me gjatësi 650 metra lidhte stacionin në jugperëndim me fabrikën e letrës. 
majtas|parapamje| Stacioni i trenit Lezhë me tunel (2006)
Kalimi i ngushtë i Lezhës midis kodrave me lumë, rrugë dhe qytet nuk mund të kalohej drejtpërdrejt, për këtë arsye linja hekurudhore kalon përmes një tuneli të shkurtër në veri të stacionit. Përsëri kalojmë nën SH1, përsëri mbi Alter Drin. Rruga vazhdon më pas në veri përmes mesit të fushës së Zadrimës .

Në Mjeda pranë Vau-Dejës ka pasur një tjetër pikë transporti mallrash përmes së cilës mund të transportoheshin xehe nga minierat e veriut të Shqipërisë. Pranë stacionit kishte edhe një depo tankesh.  Në Vau-Dejë, Drini, lumi më i gjatë në Shqipëri, hyn në fushë. Kjo digë është përsëri pak poshtë digës së rezervuarit të Vaut të Dejës për të formuar pellgun e Spatharës . Linja hekurudhore kalon mbi kanalin kryesor të hidrocentralit të Ashtës, digën e pellgut dhe një urë në derdhjen që furnizon me ujë Drinin. Ky kalim lumor është projektuar edhe për trafikun hekurudhor dhe rrugor.
parapamje| Stacioni i Trenit në Shkodër (2014)
Përsëri në skajin lindor të fushës, por në vijë të drejtë, tetë kilometrat e fundit të çojnë në Shkodër. Në skajin juglindor të qytetit, një tjetër urë hekurudhore dhe rrugore kalon Kirin . Menjëherë më pas, pas 83 kilometrash, itinerari arrin në stacionin e Shkodrës. Stacioni hekurudhor i Shkodrës është një ndërtesë shumë e madhe, komode në krahasim me shumicën e stacioneve të tjera hekurudhore në vend.   Mallrat u shkarkuan rreth 700 metra më në veri. 

Itinerari përbëhet nga 375 struktura artificiale. 

 Historia 

 Pararendësi 
parapamje| Hekurudha rrugore dhe fushore në jug të Lezhës (Lufta e Parë Botërore)
Gjatë Luftës së Parë Botërore, Ushtria Austro-Hungareze operoi një hekurudhë në terren ushtarak në rrugën Shkodër-Durrës. Duke përdorur kuaj dhe lokomotiva të vogla, ata transportonin mallra nga Mali i Zi në pjesën e përparme në Shqipërinë e Jugut nëpërmjet kësaj hekurudhe fushore . Nga viti 1916 deri në vitin 1918, kur lidhja rrugore e munguar midis Lezhës dhe Vorës u përfundua dhe mbi të u ndërtua një hekurudhë fushore, transporti i mallrave dhe udhëtarëve në këtë seksion realizohej me teleferik mbi fushën kënetore bregdetare. Gjatë tërheqjes së tyre nga Shqipëria në vjeshtën e vitit 1918, austriakët shkatërruan pjesën më të madhe të objekteve hekurudhore. Linja e sotme hekurudhore ndjek rrugën e teleferikut dhe jo rrugën. 

 Ndërtimi 
Linja hekurudhore u ndërtua në seksione:  

Më 7 maj 1963 u inaugurua seksioni Vorë – Laç. Ishte linja e katërt hekurudhore me matës standard që u vu në funksion në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore . Puna e ndërtimit në seksionin rreth 28 kilometra të gjatë filloi në 1962.  Më parë, asnjë linjë hekurudhore nuk ishte ndërtuar për më shumë se dhjetë vjet. Linja në fakt përfundonte pak përpara Laçit në fshatin fqinj Gjorm, ku u ndërtua një depo dhe stacion mallrash. Në Laç u ndërtuan fabrika më të mëdha; Kombinati kimiko-metalurgjik prodhonte, ndër të tjera, edhe plehra . 

Seksioni nga Laçi në Lezhë filloi në vitin 1980 dhe u hap në prill 1981. Në 15 vitet e mëparshme, linja të ndryshme hekurudhore ishin ndërtuar në Shqipërinë jugore dhe juglindore. Një sfidë në këtë seksion prej 22 kilometrash ishte kalimi i gjatë i lumit Mat. Në Lezhë ndër të tjera u zhvillua fabrika e letrës. 

Pak më vonë, më 25 janar 1982, u përurua edhe seksioni nga Lezha në Shkodër. Megjithatë, mallrat janë transportuar këtu që nga 11 nëntori 1981. Me tunelin pranë Lezhës, urën e gjatë mbi Drin dhe kalimin e Kirit, pati disa sfida në këtë seksion 34 kilometra të gjatë. Koha zyrtare e ndërtimit ishte vetëm një vit.  Në Shkodër kishte edhe disa fabrika më të mëdha, por ato nuk ishin të lidhura me rrjetin hekurudhor me trase industriale.

Një tipar i dy seksioneve më të reja janë urat e kombinuara për trafikun rrugor dhe hekurudhor. Përveç urave dhe tunelit, traseja është ndërtuar kryesisht nga studentë dhe “vullnetarë” të tjerë në punë kolektive, kryesisht pa ndihmë mekanike. Kjo rezultoi që binarët të ishin në gjendje të keqe dhe të ishin të mundshme vetëm shpejtësi të ulëta.  

Më 11 janar 1985, Shqipëria inauguroi linjën hekurudhore nga Shkodra në Han të Hotit . Puna në këtë linjë hekurudhore 34 kilometra të gjatë filloi në vitin 1982.  Megjithatë, do të duhet edhe më shumë përpara se të fillojë trafiku hekurudhor ndërkombëtar për në Podgoricë në Mal të Zi. Më 26 nëntor 1985, pjesa veriore e linjës u përurua në Jugosllavi . Sidoqoftë, trafiku i rregullt i mallrave filloi vetëm pas një ceremonie më 6 gusht 1986. 

Në vitin 1989 vihet në funksion linja e degëzimit Milot – Rrëshen 23 kilometra, fillimisht me trafik mallrash dhe shkurtimisht edhe me trafik pasagjerësh. Lidhja ishte menduar të shtrihej në Klos, por nuk u përfundua kurrë.  

 Operacionalizimi 
Trenat e pasagjerëve në itinerar kaluan sipas orarit nga Tirana me ndryshim drejtimi dhe kthim mbrapsht të lokomotivës në Vorë. Për shkak të gjendjes së keqe të itinerarit, disa kalime mund të kaloheshin vetëm me një ritëm shumë të ngadaltë. Në vitin 2022, ishte e mundur të vozitej vetëm me 5 deri në 20 km/h.   

 Periudha pas vitit 1990 
Në vitin 1996 u mbyll linja për në Rrëshen. Linja hekurudhore industriale për në Fushë-Krujë, e cila ishte ende në funksion në vitin 1996,  më vonë u braktis. Trafiku ndërkombëtar përtej kufirit u ndërpre gjatë Luftës së Bosnjës dhe nga viti 1997 deri në 2003 si rezultat i kryengritjes së lotarisë .  
parapamje| Treni në stacionin e Shkodrës (2019)
Që nga tërmeti i 26 nëntorit 2019, itinerari mes Vorës dhe Mamurrasit është ndërprerë për shkak të një ure të dëmtuar mbi lumin Ishëm.   

Prandaj pjesa në jug të Gjormit është e mbyllur. Përveç trafikut të mallrave - zakonisht një lidhje ditore në çdo drejtim midis Bajzës dhe Gjormit - që nga viti 2021 vetëm trenat e rastësishëm qarkullojnë në itinerarin nga Shkodra në Laç, duke transportuar pelegrinët në Manastirin e Shën Antonit .

 Planet e modernizimit 
Një modernizim i linjës hekurudhore ka një shans për t'u financuar nga Bashkimi Evropian, veçanërisht në kuadër të TEN-T .  Kostoja e restaurimit të rrugëve kryesore u vlerësua në 100 milionë euro për linjën Durrës–Han i Hotit dhe 150 milionë euro për linjën Durrës- Pogradec (si pjesë e Korridorit VIII të Transportit Pan-Europian ).  Në vitin 2022, fondet u rritën në 267 milionë euro për rinovimin e 120 Linja hekurudhore kilometërshe nga Vora në Han të Hotit. Rruga është për të marrë një sistem të ri sinjalizues . Pas përfundimit të punës, trenat do të mund të lëvizin me shpejtësi deri në 120 km/h. Gjithashtu është planifikuar një degëzim për në portin e Shëngjinit .   Në buxhetin e vitit 2024, qeveria shqiptare ka ndarë 75 Miliona euro të planifikuara për punë në linjën Vorë–Han i Hotit – Korniza e Investimeve të Ballkanit Perëndimor dhe Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim siguruan 380 Për projektin u ndanë miliona euro.  

Një lidhje hekurudhore që shkon nga Miloti në drejtim të Kosovës për tu lidhur me rrjetin e TrainKosit në Prizren në Kosovë është gjithashtu në diskutim. Ai do të kalonte nëpër një terren malor, do të ishte rreth 120 kilometra e gjatë dhe, sipas vitit 2016, do të kushtonte rreth një miliard euro, që mund të financohej vetëm me ndihmën e huaj kryesisht.  Në vitin 2021 u propozua një rrugë alternative nga Shkodra nëpërmjet Bajram Currit dhe Qafës së Morinës për në Gjakovë . Kjo rrugë do të çonte nëpër terrene edhe më të vështira, por është vetëm 90 kilometra e gjatë. Është dhënë një vlerësim i kostos prej 350 milionë euro. Qeveritë e të dy vendeve kanë vendosur të zbatojnë projektin dhe kanë miratuar fondet për një studim fizibiliteti në vitin 2022.  

 Shih edhe 

 Hekurudha Shqiptare

 Literatura 



 Lidhjet e internetit 
 Përshkrimi i projektit Rinovimi i linjës hekurudhore Vorë – Han i Hotit (Kuadri i Investimeve të Ballkanit Perëndimor; Anglisht)

 Referime 

Kategoria:Krujë
Kategoria:Vau i Dejës
Kategoria:Kurbin
Kategoria:Lezhë
Kategoria:Shkodër
Kategoria:Linja hekurudhore në Shqipëri
Kategoria:Vorë