Dolomitet

Dolomitet ( ; Ladenin: Dolomites;  ; Venecian : Friulian)  janë një varg malor që ndodhet në Italinë verilindore. Ata formojnë një pjesë të  Alpeve Gëlqerore Jugore dhe shtrihet nga lumi Adige në perëndim deri në Luginën Piave (Pieve di Cadore) në lindje. Kufijtë verior dhe jugor përcaktohen nga Lugina e Pusterit dhe Lugina e Sugana (italisht: Valsugana). Dolomitët janë pothuajse të barabartë në mes të krahinave të Belluno, Tiroli jugor dhe Trentos.

Ka edhe grupe malore me strukturë të ngjashme gjeologjike që përhapen mbi lumin Piave në lindje - Dolomiti d'Oltrepiave; Dhe shumë larg lumit Adige në perëndim - Dolomiti di Brenta (Dolomiti Perëndimor). Ekziston edhe një grup tjetër i vogël i quajtur Piccole Dolomiti (Dolomiti i vogël) që ndodhet midis krahinave të Trentos, Veronës dhe Vinçencës.

Parku Kombëtar Dolomiti Bellunesi dhe shumë parqe të tjera rajonale janë të vendosura në Dolomites. Në gusht 2009, Dolomitët u shpallën një Vend i Trashëgimisë Botërore nga UNESCO.

 Etimologjia 
Dolomitët, të njohur gjithashtu si "Malet e Zbehtë", marrin emrin e tyre nga dolomiti i karbonatit, i cili emrin e kishte marrë nga mineralogu francez i shekullit të 18-të Déodat Gratet de Dolomieu (1750-1801), i pari që e përshkroi mineralin.
Saussure le fils, M. de (1792): Analyse de la dolomie.  

 Historia 
Gjatë Luftës së Parë Botërore,  linja e parë midis forcave italiane dhe austro-hungareze u zhvillua nëpër Dolomitet, ku minierat përdoreshin gjerësisht. Ka tani muze të luftës në ajër të hapur në Cinque Torri (Pesë Kullat) dhe Mali Lagazuoi. Shumë njerëz vizitojnë Dolomitët për t'u ngjitur në rrugët e mbrojtura, shtigjet e mbrojtura të krijuara gjatë luftës.

Një numër i shtigjeve me distanca të gjata kalojnë Dolomitet. Ata quhen alte vie (rrugë të larta) dhe numërohen nga 1 në 8. Shtigjet marrin një javë kohë me për tu ecur me radhë, dhe shërbehen nga një numër i pushimoreve rifugi. E para dhe ndoshta më e njohur ësssadasdwatë Alta Via 1.

Datimi i radiokarbonit është përdorur në rajonin Alta Badia për të demonstruar një lidhje midis aktivitetit të rrëshqitjes së dheut dhe ndryshimit të klimës.

 Gjeografia 
Rajoni zakonisht ndahet në Dolomitën Perëndimore dhe Lindore, të ndara me një vijë pas aksit Val Badia - Campolongo - Lugina Corduese (Agordino).

 Klasifikimi aktual 
Dolomitët mund të ndahen në vargjet e mëposhtme:

 Sella
 Marmolada
 Tofane
 Langkofel Group
 Geisler Group
 Peitlerkofel Group
 Puez Group
 Fanes Group
 Schlern Group

 Rosengarten
 Latemar
 Pala
 Lüsen Mountains
 Civetta
 Pelmo
 Marmarole
 Cadini Group
 Cristallo Group

 Sorapiss
 Antelao
 Bosconero
 Vette Feltrine
 Schiara
 Prague Dolomites
 Sexten Dolomites
   Friulan Dolomites

 Turizmi 

 Majat më të mëdha 
parapamje|Grupi Tofana
parapamje|Pamja dimërore e Grupit Sella
parapamje|Vajolettürme
 Emri metra feet Emri metra feet Marmolada 3,343 10,968 Pala di San Martino 2,982 9,831 Antelao 3,264 10,706 Rosengartenspitze / Catinaccio 2,981 9,781 Tofana di Mezzo 3,241 10,633 Cima di Fradusta 2,941 9,715 Sorapiss 3,229 10,594 Cimon del Froppa 2,932 9,649 Cristallo 3,221 10,568 Monte Agnèr 2,872 9,416 Monte Civetta 3,220 10,564 Fermedaturm 2,867 9,407 Cima di Vezzana 3,192 10,470 Cima d'Asta 2,848 9,344 Cimon della Pala 3,184 10,453 Cima di Canali 2,846 9,338 Langkofel / Sassolungo 3,181 10,427 Croda Grande 2,839 9,315 Monte Pelmo 3,168 10,397 Vajoletturm / Torri del Vajolet (highest) 2,821 9,256 Dreischusterspitze 3,162 10,375 Sass Maor 2,816 9,239 Boespitze / Piz Boè (Sella group) 3,152 10,342 Cima di Ball 2,783 9,131 Hohe Gaisl (Croda Rossa d'Ampezzo) 3,148 10,329 Cima della Madonna (Sass Maor) 2,751 9,026 Vernel 3,145 10,319 Rosetta 2,741 8,993 Piz Popena 3,143 10,312 Croda da Lago 2,716 8,911 Grohmannspitze (Langkofel) 3,126 10,256 Central Grasleitenspitze 2,705 8,875 Zwölferkofel 3,094 10,151 Schlern 2,562 8,406 Elferkofel 3,092 10,144 Sasso di Mur 2,554 8,380 Sass Rigais (Geislerspitzen) 3,025 9,925 Cima delle Dodici 2,338 7,671 Kesselkogel (Rosengarten) 3,004 9,856 Monte Pavione 2,336 7,664 Tre Cime di Lavaredo (Drei Zinnen) 2,999 9,839 Cima Palon 2,239 7,346 Fünffingerspitze 2,997 9,833 Cima di Posta 2,235 7,333

 Vendkalimet kryesore 
parapamje|Langkofel/Sassolungo
parapamje|Vendkalimi Pordoi
parapamje|Vendkalimi Falzarego
parapamje|Vendkalimi Gardena
 Emri metra feet Vendkalimi Ombretta (Campitello to Caprile), rrugë kalimtarësh 2,738  8,983 Langkofeljoch (Gröden Valley to Campitello), rrugë kalimtarësh 2,683 8,803 Tschagerjoch (Karersee to the Vajolet Glen), rrugë kalimtarësh 2,644  8,675 Vendkalimi Grasleiten (Vajolet Glen to the Grasleiten Glen), rrugë kalimtarësh 2,597  8,521 Vendkalimi Pravitale (Rosetta Plateau to the Pravitale Glen), rrugë kalimtarësh 2,580  8,465 Vendkalimi Comelle (same to Cencenighe), rrugë kalimtarësh 2,579  8,462 Vendkalimi Rosetta (San Martino di Castrozza to the great limestone Rosetta plateau), rrugë kalimtarësh 2,573  8,442 Vendkalimi Vajolet (Tiers to the Vajolet Glen), rrugë kalimtarësh 2,549  8,363 Vendkalimi Canali (Primiero to Agordo), rrugë kalimtarësh 2,497  8,193 Tierseralpljoch (Campitello to Tiers), rrugë kalimtarësh 2,455  8,055 Vendkalimi Ball (San Martino di Castrozza to the Pravitale Glen), rrugë kalimtarësh 2,450  8,038 Forcella di Giralba (Sexten to Auronzo), rrugë kalimtarësh 2,436  7,992 Col dei Bos (Falzarego Glen to the Travernanzes Glen), rrugë kalimtarësh 2,313  7,589 Forcella Grande (San Vito to Auronzo), rrugë kalimtarësh 2,262  7,422 Vendkalimi Pordoi (Arabba to Val di Fassa), rrugë 2,250  7,382 Vendkalimi Sella (Gröden Valley to Val di Fassa), rrugë 2,244  7,362 Vendkalimi Giau (Cortina to Val Fiorentina), rrugë 2,236  7,336 Vendkalimi Tre Sassi (Cortina to St Cassian), rrugë kalimtarësh 2,199 7,215 Vendkalimi Valparola (Cortina to St Cassian), rrugë 2,168  7,113 Mahlknechtjoch (Upper Duron Glen to the Seiser Alp), rrugë kalimtarësh 2,168  7,113 Vendkalimi Gardena Pass (Gröden Valley to Colfuschg), rrugë 2,121  6,959 Vendkalimi Falzarego (Caprile to Cortina), rrugë 2,117  6,946 Vendkalimi Fedaja (Val di Fassa to Caprile), rrugë për karrocë 2,046  6,713 Vendkalimi Valles (Paneveggio to Falcade), rrugë 2,032  6,667 Würzjoch (Eisacktal to Val Badia), rrugë 2,003  6,572 Vendkalimi Rolle (Predazzo to San Martino di Castrozza and Primiero), rrugë 1,984  6,509 Forcella Forada (Caprile to San Vito), rrugë për karrocë 1,975  6,480 Vendkalimi San Pellegrino (Moena to Cencenighe), rrugë 1,910  6,267 Vendkalimi Campolongo (Corvara to Arabba), rrugë 1,875   6,152 Forcella d'Alleghe (Alleghe to the Zoldo Glen), rrugë kalimtarësh 1,820  5,971 Vendkalimi Tre Croci (Cortina to Auronzo), rrugë 1,808  5,932 Vendkalimi Furkel (Mareo to Olang), rrugë 1,759  5,771 Vendkalimi Karerpass ose Costalunga (Welschnofen to Vigo di Fassa), rrugë 1,753  5,751 Vendkalimi Kreuzbergpass ose Monte Croce (Innichen and Sexten to the Piave Valley and Belluno), rrugë 1,638  5,374 Vendkalimi Ampezzo (Toblach to Cortina and Belluno), path  1,544  5,066 Vendkalimi Cereda(Primiero to Agordo), rrugë 1,372  4,501 Vendkalimi Toblach(Bruneck to Lienz), hekurudhë 1,209  3,967

 Parqet kryesore 

 Dolomiti Bellunesi National Park 
 Parco naturale regionale delle Dolomiti d'Ampezzo 
 Naturpark Fanes-Sennes-Prags 

 Parco naturale Paneveggio – Pale di San Martino 
 Naturpark Schlern-Rosengarten 
 Naturpark Sextener Dolomiten 

 Naturpark Puez-Geisler 
 Parco naturale provinciale dell' Adamello-Brenta 
 Parco naturale regionale delle Dolomiti Friulane

 Pamje panoramike 
qendër|parapamje|700x700px|Pamje panoramike 360° nga Marmolada, majë në Dolomites

 Referime 

 Bibliografia 
 alt=Public Domain|12x12px
 Provincia di Belluno, Provincia Autonoma di Bolzano-Alto Adige Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Provincia di Pordenone, Provincia Autonoma di Trento, Provincia di Udine, Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, 2008. Nomination of the Dolomites for inscription on the World Natural Heritage List UNESCO. Nomination Document. 363 pp. https://web.archive.org/web/20131225070444/http://fondazionedolomitiunesco.org/documentazione-2/01_DOLOMITES_nomination_document_jan2008_1236608233_1294933181.pdf








 Lidhje të jashtme 
 Franco Grisa Timelapse
 Italian official cartography (Istituto Geografico Militare - IGM); on-line version: www.pcn.minambiente.it
Kategoria:Trashëgimi botërore në Itali