Porto

Porto (nivel lokal, ; gjithashtu i njohur si Oporto në anglishtNgram Viewer Google Books) është qyteti i dytë më i madh në Portugali pas Lisbonës dhe një prej zonave urbane kryesore të Gadishullit Iberian. Zona urbane e Portos, e cila shtrihet përtej kufijve administrativ të qytetit, ka një popullsi prej 2.1 milionë banorë (2011) me një sipërfaqe prej , duke e bërë atë zonën e dytë urbane më të madhe në Portugali.United Nations Department of Economic and Social Affairs, World Urbanization Prospects (2009 revision) , (United Nations, 2010), Table A.12.European Spatial Planning Observation Network, Study on Urban Functions (Project 1.4.3), Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007) Thomas Brinkoff, Principal Agglomerations of the World, Retrieved 12 March 2009.  Ai njihet si i një rangu global nga Globalizimi dhe Grupi i Studimeve të Qyteteve të Botës (GaWC), qyteti i vetëm portugez përveç Lisbonës që do të njihet si një qytet global.

E vendosur përgjatë grykëderdhjes së lumit Douro në Portugalinë Veriore, Porto është një nga qendrat më të vjetra evropiane dhe bërthama e saj historike është shpallur një Trashëgimisë Botërore nga UNESCO në vitin 1996. Pjesa perëndimore e zonës së saj urbane shtrihet në bregdetin e Oqeanit Atlantik.Vendosja në të daton shumë shekuj, kur ajo ishte një parakalim i Perandorisë Romake. Emri i saj i kombinuar keltike-latine, Portus Cale, është përmendur si origjina e emrit "Portugal", bazuar në transliterim dhe evolucion gojor nga latinishtja. Në portugalisht, emri i qytetit është shkruar me një artikull të caktuar ("o Porto", që do të thotë: port). 

Një nga eksportet e famshme të Portugalisë, vera e portit, është emëruar për Porto, pasi zona metropolitane, dhe në veçanti kantinat e Vila Nova de Gaia, ishin përgjegjës për paketimin, transportin dhe eksportin e verës së fortifikuar. Në vitin 2014 dhe 2017, Porto u zgjodh Destinacioni më i Mirë Evropian nga Agjencia më e Mirë e Destinacionit Evropian.

 Historia 

 Historia e hershme 
majtas|parapamje|Katedralja e Portos
Historia e Portos daton që nga viti300 para Krishtit me popullin proto-keltik dhe keltik, duke qenë banorët e parë të dihen. Rrënojat e asaj periudhe janë zbuluar në disa zona. Gjatë pushtimit Romak të Gadishullit Iberik qyteti u zhvillua si një port i rëndësishëm tregtar, kryesisht në tregtinë midis Olissipona (Lisbona moderne) dhe Bracara Augusta (Braga moderne).

Porto ra nën kontrollin e Moors gjatë pushtimit të Gadishullit Iberik në vitin 711. Në vitin 868, Vímara Peres, një kryekomandant nga Gallaciia dhe një vazal i Mbretit të Asturias, Léon dhe Galicia, Alfonso III, u dërgua për të rindërtuar dhe siguruar tokat nga maurët. Kjo përfshinte zonën nga Minho në lumin Douro: vendbanimin e Portus Cale dhe zonën që njihet si Vila Nova de Gaia. Portus Cale, i referuar më vonë si Portucale, ishte origjina për emrin modern të Portugalsë. Në vitin 868, Count Vímara Peres themeloi Qarkun e Portugalisë, ose (), i njohur zakonisht si Condado Portucalense pasi rikuperonte rajonin në veri të Douro.

Në vitin 1387, Porto ishte vendi i martesës së Gjonit I të Portugalisë dhe Philippa nga Lancaster, vajza e Gjonit të Gaunt; Kjo simbolizonte një aleancë ushtarake të gjatë në midis Portugalisë dhe Anglisë. Aleanca portugeze-angleze është aleanca ushtarake më e vjetër e regjistruar në botë,. Portuguese National Archives Digital Collection. Vizituar në 4 janar 2013. e cila frymëzoi formimin e NATO-s.

Në shekujt e 14-të dhe të 15-të, kantieret detare të Porto-s kontribuuan në zhvillimin e ndërtimit të anijeve portugeze. Ishte edhe nga porti i Porto-s që, në vitin 1415, Princi Henry Navigator (biri i Gjonit I të Portugalisë) nisi përsipër pushtimin e portit Maur të Ceutës, në Marokun e veriut. Kjo ekspeditë nga Mbreti dhe flota e tij, që numëronte mes të tjerash edhe Princin Henri, u pasua nga lundrimi dhe eksplorimi përgjatë bregut perëndimor të Afrikës, duke inicuar epokën portugeze të zbulimit. Nofka e dhënë popullit e Portos filloi në ato ditë; Portuenses janë sot e kësaj dite, colloquially, të referuara si tripeiros (popull tripe), duke iu referuar kësaj periudhe të historisë, kur prerje cilësore të mishit u dërguan nga Porto me marinarët e tyre, ndërsa prerjet e mbetura dhe nënproduktet, mbetën për qytetarët e Portos.

 Shekulli i 18-të 
majtas|parapamje|200x200px|Avenida dos Aliados
majtas|parapamje|Café Majestic simbol i qytetit
majtas|parapamje|Lagjja Foz, në bregdet
Vera, e prodhuar në luginën e Douro, tashmë në shekullin e 13-të kishte filluar të transportohej në Porto në anije me vela të sheshtë. Në 1703, Traktati Methuen krijoi marrëdhëniet tregtare midis Portugalisë dhe Anglisë.Francis, A.D. John Methuen and the Anglo-Portuguese Treaties of 1703.  Në vitin 1717, një post tregtare e parë Angleze u krijua në Porto. Prodhimi i verës së portit gradualisht u kalua në duart e disa firmave angleze. Për të kundërshtuar këtë dominim anglez, Kryeministri Marquis i Pombal ngriti një firmë portugeze duke marrë monopolin e verërave nga lugina e Douro. Ai e kufizoi rajonin për prodhimin e portit, për të siguruar cilësinë e verës; Kjo ishte përpjekja e parë për të kontrolluar cilësinë e verës dhe prodhimin në Evropë. Vreshtarët e vegjël u revoltuan kundër politikës së tij të rreptë në ditë e "Martë Shrove", duke djegur ndërtesat e kësaj firme. Revolta quhej Revolta dos Borrachos (revolta e të dehurve).

Ndërmjet 1732 dhe 1763, arkitekti italian Nicolau Nasoni krijoi një kishë barok me një kullë që u bë ikona e saj arkitektonike dhe vizuale: Torre dos Clérigos (anglisht: Kulla e Klerikëve). Gjatë shekujve 18 dhe 19 qyteti u bë një qendër e rëndësishme industriale dhe pa madhësinë e saj dhe rritjen e popullsisë.

 Gjeografia 

Në vitin 1996, UNESCO e njohu qendrën e saj historike si një Vend i Trashëgimisë Botërore. Ndër pikat kryesore arkitekturore të qytetit, Katedralja e Porto është struktura më e vjetër e mbijetuar, së bashku me Kishën e vogël romane të Cedofeita, gotikën Igreja de São Francisco  (Kisha e Shën Françeskut), mbetjet e mureve të qytetit dhe disa shtëpi të shekullit të 15-të. Stili barok është i përfaqësuar mirë në qytet në dekorimin e punuar me zbukurime të brendshme të kishave të Shën Françeskut dhe Shën Clairit (Santa Clara), kishave të Mercy (Misericórida) dhe të Klerikëve (Igreja dos Clérigos), Pallati Episkopal i Porto, dhe të tjerët. Neoklasicizmi dhe romantizmi i shekullit të 19-të dhe të 20-të gjithashtu shtuan monumente interesante për peizazhin e qytetit, si Pallati i Madh i Shkëmbimit të Bursave (Palácio da Bolsa), Spitali i Shën Antonit, Komuna, ndërtesat në Sheshin Liberdade dhe Avenida dos Aliados, stacioni i trenit São Bento dhe kopshtet e Pallatit të Crystal (Palácio de Cristal). Një vizitë udhëzuese në Palácio da Bolsa, dhe në veçanti në Dhomën Arabe, është një tërheqje e madhe turistike.

Shumë nga shtëpitë më të vjetra të qytetit janë në rrezik të kolapsit. Popullsia në komunën e Porto ka rënë me rreth 100,000 që nga vitet 1980, por numri i banorëve të përhershëm në periferi dhe qytete satelitore është rritur fuqishëm. 

Porto është renditur numri 3 në qytetet më të besueshme të Portugalisë, studim i kushteve të jetesës botuar çdo vit nga Expresso.Classificação Expresso das melhores cidades portuguesas para viver em 2007 , Expresso
parapamje|Bashkia e qytetit të Portos në Avenida dos Aliados
parapamje|Kisha Clérigos dhe Kulla
Administrativisht, komuna është e ndarë në 7 famullitë civile (freguesias): (PDF). Vizituar në 29 korrik 2014.
 Aldoar, Foz a Douro e Nevogilde
 Bonfim
 Campanhã
 Cedofeita, Santo Ildefonso, Sé, Miragaia, San Nicolau e Vitória
 Lordelo a Ouro e Massarelos
 Paranhos
 Ramalde
qendër|parapamje|600x600px|Pjesa historike e Portos dhe lumit Douro

 Sport 

 Futboll 
djathtas|parapamje|Estádio a Dragão, shtëpi e FC Porto
djathtas|parapamje|Estádio a Bessa XXI, në shtëpi të Boavista FC
Ashtu si në shumicën e qyteteve portugeze, futbolli është sporti më i rëndësishëm. Ekzistojnë dy skuadra kryesore në Porto: FC Porto në famullinë e Campanhã, në pjesën lindore të qytetit dhe Boavista në zonën e Boavista në famullinë e Ramalde, në pjesën perëndimore të qytetit, afër qendrës së qytetit. FC Porto është një nga top tre ekipet e mëdha në ligën portugeze dhe ishte kampion i Europës në 1987 dhe 2004, fitoi Kupën UEFA (2003) dhe Europa League (2011) dhe Kupën Interkontinental Toyota në 1987 dhe 2004. Boavista kanë fituar Kampionati një herë, në sezonin 2000-01 dhe arriti gjysmëfinale të Kupës UEFA në 2003, ku humbën 2-1 ndaj Celtic.

 Marrëdhëniet ndërkombëtare 

 Qytetet binjake 
Porto është binjakëzuar me:

 Liège, Belgium, që nga viti 1977
 Bordeaux, France, që nga viti 1978
 Bristol, England, UK, që nga viti 1984
 Vigo, Galicia, Spain, që nga viti 1986
 Nagasaki, Japan, që nga viti 1978
 Crotone, Italy, që nga viti 2010                                   
 Jena, Germany, që nga viti 1984
 Macau, China, që nga viti 1997
 Duruelo de la Sierra, Castile and León, Spain, që nga viti 1989
 Brno, Czech Republic, që nga viti 2004
 Shanghai, China, që nga viti 1995
 Beira, Mozambique, që nga viti 1989
 Luanda, Angola, që nga viti 1989
 Neves, São Tomé and Príncipe, që nga viti 1987
 León, Castile and León, Spain, që nga viti 2001
 Ndola, Zambia, që nga viti 1978
 Canchungo, Guiné Bissau, që nga viti 2001
 Klaipėda, Lithuania, që nga viti 2007
 Recife, Brazil, që nga viti 1981
 Mindelo, Cape Verde, që nga viti 1992

 Referime 

 Bibliografia 
 Francis, A.D. John Methuen and the Anglo-Portuguese Treaties of 1703. The Historical Journal Vol. 3, No. 2
 Glover, Michael, The Peninsular War 1807–1814 Penguin, 1974.

 Loyrette, Henri. Gustave Eiffel. New York: Rizzoli, 1985 ISBN 0 8478 0631 6

 Redacção Quidnovi, com coordenação de José Hermano Saraiva, História de Portugal, Dicionário de Personalidades, Volume VIII, Ed. QN-Edição e Conteúdos,S.A., 2004
 Smith, Digby, The Napoleonic Wars Data Book Greenhill, 1998.

 Shënime 

 Lidhje të jashtme 
 Coordination and Development Committee of the North Region 
 Metropolitan Area of Porto
 Tourism of Porto and Norte Region, Portugal 
Kategoria:Qytete në Portugali
Kategoria:Trashëgimi botërore në Portugali