Veshje popullore të Kosovës

Veshja tradicionale (kostumet folklorike) është një nga faktorët që e dallon këtë komb nga vendet fqinje dhe datojnë që nga epoka ilire.Halimi-Statovci, pp.9-10. Evolucioni i këtyre veshjeve , ka qenë në shërbim të modernizimit dhe stilit bashkëkohor megjithatë, simbolet dhe motivet themelore me të cilat janë dizajnuar këto veshje kanë tendencë t'i ngjajnë antikitetit ilir.Halimi-Statovci, p.81. Materialet dhe mënyrat tradicionale me të cilat këto rroba janë bërë gjatë historisë nuk kanë ndryshuar shumë.Materialet që përdoren në krijimin e këtyre rrobave janë tipikisht kosovare, të quajtura vegjë ose vek (që i ngjan jenny-it anglez, tjerrje). Metodat e marrjes së materialeve dhe veshjeve kanë mbetur të njëjta. Motivet dhe modelet e këtyre rrobave mund të shpjegohen me fenë parahistorike. Trekëndëshat, rombet, qarqet dhe kryqet përdoren shpesh, dhe janë të njohur si simbole të shëndetit dhe pjellorisë. Halimi-Statovci, p.81..Kryesisht, këto rroba kanë tri ngjyra kryesore, më simbolike është e kuqja Halimi-Statovci, p.81..

Origjina Historike 
Ndër 140 llojeve të veshjeve tradicionale shqiptare, veshja e Podgurit, e diferencuar nga larmia e saj është një ndikim në të gjitha rajonet e tjeraXhemaj, p. 139.Ky kostum i përkiste shumicës së rajoneve ilire dhe shqiptare të përfshira në kuadrin ndërkombëtar.Artikujt e veshjes përbëhen nga këmishat e burrave dhe grave, të cilat janë të gjera me një jakë të ngushtë, e cila ishte e ngjeshur dhe një kapelë e bardhë tradicionale e quajtur plis e veshur nga burrat ,dhe opinga prej lëkure.Sipas arkeologëve të Muzeut të Prishtinës, veshja e Podgurit daton që nga shekulli i 5-të dhe i 4-të para erës sonë. Xhemaj, p. 139.Megjithatë, transformimet e kësaj veshje  ndodhën për shkak të situatave të ndryshme sociale dhe kulturore, shpikjeve teknike dhe gjithashtu shkëmbimit të elementeve midis grupeve etnike. Nga hetimi në terren, është raportuar se në shekullin e 19-të dhe dy dekadat e para të shekullit të 20-të, veshjet pesuan ndyshime morfologjike Xhemaj, p. 141. Ata gjithashtu mbanin kapele të kuqe gjysmë-sferike të formësuara me monedha të vogla ari.Rreth kurorës së kapelës mbanin një dantell të ngushtë, lidhëse, e cila ishte 60 cm e gjatë.Ajo ishte e lidhur në mënyrë që flokët e tyre të mbeten të fshehura. Marhama është një lloj materiali i veshur përgjatë qafës dhe mjekrës, por bishti i qëndisur i marhama është vendosur përgjatë shpatullës së djathtë dhe quhet masdorjaXhemaj, p. 141..Këmisha ishte e gjate 30 cm , mëngët ishin të gjata dhe të gjera rreth 35 cm dhe gjithashtu të qëndisura.Shtjellakët, të cilat ishin pjesë e materialit që i ngjajnë një platforme, ishin të mëdha dhe të ngushta në gjerësi, dhe kishin motive gjeometrike, si një sëpatë ose një rreth.Mokasinat janë bërë nga lëkura e bagëtive dhe janë thurur me copa lëkure delesh. Ato u quajtën opinga .Ata veshën materiale leshi të quajtur shokë të cilat ishin thurur duke përdorur një vegjë.Ishte gjerësi 3 cm, dhe pjesa e qëndisur ishte e lidhur në anën e pasme. Ngjyrat e tyre ishin shumë karakteristike dhe të ndryshme, të tilla si të kuqe, jeshile, të verdhë dhe të zezë.Xhemaj p. 142..Fëmijët e familjeve të pasura kishin rrobat e tyre të thurura me rrobaqepësi dhe që i bënin ata të dukeshin si çdo njeri tjetër i rritur.Nga puberteti dhe veshja, veshjet e fëmijëve bëhen më të hollësishme. Në këtë moshë djemtë fillojnë të veshin plis, ku si në ditët e ftohta ata mbanin shall dhe tirqe, pantallona të bardha tradicionale të leshta.Në moshën e beqarisë djemtë mbanin tirqe (të cilat ishin gjithmonë të bardha), plis dhe xhaketa. Megjithatë, fëmijët e veshur në përgjithësi karakterizohen nga thjeshtësia e saj.Ai përbëhet nga një këmishë me gjunjë që është bërë prej pëlhure të bardhë të kombinuar me shokë vertikale e cila ishte me ngjyrë gështenje.Mbajtja e shokës nga fëmijët ishte shumë e rrallë; ajo ishte veshur vetëm gjatë viteve që ata ishin celibate dhe donin të impresiononin femrat rrethin e tyre shoqëror.Xhemaj p. 142
Jump up ^.Në veshjet e të rinjve, ngjyra e bardhë dhe e zezë ishin veshur më shpesh, ndërsa blazers ishin gjithashtu të pasuruar me të kuqe, të verdhë, jeshile dhe kafe.Gjatë motit të ftohtë, të rinjtë gjithashtu mbanin një lloj të caktuar kapelash.Ajo ishte bërë me fije leshi të cilat ishin në formë kafkë dhe mbulonin çdo pjesë të kokës dhe fytyrës përveç syve dhe hundës.Blazers ishin gjithashtu pjesë e veshje të rinj dhe ishin bërë nga soutane, i ngjan kostum të rritur. Djemtë mbanin flokë të gjatë.Xhemaj p. 143.Para se kostume të ishin thurur me rrobaqepësi, modelet u prenë së pari në Pejë. Kjo është bërë një herë në vit, gjatë vjeshtës apo dimritXhemaj p. 145.

 Veshjet e meshkujve 
Rrobat e meshkujve ishin simbol i bukurisë në atë kohë.Kjo veshje përfshin një këmishë, të cilat ishin pantallona të shkurtra të gjata, një shall dhe tirqe.Kishte dallime në mesin e veshjeve të të rriturve, bazuar në gjendjen e tyre ekonomike. Në kuadër të veshjeve të meshkujve, veshja e dhëndrit ishte më simbolike.Kostum është ndërtuar mbi kuptimin simbolik të fillimit të një faze të re të jetës.Meshkujt e Podgurit përdoreshin për të veshur plishe të bardha gjysëm sferike. Gjithashtu me të kishte edhe një shall të bërë prej pëlhure të bardhë që përbëhej nga disa shokë horizontale me ngjyra të ndryshme. Kjo shall ishte rrethuar rreth plisit dhe mbulonte një pjesë të kokës dhe veshëve të tyre.Shamitë ishin të veshur nga njerëz të moshave të vjetra, rreth të dyzetave të tyre. Këmisha e meshkujve u quajtën "këmisha të gështenjës", sepse ato ishin bërë nga shokë horizontale me ngjyrë gështenje."Këmisha e gështenjës" janë parë rrallë sot, përveç në rajonet malore. Blazers ishin sendet e veshur mbi këmisha. Pjesa midis sleeves, jakë dhe të armëve të përfshira të një shirit të zi.Veshja apo xhamadani e bërë nga soutane ishte me gjera të gjata dhe arriti në bel në gjatësi dhe nuk kishte jakë.Ai u ngjit me një kapëse. Qafa ishte e dyfishtë dhe ishte me ngjyrë të zezë.Në mot të ftohtë, ata përdorën një lloj xhepi të quajtur mitani dhe ishte bërë nga materiali Soutane. Ishte veshur rastësisht mbi jelek apo xhamadani. Ai kishte mëngë të gjatë, por jo jakë.Rrip i zi mbulonte pjesët përgjatë mëngëve, rreth qafës dhe përgjatë bërrylave. Mitani kishte një hapje nga sqetullat në bërryla, dhe këto hapje u përdorën për të mbajtur lirisht mitanët.Në pjesën e majtë, një xhep i vogël u qep, ku njerëzit përdorën për të mbajtur puro.Mitani ishte gjithashtu i veshur nga të rinjtë, por ishte më e thjeshtë se mitani i njerëzve.Ndër veshjet tradicionale të burrave të Podgurit, xhurdia e cila është një lloj veshje e veshur nga djemtë e rinj është më së shumti i njohur dhe simbolizon krenarinë. Ajo ishte bërë nga soutane dhe rrobaqepësit zakonisht ishin ata që e bënë atë.Kishte mëngë të gjatë dhe të shtrënguar, me gjoks të hapur dhe kishin një pjesë të lirshme në shpinë.Përveç xhurdisë ka edhe japanxhija e cila ishte një veshje e barinjve.Megjithatë, ajo ishte e veshur edhe nga të tjerët në rastet e motit të keq apo udhëtimeve të gjata.Gjatë natës, ajo u përdor gjithashtu si një lloj mbulimi.Ajo ishte bërë nga soutane të bardhë së bashku me vija të zeza, dhe ishte gjithashtu pa mëngë dhe gjatësi këmbë, ndërsa gjerësia e saj varej nga gjatësia, duke u formuar në një model konik.Përgjatë rripit u vesh shoqja e kuqe e cila ishte më e vjetër se shokët e gjallë.Gjatësia e saj duhej të ishte mjaft e gjatë për t'u mbështjellur rreth belit 5 herë.Llamarina ose pantallona të shkurtra të gjata janë bërë prej liri, nga e cila fillon emri i tyre.Më vonë këto pantallona të shkurtra të gjata ishin bërë edhe prej pëlhurave duke përdorur një vegjë.Skajet ishin të qëndisura dhe ishin 20 cm të gjera. Gjatë kohës së verës, burrat përdoreshin me rroba të gjata bashkë me një këmishë që quhej këmishë e gomave.Shokë ishte i lidhur rreth belit, duke e bërë këmishën të ngjante me një kilt.Tirqe janë bërë nga soutane, të cilat ndryshonin në cilësi bazuar në sasinë e kordonit që përmbante.Tirqe të kualitetit të lartë përmbanin 20 fileta të kordonit. Ndërsa, njëra me cilësi më të ulët kishte 2-3 fije kordoni.Statusi ekonomik përcaktoi se cilat kishin veshur. Megjithatë, në Podgur ishin veshur tradicionalisht tirqe të bardha me kordha të zeza.Tirqe të zeza rrallëherë ishin të veshura nga djemtë e rinj por ata konsideroheshin të njohur për shkak se ata ishin të veshur gjatë natës në mënyrë që të mos tërhiqnin vëmendjen.Çorapët që mbanin ishin bërë nga leshi i deleve dhe ishin nga gishti i shputës në thembër dhe ndonjëherë në gjunjë gjatësi.Disa njerëz përdorën një lloj çorapesh të shkurtra të quajtura meste mbi ato të mëparshme.Ata ishin bërë nga leshi dhe lëkura e demit, ndërsa mokasinat ishin bërë me lëkurë delesh.Pas Luftës së Dytë Botërore, mokasinat përbëheshin nga fije të lidhjeve të ndryshme dhe pambuku. Në vend të opingës ata u quajt yrnek.Men përdoret për të veshin një shumë të aksesorëve në atë kohë, të tilla si unaza, qystek të sahatit ose të njohur ndryshe si xhep watches, etj. Armët gjithashtu mund të konsiderohen si pjesë e aksesit të meshkujve, dhe revolveri ishte më i zakonshmi.Thjeshtësia është ajo që karakterizon veshjen e njerëzve të moshuar. Pika më e rëndësishme e veshjes ishte Goxhufi, e cila ishte një lloj jelek dhe ishte bërë me lëkurë qengji.Ajo kishte një dizajn pa mëngë dhe nganjëherë ishte gjatësi gjunjë.Ata ishin të kthyeshëm sipas klimës.Xhemaj pp.145-153.

 Veshjet e Femrave 
Edhe pse kostumet e vajzave të reja nuk konsiderohen të jenë shumë specifike ose unike, në dallim nga veshja e grave, këto kostume kanë kaluar shumë transformime gjatë kohës së tyre.Xhemaj p. 153.Një pjesë e shikimit të vajzave ishte hairstyle e tyre që ngjante me atë të djemve. Këmisha që kishin veshur ishin të njëjta me ato të grave, megjithëse ishin shumë më të thjeshta. Ata gjithashtu përdoreshin për të veshur një lloj skaj të ngushtë të quajtur pështjellci i cili ishte gjatësi gjërash dhe i bërë nga fije leshi duke përdorur një vegjë. Gjatë këtyre viteve të fundit, këto funde janë bërë edhe prej leshi. Në buzë të skajit, dizajne të ndryshme lulesh janë të qëndisura, duke simbolizuar rininë dhe vitalitetin. Mokasinat e tyre ishin identike me ato të grave. Veshje tradicionale të vajzave të reja nuk janë ruajtur plotësisht për shkak të kalimit të saj në modernizëmXhemaj pp. 154-155 Jump up ^.

 Veshjet e grave 
Mitani gjithashtu kalonte nëpër ndryshime; kishte mëngë të gjata dhe një jakë të ngushtë.Ishte gjatësia e belit dhe ajo ishte e purpurtë e thellë. Ajo zakonisht u shit nga rrobaqepësit. Veshja, e cila është shumë e re në veshjet tradicionale të grave, ishte pa mëngë. Ajo nuk kishte një jakë, dhe motive të saj ishin diellore dhe hënore.Materiali i cili ishte përdorur për të thurur këto xhaketa ishte i njohur si coha dhe ishte shitur nga rrobaqepësit e Pej, [Mitrovica] dhe [Gjakova]. Gjatë udhëtimeve të ndryshme, gratë vishnin xhaketa të quajtura guna dhe ato ishin bërë me fije leshi. Ishte gjatësi gjërash, me mëngë të gjerë dhe pjesët përgjatë qafës ishin të qëndisura me fije të kordonit të zi.Gratë gjithashtu përdoreshin për të veshur lesh që ishte rrallë ajo e deleve dhe e njohur si 'gala'. Ishte një send me veshje pa mëngë.Tëlinat mbeti më së shumti e njëjtë, përveç kamzave të cilat ishin pjesë të materialit më të trashë dhe mbulonin gjunjët. Ato zakonisht ishin të zbukuruara me lloje të ndryshme të qëndisjes. Çorapet ishin bërë nga fije të trasha dele të leshta dhe ishin zbukuruar përgjatë pulpsave [sqarimi i nevojshëm]. Këto embellishments diferencuar për shkak të moshës. Veshje tradicionale e grave përbëhej nga një shumë e pajisje, të tilla si vathë, rrathë dhe unaza.Xhemaj pp.157-159Xhemaj pp. 155–156

 Veshjet e grave të moshuara 
Dallimet midis veshjes së grave të moshuara dhe atyre të të rinjve janë të njëjta me dallimet mes të moshuarve dhe të rinjve. Karakteristika e tyre kryesore është thjeshtësia e veshjeve të tyre. Përveç dallimeve midis moshave të grupeve, veshje gjithashtu ka ndryshuar në bazë të rasteve.Në dasma dhe në raste të tjera të lumtura, veshjet e reja ishin të veshura, ndërsa në funerale ishte veshur një kostum specifik, i njohur si veshja e Harcit.Xhemaj pp. 159–161

 Veshjet Pështjellak 
Veshja më e famshme quhej  pështjellak  e cila konsiston në një këmishë të gjatë të bardhë dhe dy  pështjellak  (një mbulesë e bardhë), përpara dhe mbrapa. pështjellaku i parme , ose platforma e përparme është për aq kohë sa këmishë dhe është përshtatur për t'iu përshtatur hipit të gruas. pështjellaku i pasëm , platforma e prapme ishte më e shkurtër se ajo e përparme.Komponentë të tjerë të kësaj veshje ishin:  lina't  (jelekë), mban një jelek të shkurtër që është qëndisur,  shokë  një material i madh leshi që rrethon belin, çorape të zeza tradicionale dhe shalle të ndryshme të kokës me ngjyra.Aksesorët ishin shumë të popullarizuar në mesin e grave - necklaces ari dhe argjendi, rrathë dhe unaza.Çorapët tradicionalisht ishin të zeza, dhe ata ishin të veshur me këpucë të quajtur  opinga , të bërë nga lëkurë të kafshëve të ndryshme.Halimi-Statovci, pp.97-99

 Veshjet Xhubleta 
Një tjetër veshje e njohur është Xhubleta. Xhubleta është me skaj i valëzuar i zile, i cili mbahet nga dy shiritat mbi supet, të veshur në krye të një këmishë të bardhë prej liri me mëngë të gjata.Cilëi e saj përbëhet nga shiritat e gjatë të pezulluara gjatë të zeza të gdhendura në material, i cili zakonisht ishte kadet gështenjash. Çorape dhe këpucë ishin të njëjta si veshja e pështjellak. Në rajonin e Rugovës (në Kosovën perëndimore) veshja xhubleta ishte e veshur posaçërisht pas Luftës së Dytë BotëroreHalimi-Statovci, p.97

 Veshjet e Dukagjinit 
Veshja e Dukagjinit më së shpeshti quhet si veshja më e bukur e Kosovës. Ky vështrim përbëhej nga një këmishë e bardhë e gjatë me mëngë të gjata. Lines janë gjithashtu të pambukut, por skajet e tyre janë të qëndisura me ngjyra. Nga vija e sipër, gratë mbanin një jelek pa mëngë të zbukuruar me fije të artë, të cilat ishin të hapura përpara dhe do të butonin me kapëse të mrekullueshme. Të dy pështjellak janë gjithashtu një karakteristikë e kësaj veshje. Çorapet ishin leshi, dhe  opinga  ishin bërë nga lëkura e gjedhëve. Motivet dekorative të veshjeve të kësaj zone janë zoologjike, botanike dhe gjeometrike. Motivi i gjarprit, gjelit dhe Diellit lidhet me besimet e lashta të paganëve ilire. Kjo veshje ishte ndryshe ndryshe për nuset, të cilët kishin mëngë të qëndisura nga modelet asimetrike të ngjyrave jo dalluese.Halimi-Statovci, pp.98-99

 Veshje Hasi 
Rrobat e rajonit jugor të Hasit janë ndër llojet e veçanta të veshjeve në Kosovë. Ky veshje zakonisht gjendet sot, pasi ka mbijetuar dhe ka përqafuar ndryshimet e stileve evropiane. Një këmishë e bardhë e shkurtër dhe një liri të bardhë me një gjatësi të plotë vishen janë përbërësit kryesorë të pamjes. Pantallona të shkurtra të gjata të bardha shërbyen si të brendshme, pështjellak tradicionale ishte pak më i gjerë se në rajonet e tjera. Jelek (jelek) u pasurua me rruaza, kryesisht të kuqe. Mund të përmbajë edhe fije të artë.Për ngjarjet formale, ata mbanin një kapelë të vogël të zbukuruar me rruaza dhe kunja të artë.Çorapët në këtë kostum ishin të bardha, ndryshe nga kostume të tjera 'Halimi-Statovci, p.100

 Veshje Llapi 
Rajoni i Podujevës ndodhet në verilindje të Kosovës. Tradita e veshjeve nuk i ka mbijetuar modernizimit të veshjeve dhe përbërësit e këtij pamja janë bërë artefakte.Versioni më i fundit i veshjeve që përmenden përbëhet nga veshje  tirqi  për burrat dhe  pështjellak  për gratë. Artikujt e veshjeve që përbëjnë këtë veshje ishin disi të ngjashme me veshjet e rajoneve të tjera - tirqi, jelek, shoka, plisi, marhama dhe aksesorët e zakonshëm si qystek - xhepi, kuti metalike e gdhendur për burra dhe  pështjellak , këmisha të bardha,' 'lina' ',' 'shoka' ',' 'opinga' '- mokasina dhe shami të kokës për gratë.Gratë në përgjithësi kanë veshur më shumë aksesorë në krahasim me rajonet e tjera të Kosovës dhe këmisha e tyre kishin më shumë qëndisje me ngjyra të gjalla. Veshje të burrave dhe grave nënkuptonin gjendjen socio-ekonomike të bartësit, bazuar në cilësinë e materialit, sasinë e qëndisjes, zgjedhjen e ngjyrave dhe përfundimisht numri i temave të artë që kishin etched në anën e pasme të këmisha të tyre ose  mitan .Pak prototipa të mbetura të kësaj veshje sot ruhen në Muzeun Historik të Prishtinës.Halimi-Statovci, pp.214-219

 Veshje Karadaku 

 Veshjet e meshkujve 
Rrobat e meshkujve të Karadak përbëhen nga këmisha, kordoni, jelek, mitani, xhurdia, leshi, çorape, mokasina, plis dhe pajisje të ndryshme si xhepi, kuti dhe armë të cigareve.Shokë e djemve të rinj ishte më e bardhë dhe përmbante shumë qëndisje, ndërsa shoka e njerëzve të moshuar ishte ngjyrë gështenjë. Majat e djemve të rinj dhe të moshuar ndryshonin në gjerësi dhe gjatësi. Çorapët e veshur nga të rinjtë u zbukuruan me ngjyra të ndryshme, ndërsa ato të pleqve ishin më të thjeshta.Tirqi i të rinjve dhe të ashtuquajturit burrat agzona (epiteti i guximit dhe krenarisë), ishin me ngjyrë të zezë.Halimi-Statovci, pp.221-223
Jump up ^

 Veshjet e femrave 
Në ditët e sotme, në këtë rajon muslimanët dhe të krishterët mbajnë të gjithë veshjen e ashtuquajtur Veshje me dimi (pantallona tradicionale të qëndisura të ngjashme me pantallona).Veshja e veshur sot është e ngjashme me veshjen e veshur në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të, e cila përbëhet nga elina, dimi, këmishë, jelek, mitani, pështjellak, çorape, mokasina, shami koke dhe pajisje të tilla si vathë , rrathë, unaza, gjerdani dhe clasps. Veshja me dimi përbëhet nga pështjellak, e bërë nga lesh, e cila është pika më e rëndësishme e veshjes dhe një këmishë e bërë nga pëlhura mëndafshi ose pambuku .

Halimi-Statovci, p.225

 Burimet  

Kategoria:Veshje shqiptare
Kategoria:Veshje
Kategoria:Trashëgimi kulturore në Kosovë