Kalaja e Tepelenës

Kalaja e Tepelenës njohur ndryshe dhe si Kalaja e Ali Pashës është një kështjellë prej  që shtrihet në qytetin jugor shqiptar të Tepelenës . Dikur ishte një rezidencë e rëndësishme e Ali Pashë Tepelenës, një shqiptar etnik vendas dhe sundimtar i fuqishëm osman i Pashallëkut të Janinës .  

 Historia 
Qyteti i Tepelenës (osmanisht: Tepedelen) përmendet për herë të parë në vitin 1482, gjatë një vizite njëmujore të Sulltan Bajazitit II. Vetëm dhjetë vjet më vonë qyteti përmendet në lidhje me një betejë midis forcave veneciane dhe rebelëve shqiptarë kundër forcave osmane. 

Vendi i kështjellës së sotme ka shumë të ngjarë të ketë qenë fillimisht i okupuar nga bizantinët . Kodra në të cilën shtrihet Tepelena është pikë shumë e rëndësishme strategjike, pasi aty bashkohet lugina e Drinos dhe ajo e Vjosës.  

Pasi pushtuan Tepelenën dhe shkatërruan fortifikimin e vjetër bizantin, osmanët ndërtuan një kështjellë të vogël. Regjistri tatimor i vitit 1520 përmend vendbanimin me 27 të krishterë dhe 3 familje myslimane dhe kalanë me një garnizon prej 183 ushtarësh.  

Në vitin 1670 Evlija Çelebiu përshkruan 40 shtëpitë e Tepelenës në një gjendje mjaft të shkretë dhe gjithashtu përmend se vendbanimi nuk kishte as karvansaraj, as hamam, as medrese apo mekteb . Çelebiu gjithashtu përmend se 80 fshatrat e rajonit kanë një qëndrim mjaft rebel ndaj Sulltanit. 

Vepra Kâmûsü'l-A'lâm e Sami Frashërit përshkruan qytetin si mjaft të vogël me 1800 banorë në vitet 1888/89. Kishte 30 dyqane dhe dy xhami, një të Sulltan Bajazitit II dhe një të Ali Pashë Tepelenës . 

 Ndërtimi 

 Kalaja osmane 
parapamje| Pallati i Ali Pashës në Tepelenë së bashku me xhaminë e tij, Gdhendja e Eduard Finden, bazuar në një vizatim të William Purser, në fillim të shekullit të 19-të.
Kalaja osmane kishte përmasat 56 mx40 m dhe kishte një mur të gjatë 350 metra. Kishte dy porta, një në veri dhe një në lindje. Pjesë të këtyre portave ekzistojnë ende, së bashku me mbetjet e murit dhe dy kullave me diametër 10 m dhe lartësi rreth 5 m. Pjesë e kësaj kështjelle të vjetër janë edhe mbetjet e një minareje të vjetër, që i përket një xhamie të dikurshme. Muret e kështjellës janë ndërtuar duke përdorur teknikën Cloisonné.  

Sipas Evlija Çelebiut, i cili e përshkruan perimetrin e kështjellës si 600 hapa të gjatë, përmend një garnizon prej rreth 100 burrash në vitin 1670. 
 Kalaja e Ali Pashës 
Ali Pasha, një shqiptar i fuqishëm me origjinë nga Tepelena ose Beçishti, një fshat aty pranë, mori kontrollin e Tepelenës në 1789. Ai e zgjeroi fortesën masivisht në fillim të shekullit të 19-të. Në portën lindore, e ashtuquajtura Porta e Vezirit një mbishkrim grek përmend vitin 1819, megjithatë kështjella mbeti e papërfunduar pasi Ali Pasha vdiq vetëm pak më vonë në 1822 në Janinë. Hyrja kryesore kishte një mbishkrim osman deri në vitet 1970 kur u zhduk.   Kalaja e ndërtuar nga Ali Pasha është rreth 4 ha, muret arrijnë gjerësi deri në 5 m. Fronet e kalasë mbi Luginën e Vjosës dhe ka tre porta. Mbetjet e mureve kanë një lartësi rreth 10 metra. Kanë mbijetuar tre kulla poligonale, një në juglindje, një në jugperëndim dhe një në veriperëndim. Vetë kalaja është një shembull i mirë i inxhinierisë osmane të kështjellës së shekullit të 17-të dhe 18-të. Kalaja e vjetër osmane e Bajazitit II e cila u gjend brenda kështjellës së re shumë më të madhe u përdor nga Ali Pasha si magazinë.  
djathtas|parapamje|Monumenti i Lord Bajronit
Kalaja ishte shtëpia e disa ndërtesave, nga kazermat për ushtarët, magazina, ndërtesa fetare dhe një burg. Një nga ndërtesat më të rëndësishme të kalasë, që nuk ekziston më është pallati i Ali Pashës (shqip: Sarajet e Ali Pashës). Pikërisht këtu Lord Bajroni u takua me Ali Pashën në vitin 1809 dhe e bëri atë të famshëm në Evropën Perëndimore përmes poemës së tij " Pilgrimage Child Harold ". Nga ana tjetër , François Pouqueville, i cili vizitoi edhe Ali Pashën në kështjellën e tij, e krahasoi atë me një burg.  
parapamje| Ushtarët grekë pasi pushtuan Tepelenën në vitin 1916 pranë hyrjes kryesore të kështjellës së saj.

 Ditët e sotme 
Sot jo shumë larg hyrjes kryesore të kalasë gjendet një monument që përkujton Ali Pashën . Jo shumë nga ndërtesat historike të Tepelenës brenda dhe jashtë kështjellës kanë mbijetuar pasi qyteti pësoi dëme të rënda nga një tërmet masiv dhe plaçkitje e parregullt greke në fillim të shekullit të 20-të, dhe pati një shkatërrim të madh në të dy luftërat botërore. 

 Shih edhe 
 Kalaja e Ali Pashës në Butrint

 Referime 

Tepelene
Kategoria:Koordinatat në Wikidata
Kategoria:Tepelenë