Shkëmbimi i gazeve

1.5 Trysnia e një gazi

Gjendja e gazte

Grimcat e nje substance ne gjendje të gazte ndodhen larg nga njëra-tjetra. Gjatë gjithe kohës ato levizin lirisht

dhe ne menyre te crregullt. Nese një substance e gaztë ndodhet në një enë të mbyllur, grimcat e saj perberese përplasen vazhdimisht me faqet e brendshme të enës.

Sa herë që grimcat e nje substance të gaztë përplasen me faqet e brendshme të enes, ato ushtrojne force mbi to. Numri i këtyre grimcave eshte shume i madh dhe secila prej tyre, gjatë përplasjes me faqet e brendshme të cnes, ushtron trysni të vogla mbi to. Duke i mbledhur të gjitha keto forca te vogla qe grimcati ushtrojnë mbi faqet e enës perftohet një force e madhe, e cila quhet trysni e gazit.

Sa më e vogël hapësira, aq më e madhe

trysnia

Çlarë do te ndodhe nese grimcat përbërëse të nje gazi i ngjeshim në një hapesire të vogel? Kur një substance e gazte ngjishet, pra kalon nga një

hapesirë me c madhe në një hapësirë me të vogel, numri i pērgjithshëm i grimcave nuk ndryshon, por ato i afrohen më shumë njëra-tjetres. Ato do të godasin më shpesh faqet e enës dhe si pasojc, trysnia e gazit mbi to do te rritet. E njejta gje ndodh edhe kur fryjme shume ajer ne një top

futbolli. Futja e nje numri të madh grimcash në të do të

sjelle rritjen e numrit te goditjeve të grimcave të ajrit me

faqet e brendshme të tij dhe, si rezultat, trysnia brenda

topit rritet

Sa me e vogel te jete ena ku ndodhen grimcat e një substance të gazte, aq më e lartë eshte trysnia e ushtruar prej tyre mbi faget e enës. Sa më e lartë temperatura, aq më e madhe trysnia Nese gazin, që ndodhet ne një enë te mbyllur, e ngrohim,

grimcat e tij marrin energji dhe për pasoje do të lëvizin

më shpejt. Gjatë levizjes ato pērplasen më shpesh me

faqet e enës, duke bere qe trysnia të rritet. Pra, rritja e temperaturës sjell rritjen e trysnise së gazit.

14

1 Gjendjet fizike të materies

1.5 Trysnia e një gazi

Gjendja e gazte

Grimcat e nje substance ne gjendje të gazte ndodhen larg nga njëra-tjetra. Gjatë gjithe kohës ato levizin lirisht

dhe ne menyre te crregullt. Nese një substance e gaztë ndodhet në një enë të mbyllur, grimcat e saj perberese përplasen vazhdimisht me faqet e brendshme të enës.

Sa herë që grimcat e nje substance të gaztë përplasen me faqet e brendshme të ener, ato ushtrojnc force mbi to. Numri i këtyre grimcave eshte shume i madh dhe secila prej tyre, gjatë përplasjes me faqet e brendshme të cnes, ushtron trysni të vogla mbi to. Duke i mbledhur të gjitha keto forca te vogla qe grimcati ushtrojnë mbi faqet e enës perftohet një force e madhe, e cila quhet trysni e gazit.

Sa më e vogël hapësira, aq më e madhe

trysnia

Çlarë do te ndodhe nese grimcat përbërëse të nje gazi i ngjeshim në një hapesire të vogel? Kur një substance e gazte ngjishet, pra kalon nga një

hapesirë me c madhe në një hapësirë me të vogel, numri i pērgjithshëm i grimcave nuk ndryshon, por ato i afrohen më shumë njëra-tjetres. Ato do të godasin më shpesh faqet e enës dhe si pasojc, trysnia e gazit mbi to do te rritet. E njejta gje ndodh edhe kur fryjme shume ajer ne një top

futbolli. Futja e nje numri të madh grimcash në të do të

sjelle rritjen e numrit te goditjeve të grimcave të ajrit me

faqet e brendshme të tij dhe, si rezultat, trysnia brenda

topit rritet

Sa me e vogel te jete ena ku ndodhen grimcat e një substance të gazte, aq më e lartë eshte trysnia e ushtruar prej tyre mbi faget e enës. Sa më e lartë temperatura, aq më e madhe trysnia Nese gazin, që ndodhet ne një enë te mbyllur, e ngrohim,

grimcat e tij marrin energji dhe për pasoje do të lëvizin

më shpejt. Gjatë levizjes ato pērplasen më shpesh me

faqet e enës, duke bere qe trysnia të rritet. Pra, rritja e temperaturës sjell rritjen e trysnise së gazit.

14

1 Gjendjet fizike të materies
1.5 Trysnia e një gazi

Gjendja e gazte

Grimcat e nje substance ne gjendje të gazte ndodhen larg nga njëra-tjetra. Gjatë gjithe kohës ato levizin lirisht

dhe ne menyre te crregullt. Nese një substance e gaztë ndodhet në një enë të mbyllur, grimcat e saj perberese përplasen vazhdimisht me faqet e brendshme të enës.

Sa herë që grimcat e nje substance të gaztë përplasen me faqet e brendshme të ener, ato ushtrojnc force mbi to. Numri i këtyre grimcave eshte shume i madh dhe secila prej tyre, gjatë përplasjes me faqet e brendshme të cnes, ushtron trysni të vogla mbi to. Duke i mbledhur të gjitha keto forca te vogla qe grimcati ushtrojnë mbi faqet e enës perftohet një force e madhe, e cila quhet trysni e gazit.

Sa më e vogël hapësira, aq më e madhe

trysnia

Çlarë do te ndodhe nese grimcat përbërëse të nje gazi i ngjeshim në një hapesire të vogel? Kur një substance e gazte ngjishet, pra kalon nga një

hapesirë me c madhe në një hapësirë me të vogel, numri i pērgjithshëm i grimcave nuk ndryshon, por ato i afrohen më shumë njëra-tjetres. Ato do të godasin më shpesh faqet e enës dhe si pasojc, trysnia e gazit mbi to do te rritet. E njejta gje ndodh edhe kur fryjme shume ajer ne një top

futbolli. Futja e nje numri të madh grimcash në të do të

sjelle rritjen e numrit te goditjeve të grimcave të ajrit me

faqet e brendshme të tij dhe, si rezultat, trysnia brenda

topit rritet

Sa me e vogel te jete ena ku ndodhen grimcat e një substance të gazte, aq më e lartë eshte trysnia e ushtruar prej tyre mbi faget e enës. Sa më e lartë temperatura, aq më e madhe trysnia Nese gazin, që ndodhet ne një enë te mbyllur, e ngrohim,

grimcat e tij marrin energji dhe për pasoje do të lëvizin

më shpejt. Gjatë levizjes ato pērplasen më shpesh me

faqet e enës, duke bere qe trysnia të rritet. Pra, rritja e temperaturës sjell rritjen e trysnise së gazit.

14

1 Gjendjet fizike të materies
1.5 Trysnia e një gazi

Gjendja e gazte

Grimcat e nje substance ne gjendje të gazte ndodhen larg nga njëra-tjetra. Gjatë gjithe kohës ato levizin lirisht

dhe ne menyre te crregullt. Nese një substance e gaztë ndodhet në një enë të mbyllur, grimcat e saj perberese përplasen vazhdimisht me faqet e brendshme të enës.

Sa herë që grimcat e nje substance të gaztë përplasen me faqet e brendshme të ener, ato ushtrojnc force mbi to. Numri i këtyre grimcave eshte shume i madh dhe secila prej tyre, gjatë përplasjes me faqet e brendshme të cnes, ushtron trysni të vogla mbi to. Duke i mbledhur të gjitha keto forca te vogla qe grimcati ushtrojnë mbi faqet e enës perftohet një force e madhe, e cila quhet trysni e gazit.

Sa më e vogël hapësira, aq më e madhe

trysnia

Çlarë do te ndodhe nese grimcat përbërëse të nje gazi i ngjeshim në një hapesire të vogel? Kur një substance e gazte ngjishet, pra kalon nga një

hapesirë me c madhe në një hapësirë me të vogel, numri i pērgjithshëm i grimcave nuk ndryshon, por ato i afrohen më shumë njëra-tjetres. Ato do të godasin më shpesh faqet e enës dhe si pasojc, trysnia e gazit mbi to do te rritet. E njejta gje ndodh edhe kur fryjme shume ajer ne një top

futbolli. Futja e nje numri të madh grimcash në të do të

sjelle rritjen e numrit te goditjeve të grimcave të ajrit me

faqet e brendshme të tij dhe, si rezultat, trysnia brenda

topit rritet

Sa me e vogel te jete ena ku ndodhen grimcat e një substance të gazte, aq më e lartë eshte trysnia e ushtruar prej tyre mbi faget e enës. Sa më e lartë temperatura, aq më e madhe trysnia Nese gazin, që ndodhet ne një enë te mbyllur, e ngrohim,

grimcat e tij marrin energji dhe për pasoje do të lëvizin

më shpejt. Gjatë levizjes ato pērplasen më shpesh me

faqet e enës, duke bere qe trysnia të rritet. Pra, rritja e temperaturës sjell rritjen e trysnise së gazit.

14

1 Gjendjet fizike të materies
1.5 Trysnia e një gazi

Gjendja e gazte

Grimcat e nje substance ne gjendje të gazte ndodhen larg nga njëra-tjetra. Gjatë gjithe kohës ato levizin lirisht

dhe ne menyre te crregullt. Nese një substance e gaztë ndodhet në një enë të mbyllur, grimcat e saj perberese përplasen vazhdimisht me faqet e brendshme të enës.

Sa herë që grimcat e nje substance të gaztë përplasen me faqet e brendshme të ener, ato ushtrojnc force mbi to. Numri i këtyre grimcave eshte shume i madh dhe secila prej tyre, gjatë përplasjes me faqet e brendshme të cnes, ushtron trysni të vogla mbi to. Duke i mbledhur të gjitha keto forca te vogla qe grimcati ushtrojnë mbi faqet e enës perftohet një force e madhe, e cila quhet trysni e gazit.

Sa më e vogël hapësira, aq më e madhe

trysnia

Çlarë do te ndodhe nese grimcat përbërëse të nje gazi i ngjeshim në një hapesire të vogel? Kur një substance e gazte ngjishet, pra kalon nga një

hapesirë me c madhe në një hapësirë me të vogel, numri i pērgjithshëm i grimcave nuk ndryshon, por ato i afrohen më shumë njëra-tjetres. Ato do të godasin më shpesh faqet e enës dhe si pasojc, trysnia e gazit mbi to do te rritet. E njejta gje ndodh edhe kur fryjme shume ajer ne një top

futbolli. Futja e nje numri të madh grimcash në të do të

sjelle rritjen e numrit te goditjeve të grimcave të ajrit me

faqet e brendshme të tij dhe, si rezultat, trysnia brenda

topit rritet

Sa me e vogel te jete ena ku ndodhen grimcat e një substance të gazte, aq më e lartë eshte trysnia e ushtruar prej tyre mbi faget e enës. Sa më e lartë temperatura, aq më e madhe trysnia Nese gazin, që ndodhet ne një enë te mbyllur, e ngrohim,

grimcat e tij marrin energji dhe për pasoje do të lëvizin

më shpejt. Gjatë levizjes ato pērplasen më shpesh me

faqet e enës, duke bere qe trysnia të rritet. Pra, rritja e temperaturës sjell rritjen e trysnise së gazit.

14

1 Gjendjet fizike të materies

  SHKËMBIMI I GAZEVE
Shkëmbimi i gazeve në  trupin e njeriut bëhet i mundur nga lëvizja masive e gazeve
(dhe e tretësirave të  tyre),si dhe nga shpërhapja e gazeve nëpër inde.Për të  kuptuar
këto  procese,duhet të  shqyrtojmë  fillimisht disa karakteristika fizike të  gazeve dhe
“sjelljen” e tyre në  lëngje.Informacionin  që  na duhet,e sigurojnë  dy ligje të  tjera të  
gazit ideal.
1.5 Trysnia e një gazi

Gjendja e gazte

Grimcat e nje substance ne gjendje të gazte ndodhen larg nga njëra-tjetra. Gjatë gjithe kohës ato levizin lirisht

dhe ne menyre te crregullt. Nese një substance e gaztë ndodhet në një enë të mbyllur, grimcat e saj perberese përplasen vazhdimisht me faqet e brendshme të enës.

Sa herë që grimcat e nje substance të gaztë përplasen me faqet e brendshme të ener, ato ushtrojnc force mbi to. Numri i këtyre grimcave eshte shume i madh dhe secila prej tyre, gjatë përplasjes me faqet e brendshme të cnes, ushtron trysni të vogla mbi to. Duke i mbledhur të gjitha keto forca te vogla qe grimcati ushtrojnë mbi faqet e enës perftohet një force e madhe, e cila quhet trysni e gazit.

Sa më e vogël hapësira, aq më e madhe

trysnia

Çlarë do te ndodhe nese grimcat përbërëse të nje gazi i ngjeshim në një hapesire të vogel? Kur një substance e gazte ngjishet, pra kalon nga një

hapesirë me c madhe në një hapësirë me të vogel, numri i pērgjithshëm i grimcave nuk ndryshon, por ato i afrohen më shumë njëra-tjetres. Ato do të godasin më shpesh faqet e enës dhe si pasojc, trysnia e gazit mbi to do te rritet. E njejta gje ndodh edhe kur fryjme shume ajer ne një top

futbolli. Futja e nje numri të madh grimcash në të do të

sjelle rritjen e numrit te goditjeve të grimcave të ajrit me

faqet e brendshme të tij dhe, si rezultat, trysnia brenda

topit rritet

Sa me e vogel te jete ena ku ndodhen grimcat e një substance të gazte, aq më e lartë eshte trysnia e ushtruar prej tyre mbi faget e enës. Sa më e lartë temperatura, aq më e madhe trysnia Nese gazin, që ndodhet ne një enë te mbyllur, e ngrohim,

grimcat e tij marrin energji dhe për pasoje do të lëvizin

më shpejt. Gjatë levizjes ato pērplasen më shpesh me

faqet e enës, duke bere qe trysnia të rritet. Pra, rritja e temperaturës sjell rritjen e trysnise së gazit.

14

1 Gjendjet fizike të materies

Ligji i Dalton-it  për trysninë  pjesore
Ligji i trysnisë pjesore të gazeve thotë se trysnia e përgjithshme e një përzierje gazesh është e matematikisht e barabartë me shumën e trysnive që ushtron secili prej gazeve në pëzierje.  

Për më tepër, trysnia që ushtron secili gaz (ndryshe trysnia pjesore)  është në përpjesëtim të drejtë me përqindjen e tij në këtë përzierje gazesh. Në  të  gjitha referencat laboratorike trysnia pjesore e gazeve shënohet me shkronjën P, që nënkupton presionin, si p.sh P(O2) dhe P(CO2). Trysnia atmosferike në  nivelin e detit është  afërsisht 760 mm Hg.Pasi  ajri është 
një  përzierje gazesh,ne duhet të  marrim në  konsideratë  të  gjitha gazet  që  ndodhen në 
përbërjen e tij.Azoti(N2) përbën 79% të  ajrit.Trysnia pjesore e tij është  78,6% x760 mm 
Hg ose 597 mm Hg.Gazi oksigjen(O2)  ka një  trysni pjesore  (Po2)   rreth 159 mm Hg
(20.9% x 760 mm Hg).Siç mund ta vini re,azoti dhe oksigjeni krijojnë  rreth 99% të  trysn-
isë  së   përgjithshme atmosferike.Ajri përmban edhe 0.04% dyoksid karboni(CO2),rreth
0.5% avuj uji dhe sasi të  papërfillshme gazesh inerte,të  tilla si argoni dhe helium.
Në  lartësitë e mëdha,aty ku atmosfera është  më  pak e ndikuar nga forca  e rëndesës,të 
gjitha trysnitë  pjesore të  gazeve ulen në  përpjesetim të  drejtë  me rënien e trysnisë  atm-
osferike.Për shembull,në  lartësinë  3000 metra mbi nivelin e detit,ku trysnia atmosferike
është  563 mm Hg,Po2 është  110 mm Hg.Nga ana tjetër,për  çdo 10 metra zhytje në  ujin 
e  detit,trysnia atmosferike rritet me 1 atmosferë  (760 mm Hg).Pra,3000 metra nën niv-
elin e detit,trysnia mbi trupin e njeriut është  4 atmosferë  ose 3040 mm Hg dhe trysnia 
pjesore  që  ushtron  çdo gaz,po ashtu është  katërfish më  e lartë .

Ligji i Henri-t
Sipas ligjit të  Henri-t,kur një  përzierje gazesh është  në  kontakt me një  lëng,secili prej ga-
zeve do të  tretët në  lëng në  përpjesëtim me trysninë  e tij pjesore.Pra,sa më  i madh të  
jetë  përqëndrimi i një  gazi të  caktuar,aq më  shumë  dhe më  shpejt do të  shpërhapen mo-
lekulat  e këtij gazi në  lëngun me të  cilin  janë  në  kontakt.Në  gjendje ekuilibri,trysnia pje-
sore e gazeve  do të  bëhet e njëjtë  në  të  dyja mjediset (ujë -lëng).Nëse trysnia e një  gazi
bëhet më  e madhe në  lëng sesa në  fazën gazore,disa nga molekulat e tretura të  gazit do
të  rifuten në  fazën gazore.Pra,drejtimi dhe sasia e lëvizjes së  gazeve përcaktohet nga tr-
ysnia e tyre pjesore në  të  dyja fazat (ujë -lëng).Në  bazë  të  të  njëjtave parime realizohet
edhe shkëmbimi i gazeve në  mushkeri e në  inde.
Vëllimi i një  gazi  që  do të  tretët në  një  lëng varet edhe nga tretshmëria  e gazit të  dhënë 
në  këtë  lëng,si dhe nga temperatura  e lëngut.Gazet e ndryshme të  atmosferës kanë  tr-
etshmëri të  ndryshme në  ujë (ose plazmë ).Dyoksidi i karbonit ka tretshmëri më  të  madhe 
se gazet tjera.Tretshmëria e oksigjenit është  20 herë  më  e vogël se e CO2,kurse tretshm-
ëria e azotit është  sa gjysma e asaj të  oksigjenit.Pra,për një  trysni pjesore të  dhënë ,dyo-
ksidi i karbonit tretët në  ujë  shumë  më  tepër se oksigjeni,kurse azoti fare pak ose aspak.
Përtej kësaj gjendje specifike,tretshmëria e gazeve  në  ujë   ulet me rritjen e temperatur-
ës.Mendoni për ujin tonik  që  porositni  në  një  klub.Uji tonik prodhohet duke hedhur në  
ujë  CO2 nën trysni të  lartë .Në se hapeni kanaçen  që  ka dal nga frigoriferi,dhe lejoni  që  
uji tonik  të  rrijë  në  temperaturën  e lokalit,pas pak  minutash do të  pini veq ujë .Sepse i
gjithë  gazi karbonik do të  jetë  larguar tashmë  nga tretësira.Dhomat ku oksigjeni ka trysni
të  lartë  përbëjnë  zbatimin klinik të  ligjit të  Henri-t.Një  përdorim tjetër i ligjit konstatoh-
et te zhytësit.
Thithja e oksigjenit me trysni të  lartë ,rreth 2 atmosferë ,nuk përbën problem për periu-
dha të  shkurtëra kohore,por,kur trysnia është  më  e madhe se 2.5-3 atmosferë ,atëherë 
zhvillohet toksiciteti nga oksigjeni.Përqendrimet e larta të  oksigjenit prodhojnë  sasi të  
mëdha radikalesh të  lira,të  cilat  çrregullojnë  veprimtarinë  e sistemit nervor  qendror.Në                   
varësi të  kohës së  ekspozimit,ky  çrregullim mund të  kulmojë  me koma dhe vdekje.

Shkëmbimi i gazeve ndërmjet mushkërive,gjakut dhe indeve
Gjatë  respiracionit të  jashtëm,oksigjeni kalon në  gjak dhe dyoksidi i karbonit largohet 
nga gjaku.Ky shkëmbim bëhet në  nivelin e alveolave të  mushkerisë .Në  nivelin e indeve
të  ndryshme të  trupit,ku procesi  quhet respiracion  i brendshëm,të  njëjtat gaze lëvizin 
në  drejtim të  kundërt,por nëpërmjet të  njejtit mekanizëm(shpërhapjes).
Nga mushkëritë ,gazet duhet të  transportohen drejt indeve,dhe  këtë  detyrë  e realizon
gjaku.

Referimet
Filozofia e njeriut Artan Shkoza