Prende

Prende ose Premte është perëndeshë e agimit, perëndeshë e dashurisë, bukurisë, pjellorisë, shëndetit dhe mbrojtëse e grave, në mitologjinë pagane shqiptare.; ; ; ; . Ajo quhet edhe Afër-dita,;  një frazë shqipe që do të thotë "ditë afër", "dita është afër", ose "agim",; në lidhje me kultin e planetit të Venerës, ylli i mëngjesit dhe i mbrëmjes.;  Ajo quhet Zoja Prenne ose Zoja e Bukuris ("Hyjnesha/Zonja Prenne" ose "Perëndesha/Zonja e Bukurisë"). Dita e saj e shenjtë është e Premtja, e quajtur në shqip sipas saj: e premte, premtja (gegnisht).;  Ajo pasqyron tipare që i përkasin perëndeshës origjinale indo-evropiane të agimit. Një pasqyrim i mrekullueshëm i lidhur me perëndeshën indoevropiane të agimit është tradita shqiptare sipas së cilës Prende është e bija e perëndisë së qiellit – Zojz.

Mendohet se është adhuruar nga ilirët në lashtësi,;  Prende identifikohet me kultin e Venusit dhe ajo adhurohej në veri të Shqipërisë, veçanërisht nga gratë shqiptare, deri në kohët e fundit. Ajo përmban atribute që i përkasin gjithashtu Afërditës, Irisit dhe Helenës, si dhe Persefonës siç tregohet nga etimologjia e emrit të saj. Duke përshkruar një perëndeshë të nëntokës dhe në të njëjtën kohë personifikimin e pranverës, shqipja e Bukura e Dheut ("E bukura e dheut") është dukshëm një epitet i ekuivalentit shqiptar të Persefonës.

Në kohët e krishtera ajo quhej ShënePremte ose Shën Prende ("Shën Veneranda"), e identifikuar nga Kisha Katolike si Shën Ana, nëna e Virgjëreshës Mari. Ajo ishte aq e popullarizuar në Shqipëri sa që mbi një në tetë kishat katolike që ekzistonin në fund të shekullit të 16-të dhe në fillim të shekullit të 17-të morën emrin e saj. Shumë kisha të tjera historike katolike dhe ortodokse iu kushtuan asaj në shekujt 18 dhe 19.

 Emri 

 Variantet 
Variantet dialektore përfshijnë: gegërishten P(ë)rende (përf. P(ë)renda), Pren(n)e (përf. Pren(n)a); toskërisht: Premte (përf. Premtja ), Preme (përf. Prema).

Prende quhet edhe Afërdita (Afêrdita në gegërisht ) në lidhje me kultin e planetit Venus, yllit të mëngjesit dhe të mbrëmjes, i cili në shqip quhet (h)ylli i dritës, Afërdita "Ylli i Dritës, Afërdita" (dmth Venusi, ylli i mëngjesit) dhe (h)ylli i mbrëmjes, Afërdita (dmth Venusi, ylli i mbrëmjes). Afër-dita, një frazë shqipe që do të thotë "ditë afër", "dita është afër", ose "agim",;  është emri vendas shqiptar i planetit Venus. Afrodita është forma e saj urdhërore në shqip që do të thotë "dal dita/agimi".

Përkthimi shqip i "mbrëmjes" është përkthyer si πρέμε premë edhe në fjalorin shqip-greqisht të Marko Boçarit.

Në veri të Shqipërisë, Prende quhet Zoja Prenne ose Zoja e Bukuris "Hyjneshë/Zonja Prenne" ose "Hyjneshë/Zonja e Bukurisë".

 Etimologjia 
Emri shqip  ose  mendohet se korrespondon rregullisht me homologun e Greqisë antike  (Persephatta), një variant i  (Persefone). Teonimet janë gjurmuar në indo-evropianisht *pers-é-bʰ(h₂)n̥t-ih₂ ("ajo që sjell dritën përmes").

Fraza shqipe afro dita 'dil dita/agimi' vjen nga gjuha protoshqiptare *apro dītā 'vjen shkëlqimi i ditës/agimi', nga indo-evropianishtja *h₂epero déh₂itis. Teonimi Aprodita dëshmohet në mbishkrimet mesapike në Pulia, e cila konsiderohet të jetë një teonim mesapik i një perëndeshë indo-evropiane.

 Roli 
Në mitologjinë pagane shqiptare Prende është perëndeshë e agimit, perëndeshë e dashurisë, bukurisë, pjellorisë dhe shëndetit.  Ajo konsiderohet ekuivalentja shqiptare e Venusit romake, norvegjez Freyja dhe Afërditës greke. Në aspektin mitologjik, Prende ka atribute që i përkasin gjithashtu Afërditës, Irisit dhe Helenës, dhe konsiderohet se ka lidhje etimologjike me Persefonin. Duke përshkruar një perëndeshë të nëntokës dhe në të njëjtën kohë personifikimin e pranverës, shqipja e Bukura e Dheut ("E bukura e dheut") është dukshëm një epitet i ekuivalentit shqiptar të Persefonës.

Sipas disa traditave shqiptare, Prende është e bija e Zojzit, perëndisë së qiellit dhe të vetëtimave shqiptare. E lidhur me perëndeshën e agimit, epiteti "bija e perëndisë qiellore" gjendet zakonisht në traditat indo-evropiane (krh. H₂éwsōs#Epithets).

Sipas besimeve popullore, dallëndyshet e quajtura Pulat e Zojës “Zogjtë e Zonjës”, e tërheqin Prenden nëpër qiell me karrocën e saj. Dallëndyshet lidhen me qerren me anë të ylberit (Ylberi), të cilin populli e quan edhe Brezi ose Shoka e Zojës "Rripi i Zonjës".

Emri i zakonshëm i shqipes nepërkë për gjarpërinjtë helmues, nepërkë shfaqet në varietetin arbëresh të Kalabrisë si nepromtja, ndoshta i bazuar në Prende / Premte.

 Adhurimi 
Prende adhurohej në veri të Shqipërisë, veçanërisht nga femrat shqiptare deri në kohët e fundit. Festivali i Prendes festohej çdo vit më 26 korrik dhe besimtarët e saj vishnin veshje të bukura dhe vendosnin një llaç dhe një goditje si një përfaqësim i bashkimit seksual. Ylberi konsiderohet në besimet popullore si brezi i Prendes dhe legjenda gojore thotë se kushdo që hidhet mbi ylber ndryshon gjininë. Perëndesha Prende lidhet në besimet popullore shqiptare me kultin e planetit Venus (në shqip Afërdita).

Kur Shqipëria u kristianizua në lashtësi, Prende u identifikua nga Kisha Katolike si Shën Ana, nëna e Virgjëreshës Mari dhe u quajt "Shën Veneranda" (toskërisht ose gegërisht), më vonë u ndërlidhë me greqisht Paraskevi, rumanisht Sfânta Paraschiva, sllave jugore Petka. Një tjetër shenjtor i krishterë shqiptar që mendohet nga disa se ka origjinë jo të krishterë është Gjini.

Prende ishte aq e popullarizuar në Shqipëri sa nga rreth 275 kisha katolike të regjistruara se ekzistonin në Shqipëri në fund të shekullit të 16-të dhe në fillim të shekullit të 17-të, 33 u emëruan pas saj, më shumë se çdo shenjtore tjetër përveç Virgjëreshës Mari dhe Shën Nikollës. Shumë kisha të tjera historike katolike dhe ortodokse iu kushtuan asaj në shekujt 18 dhe 19. Në luginën e Kurbinit pelegrinazhet në kishën e Shën Venerandës ishin të zakonshme si për të krishterët ashtu edhe për myslimanët. Atje njerëzit shkuan gjithashtu me shpresën e një shërimi për sëmundjet mendore.

Si zakonisht në shumë kultura, në Shqipëri dita e shenjtë e perëndeshës së dashurisë është e Premtja, e quajtur në gjuhën shqipe pas saj: dita e premte, premtja (gegërisht).

 Në kulturën popullore 
Prende, Pren(n)e dhe homologët e tyre mashkullorë Prend, Preng, Prenk, Pren, etj., janë emra shqip, të gjetur tradicionalisht te katolikët shqiptarë.

“Prende Publishing”, nga shtëpia botuese Histria Books, mori emrin e perëndeshës shqiptare Prende.

 Shihni gjithashtu 

 Mitologjia shqiptare
 feja ilire
 En
 Perëndi
 Venusi
 Freyja

 Shënime 

 Referime 

 Bibliografia 

Kategoria:Perëndesha ilire
Kategoria:Mitologji shqiptare

Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara