Shqiptarët në Bosnjë dhe Hercegovinë

Shqiptarët (boshnjakisht: Albanci) janë një nga etnitë me histori të gjatë të qëndrimit në Bosnje dhe Hercegovinë. Sipas censusit të fundit të popullsisë në vitin 1991, në Bosnje dhe Hercegovinë jetonin 4,922 shqiptarë,I Z V J E Š T A J – BOSNE I HERCEGOVINE O ZAKONODAVNIM I DRUGIM MJEREMA NA PROVOĐENJU NAČELA UTVRĐENIH U OKVIRNOJ KONVENCIJI ZA ZAŠTITU NACIONALNIH MANJI – Këshilli i Evropës por sot llogaritet të jenë nga 8 deri 12 mijë.Albanci u BiH: filigrani, pekari, Fishta i sarajevske „dase“ – PrometejShqiptarët e Bosnjës ruajnë identitetin kombëtar – TRT

 Historia 
Nuk dihet sakësisht kur Shqiptarët u vendosën në Bosnje dhe Hercegovinë për herë të parë, por meqense janë popull vendas i Ballkanit, dhe Bosnja dhe Hercegovina nuk është larg nga vendet ku Shqiptarët jetojonë që nga fillimi i historise së tyre (Shqipëri, Kosovë, Mali i zi, Maqedonia veriore, Greqia veriore), mund të supozohet që në Bosnje dhe Hercegovinë ka pas Shqiptarë shumë para kohës së sundimit osman, por edhe para mesjetës, për të cilen kemi disa burime të pranishmërisë së Shqiptareve në trojet që përfshinë apo kufizohen me territorin e sotëm të Bosnjes dhe Herzegovinës. 

Përmendja e parë me shkrim e vërtetuar e gjuhës shqipe ishte më 14 korrik 1284 në Raguzë në Kroacinë moderne (Dubrovnik), kur një dëshmitar i quajtur Mateu dëshmoi: "Dëgjova një zë që qante në mal në gjuhën shqipe" (latinisht: "Audivi unam vocem , clamantem in monte në lingua albanesca").

Gjuha shqipe përmendet edhe në Descriptio Europae Orientalis të vitit 1308:

"Habent enim Albani prefati linguam distinctam a Latinis, Grecis et Sclauis ita quod in nullo se intelligunt cum aliis nationalibus". ("Përkatësisht, shqiptarët e lartpërmendur kanë një gjuhë të ndryshme nga gjuhët e latinëve, grekëve dhe sllavëve, kështu që ata nuk kuptohen fare me njëri-tjetrin.")

Dokumenti më i vjetër i vërtetuar i shkruar në shqip daton në vitin 1462, ndërsa regjistrimi i parë audio në këtë gjuhë është bërë nga Norbert Jokl më 4 prill 1914 në Vjenë.

Megjithatë, siç vëren Fortson, veprat e shkruara shqipe ekzistonin para kësaj pike; ata thjesht kanë humbur. Ekzistenca e shqipes së shkruar përmendet shprehimisht në një letër të dëshmuar nga viti 1332 dhe librat e parë të ruajtur, duke përfshirë edhe ato në gegërisht dhe në toskërisht, ndajnë veçori drejtshkrimore që tregojnë se ishte zhvilluar një formë e gjuhës së përbashkët letrare.

Gjatë periudhës pesëshekullore të pranisë osmane në Shqipëri, gjuha nuk u njoh zyrtarisht deri në vitin 1909, kur Kongresi i Dibrës vendosi që shkollat shqipe të lejoheshin përfundimisht.

Një element tjetër që duhet hulumtuar si një gjurmë potenciale për pranishmërinë e Shqiptarëve në Bosnje dhe Hercegovinë para kohës otomane janë tatuazhat tradicionale që ekzistonin deri ne fillim të shekullit të kaluar edhe tek banorët e disa krahinave në Bosnje dhe Hercegovinë edhe tek Shqiptarët Gege (qoft nga Shqipëeria veriore qoft nga Mali i zi qoft nga Kosova), këndimi tradicional i malesoreve të Bosnjes dhe Hercegovinës që në BeH quhen "ganga" (e ngjashme me fjalën shqipe "kanga"), kurse tek Shqiptarët quhet  "maje krahe", sikur edhe motivet dekorative qarkullore dhe cik-cak që i gjejme dhe tek traditat e vjetra ne Bosnje dhe Hercegovinë edhe tek Shqiptarët Gegë. 

Shumica e Shiptarëve të Bosnjës dhe Hercegovinës e kanë origjinën nga Kosova dhe Maqedonia veriore. Në Bosnje dhe Hercegovinë ata jetuan si barinjë, fermerë, mjeshtra, roje kufitare, por edhe artistë (Zef Kolombi, Tinka Kurti, Bekim Fehmiu etj.) por edhe zyrtarët e lartë. Shumë shpejt u asimiluan me vendasit. Shumë shqiptarë të rinj u martuan me gra vendase dhe kështu u bashkohuan me populljt e Bosnjës dhe Hercegovinës.Vendosja e kufijve në vitin 1948 ndërpreu emigrimin dhe ndau mijëra familje. Burrat nuk u kthyen më dhe ndërtuan jetën në Bosnjë. Kjo vërtetohet edhe me të dhënat rreth emërtimit të malit Koritnik me emrin Pikëllimë. Njerëzit e rajonit të Kukësit i përcillnin gurbetqarët deri në Koritnik dhe aty ndaheshin nga familjarët e tyre të piklluar, e mandej vazhdonin rrugën për Prizrenhttp://illyriapress.com/shqiptaret-ne-bosnje-dhe-hercegovine/  Shqiptarët në Bosnjë dhe Hercegovinë. Me ardhjen e austro-hungarezëve numri i shqiptarëve  është ulur, për shkak të mërgimit të mëtejshëm në Evropë, dyert e të cilës u bënë më të hapura. Kështu, në censusin e vitit 1910, u regjistruar vetëm 273 banorë në Bosnje dhe Hercegovinë që flisnin shqip.

Por, gjatë kohës së Jugosllavisë së parë dhe veçanërisht asaj të dytë, përsëri një numër i madh i shqiptarëve, për shkak të kushteve të vështira të jetesës në vendet në të cilat ata jetonin (Shqipëri, Kosovë, Mali i Zi, Republikë të Maqedonisë), u vendosën në Bosnje dhe Hercegovinë, kryesisht në qytetet: Sarajevë, Tuzël, Zenicë, Banja Llukë, Doboj, Bërçko, Bijelina, Mostar dhe Trebinje. Në vitin 1930 numri i shqiptarëve në Bosnje dhe Hercegovinë thuajse është katërfishuar, dhe sipas censusit të vitit 1991, në Bosnje dhe Hercegovinë jetonin rreth 5,000 shqiptarë. Mërgimtarët e atëhershëm shqiptarët në Bosnje dhe Hercegovinë kryesisht merreshim me furra buke, ëmbëltore, argjendari dhe artizane të tjera.

Shumica e shqiptarëve tradicionalisht jetonin në Sarajevë. Në vitet 1970–1981, në Sarajevë, ka ekzistuar një shkollë e arsimit fillor në gjuhën shqipe, shkolla "Bane Šurbat" në Gërbavicë. Gjatë rrethimit të Sarajevës, shqiptarët më të paktit u larguan nga Sarajeva, kryesisht për shkak të kërcënimeve të Ratko Mlladiqit, ku përmes televizionit shpesh u dëgjuan mesazhe se asnjë shqiptar nuk do të dal i gjallë nga Sarajeva.

 Shqiptarë të njohur në Bosnje dhe Hercegovinë 
 Gjergj Fishta, frat françeskan, arsimtar, shkrimtar, përkthyes dhe diplomat Shqiptar
 Zef Kolombi, artist i merituar Shqiptar
 Tinka Kurti, artiste e merituar Shqiptare
 Robert Shvarc, perkthyes i gjuhës shqipe
 Bekim Fehmiu, aktor boteror
 Alban Ukaj, aktor i Kosoves dhe Bosnjes
 Sulejman Bugari, imam 
 Sejfudin Axhanela, presidenti i pare themelues i Klubit Shqiptar të themeluar ne vitin 1970
 Hamid Dolarević, profesor në Universitetin e Sarajevës
 Alirizah Gashi, gazetar, poet dhe Humanist
 Halim Koshi, kompozitor
 Bajram Zenuni, ingjinjer ne RTVBeH, Deshmor i popullit 
 Ismet Alija, gjeneral ushtarak
 Halil Bicaj, gjeneral ushtarak
 Ilirjana Haxhibeqiri, kardiokirurgja e parë në Bosnjë dhe Hercegovinë
 Muharrem Zejnullahu, profesor i Historise, Ambasador i Pare i Republikes  se Bosnjes dhe Hercegovines ne Shqiperi,
 Ibrahim Ahmetaj, profesor në Universitetin e Sarajevës
 Edmond Azemaj, basketbollist
 Adrian Nikçi, futbollist

 Shoqata shqiptare 
Në Bosnje dhe Hercegovinë veprojnë këto shoqata shqiptare:
 Shoqata "Dardania", Tuzëll
 Shoqata “Bashkësia Shqiptare në Bosnje dhe Hercegovinë”, Sarajevë
 Shoqata "Adem Jashari", Mostar
 Qendra kulturore shqiptare, Sarajeve

 Shiko dhe 
 Mërgata shqiptare
 Shqiptarët në Kroaci

 Referimet 

Kategoria:Mërgata shqiptare
*