Mitologjia letoneze

Mitologjia letoneze është një set besimesh paganike të popullit letonez të rikonstrukturar nga evidenca e shkruar dhe materialet folklorike. Është mjaft e afërt me mitologjinë baltike.
250px|parapamje|Tokat e fiseve baltikë në shekullin XIII.

 Historia 
Ekzistojnë disa raporte të fiseve baltike, paraardhësit e letonezëve modern, dhe mitologjia e tyre deri te kryqëzatat veriore në shekullin e 13-të. Deri te kryqëzatat veriore, janë disa raporte lidhur me mitologjinë kokal duke përfshirë kronikat, raportet e udhëtimit, xhirimet e vizitave, raportet Jezuite dhe llogari të tjera të praktikave pagane. Këto raporte konsiderohen si burime sekondare nga hulumtuesit sepse që kur autorët nuk ishin letonezë, ata nuk flisnin dialektetet lokale dhe shpesh ishin të anshme. Këto materiale janë nganjëherë jo precize dhe përmbajnë defekte, trillime dhe shtrembërime që rrjedhin nga pikëpamja botërore kristiane. Varësisht nga kjo, ata shpesh mund të verifikohen duke përdorur informacione nga folklori. Shumica e materialeve folklorike janë mbledhur që nga mesi i shekullit të 19-të.

Në shekullin e 18-të dhe 19-të, u supozua se fiset baltike ishin të një kombi dhe kështu kanë të njëjtat hyjni. Autorët e hershëm provuan të rikonstrukturonin një perëndi letoneze duke përdorur të dhëna nga rajonet fqinje. Ky trend më vonë u adaptua nga romantikët kombëtar letonez. Pas heqjes së robërisë, një identitet i ri kombëtar ishte formuar dhe autorët kërkuan të provonin se kultura tradicionale baltike ishte aq thellë sa ato të kombeve të tjera. U shpresua se një epikë e madhe mund të konstruktohej duke përdorur copa të ruajtura në folklor. Po ashtu, ishte menduar se religjinet antike, të harruara gjatë 700 vjetësh pushtim, mund të rikonstruktohen. Gjithsesi burimet e folklorit ishin të pamjaftueshme për këtë detyrë. Disa përpjekje për të rikonstrukturuar perenditë që të jenë aq impresive sa në mitologjinë greke, të cilat udhëhoqen në zbulimin e disa hyjnive. Pas këtyre supozimeve që këto hyjni të popujve të tjerë baltik ka mundësi të jenë letoneze por ato humbën me kohën, shumë hyjni të reja u modeluan pas hyjnive greke dhe romake. Një shembull i këtij trendi ishte poema epike Lāčplēsis nga Andrejs Pumpurs, e cila flet për një perëndi të Letonisë dhe Prusisë. Thjesht, punimet e Juris Alunāns dhe poetit Miķelis Krogzemis flasin për tipare të perëndive me hyjni të shpikur.

Në të njëjtën kohë disa rite pagane praktikoheshin. Dhe, pasi krishtërimi shihej si alien, u bënë përpjekje për të rikrijuar religjionin antik. Lëvizja më e suksesshme neopagane ishte Dievturi, e themeluar në fund të viteve të 1920-ta, të cilat sqaruan se letonezët antik ishin monoteistë dhe qeniet e ndryshme mitologjike janë të gjitha aspekte të një Zoti. Derisa nocioni i nevojës për të fshirë ndikimin alien për të rikonstruktuar traditat letoneze ishte ruajtur për kohët më të vona, përpjekjet për të krijuar një perëndi si të Olimpit të pseudo-zotëve eventualisht ndaluan pasi romantizmi kombëtar u zëvendësua me realizëm dhe filloi të kritikohej në gjysmën e parë të shekull 20-të. Po ashtu ka pasur mendime se disa nga materialet folklorike të jetë falsifikuar. Hulumtimet e kësaj kohe janë karakterizuar vetëm nga skepticizmi, por po ashtu me përpjekje për të kërkuar ndikim të huaj.

Pas Luftës së Dytë Botëror, nën pushtimin sovjetik, hulumtimet e mitologjisë dhe veçanërisht koncepti religjioz u dëbua nga Letonia. Ngjashëm, anëtarët e grupeve neopagane u persekutuan pasi paganizmi u konsiderua si shovenist. Varësisht nga kjo, hulumtimi vazhdoi nga letonezët në ekzil, i cili u fokusua në mitologjinë e këngëve folklorike. Këngët u panë si burimi më i mirë për hulumtime mitologjike gjatë periudhës së pasluftës. Arsyejaishte se që kur nevoja për të ruajtur metrin poetik dhe melodinë kufizoi mundësinë e ndryshimeve, u mendua se nocionet antike ishin më mirë të ruajtura në to sesa në zhanre të tjera. Këngët folklorike ishin burimi i vetëm për hulumtime për një kohë të gjatë. Ky drejtim u kritikua nga hulumtuesit modern të cilët propozuan se temat e përmendura në zhanre të tjera si në përralla, legjenda, besime të tjera folklorike dhe praktika magjike, mund të komplimentojnë këngët folklorike pasi secili zhndër përmban tema të ndryshme dhe mund të sigurojnë vetëm pjesën parciale në mitologji.

Edhe pse hulumtimi në Letoni mund të rrifillonte vetëm në viteve e 1980-ta, vitet e 1970-ta panë një emergjencë të lëvizjes folklorike me anëtarët të cilët mund të përshkruhen si neopaganë. Këto grupe ishin panteistët, më pak uniformë, më pak dogmatikë, të intersuar në mbrojtjen e natyrës dhe trashëgimisë kulturore, dhe më të hapur për ndikimin e traditës nga kombet fqinje. Më vonë, lëvizjet margjinale kanë eksploruar në traditën lokale dhe religjionin dhe praktikat shpirëtrore të botës, si religjionet lindor. Për shembull, pylli Pokaini u shpall si faqe skarale antike nga një nga këto grupe në fund të viteve të 1990-ta, dhe ai tërheq mijëra vizitorë secilën sezonë. Dievturi, e cila filloi operimin në Letoni pak para restaurimit të pavarësisë në vitin 1990, është i vetmi religjion pagan i njohur zyrtarisht dhe ka rreth 600 ndjekës deri në vitin 2001.

Hyjnitë qiellore
Ekzistojnë rindërtime të ndryshme të hapësirës mitike letoneze, por shumica e hulumtuesve pajtohen në kuptimin e disa vetive lidhur me qiellin. Vetë qielli identifikohet si Debeskalns (i cili do të thotë “Mali i Qiellit”). Qielli po ashtu referohet si Mali i Pebbles, Mali i Argjendtë ose Mali i akullt, me disa mbiemra mbase që ju referohen yjeve ose borës. Po ashtu është sugjeruar se Dievs (Zotët) është po ashtu një simbol i qiellit sepse etimologjia e emrit të tij lidhet me qiellin. Dievs konsiderohet si perëndi supreme. Perëndi të tjera që lidhen me to përfshijnë zotin e diellit, Saule, i cili siguroi fertilitetin e tokës dhe ishte rojtar i të fatzinjëve, veçanërisht për barinjët e ri dhe jetimët. Rruga e tij  e udhëheq atë rreth malit të qiellit në det, i cili nganjëherë interpretohet si përfaqësim simbolik i qiellit ose oqean kozmik. Deti dhe trupat e tjerë të ujit, përfshir lumenjtë, veçanërisht Duagava, duket të shënojnë kufinjtë në mes të botës së gjallë dhe të vdekur. Në letonisht, fjala për “botën” është e nxjerrë nga fjala “dielli” dhe referohen si “ky dielli” dhe “ai diell”. Kështu shihet se Saule është afër konceptit të vdekjes.  Ajo me sa duket mban shpirtërat e vdekur rreth detit në botën e të vdekurve. Lëvizja e saj e përditshme mund të lidhet kështu me rrethin e jetës së njeriut me rilindjen e përditshme të saj.

Në rrugën e diellit, në ose nga uji, shpesh në ishuj ose në shkëmbinj në mes të detrave, është Austras koks (pema e agimit) mendohet të përfaqësojë pemën e botës ose axis mundi, e përshkruar zakonisht si një pemë, por po ashtu mund të jetë ndonjë trung tjetër ose edhe objekt. Askush nuk e ka parë ndonjëherë pemën. Ende mendohet se homologu i tij natyror mund të jetë Ylli Polar ose Rruga e Qumështit. Po ashtu është propozuar se mund të jetë simboli i vitit. Pema lidhet me martesën qiellore mitike në të cilën dielli ose vajza e tij është gjykuar nga Dieva deli (djemtë e zotit), Auseklis (Venera) ose Perkons (Bubullima).

Po ashtu, në letonisht fjala për vajzën (meita) po ashtu qëndron për virgjëreshë, nuk është e sigurt se cila sakëtsisht po martohet. Gjithsesi kjo nuk ndikon në atë se si ngjarjet mitologjike përhapen. Perëndia mashkullore spiun në perënditë diellore në pemën e botës, përgatitin një banjo për të, e vënë në lojë dhe kështu me radhë. Eventualisht ajo rrëmbehet dhe martohet (është sugjeruar se burri i Saules është zoti hëën Meness). Kjo zemëron Perkonsin, i cili lufton pemën e botës, kështu që Saule duke qarë duhet të kapë grimcat e tij për tri vjet dhe pastaj t’i ribashkojë ato, duke përfunduar me një majë në vitin e katër.

Pas jeta
Bota e të vdekurve është quajtur Aizsaule ose Viņsaule. Ajo lidhet me perëndi të ndryshme nëna (ose mbase një referohet me shumë emra) – Zemes māte (nëna e Tokës), Veļu māte (nëna e fantazmave), Kapu māte (nëna serioze), dhe Smilšu māte (nëna e rërës). Po ashtu është e lidhur me një perëndi e identifikuar më vonë me djallin kristian. Të gjitha perënditë pagane u referua si “djajë” nga disa burime kristiane, kështu është e mundur që këto imazhe janë bashkim i disa perëndive, i pari nga të gjithë zotët chtonic, dhe folklori i referohet disa djajve, edhe pse herë pas herë atje është një entitet kryesor i identifikuar. Në përrallat dhe legjendat letoneze, djalli është vështirë si e keqja. Për më tepër ai është psiqikisht i fortë, por në njëfarë mënyrë përtac dhe lehtë i mashtruar nga Dievs (Zoti) dhe njerëzit. Ai po ashtu thuhet të ketë pjesë në kreacionin e botës. Mbretëria e tij, ndryshe nga ferri kristian, është përshkruar ngjashëm me botën e të gjallëve. Hyrjet e tij janë të vendosura në pyje, këneta, lumenj, varrezat, shpellat, nën shkëmbinj dhe brenda në det. Djalli vjedh njerëz për t’i dërguar në botën e tij. Në këtë gjë ai është i ngjashëm me shpirtërat e tjerë i cili vret njerëz, duke përfshirë vdekjen për të cilën besohet se nganjëherë vjen pas për të sqaruar një jetë personi që e njihnin në jetën e tyre. Vdekja e quajtur Veļi (po ashtu Iļģi, Dieviņi, Pauri) u konsiderua që të vizitohet shtëpitë e tyre të vjetra gjatë vjeshtës nga Miķeļi (29 shtator) te Mārtiņi (10 nëntor). Një raport jezuit nga fundi i shekullit të 16-të sugjeron se historikisht një procesion funeral u udhëhoq nga një person duke valëzuar aksin për të mbrojtur vdekjen nga shpirtërat e tjerë që vinë te ai shpejt. Vdekja ishte varrosur me artikuj të tregtisë për të qenë në gjendje të sigurojnë jetesën në jetës e pas vdekjes. Buka dhe birra po ashtu jepeshin. Në vjeshtë shpirtërat ftoheshin në shtëpi për një gosti. Shtëpia do të fshihje dhe tavolina shtrohej me ushqim. Në fillim të gostisë një i vjetër do të ftonte shpirtërat duke thirrur emrat e të gjithë të vdekurve të cilët kanë jetuar njëherë në shtëpinë e të gjallëve. Ai do të mbante një fjalim duke i qortuar ata për mos mbrojtjen e shtëpisë mjaftueshëm, i pyet ata për të bërë më shumë vitin tjetër dhe pastaj i fton për të ngrënë. Pasi përfundon ushqimi shpirtëra do të ndjeken jashtë dhe shtëpia do të pastrohet kujdesshëm për të siguruar se asnjë nuk ka mbetur brenda dhe papastërtia hidhet në ujë. Vdekja do të mund të ftohej për të matur vetveten në dush. Ushqimi mund të sillej në varreza ose majtas në dush, hangar ose hambar. Në këtë rast ajo do të kontrollohej mëngjesin tjetër për të parë nëse vdekja e ka prekur, për të kuptuar nëse ata ishin dashamirës të jetës. Në këtë rast një qir mund të dehej kështu që vdekja mund ta shihte ushqimin. Në disa rajone kovat e qumështit dhe uji së bashku me një peshqir të pastur lihen në mënyrë që të vdekurt të mund ta lajnë vetveten. Ata që nuk nderojnë vdekjen thuhej se do të kenë korrje të varfëra. Në Letoninë moderne një formë e adhurimit paraardhës është ruajtur në festimin e ditës së kujtimit për të vdekurit në fund të nëntorit dhe në festimet në varreza të cilat janë mbajtur në fund të verës.

 Lidhjet e jashtme 
 Latvian folklore/mythology (in Latvian)
 Latvian folk beliefs (in Latvian)
 Latvian fairy tales and legends (in Latvian)
 Latvian folk songs (in Latvian)
 Latvian pagan deities, festivals, design elements and folk costumes 
 article "How to Kill a Dragon in Latvian": Indo-European poetry in the Latvian folk songs

 Referime 

Kategoria:Mitologji