François Arago

François Jean Dominique Arago ose thjesht i njohur si François Arago (1786 - 1853) ishte matematikan, fizikan, astronom, freemason, karbonar dhe politikan francez.

Jeta e hershme dhe puna 
Arago u lind në Estagel, një fshat i vogël me 3000 banorë afër Perpignanit, në departamentin e Pyrénées-Orientales, Francë, ku babai i tij mbante postin e Thesarit të Mintit.

Arago ishte më i vjetri nga katër vëllezërit. Jeani (1788 - 1836) emigroi në Amerikën Veriore dhe u bë gjeneral i ushtrisë meksikane. Jacques Arago (1799 - 1855) mori pjesë në udhëtimin zbulues të Louis de Freycinet në Uranie nga viti 1817 në 1821, dhe në kthimin e tij në Francë iu përkushtua gazetarisë dhe dramës. Vëllai i katërt, Étienne Arago (1802 - 1892) thuhet se ka bashkëpunuar me Balzakun në The Heiress of Birague, dhe nga vitet 1822 në 1847 shkroi një numër të pjesëve dramatike, të shumtat në bashkëpunim.Arago, Dominique François Jean, volume 2, 1911

Duke shfaqur shijet e tij ushtarake, François Arago u dërgua në kolegjin komunal të Perpignanit, ku ai filloi të studionte matematikën në përgatitje të provimit pranues në École Polytechnique. Brenda dy viteve e gjysmë ai bëri masterin në të gjitha lëndët dhe shkoi në provim në Toulouse, ai befasoi pedagogun e tij J. L. Lagramge.

Në përfundim të viti 1803, Arago hyri në École Polytechnique, Paris, por me sa duket hasi në profesorë të paaftë për dhënien e njohurive apo ruajtjen e disiplinës. Shërbimi ushtarak ishte në ambiciet e tij dhe në vitin 1804 për këshillës dhe rekomandimit të Siméon Denis Poisson, ai u emërua sekretar në Obsrevatorin e Parisit. Ai u njoh me Pierre-Simon Laplace, dhe përmes ndikimit të tij iu dha mandati, me Jean-Baptiste Biot, të kompletojë matjet e harkut meridian, që e kishte filluar Delambre dhe e kishte ndërprerë vdekja e P. F. A. Mechain në vitin 1804. Arago dhe Bioti e lanë Parisin në vitin 1806 dhe filluan operacionin përgjatë maleve të Spanjës.  Bioti u kthye në Paris pasi ata përcaktuan gjatësinë e Formenterës, pikën më jugore në të cilën ata arritën për kryerjen e studimit. Arago vazhdoi punën deri në vitin 1809, me qëllim që ta maste një hark të meridianit për ta përcaktuar gjatësinë e saktë në metër.

Pas largimit të Biotit, gjendja politike tendoset me hyrjen e francezëve në Spanjë, të shtrirë në ishujt Balearike dhe popullata e pa Aragon si të dyshuar si dhe zjarri që ndriçonte malet gjatë aktivitetve të tij i morën si aktivitete spiunimi për ushtrinë pushtuese. Për shkak të këtij reagimi ai u detyrua ta mbyllte vetveten në kalanë e Bellverit në qershor të vitit 1808. Më 28 korrik ai iku nga ishujt me një anije lundrimi dhe pas një udhëtimi aventuristik nëpër deti ai arriti në Algiers më 3 gusht. Nga këtu mori një anije për në Marsejë, por më 16 gusht, kur anija ishte afër Marsejës, ra në duart e piratëve spanjoll. Me gjithë ekuipazhin, Arago u dërgua në Roses, Girona, dhe u mbyll së pari në një helikopter e pastaj u dërgua në një kala, derisa qyteti ra në duar të francezëve dhe të burgosurit u transferuan në Palamos.

Pas tre muaj burgim, Arago dhe të tjerët u lëshuan me kërkesë të dejit të Algjerisë dhe përsëri udhëtuan për në Marsejë më 28 nëntor por pa ndonjë shenjë nga porti i tyre ata u kthyen prapa në Béjaïa, në bregdetin afrikan, nga era veriore. Transporti detar për në Algjeri nga ky vend do të kishte shkaktuar një vonesë prej tre muajsh; pra, Arago, i vendosur mbi tokë dhe i udhëhequr nga një prift mysliman, arriti atje në ditën e Krishtlindjeve. Pas gjashtë muajsh në Algjeri, më 21 qershor 1809, ai udhëtoi përsëri për në Marsejë, ku ai duhej t’i nënshtrohej një karantine monotone dhe të shkretë në një depo ushqimesh, para se të përfundonin vështirësitë e tij. Letra e parë që mori, derisa ishte akoma në atë depo, ishte nga Alexander von Humboldt, dhe ishte origjina e lidhjeve, që Aragoni e përshkruan si “zgjati mbi dyzet vjet pa një re të vetme që do ta trazonte atë”.

Studimet shkencore
Arago kishte pasur sukses në ruajtjen të dhënat e sondazhit të tij; dhe puna e tij e parë pas kthimit në shtëpi ishte depozitimi i tyre në Bureau des Longitude në Paris. Si shpërblim për sjelljen e tij aventureske në rrugën e shkencës, ai u zgjodh anëtar i Akademisë Franceze të Shkencave, në moshën mrekullueshëm te re, vetëm njëzet e tre vjeçar, dhe para përfundimit të vitit 1809 ai u zgjodh nga Këshilli i Shkollws Politektike të ketë një karrige të gjeometrisë analitike. Në të njëjtën kohë ai u emërua nga perandori një nga astronomët e Observatorit Mbretëror, e cila ishte në përputhje me rrethanat e qëndrimit të tij deri në vdekjen e tij, dhe ishte në këtë funksion kur dha serinë e tij të mrekullueshëm, shumë të suksesshme të ligjëratave të njohura në astronomi, e cila vazhdoi pa ndërprerje nga viti 1812 në 1845.

Në vitin 1818 apo 1819 ai vazhdoi së bashku me Biotin ekzekutimin e operacioneve gjeodezike në brigjet e Francës, Anglisë dhe Skocisë. Ata maten gjatësinë e lavjerrësit të dytë në Leith, Skoci, dhe në Ishujt Shetland, rezultatet e vëzhgimeve të botuar në 1821, së bashku me ato të bëra në Spanjë. Arago u zgjodh anëtar i Bereau des Longitudes menjëherë pas kësaj, dhe kontribuoi në secilin vit, për rreth njëzet e dy vjet, duke bërë njoftime të rëndësishme shkencore në astronomi dhe meteorologji dhe herë pas here në inxhinieri civile, si dhe kujtimet interesante të anëtarëve të akademisë.

Hulumtime të hershme fizike të Aragos ishin në presionin e avullit në temperatura të ndryshme, dhe në shpejtësi të zërit, nga viti 1818 në 1822. Vëzhgimet e tij magnetike kryesisht u zhvilluan gjatë viteve 1823-1826. Ai zbuloi magnetizmin rrotullues, ajo që është quajtur rotacionet e Aragos, dhe faktin se shumica e trupave mund të magnetizohen; këto zbulime kanë përfunduar dhe janë shpjeguar nga Michael Faraday.

Ideja e përgjithshme e përcaktimit eksperimental të shpejtësisë së dritës në mënyrën që më pas u krye nga Hippolyte Fizeau dhe Léon Foucault ishte sugjeruar nga Arago në 1838, por problemet që ai pati me shikimin e penguan që ta bënte vetë eksperimentin. 
Fama e Aragos si një eksperimentues dhe zbulimi i mbështetur kryesisht në kontributin e tij në magnetizëm në bashkëpunim me shkencëtarin Léon Foucault, zbuluesin e valwve aktuale dhe zbulimeve të tjera në optikë. Ai tregoi se një gjilpërë magnetike, që luhatet mbi sipërfaqet nonferrous, të tilla si uji, qelqi, bakri, etj, bie më shpejt në masën e luhatjes së saj varësisht a largohet apo afrohet me sipërfaqen. Ky zbulim, i cili i dha atij Medaljen Copley e Shoqërisë Mbretërore në 1825, u pasua nga një tjetër, se një pjatë rrotulluese e bakrit tenton për të komunikuar lëvizjen e saj me një gjilpërë magnetike të pezulluar mbi të, që ai e quajti "magnetizëm i rrotullimit",Annales de chimie et de physique (1824), vol. 27, page 363:  "M. Arago communique verbalement les résultats de quelques expériences qu'il a faites sur l'influence que les métaux et beaucoup d'autres substances exercent sur l'aiguille aimantée, et qui a pour effet de diminuer rapidement l'amplitude des oscillations sans altérer sensiblement leur durée. Il promet, à ce sujet, un Mémoire détaillé." (Mr. Arago orally communicates the results of some experiments that he has conducted on the influence that metals and many other substances exert on a magnetic needle, which has the effect of rapidly reducing the amplitude of the oscillations without altering significantly their duration. He promises, on this subject, a detailed memoir.)Arago (1826) "Note concernant les Phénomènes magnétiques auxquels le mouvement donne naissance" (Note concerning magnetic phenomena that motion creates), Annales de chimie et de physique, vol. 32, pages 213–223.Babbage, C. and Herschel, J.W.F. (1825), "Account of the repetition of M. Arago's experiments on the magnetism manifested by various substances during the act of rotation", Philosophical Transactions of the Royal Society of London, vol. 115, pages 467–496. por është e njohur tani si dallgë aktuale. Arago ka gjithashtu të drejtë në mënyrë të drejtë të trajtohet sikur provues i lidhjes së gjatë mes aurora borealis dhe variacionet e elementeve magnetike. Në 1828, ai u zgjodh anëtar i jashtëm i Akademisë Mbretërore suedeze të Shkencave.

Në optikë, Arago jo vetëm që bëri zbulime të veta të rëndësishme, por është kredituar me stimulimin gjenial të Augusti-Jean Fresnel, Étienne-Louis Malus dhe Thomas Young, më të cilën ai u ngërthyer nga afër.

Menjëherë pas fillimit të shekullit të 19, të paktën tre filozofëve po merreshin me doktrinën e teorisë valore të dritës. Argumentet e Fresnel-së në favor të kësaj teorie janë më pak favore me teoritë e Laplace, Poisson dhe Biotit, kampionët e teorisë së rrezatimit; por argumentet e tij u përqafuan me entuziazëm nga Humboldt dhe nga Arago, i cili kishte qenë i emëruar nga Akademia për të raportuar në letër. Kjo ishte themeli i një miqësie intime mes Aragos dhe Fresnelit, dhe me një vendosmëri për të vazhduar së bashku më tej me ligjet themelore të polarizimit të dritës. Si rezultat i kësaj pune, Arago ndërtoi një polarimeter, të cilën ai e përdori për disa vëzhgime interesante në polarizimin e dritës së qiellit. Atij i atribuohet gjithashtu zbulimi i fuqisë së polarizimit rrotullues i ekspozuar nga kuarci.

Në mesin e shumë kontributeve të Aragos në mbështetje të hipotezës valore, vjen crucis experimentum që ai propozoi për të kryer për matjen direkte të shpejtësisë së dritës në ajër, në ujë dhe në xham. Në teorinë e rrezatimit të shpejtësisë duhet të përshpejtohet nga një rritje e dendësisë në periudhën afatmesme; sipas teorisë valore, ajo duhet të jetë e vonuar. Në 1838 ai ua komunikon Akademisë detajet e aparatit të tij, të cilat shfrytëzojnë pasqyrat e transmetimit të vëna në punë nga Charles Wheatstone në 1835 për matjen e shpejtësisë së shkarkimit elektrik; por për shkak të kujdesit të madh që kërkohet në realizimin e projektit, dhe të ndërprerjes të punës së tij të shkaktuara nga revolucioni i 1848, ishte pranvera e vitit 1850 para se ai ishte i gatshëm për të vënë idenë e tij në provë; dhe pastaj papritmas shikimi i tij të dobësohet. Megjithatë, para vdekjes së tij, frenim i dritës në media është demonstruar nga eksperimentet e HL Fizeau dhe BL Foucault, të cilat, me disa përmirësime në detaje, janë bazuar në planin e propozuar prej tij.

Politika dhe trashëgimia kulturore

Në vitin 1830, Arago, i cili gjithmonë i ka shpallur mendime liberale të llojit republikan, u zgjodh anëtar i dhomës së deputetëve për departamentin e Pyrénées Orientales, dhe ai e vuri në punë talentin e tij të elokuencës dhe njohurive shkencore në të gjitha çeshtjet e lidhura me arsimin publik, shpërblimet e shpikësve, dhe inkurajimin e shkencave mekanike dhe praktike. Shumë nga ndërmarrjet më të lavdërueshëm kombëtare, që datojnë nga kjo periudhë, janë për shkak të avokimit të tij - të tilla si shpërblim për Louis-Jacques Daguerre për shpikjen e fotografisë, e granitit për botimin e veprave të Fermat dhe Laplace, blerjen e muzeut të Cluny, zhvillimi i hekurudhave dhe telegrafit elektrik, si dhe përmirësimin e tyre.

Në vitin 1830, Arago gjithashtu u emërua drejtor i Observatorit, dhe si anëtar i dhomës së deputetëve ai ishte në gjendje për të marrë grante parash për rindërtimin e asaj pjese, dhe për shtimin e instrumenteve madhështore. Në të njëjtin vit, gjithashtu, ai u zgjodh sekretar i përhershëm i Akademisë së Shkencave, në vendin e J. B. J. Furierit. Arago hodhi veten në shërbimin e saj, dhe nga aftësia e tij për të bërë miq, ai fitoi një herë për të dhe pastaj për veten e tij, duke fituar një reputacion në gjithë botën. Si sekretar i përhershëm ishte detyra e tij që të shpallë lavdi historike mbi anëtarët e vdekur; dhe për këtë detyrë, shpejtësia e tij dhe objekti i mendimit, si dhe njohuritë e tij të gjera iu përshtatën detyrës. Ai u zgjodh një anëtar nderi i jashtëm i Akademisë Amerikane të Arteve dhe Shkencave në 1832.

Në 1834, Arago vizitoi përsëri Skoci, për të marrë pjesë në takimin e Shoqatës Britanike të Shkencës në Edinburg. Nga kjo kohë deri në vitin 1848 ai pati një jetë të qetë - edhe pse ai vazhdoi të punojë në kuadër të Akademisë dhe Observatorit për të prodhuar një numër të kontributeve për të gjitha departamentet e shkencës fizike - por në rënien e Louis-Philippe ai u largua nga laborator e tij për të t'u bashkuar me Qeverinë e Përkohshme (24 shkurt 1848). Atii iu besuan dy funksione të rëndësishme, që nuk ishin paraparë t'i jepen një personi, d.m.th. ministria detare dhe e kolonive (24 shkurt 1848 - 11 maj 1848) dhe ministria e luftës (5 prill 1848 - 11 maj 1848); në kapacitetin e mëparshëm, ai përmirësoi racionet në flotën detare dhe shfuqizoi fshikullimën. Ai gjithashtu hoqi betimet politike të të gjitha llojeve dhe, kundër një grup të interesave të të pasurve, ai arriti ta siguronte heqjen e skllavërisë në kolonitë franceze.

Më 10 maj 1848, Arago u zgjodh anëtar i Komisionit Ekzekutiv, një organ qeverisës i Republikës Franceze. Ai u bë President i Komisionit të pushtetit ekzekutiv (11 maj 1848) dhe shërbeu në këtë pozitë si kreu i përkohshëm i shtetit deri më 24 qershor 1848, kur dorëheqja kolektive e Komisionit u paraqitur në Asamblenë Kombëtare Kushtetuese. Në fillim të majit 1852, kur qeveria e Louis Napoleonit kërkoi një betim për besnikëri nga të gjithë funksionarët e saj, Arago refuzoi, dhe i dërgoi dorëheqjen e tij nga posti i tij si astronom në Longitudes des Bureau. Megjithatë, presidenti princi nuk e pranoi, dhe bëri "një përjashtim në favor të një dijetar veprat e të cilit ishin të famshme në Francë, dhe ekzistencën e të cilit qeveria nuk mund ta refuzojë".

Cape Gregory (kep më i njohur dhe, pika më e largët në perëndim në Coos County, Oregon, SHBA, u emërua nga Kapiteni Cook në vitin 1788, pas shenjtorit të ditës, ajo u riemërua Cape Arago pas të madhir François Arago."...About 1850 name of cape changed to honor Dominique Francois Jean Arago, French geographer, physicist, astronomer, politician. Arago has another distinction; at 3:00 p.m. on Monday 19 August 1839, at the Institut de France in Paris, Professor Arago announced to the packed assemblage in the lecture hall the birth of photography, its parents being Louis Jacques Mande Daguerre. (See Masters of Early Travel Photograph.)" Excerpt from In Search of Western Oregon by Ralph Friedman printed in 1990.

Vitet e fundit
Arago mbeti një republikan i qëndrueshëm deri në fund, edhe pas grusht shtetit të vitit 1852, ndërkohë që vuante nga diabeti dhe sëmundja Bright, e komplikuar nga hipokrizia, ai dha dorëheqje nga postin e tij si astronom në vend të betimit për besnikëri. Napoleoni III i Francës dha urdhra për mos ta shqetësuar sepse një burrë i moshuar duhet të lihet i lirë të zgjedhjen e tij dhe në atë se çfarë ai dëshiron. Në verë të vitit 1853 Arago u këshillua mjekët e tij ta provonte ajrin e vendlindjes dhe ai shkoi në Pirineje por kjo nuk ishte e efektshme kështu që ai vdiq në Paris. Varri i tij gjendet në varrezën e famshme të Parisit, Père Lachaise Cemetery.

:en:Arago (Martian crater) në mars dhe në hënë, si dhe unazat e Neptunit janë emëruar Arago, ashtu si edhe shoqata për studimin e Fizikën së Aplikuar në University of Twente. Emri i tij gjendet në listën e 72 emrave të Kullës së Afjellit.

Publikimet
Punimet e Aragos u publikuan pas vdekjes së tij nën drejtimin e J. A. Barral, në 17 vols., 8vo, 1854–1862; të ndara në Astronomie populaire, in 4 vols.; Notices biographiques, in 3 vols.; Indices scientifiques, in 5 vols.; Voyages scientifiques, in 1 vol.; Grimoires scientifiques, in 2 vols.; Mélanges, in I vol.; dhe Tables analytiques et documents importants (me portret), in 1 vol.

Përkthimet anglisht të punës së tij janë: 
 Treatise on Comets, nga C. Gold, C.B. (London, 1833); po ashtu përkthyer nga W. H. Smyth dhe Grant (London, 1861)
Euloge of James Ëatt, nga Muirhead (London, 1839); përkthyer dhe i plotësuar me shënime nga Brougham
Popular Lectures on Astronomy, nga Walter Kelly dhe Rev. L. Tomlinson (London, 1854); po ashtu përkthyer nga Dr W. H. Smyth and Prof. R. Grant, 2 vols. (London, 1855)
Arago's Autography, përkthyer nga Rev. Baden Poëell (London, 1855, 58)
Arago's Meteorological Essays, me përshtatje nga Aleksandër von Humboldt, përkthyer nën supervizionin e kolonelit Eduard Sabine (London, 1855)
Arago's Biographies of Scientific Men, përkthyer nga Smyth, Poëell and Grant, 8vo (London, 1857)

 Referime 

Për më tepër

 Walter Baily, A Mode of producing Arago's Rotation. June 28, 1879. (Philosophical magazine: a journal of theoretical, experimental and applied physics. Taylor & Francis., 1879)

Lidhje të jashtme

 Arago in the 1911 Encyclopædia Britannica – the original source for almost all of this page's content
 Obituary Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 1854, volume 14, page 102
 The 0 meridian in Paris misused in The Da Vinci Code is in fact an art project by the Dutch artist Jan Dibbets (1941) made in 1987 as a tribute to the astronomer François Arago (1786–1853)
 S.V. Arago The study association (Dutch) at the University of Twente is named after François Arago.

Kategoria:Fizikanë francezë
Kategoria:Matematikanë francezë
Kategoria:Politikanë francezë