Mushmolla

Mespilus germanica, e njohur si mushmolla ose mishmulla, është një shkurre e madhe ose pemë e vogël në familjen e trëndafilave Rosaceae . Fryti i kësaj peme, i quajtur edhe medlar, është kultivuar që nga koha romake, zakonisht është i disponueshëm në dimër dhe hahet kur zbutet . Gorvett, Zaria, The forgotten medieval fruit with a vulgar name, BBC Future, March 25, 2021 lots of images Mund të hahet i papërpunuar dhe në një sërë pjatash të gatuara. Kur gjinia Mespilus përfshihet në gjininë Crataegus, emri i saktë për këtë specie është Crataegus germanica ( Kuntze ). 

 Përshkrimi 
Në rrethana ideale, bima qumeshtore rritet deri në metëe e lartë. Në përgjithësi, është më e shkurtër dhe më e ngjashëm me shkurret se sa pemët. Me një jetëgjatësi prej 30-60 vjet, pema është mjaft jetëshkurtër.  Lëvorja e saj është kafe gri me çarje të thella vertikale që formojnë pllaka drejtkëndëshe që priren të ngrihen. 

Forma e egër e M. germanica është kryesisht një bimë me gjemba, më shumë si shkurre se sa pemë, e cila është midis 1.5 dhe 4 metra (5 dhe 13 ft) e lartë. Në format e kultivuara, gjembat zakonisht reduktohen ose edhe mungojnë plotësisht. Në përgjithësi, medlarja është një pemë e vogël gjetherënëse me një kurorë të varur, pothuajse të rrumbullakët. Trungu ka formë të çrregullt. Pema ka një lartësi midis 1 dhe 6 metra (3.3 dhe 19.7 ft), por mund të bëhet dukshëm më e madhe. Diametri në lartësinë e gjoksit është zakonisht midis 20 dhe 25 centimetra (8 dhe 10 in), por në raste të jashtëzakonshme mund të jetë deri në 50 centimetra (20 in). Rrënjët janë shumë të degëzuara dhe të gjera, me një sistem rrënjor disi fijor.

Druri ka një strukturë të hollë, por është shumë i fortë.  Ajo ka një llogore të bardhë, pak të ngjyrosur rozë. Bërthama është kafe. Unazat vjetore janë qartë të dukshme. 

Sythat e dimrit janë të mprehta, vezake dhe deri në 5 milimetra e gjatë.  Gjethet janë jeshile të errët dhe eliptike, 8-15 centimetra të gjatë dhe 3-5 centimetra të gjerë. Gjethet janë me qime të dendura (pubeshente) poshtë dhe bëhen të kuqe në vjeshtë para se të bien. 

Lulet medlar janë   në diametër, kanë kërcell të shkurtër dhe janë fundorë dhe të vetëm në kërcell të shkurtër anësor. Ata kanë pesë sepale të zgjatura, të ngushta dhe pesë petale të lira, të bardha ose rozë të zbehtë.  Krahasuar me pemët e tjera frutore në gjerësinë gjeografike evropiane, medlarja lulëzon shumë vonë (maj ose qershor).  Lulet janë hermafrodite dhe pjalmohen nga bletët.  Normalisht, vetëpllenimi ndodh në këtë bimë.  Më pas lulja zhvillon fruta të rrafshuara, të kuqërremta në kafe, leshore me mish të lëngshëm.  Fruti i kuqërremtë në kafe është një pome ,    diametër, me sepale të qëndrueshme të përhapura gjerësisht rreth një grope qendrore, duke i dhënë frutit një pamje 'të zbrazët'.  Në format e kultivuara diametri është i barabartë ndërmjet . 

Riprodhimi seksual është normë në format e egra të medlarës. Farat që rezultojnë kanë një kapacitet mbirjes që zgjat nga 18 deri në 20 muaj. Farat shpërndahen nga kafshë të ndryshme si zogjtë, ketrat dhe dreri. Disa varietete janë sterile dhe për këtë arsye mund të shumohen vetëm në mënyrë vegjetative .  

Numri i kromozomeve jepet si 2n = 32 ose 2n = 34. 

 Taksonomia 

Deri vonë, M. germanica ishte e vetmja specie e njohur e medlarës. Sidoqoftë, në vitin 1990, një specie e re u zbulua në Amerikën e Veriut, tani me emrin M. canescens . Loquat, Eriobotrya japonica, lidhet më larg me medlarin sesa me gjinitë si Crataegus, Amelanchier, Peraphyllum dhe Malacomeles,  por dikur mendohej se ishte e lidhur ngushtë, dhe ende quhet ndonjëherë 'Mështyma kineze' ose ' medlar japoneze'. 

 Sistematika 
Në kuadër të llojit M. germanica dallohen 23 taksonë, gjithashtu të kompromentuar me forma të egra ose gjysmë të egra, zbukuruese dhe me origjinë të ndryshme.  Midis tyre dallohen varietetet e mëposhtme: 

 Mespilus germanica var. gjigantea Kirchn . me fruta shumë të mëdha
 Mespilus germanica var. abortiva Kirchn. me fruta pa fara
 Mespilus germanica var. argenteo-variegata me gjethe të bardha të larmishme si bimë zbukuruese
 Mespilus germanica var. aureo-variegata me gjethe të verdha të larmishme si bimë zbukuruese

Kultivarët e M. germanica që rriten për frutat e tyre përfshijnë 'Hollandia', 'Nottingham' dhe 'Russian',  varietetin me fruta të mëdha 'Hollandez' (i njohur gjithashtu si 'Giant' ose 'Monstrues'), ' Breda gjigant', 'Rusi i madh',  'Mbretëror' me rendiment shumë të lartë,  'Mushumbull i hershëm' me fruta të hershme dhe me cilësi të lartë, 'Pa farë' me fruta pa fara të cilësisë së ulët.

Kultivari 'Nottingham' ka fituar Çmimin e Meritës së Kopshtit të Shoqërisë Mbretërore të Hortikulturës .  

Për një kohë supozohej se ishte një specie me burime të ngushta gjenetike dhe për këtë arsye i nënshtrohej rreziqeve të larta të erozionit gjenetik, me ç'rast evolucioni i kufizuar i M. Diversiteti germanica i atribuohet mungesës së interesit ekonomik për këtë specie frutore në shekujt e fundit.  Megjithatë, gjetjet aktuale tregojnë se popullatat natyrore të medlar janë të ndryshme me një potencial të lartë gjenetik, i cili mund të përdoret për të përmirësuar prodhimin duke përdorur gjenotipe specifike. 

 Shpërndarja dhe habitati 
Nga një studim i gjerë i literaturës dhe ekzemplarëve bimorë, Kazimierz Browicz  arriti në përfundimin se atdheu i vërtetë i M. germanica është vetëm në pjesën juglindore të gadishullit ballkanik, në Azinë e Vogël ( malësitë armene ), në Kaukaz, Krime, Iranin verior dhe ndoshta edhe në Turkmeni . Gjendet edhe në Evropën Juglindore, veçanërisht në brigjet e Detit të Zi të Bullgarisë dhe Turqisë . 

Lloji kërkon kushte klimatike të butë dhe sub-mesdhetare me verë të ngrohtë dhe dimër të butë.  Temperaturat e ajrit nga  përmenden si të favorshme për rritje, të ftohtë deri në  tolerohet dhe ngricat e vona vështirë se shkaktojnë ndonjë dëm. Forma e egër është vërejtur në zona të thata me  reshje vjetore dhe në lartësitë nga  . Lloji rritet në një gamë të gjerë të llojeve të tokës dhe preferon toka të freskëta, të drenazhuara mirë me një pH që është midis 6 dhe 8.   Gjendet në Evropën Jugore ku është përgjithësisht i rrallë. Raportohet se është natyralizuar në disa pyje në Anglinë juglindore, por gjendet në pak kopshte. 

 Ekologjia 

 Sëmundja e bimëve 
M. germanica vetëm rrallë sulmohet nga sëmundjet ose dëmtohet nga insektet. 

Në plantacione, larvat e specieve të fluturave që nxjerrin gjethet Lithocolletis blancardella mund të shkaktojnë dëme. Për më tepër, veçanërisht në vitet me reshje të larta, kërpudha Monilia fructigena mund të jetë problem.  Shkakton njolla kafe në fruta dhe vazhdon të përhapet derisa fruti të bëhet plotësisht i kalbur. 

M. germanica mund të infektohet edhe nga Podosphaera clandestina, patogjen i mykut pluhur, i cili mund të çojë në vyshkjen e gjetheve dhe sythave si dhe nga Entomosporium mespili që shkakton njolla në gjethe. 

Medlarja është, si speciet e tjera të familjes rosacea që përdoren për shumim, e ndjeshme ndaj Erwinia amylovora, agjenti shkaktar parazitar i djegies së zjarrit . 

 Kultivimi 
Lloji mund të jetë kultivuar për 3000 vjet.  Gjeografi i lashtë grek Straboni i referohet në Geographica, Libri 16, Kapitulli 4.  Medlarja u fut në Greqi rreth vitit 700 para Krishtit dhe në Romë rreth 200 para Krishtit. Ishte një bimë e rëndësishme frutore gjatë kohës romake dhe mesjetare. Megjithatë, në shekujt e 17-të dhe të 18-të, ajo ishte zëvendësuar nga fruta të tjera dhe është pak e kultivuar sot.

M. germanica pomes are one of the few fruits that become edible in winter, making it an important tree for gardeners who wish to have fruit available all year round.

Cultivated forms are propagated by inoculation and by grafting on various substrates such as Crataegus (hawthorn) species, mountain ash, pear or quince to improve the performance in different soils. Cultivars reach full fruit set 6 to 7 years after grafting and they keep it for 20 to 25 years. The fruit production varies between  per tree and year, depending on the variety and age.

Grafting on medlar seedlings is not recommended because of the slow growth of the grafts. Irrigation and fertilization can stimulate growth in plantations. If the fruit-bearing shoots are cut back after the harvest, the formation of new fertile short shoots is encouraged.

 Përdorimet 

Pasi të fillojë zbutja, lëkura merr me shpejtësi një strukturë të rrudhosur dhe merr ngjyrë kafe të errët, dhe pjesa e brendshme zvogëlohet në konsistencën dhe aromën që të kujton salcën e mollës . Ky proces mund t'i ngatërrojë ata që se kane par me par, pasi fruti i saj i zbutur duket sikur është prishur.  

 Përdorimi i produktit 
Pasi të bjerë, fruti mund të hahet i papërpunuar, ndonjëherë me sheqer dhe krem - është përshkruar si një "shije e fituar"  - ose përdoret për të bërë pelte medlar .  Përdoret në "djathin medlar", i cili është i ngjashëm me gjizën e limonit, i bërë me tul frutash, vezë dhe gjalpë. 

Frutat e papjekura kanë një përmbajtje relativisht të lartë tanine prej rreth 2.6% dhe për këtë arsye përdoren për lekuren . Tanina shkakton flokulim të proteinave, duke mundësuar përdorimin e saj për të zvogëluar turbullimin e verës. Në Saarland, Gjermani, një schnapps është bërë nga fruti i medlar, i cili është i rafinuar me murriz .  "Çaji i medlarës" zakonisht nuk bëhet nga M. germanica, por nga manaferra e ujkut, ose goji, që nganjëherë përkthehet në mënyrë të pasaktë si "medlar i kuq". 

Vaji i bërthamës Mespilus germanica u përdor për herë të parë për prodhimin e bionaftës, ku acidi linoleik dhe acidi oleik me rreth 40% janë përbërësit kryesorë të vajit të nxjerrë. Vetitë fizike të bionaftës së prodhuar mundësojnë një alternativë për karburantet me naftë pa asnjë modifikim ndaj motorëve konvencionalë.  Gjethet e frutave të medlar u përdorën për të prodhuar karbon të aktivizuar për të hequr metalet e rënda si Ni 2+ nga tretësirat ujore. 

Nanogrimcat e argjendit mund të sintetizohen nga ekstrakti i M. germanica dhe të tregojnë aktivitete antibakteriale, antibiofilmike kundër rezistencës së shumë ilaçeve të shtameve klinike Klebsiella pneumoniae . 

 Ushqyese dhe fitokimikate 
Në përgjithësi, frutat e medlarës janë gjetur të pasura me kalium, kalcium, fosfor, magnez dhe hekur. 

M. germanica përmban fitokimikate të ndryshme që ndryshojnë midis gjenotipeve,  pjekurisë së frutave, kohës së vjeljes dhe kushteve të ruajtjes. Frutat janë veçanërisht të pasura me monoterpene dhe acide organike .  G. Bounous, E. Zanini: Variabilità di alcune componenti e caratteri biometrici dei frutti di 6 specie arboree ed arbustive. Aminoacidet, sheqernat dhe acidet organike ndikojnë në shijen. 

Për shkak të efekteve të tyre diuretike dhe astringente, frutat janë përdorur në mjekësinë tradicionale .  

Në vitin 1984 dhe 1985, për frutat e homogjenizuar u dhanë vlerat e mëposhtme: 
+Korniza kohoreL-ascorbic acidGlucoseFructosePotassiumCalciumNë fillim 19841,64 mg/l53,75 mg/l37,31 mg/l47,20 ppm4,70 ppmNë fund 19841,54 mg/l61,74 mg/l70,06 mg/l43,00 ppm4,50 ppmNë fillim 19852,64 mg/l43,50 mg/l35,70 mg/l48,90 ppm5,20 ppmNë fund 19851,41 mg/l60,30 mg/l60,50 mg/l46,1 ppm5,00 ppm

Fructose content increases steadily during fruit development, whereas sucrose content increases for 4 months and decreases afterwards. Tannin content and fruit acid content, especially ascorbid acid, decreases during fruit development. In ripe fruit, glutamate and aspartate were the major amino compounds, but also total amino acid composition changed during fruit development.

Galeria

 Referime 

Linqe të jashtme

 Medlar and the making of Medlar Cheese
Kategoria:Bimë
Kategoria:Frut