Rexhep Luci

Rexhep Luci (15 dhjetor 1942 - 11 shtator 2000) ishte një arkitekt dhe planifikues urban shqiptar nga Kosova, i cili luajti një rol kyç në formësimin e Prishtinës moderne. Si një nga brezi i parë i urbanistëve të trajnuar shqiptarë në Kosovë, Luci i kushtoi mbi tre dekada zhvillimit të peizazhit urban të kryeqytetit të Kosovës. Karriera e tij u shënua nga angazhimi i tij për të krijuar hapësira urbane humane dhe moderniste me theks në zonat e gjelbra dhe nevojat e komunitetit. Luci u vra në vitin 2000 ndërsa shërbente si Drejtor i Planifikimit Urban për Bashkinë e Prishtinës, në atë që besohet gjerësisht se ka qenë hakmarrje për kundërshtimin e tij ndaj ndërtimeve të paligjshme në Kosovën e pasluftës. Rrjedhimisht, administrata Kombeve të Bashkuara në Kosovë e UNMIK-ut kishte emëruar Rregulloren për Ndërtim sipas emrit të tij. Një rrugë në Prishtinë poashtu mban emrin "Rexhep Luci".

Rexhep Luci kishte punuar për 30 vjet në urbanizmin e Prishtinës duke i dhënë qytetit pamjen e tij moderne.

 Jeta e hershme dhe arsimi 
Rexhep Luci lindi në Pejë, më 15 dhjetor 1942 në Kosovë, atëherë pjesë e Jugosllavisë. Ai i përkiste brezit të parë të shqiptarëve etnikë nga Kosova që ndoqi arsimin formal arkitektonik. Ai filloi studimet e tij arkitekturore në Shkup përpara se të transferohej në Beograd, ku përfundoi arsimin e tij gjatë kulmit të lëvizjes arkitekturore brutaliste. Sfondi i tij arsimor e pozicionoi atë në ballë të parimeve moderniste të planifikimit urban që do të ndikonin më vonë në punën e tij profesionale.

 Karriera 

 Periudha Socialiste (1969-1989) 
parapamje|Rexhep Luci, ne mes, si Drejtor i BVI-së
Pas kthimit nga Beogradi në vitin 1969, ai iu bashkua përpjekjeve të planifikimit urban për Prishtinën, e cila po përjetonte zgjerim të shpejtë. Qyteti ishte caktuar së fundmi si kryeqytet i Krahinës Autonome Socialiste të Kosovës në vitin 1947, dhe plani i parë urban ishte zhvilluar midis viteve 1952-1953. Ai fillimisht punoi së bashku me Bashkim Fehmiun, arkitektin e parë të Kosovës, i cili kishte projektuar lagjen e hershme kolektive të banimit të Ulpianës dhe kontribuoi në themelimin e Universitetit të Prishtinës.

Në vitet 1970, ai mori udhëheqjen e Bashkësisë Vetëqeverisëse të Interesit (BVI), një institucion socialist përgjegjës për mbikëqyrjen e projekteve të ndërtimit në Prishtinë. Nën drejtimin e tij, BVI i dha përparësi zhvillimeve të banimit kolektiv dhe nxitën zgjerimin modernist urban. Vizioni i tij theksoi krijimin e lagjeve me hapësira të gjelbra të integruara, lehtësira komunitare dhe hapësira të mjaftueshme midis ndërtesave të banimit. Arritjet e tij më të shquara gjatë kësaj periudhe përfshijnë zhvillimin e lagjeve Dardania dhe Bregu i Diellit, të cilat mbeten ndër zonat rezidenciale më të mirëplanifikuara të Prishtinës.

Filozofia arkitekturore e Lucit udhëhiqej nga bindja e tij se hapësirat urbane duhet t'u shërbejnë nevojave njerëzore dhe jo thjesht interesave ekonomike. Në një fjalim të vitit 1978 të mbuluar nga gazeta Rilindja, ai artikuloi vizionin e tij: "Qytetet duhet të pasqyrojnë shpirtin e popullit të tyre, jo vetëm lakminë e ndërtuesve të tyre."
parapamje|Rexhep Luci, si planifikues urban ne Komunen e Prishtines gjate 1980
Pavarësisht kontributeve të tij profesionale, ai u përball me persekutim të vazhdueshëm si një shqiptar etnik brenda sistemit jugosllav të dominuar nga serbet. Presionet politike u intensifikuan gjatë viteve 1980 dhe deri në vitin 1982, ai u transferua nga pozicioni i tij udhëheqës në BVI në Njësinë e Planifikimit Urban brenda Komunës së Prishtinës. Ai vazhdoi punën e tij në zhvillimin urban, duke kontribuar në Planin e Zhvillimit Urban të Prishtinës 2000. Megjithatë, ashtu si shumë profesionistë shqiptarë, ai u shkarkua nga pozicioni i tij në fund të viteve 1980, ndërsa tensionet politike u përshkallëzuan, duke çuar në Luftën e Kosovës 1998-1999.

 Periudha e pasluftës (1999-2000) 
Pas ndërhyrjes së NATO-s në vitin 1999 dhe krijimit të administratës së Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK), Prishtina u përball me sfida masive të rindërtimit. Qyteti kishte pësuar dëme të konsiderueshme gjatë konfliktit dhe po përjetonte modele kaotike zhvillimi. Duke njohur ekspertizën dhe kontributet e mëparshme të tij, UNMIK-u e emëroi atë Drejtor të Planifikimit Urban për Bashkinë e Prishtinës.

Në rolin e tij të ri, ai zhvilloi "Vizionin për Prishtinën 2000-2020", një plan gjithëpërfshirës të zhvillimit urban të hartuar për të rivendosur rendin në rritjen e qytetit, për të mbrojtur hapësirat ekzistuese të gjelbra dhe për të parandaluar përhapjen e ndërtimeve të larta të parregulluara. Për shkak të kërkesave të UNMIK-ut, afati kohor u ngjeshur për të mbuluar periudhën 2000-2005, por plani ruajti fushëveprimin e tij ambicioz për zhvillim sistematik urban.

Puna e tij pas luftës u përqendrua në zbatimin e rregulloreve të ndërtimit dhe luftimin e ndërtimeve të paligjshme, të cilat ishin përhapur në mungesë të një qeverisjeje efektive. Detyrat e tij përfshinin shqyrtimin e lejeve të ndërtimit, nënshkrimin e urdhrave të prishjes së strukturave të paligjshme dhe ruajtjen e integritetit të zonave të mbrojtura si Parku Kombëtar i Gërmisë. Ai ishte veçanërisht i zëshëm për atë që e quajti "gangrena e ndërtimeve të paligjshme" dhe jepte rregullisht intervista duke kërkuar zbatim më të rreptë të rregulloreve të planifikimit urban. 

 Vrasja 
Më 11 shtator 2000, pasi zhvilloi një seminar tre-ditor mbi planin e tij të zhvillimit urban, Rexhep Luci u vra jashtë ndërtesës së tij në Prishtinë. Ai u qëllua gjashtë herë në shpinë ndërsa po kthehej në shtëpi në mbrëmje. Në kohën e vdekjes së tij, departamenti i tij ishte në procesin e prishjes së një kompleksi hotelier të paligjshëm dhe kolegët raportuan se Luci kishte marrë kërcënime dy herë në dhjetë ditët para vrasjes së tij.

Vrasja iu atribuua gjerësisht kundërshtimit të tij ndaj aktiviteteve të ndërtimit të paligjshëm dhe përpjekjeve të tij për të zbatuar rregulloret e planifikimit urban në Prishtinën e pasluftës. Vrasja u karakterizua si në stilin mafioz, me prova që sugjeronin se ishte planifikuar shumë kohë më parë. Policia e UNMIK-ut ndaloi tre të dyshuar, por nuk u ngritën kurrë akuza dhe çështja mbetet zyrtarisht e pazgjidhur më shumë se dy dekada më vonë.

Vrasja u mbulua nga media ndërkombëtare, përfshirë The Guardian, e cila raportoi se "detyrat e Lucit përfshinin nënshkrimin e urdhrave për prishjen e ndërtesave të paligjshme. Në kohën e vrasjes së tij, departamenti ishte në procesin e prishjes së një kompleksi hotelier."

 Trashëgimia dhe ndikimi 
Vrasja e Rexhep Lucit shënoi një pikë kthese në zhvillimin urban të Prishtinës. Planifikuesit urbanë dhe kritikët kanë argumentuar se vdekja e tij hoqi pengesën kryesore institucionale ndaj ndërtimeve të parregulluara në qytet. Në vitet pas vrasjes së tij, Prishtina përjetoi nivele të papara të ndërtimeve të paligjshme, degradimit mjedisor dhe humbjes së hapësirave të gjelbra.

Lagjet që Rexhep Luci projektoi dhe planifikoi gjatë periudhës socialiste, veçanërisht Dardania dhe Kodra e Diellit, mbeten ndër zonat më të banueshme të Prishtinës, të karakterizuara nga integrimi i ndërtesave të banimit me parqe, kopshte dhe hapësira publike të përshtatshme. Këto zona janë në kontrast të fortë me modelet kaotike të ndërtimit që u shfaqën në qytet pas vitit 2000.

 Përkujtimi 
Në njohje të kontributeve të tij në planifikimin urban, UNMIK krijoi "Rregulloren e Ndërtimit Rexhep Luci" në nder të tij. Një shesh në qendër të Prishtinës mban gjithashtu emrin e tij, duke shërbyer si një kujtesë e përhershme e përkushtimit të tij ndaj zhvillimit të qytetit. 

Në vitet e fundit, historia e Rexhep Lucit ka fituar vëmendje të re përmes veprave kulturore dhe dokumentare. Dokumentari i vitit 2019 "Rexhep - Çfarë e Vrau Arkitektin?"  eksploroi jetën e tij dhe rrethanat e vdekjes së tij, ndërsa drama e dramaturgut Jeton Neziraj e vitit 2025 "Prishtina: Vrasja e Paramenduar e një ëndrre" përdori historinë e Lucit për të shqyrtuar pasojat më të gjera të zhvillimit të pakontrolluar urban në Kosovë.

 Lidhje të jashtme 

Deklarata e Përfaqësuesit Special të Sekretarit të Përgjithshëm mbi Rexhep Lucin - Anglisht
Rruga që mban emrin Rexhep Luci në Pristinë

 Referime 

Kategoria:Biografi shqiptare
Kategoria:Vrasje në Kosovë
Kategoria:Vrasje në Kosovë në vitet 2000
Kategoria:Krimi i organizuar në Kosovë
Kategoria:Krimi i organizuar në Prishtinë