Gjyqi Special, 1945

Gjyqi Special për Kriminelët e Luftës dhe Armiqtë e Popullit i njohur ndryshe si Gjyqi Special ishte një gjykatë komuniste që veproi në pranverën e 1945 (1 mars - 1 prill).

Termi juridik 
Në një artikull shkencor, politologu dhe studjuesi i historisë Çelo Hoxha përsiatet mbi dyzimin që përçon termi i zgjedhur. Nga shqyrtimi i dokumenteve i bërë nga studjuesi, duket që vetë anëtarët e gjyqit (ose gjykatës) kanë qenë konfuz nga fakti që KANÇ-i urdhëroi krijimin e një Gjyqi dhe jo një Gjykate.Në kokën e procesverbalit të Gjyqit është shkruar: “Qeveria Demokratike e Shqipërisë/ Gjyqi Special për krijimin e kriminelëve kryesor të luftës dhe armiqve të popullit, Tiranë.” Kurse kokën e vendimit të gjyqit, shkruhet: “Qeveria Demokratike e Shqipërisë/ Gjykata Speciale e Tiranës.”Një dallim tjetër i rëndësishëm mes këtyre dy koncepteve është: Gjykata nënkupton një institucion drejtësie, gjyqi nënkupton kryesisht një proces ndëshkimi. Gjë e matshme në nivel përdorimi nga udhëheqja për një tjetër rast: “Tele Baçin duhet ta arrestoni, ti bëni gjyq dhe ta pushkatoni.”

 Rrethanat historike 
Në nëntorin e 1944 partizanët komunistë morën pushtetin dhe menjëherë nisën arrestimet dhe pushkatimet e figurave publike që perceptoheshin sikur kishin bashkëpunuar me pushtuesin ose që nuk kishin ndihmuar Lëvizjen Antifashiste Nacional-Çlirimtare. Gazeta "Bashkimi", organi i shtypit i Frontit Demokratik i Shqipërisë, në janar të 1945 hapej me editorial “Trathëtorët” me ton nxitës dhe gjuhë të ashpër kundrejt "tradhëtarëve" dhe "armiqve të popullit".Nesturi K., Si u arrestua dhe pse u denua me vdekje Gjergj Bubani, shqiperia.com, 2009.

Gjyqi Special u çua në këmbë nga regjimi komunist i porsaardhur në fuqi kundrejt të etiketuarve "armiqtë e popullit" dhe "kriminelët e luftës" Elsie R., A Biographical Dictionary of Albanian History, I. B. Tauris, 2012. fq. 388, ISBN 978-1780764313, ... the Treason Trial conducted by the Special Court (Gjyqi Special), at which 60 members of the pre-Communist establishment were sentenced to death and long prison sentences as war criminals and enemies of the people. U themelua në bazë të vendimit të marrë nga Këshilli Antifashist Nacional-Çlirimtar më 15 dhjetor 1944, u formua me vendimin nr. 2 të Këshillit të Ministrave. Si në pjesën tjetër tjetër të Evropës Lindore, spastrimi i të ashtuquajturve "fashistë" dhe "kriminelë lufte" luajti një rol qendror në themelimin dhe ndërtimin e një rendi mbështetur tek modeli sovietik.

Përbërja 
Trupi gjykues përbehej nga 9 veta, kryetar i saj u emërua gjeneral lejtnant Koçi Xoxe (teneqexhi me 5 klasë shkollë), dhe anëtarë: kol. Hysni Kapo, nënkol. Beqir Balluku, kap. i Parë Hajdar Aranitasi, partizan Gaqo Boboshtica, dr. Medar Shtylla; Faik Shehu, anëtar i Këshillit Nacionalçlirimtar; Halim Budo, gjykatës, sekretar i përgjithshëm i ministrisë së Drejtësisë; Gaqo Floqi, gjykatës. Prokuror i Gjyqit ishte Bedri Spahiu, gjeneralmajor. Më 10 mars 1945, u emëruan si ndihmësgjyqtarë të Gjyqit Special për kriminelët e luftës edhe Bilbil Klosi, major Gjon Banushi dhe major Haki Toska.

Sipas vetë Spahiut, Enver Hoxha ishte udhëheqësi, gjykatësi dhe prokurori.
 Të dënuarit 
Gjyqi nuk vërtetoi asnjë krim dhe dënoi 17 vetë me pushkatim, 8 me burgim të përjetshëm, 10 me 30 vjet burg, 3 me 20 vjet burg, 5 me 15 vjet burg, 5 me 10 vjet burg, 5 me 5 vjet burg, 2 me 3 vjet dhe 3 me 2 vjet burgim. Vetëm dy persona u shpallën të pafajshëm.Hoxha 2013, pp. 43-44.

Të dënuarit qenë:

 Me vdekje 

 Aqif Përmeti (politikan, ish-ministër)
 Bahri Omari (ballist, ish-ministër)
 Beqir Valteri (deputet, antizogist)
 Daut Çarçani (prefekt)
 Dik Cami (zogist, ushtarak)
 Fejzi Alizoti (nënshkrues i Shpalljes së Pavarësisë, disa herë ministër)
 Gustav Mirdash (ish-ushtarak austriak, oficer i lartë i ushtrisë shqiptare)
 Hilmi Leka (politikan, ish-ministër)
 Ismail Golëmi (ushtarak, ballist)
 Javer Hurshiti (nëpunës, ish-ministër)
 Kolë Tromara (ballist, ish-ministër)
 Kostandin Kote (ushtarak, ish-ministër)
 Reshit Merlika (deputet, fis i Mustafa Merlika Krujës)
 Shyqyri Borshi (ushtarak)
 Tahsim Bishqemi (ushtarak)
 Terenc Toçi (patriot romantik arbëresh, jurist, politikan)
 Zef Kadarja (nëpunës karriere, drejtor i Zyrës Sekrete, drejtor i përgjithshëm i Policisë)

 Me burgim 

 Abdurrahman Telqiu
 Abedin Xhiku (ushtarak)
 Akile Tasi (nëpunës, ish-ministër)
 Anton Kosmaçi (nëpunës, ish-ministër)
 Bajram Pustina (ushtarak)
 Bilal Nivica (ushtarak)
 Dedë Jakova (qark-komandant i Tiranës)
 Emin Toro (ish-ministër)
 Et'hem Cara (ekonomist, ish-ministër)
 Fiqri Llagami (gazetar, përkthyes i "Mein Kampf")
 Gjergj Bubani (gazetar)
 Ibrahim Biçakçiu (sipërmarrës, ish-kryeministër)
 Ihsan Libohova (nëpunës)
 Ismet Kryeziu (nëpunës, ish-ministër)
 Jakov Milaj (veteriner, ish-ministër)
 Koço Tasi (ish-ministër)
 Kostaq Kotta (ish-kryetar i Kuvendit, ish-kryeministër)
 Lazër Radi (jurist, gazetar)
 Luigj Filaj (pianist, përkthyes)
 Mahmut Golëmi (kryetar i xhandarmërisë)
 Manush Peshkëpia (ballist, ithtar i Mit'hat Frashërit)
 Mihal Sherko (arsimtar, ish-ministër)
 Mihal Zallari (ish-kryetar i Kuvendit)
 Ndoc Naraçi (ish-ministër)
 Nedin Kokona (avokat)
 Qemal Vrioni (politikan, ish-ministër)
 Rifat Begolli (ish-ministër)
 Rifat Tartari
 Rrok Gera (diplomat, ish-ministër)
 Rrok Kolaj (ish-ministër)
 Sami Koka (prefekt)
 Sami Visoka
 Shuk Gurakuqi (financier, ish-ministër)
 Sokrat Dodbiba (nëpunës, ish-ministër)
 Sylejman Vuçitërna (ushtarak)
 Tefik Mborja (diplomat, ish-ministër)
 Vangjel Goxhomani (anëtar i Këshillit të Shtetit)
 Xhavit Leskoviku
 Xhevat Kortsha (arsimtar, ish-ministër)
 Zef Benusi (ish-ministër)
 Zef Shiroka (ish-ministër)
 Zenel Prodani (nëpunës karriere)
 Zija Bejleri (ballist)

 Referime 

Kategoria:Historia e Shqipërisë
Kategoria:1945 në Shqipëri