Kënga e Beratit

“O Berat, o Berat !
 (Këndoi Mara që menatë)
 sa bonjakë na ke lënë !
 Sa të veja shkulën flokët !
 Ditë vrasje, ditë e zezë
 Mos ardhsh kurrë më në jetë !
 Nata e vdekja të mbuloftë !
 Dielli kurr’mos të gëzoftë !
 Nga të katër an’t e dheut
 Tufa-tufa vinin qiftet
 E nga gjith’shpellat e malevet,
 Zbrisnin bisha këtu-atje ; 
 Gjak në erë, gjak në re,
 Gjak në ujë, gjak në dhe ; 
 Gur më gur një copë mish
 Kreje a llëre trimash kish !
 Zonj’Mamica atë natë
 Pa një ëndërr keq të gjatë,
 Se iu duk i shoqi i verdhë
 Me gjith’kurmin copëtuar
 E kurorëzat mbi shtrat
 I mbuloi me shqep të zi ; 
 Hoq unazën e martesës
 E ia ndau më dy pjesë,
 Një e mbajti, një ja dha,
 Pra u zhduk e gjë s’i tha.
 Natë e ditë ajo vajtoi,
 Por nga varri dot s’e çoi”.
 Ashtu Mara më këndoi,
 Nuk këndoi, por rënkoi ; 
 Që nga oda e dëgjoi
 Zonja Lenë e ma qortoi : 
 - “E përzishme, zonja nuse,
 T’u çel kënga që menatë ; 
 Mos ndonjë ëndërr të keqe
 A të vdekur ti ke parë ?”
 - As ndonjë ëndërr të keqe
 As të vdekurit kam parë,
 Por e kam zemrën të thyer
 E pahir më dalin lot.
 Çfarëdo shoh, e shoh në zi.
 Ububu ! Ky Niku ynë,
 Kur u nis, seç u helmua
 Dhe unazën më kërkoi !...
 Vemi, nën’, vemi mbi kodër,
 Tek zbulohen gjithë fushat,
 Mbase Nkiu na rikthehet !”
 Van’ të nxirat përmbi kodër,
 Tek zbulohen gjithë fushat,
 Mbase niku na rikthehet !”
 Van’ të nxirat përmbi kodër
 E vërejtën djathtas-majtas,
 Kur përderësin me shkop
 E me trastë pan’tek qante
 - “O përderës, derëzi,
 Paç uratën, përse qan ?
 A mos kafshët t’i kan’ vjedhur,
 A koliben ta kan’ djegur,
 Apo birëthin e humbe
 Në këto luftëra të shkreta ?”
 - As kafshët e as koliben,
 As dhe birëthin es’po qaj...
 Sytë e mi u bënë lumë,
 Që për Arbërin kullon...-
 - “Fol’ti, zë i fatit t’keq !
 (thirri vasha si e zalisur)
 Ç’mizori pe në ushtri,
 Si ra Arbëri në zi
 Fol’ ! Ndër flamurët e luftës
 Qift’n e Petës a e pe ?”
 U përgjigj ai derëziu : 
 - “Them, un’them se dje menatë
 atje lart në Myzeqe
 ndiheshin gjëmë e llumabardhat
 gjithë bota seç gjëmonte,
 tymi i dyfeqevet
 gjithë malet mjegullonte ; 
 zbardgëllimet të shpatavet
 gjithë fushat seç shkëlqenin,
 gjakut të ushtarëvet
 lumenjt’seç mbuloheshin ; 
 nga copat eushtavet
 bëheshin ura e ngriheshin male ; 
 si tallazi i detit bie,
 pastaj kthehet në thellësi
 e si arat e bleruara
 tunden erës, që i përthyen,
 vej e vinin duke u shtytur
 gji më gjin ushtar më ushtar.
 Por në orën që lëshon qetë
 Punëtori e sanë u jep
 E para kolibes s’vet
 Kafshon pakëz buke e kripë,
 U ndryshua pamja e luftës,
 Për nga e djathta si shkreptimë
 U sul mbreti e shpoi gardhin,
 Gardhin e shkretë të heshtavet.
 Tek e rënda kordhë binte,
 Binin krerët breshërimë.
 E kaloi plot me zhurmë
 Duke shkelur me murgjarin
 Të vdekur e të plagosur,
 Ndërsa më të mëngjërën 
 Dukagjini, që e pa,
 Mbi armiqtë si një shkëmb ra,
 por ndër grykat me Baderin
 Juniçerët u shtrënguan,
 Trup më trup duke bashkuar
 Dhe mburojën me mburojën
 Porsi ndonjë ledh i hekurt,
 I patundur dhe i tmerrshëm.
 Më kot trimat guximtarë
 Kryet përpoqën n’të ledh,
 se goditur përdhe ranë.
 Atëherë dhjet’kalorës,
 Dhjet’dragonj u ranë shporevet,
 Dhjet rrufera në stuhi,
 U vërvitën mu në mes ; 
 Zgjatën ushtat si purteka,
 shtinë, vranë, copëtuan,
 ngritën pirgje k’tu e përtej
 me të vdekur e t’plagosur
 edhe hapën dyer të gjëra,
 shtruan një udhë keq të gjatë
 si një brazdë ndër të mbjella.
 Ashtu Drini i Zi në dimër,
 mbushur nga përrenjtë e malevet,
 vjen i fryrë e i tërbuar,
 përpjek uj’rat e liqenit,
 i merr zvarrë e i ndan dysh ; 
 Ngrihet lart tallazi i bardhë
 E rreth brigjeve gjëmon ; 
 Por si uj’rat e liqenit,
 Që, si ndahen, prapë kthehen,
 kthehen vrap e bëjnë shesh,
 sa dhe lumin e mbulojnë,
 ashtu bë’kopeja e egër ; 
 (Si pa që pak po sulmonin),
 duke u mbledhur dhe shtrënguar,
 prapa t’dhjetëvet u mbyll.
 Mbreti ahere e Dukagjini,
 Si shpërndan’tjerët, u kthyen
 Dhe ran’ bashkë mbi Baderin.
 Para, prapa ;  k’tej’andej,
 I copëtuar e i thyer,
 qeni i shkret’zu e u zbyth ; 
 Po i pazgjidhur e i tërë
 Brenda vaut ai u mblodh ; 
 Si ariu i Tomorit,
 I përzënë nga barinjtl,
 Njërin vret, tjetrin e shqyen ; 
 Sado i çjerrë e përgjakur, 
 Po pa frik’ në t’madhen zemër,
 Kthehet shpatit prej nga doli,
 nginjur gjaku e ngopur mishi.
 Si u ngrys, mbreti u tërhoq
 Me të gjith’ushtrin’në fushë,
 Ndezi dhe zjarret e natës,
 Për t’plagosur u kujdes...”
 - “Mos, të zëntë nëma e zezë”
 (Thirri Mara si e çmendur)
 Qifti i Petës a u mblodh,
 A ma pe ndër të plagosur ?” –
 Ai heshti, s’u përgjigj,
 U zverdh e me sy në truall
 Lotët i binin pikë-pikë.
 Kuptoi vajza e drejt udhës
 Zbriti duke ulëritur ; 
 Jo, nuk zbriti, u rrokullis
 E nga malet perëndoi

  * * *

 Gjithë natën, gjithë ditën
 Me kalorëtit e mi
 Unë brodha pa pushuar ; 
 E përshkova nëntë fusha,
 nëntë fusha e nëntë male
 Duke prerë, duke vrarë
 Qentë e shprishur dhe të ikur.
 Si u zhdukën dhe të sprasmit
 Përtej brinjës së Mokreut
 Edhe dita si u ngrys,
 hoqa shokët e u ktheva.
 Sa më shumë i qaseshim fushës,
 Vrehej, errej zemra ime,
 Prekur vrasjes së trazuar,
 Pasi zjarri u shua në hi.
 Se gjith’drizat e barishtet
 Ishin lyer në të kuq
 Edhe brazdat e hendeqet
 Ishin plot me gjak të piksur.
 Afër vaut në Vajkal,
 Ku u ndez e ashpër lufta,
 Ishin t’vdekurit mal-mal,
 E ndër stivat e të vdekurvet
 Qen e ujq buzëngjyer
 Grisnin, shqyenin bark e zorrë,
 Ndërsa, duke krakëllitur,
 Si re diellin mbulonin
 Korba, sorra e skifterë.
 Sa e bukur djalëri,që gjer dje i hante retë
 Sot ka heshtur përgjithmonë
 Porsi pleh shtënë në dhe !
 Në sa trajta vdekja e shkretë
 M’u dëftua në atë pamje !
 Këtu një ushtar i ri
 Mbylli sytë duke qarë
 Mëmëzën duke kujtuar,
 Që e priste, oh, më kot !
 Atje armiku krah armikut
 Si dy qen kafshoheshin,
 Se dhe t’vdekur donin t’vriteshin.
 I trazuar e i helmuar,
 Hoqa syt’nga pamja e keqe,
 Ktheva syt e afër urës
 Pash’papritur një murgjar
 Me kryet ulur mbi truall
 E me frerat nëpër këmbë,
 Me mbulesën copë-copë
 E me shalën-o nën bark.
 Un’iu qasa jo pa droje,
 Se mbulesa në ar qëndisur
 Një dyshim të lig më ngjalli,
 Se m’u duk një luaneshë
 N’fush’të gjelbër e qëndisur.
 Pranë murgjarit një ushtar
 Me dhjet’shigjeta në gji
 Shtrirë ish si ka i therur.
 Me dhëmb’ flamurin shtrëngonte,
 kordhën e mbante në grusht
 E me ballin kthyer qiellit
 Edhe vdekjen e përbuzte.
 As nga pendët e shqiponjës
 As nga parzmor’ e argjëndtë,
 Por nga vetullat e trasha
 E nga sytë e zgurdulluar
 Pal Golemin unë e njoha ; 
 E kërceva mos ish gjallë ; 
 E tërhoqa me kujdes,
 Ku ish bari më i shkriftë.
 Rripta ia preva parzmores,
 Vura dorën përmbi zemër
 E ajo m’u tund nën të.
 Shpejt vrapova gjer te lumi,
 Mora e solla një pikë ujë
 E ia derdha përmbi faqet ; 
 Ai u shtriq me psherëtimë
 si njeri në gjum’të rëndë,
 Tundi kryet e m’u kthye ; 
 Si më njohu, pa lënguar,
 me një t’humbët zë më tha : 
 “Lëri të vdekurit në vend,
 lem’ të fle përgjithmonë
 te ky shtrat i nderit tim,
 mu tek eshtrat e të vrarëvet,
 e të vrarëvet nga kjo dorë
 që gjithmon’do m’jen’ kurorë.
 Na këtë flamur e mbretit
 Të m’i thuash këto fjalë : 
 “Pal Golemi edhe i vdekur
 i tmerroi armiqt’me sy
 e, si ikën, pra ai ra.
 E t’u thuash shokëvet t’mi : 
 Pal Golemi nuk ka vdekur,
 Zëri i luftës do ta ngrerë
 E do jen’gjithmon’me ju
 Krahu, kordha e zemra e tij.
 Tashti, Balë, në atë lis
 Var mburojën e parzmoren,
 Shtoji karkallin e zi
 E mbi to dhe kordhën time.
 Pra, kur dielli të shkëlqejë
 E me rreze t’i qëllojë,
 Prej shkreptimavet të tyre,
 T’kapur tmerrit, do të bien
 Gjithsa m’u trembën në jetë ; 
 E në qetësinë e natës
 Ata hekura e çeliku,
 tundur erës së Mokreut,
 një ushtri e gjall’do t’i duken
 Qenit t’qasur n’errësirë.”
 Foli e kryet i ra në gji.
 Shtrembëroi sytë përdhe
 Me të gjtih’kurmin u shtri.
 Unë u ngrita, se m’u sos
 E nga shokët-o u ktheva
 Që t’i hapnim bashk’një Varr.
 Atje poshtë i pashë ata
 Duke prur’ një të plagosur ; 
 Tezgën bër’ kishin me llërë.
 Si u afruan, u zalisa,
 Kur e pash’të artin qift
 Sqepin ngritur, krahët shtjellë
 Mbi atë karkall prej bronzi.
 Ish i bardhë si qiri,
 Kryet rënë kish mbi supq,
 flokët i ngisnin përdhe,
 gjaku i rridhte pika-pika
 qafës s’hapur si një shegë,
 jeta mbledhur i ish në sy.
 Si më pa, me dhemshuri
 Më vërejti e buzëqeshi : 
 “Mos më qaj, vëllauthi im,
 Mos më qaj në zulmën time,
 Në kët’ditë flamurtare,
 Në kët’ditë t’Arbrit tonë !
 Po në ushtri kthehu e thuaju
 E t’i thuash edhe darës : 
 - Malli i mir’në djalëri
 Është si vajtë e kandilit ; 
 Niku dhëndërith i ri
 Dasmën me luftën ndërroi
 Edhe vallet me Vajkalin,.
 Njëqind qenër m’u vërsulën
 E të njëqind dhe po hanë ; 
 Pastaj Bader tradhëtari
 Që nga prapa më qëlloi.
 E t’i thuash edhe mëmës : 
 - Niku u nis e do mënojë,
 po ti, nënë, mos e prit.
 Pse për birëthin, që humbe,
 Ai një bijëz të ka lënë,
 ty ta ka truar përjetë !
 Pra lart ngjitu në çardhak,
 nuses sime të m’i falesh,
 S’bukurës së Lalës-o,
 Ndërsa ajo më kujton,
 Më kujton me zemër-o : 
 - Këtë unazë ta dërgoi
 Niku yt, se t’u martua,
 T’u martua me një plakë,
 Me një plakë kaq të zezë
 E ti, e bukur t’i martohesh “ –
 Sosi fjalën e m’u shgua
 Si kandili, kur s’ka vaj,
 Si një lulëz e këputur,
 Që dhe e fishkur erë mban.
 E, ndërsa ne po mendonim
 që në varre t’i mbulonim,
 përkëtej urës një vajzë
 na u dëftua si një hije.
 Flok’t i kishte të ndërliksur,
 Syt’ të futur thell’në ballë,
 Me fustanin copë-copë
 E me këmbët të përgjakura : 
 “o ushtarë, o vëllezër,
 ju përher’ të lumë qofshi !
 Mbase pat’në këtë fushë
 Një kalorës trim të ri
 Me një karkall-o të artë,
 Ku një qift i fluturon ?
 Ar’i karkallit përzihet
 Me një tuf’flokësh të verdhë,
 E ka ballin porsi dielli
 Ka dy sy si sy shkëndija,
 Dy shkëndija të shkreptimës ; 
 E ka gojën si unazë
 Edhe fjalëzën të ëmbël
 Porsi hojet e pranverës...
 Deh, ju lutem, më kallëzoni !”
 Sy ndër sy ne u vërejtëm,
 në lot sytë na u mbytën,
 Helmi buzën na e qepi.
 Ajo u zverdh e na vështroi
 E u kthye dhe, sa e pa
 Shtrirë t’vdekurin mbi dhe,
 Dha një britmë e në krahë
 E ftohtë si borë i ra.
 Vam’t’i flisnim, s’u përgjegj,
 Vam’ta preknim, nuk lëvizi,
 Vam’ta ngrinim e na vdiq.
 Zemra e mbushur m’Nik’n e saj,
 Rritur me mall e hare,
 Si u rëndua helmit t’keq,
 Më s’i nxuri dhe i plasi.
 Jan’ dy varre në Vajkal ; 
 Fle te njëri Pal Golemi
 E mbi të mbiu një lis
 Me gjith’ gjethet në blerim.
 Fle te tjetri Niku i Petës,
 Vasha e lalës i fle pranë,
 Se, si u deshën përmbi dhe,
 Ashtu duhen dhe nën dhe ; 
 Atje mbiu një qiparis,
 Mbiu dhe molla e bardhë !
 Mori bijë, bija e Lalës,
 Moj e bukur, e trishtuar,
 Pse m’kujtove mot’n e shkuar ?