Moldavia (rajon historik)

Moldavia (Rumanisht: Moldova, ose Țara Moldovei, fjalë për fjalë "Vendi i Moldavisë"; në cirilik rumun: Молдова ose Цара Мѡлдовєй; sllavishtja kishtare: Землѧ Молдавскаѧ; greqisht: Ἡγεμονία τῆς Μολδαβίας) është një rajon gjeografik dhe historik dhe ish principatë në Evropën Lindore, që korrespondon me territorin mes Karpateve Lindore dhe lumit Dniestri. Një shtet fillimisht i pavarur dhe më vonë autonom, ka ekzistuar nga shekulli i 14-të deri në vitin 1859, kur është bashkuar me Vllahinë (Țara Românească) si bazë e shtetit modern rumun, ndërsa në periudha të ndryshme kohe, ky shtet përfshinte rajonin e Besarabisë (në Budjakun), të gjithë Bukovinën (nën udhëheqjen e Stefanit të Madh) dhe  Pokutjën. Pjesa perëndimore e Moldavisë është tani pjesë e Rumanisë, pjesa lindore i takon Republikës së Moldavisë, ndërsa pjesët veriore dhe jug-lindore janë pjesë e territoreve të Ukrainës.

 Historia 
Nën udhëheqjen e princave dhe Stefanit të Madh, Moldavia ka arritur të ruajë pavarësinë e saj nga osmanët dhe të përballet me dyndjet e shumta si ato të Tatarëve.
Moldavia është një shtet haraçpagues në shekullin e XVI ndaj Perandorisë Osmane dhe në shekullin XVIII autonomia e saj ulut ndjeshëm. Në 1775, Perandoria Osmane i jep Bukovinën (në veri të Moldavisë) Perandorisë së Habsburgëve dhe në 1812 i dha Rusisë Besarabinë (territorin midis lumenjve Prut dhe Dnjestër). Në 1856, tre qarqet në jug të Besarabisë (Cahul dhe Ismail Bolgrad) kthehet si pjesë e Moldavisë. Në 1859, Moldavia bashkohet me Vllahinë, për të formuar Principatat e Bashkuara që në vitin 1862 quhen Rumani, të udhëhequr nga Alexandru Ioan Cuza.

Në 1918, Besarabisë dhe Bukovina do të bashkohen me Rumaninë, por këto rajone (përveç Bukovina qendrore dhe jugore) do të pushtohen nga Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS) në 1940 dhe 1944, duke formuar një republikë te pavarur sovjetike.
Disa pjesë të Moldavisë historike (Bukovina, Herta Qarkut, dhe jugore Bessarabia Hotin - i njohur gjithashtu si Bessarabia e vjetër) janë tani pjesë e Ukrainës.
parapamje|center|500px|Petru Rareş, Bogdani i III-të dhe Stefani i Madh — afresk në Manastirin Dobrovat

Gjeografia
Gjeografikisht, Moldavia kufizohet nga Malet Karpate në perëndim, nga lumi Cheremosh në veri, nga lumi Dniester në lindje dhe nga Danubi dhe Deti i Zi në jug. Lumi Prut rrjedh afërsisht në mes të tij nga veriu në jug.

Nga fundi i shekullit të 15-të, Moldavia, me një sipërfaqe prej 94,862 km<sup>2</sup (36,626 mi katrorë), pjesa më e madhe dhe thelbi i ish-principatës ndodhet në Rumani (45,6%), e ndjekur nga Republika e Moldavisë (31,7%), dhe Ukrainë (22.7%). Kjo përfaqëson 88.2% të sipërfaqes së Republikës së Moldavisë, 18% të sipërfaqes së Rumanisë dhe 3.5% të sipërfaqes së Ukrainës.

Rajoni është kryesisht kodrinor, me një varg malesh në perëndim dhe zona fushore në juglindje. Lartësia më e lartë e Moldavisë është maja Ineu (2279 m), e cila është edhe pika më perëndimore e rajonit.

Pjesët e Moldavisë të populluara nga hungarezët Csángó nganjëherë quhen Toka Csángó.

Ndarjet administrative

Popullsia
Popullsia historike
Historianët bashkëkohorë vlerësojnë popullsinë (historikisht të referuar si Moldavia) të Principatës Moldaviane në shekullin e 15-të, në mes 250,000 dhe 600,000 njerëz,East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500, Jean W. Sedlar, page 255, 1994Cavalerii Apocalipsului: Calamitatile Naturale Din Trecutul Romaniei (Pana La 1800), Paul Cernovodeanu, Paul Binder, 1993, , Romanian Edition por një regjistrim i gjerë u krye për herë të parë në 1769-1774.

Në vitin 1848, pjesa veriperëndimore, e aneksuar në vitin 1775 nga Perandoria Habsburge, Bukovina, kishte një popullsi prej 377.571 banorësh; më 1856, gjysma lindore e Moldavisë, Besarabia, e aneksuar në 1812 nga Perandoria Ruse, kishte një popullsi prej 990,274 banorësh, ndërsa popullsia e Moldavisë (gjysma perëndimore), më 1859, ishte 1,463,927.Moldavians at the 2002 census

Popullsia bashkëkohore arriti kulmin në vitin 1992, me 10.07 milionë banorë në të tre ndarjet historike (Moldavia Perëndimore, Besarabia dhe Bukovina). Në vitin 2011, popullsia ishte 8,63 milionë njerëz, nga të cilët 3,67 milionë ishin në Moldavinë Perëndimore, 3,86 milionë në Besarabia dhe 1,08 milionë në Bukovinë.

Qytetet
 Rumania:
 Iași - 290,422 (465,477 në zonën metropolitane) - kryeqyteti i Moldavisë midis 1564 dhe 1859
 Galați - 249,432 (323,563)
 Bacău - 144,307 (223,239)
 Botoșani - 106,847 (144,617)
 Suceava - 92,121 (144,100) - kryeqyteti i Moldavisë midis 1388 dhe 1564
 Piatra Neamț - 85,055 (131,334)
 Focșani - 79,315 (125,699)
 Moldavi:
 Chișinău - 532,513 (662,836 në zonën metropolitane)
 Bălți - 97,930 (102,457)
 Tighina (Bender) - 91,882
 Ukrainë:
 Chernivtsi (Cernăuți) - 240,600
 Izmail (Ismail) - 84,815

Arsimi
parapamje|Academia Mihăileană ishte institucioni i parë modern i arsimit të lartë në Moldavi.
Në vitin 1562, e ashtuquajtura Schola Latina (një Kolegj Akademik Latin) u themelua në Cotnari, pranë Iași, një shkollë që shënoi fillimet e institucioneve të organizuara arsimore humaniste në Moldavi.

Instituti i parë i arsimit të lartë që funksionoi në territorin e Rumanisë ishte Academia Vasiliană (1640), themeluar nga Princi Vasile Lupu si një shkollë e lartë për gjuhët latine dhe sllave, e ndjekur nga Akademia e Princit, më 1707. Struktura e parë e arsimit të lartë në gjuhën rumune u krijua në vjeshtën e vitit 1813, kur Gheorghe Asachi hodhi themelet e një klase inxhinierësh, aktivitetet e të cilave zhvilloheshin në kuadër të Akademisë Princerë Greke.

Pas vitit 1813, momente të tjera shënuan zhvillimin e arsimit të lartë në gjuhën rumune, si në shkencat humane ashtu edhe në atë teknike. Academia Mihăileană, e themeluar në 1835 nga Princi Mihail Sturdza, konsiderohet instituti i parë superior rumun. Në 1860, tre fakultete pjesë e Academia Mihăileană formuan bërthamën për universitetin e sapokrijuar të Iaș, universiteti i parë modern rumun.History of the Alexandru Ioan Cuza University of Iași

Shënime

Referime

 Gheorghe I. Brătianu, Sfatul domnesc și Adunarea Stărilor în Principatele Române, Bucharest, 1995
 Vlad Georgescu, Istoria ideilor politice românești (1369-1878), Munich, 1987
 Ștefan Ștefănescu, Istoria medie a României, Bucharest, 1991

Lidhje të jashtme

 Dimitrie Cantemir-Descrierea Moldovei 
 The Princely Court in Bacău - images, layouts (at the Romanian Group for an Alternative History Website)
 Original Documents concerning both Moldavia and other Romania Principalities during the Middle Ages (at the Romanian Group for an Alternative History Website)
 Pilgrimage and Cultural Heritage Tourism in Moldavia 
 Painted Churches in Bukovina
Medieval Coins of Moldavia and Wallachia  


*
Kategoria:Rajone historike në Moldavi
Kategoria:Rajon historik në Rumani
Kategoria:Rajone historike në Ukrainë
Kategoria:Periudha osmane në Moldavi
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1346
Kategoria:Rajone të ndara
Kategoria:Shtete dhe territore të shpërbëra më 1859
Kategoria:Fiefdomet e Polonisë
Kategoria:Shtetet vasale të Perandorisë Osmane
Kategoria:Principata të shuara
Kategoria:Shtetet e krishtera