Kueçua (gjuhë)

Kueçua ose Runa Simi (Rune = "njeri" + Simi = "gjuhe") është një gjuhë indigjene në Amerikës së Jugut. Ajo ishte gjuha e Perandorisë Inkase dhe flitet ende sot në dialekte të ndryshme nga rreth 10 milion njerëz në Amerikën e Jugut, kryesisht në Peru dhe në vendet përreth, duke përfshirë Kolumbinë Jugore, Ekuadori, Bolivi, Argjentina veri-perëndimore dhe në veri të Kilit. Ajo është më e përhapura e të gjitha gjuhëve indigjene të kontinentit amerikan.Së bashku me gjuhën spanjolle dhe gjuhën all'aymara gëzon statusin e gjuhës zyrtare në Bolivi dhe Peru.

Shkrim nga gjuha Kueçua: Ati ynë
Yayayku hanaq pachapi kaq,
sutiyki yupaychasqa kachun.
Kamachikuq-kayniyki takyachisqa kachun,
munayniyki kay pachapi ruwakuchum,
Imaynan hanaq pachapipas ruwakun hinata.
Sapa p'unchay mikhunaykuta quwayku.
Huchaykutapas pampachawayku,
imaynan ñuqaykupas contraykupi huchallikuqniykuta panpachayku hinata.
Amataq watiqasqa kanaykuta munaychu,
aswanpas saqramanta qispichiwayku.
Qanpan kamachikuq-kaypas, atiypas,
wiñaypaqmi yupaychasqa kanki.

 Tipologjia 

 Bumri i Folësve 
 Argjentina: 100,000
 Bolivia: 2,100,000 
 Brazil: nuk dihet
 Kili: shumë pak
 Colombia: 9,000 
 Ecuador: 500,000 deri në 1,000,000
 Peru: 3,200,000

 Fonetika 

 Gramatika 

 Emrat 
Përemrat
NumriNjëjësShumësVetaE parëNuqaNuqanchis (përfshirës)
Nuqayku (përjashtues)E dytëQanQankunaE tretëPayPaykuna

Në gjuhën Kueçua ekzistojnë shtatë përemra. Ka dy trajta të përemrit të vetës së parë shumës. Nuqanchis (ne = unë dhe ti), bashkëfolësi përfshihet dhe Nuqayku (ne=unë pa ty) bashkëfolësi nuk përfshihet.
 Mbiemrat 
Mbiemrat vendosen gjithnjë përpara emrave.Ata përcaktojnë gjininë dhe numrin.
 Numrat 
 Numrat themelor  ch'usaq (0), huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10), chunka hukniyuq (11), chunka iskayniyuq (12), iskay chunka (20), pachak (100), waranqa (1,000), hunu (1,000,000), lluna (1,000,000,000,000).
 Numrat rreshtor.  Për të formuar numrat rreshtor përdoret fjala ñiqin e cila vendoset pas numrit themelor.
 Folja 
 E tashme E shkuar E ardhme E kryer e plotë Ñuqa -ni -rqa-ni -saq -sqa-ni Qam -nki -rqa-nki -nki -sqa-nki Pay -n -rqa(-n) -nqa -sqa Ñuqanchik -nchik -rqa-nchik -su-nchik -sqa-nchik Ñuqayku -yku -rqa-yku -saq-ku -sqa-yku Qamkuna -nki-chik -rqa-nki-chik -nki-chik -sqa-nki-chik Paykuna -n-ku -rqa-(n)ku -nqa-ku -sqa-ku

 Ndajfolja 

 Lidhje të jashtme 

 El Quechua de Santiago del Estero, extensive site covering the grammar of Argentinian Quechua (in Spanish)
 runasimi.de Multilingual Quechua website with online dictionary (xls) Quechua - German - English - Spanish.
 Quechua Language and Linguistics an extensive site.
 The Origins and Diversity of Quechua
 The Sounds of the Andean Languages  listen online to pronunciations of Quechua words, see photos of speakers and their home regions, learn about the origins and varieties of Quechua.
 CyberQuechua, by the Quechua-speaking linguist Serafín Coronel Molina.
 Multilingual Dictionary: Spanish - Quechua (Cusco, Ayacucho, Junín, Ancash) - Aymara
 Toponimos del Quechua de Yungay, Peru
 Sacred Hymns of Pachacutec
 Quechua Network's Dictionary a very good one.
 Quechua lessons (www.andes.org) in Spanish and English
 Quechua course in Spanish, by Demetrio Tupah Yupanki (Red Científica Peruana)
 Detailed map of the varieties of Quechua according to SIL (fedepi.org)
 Google Quechua
 5 Quechua dictionaries online

Kategoria:Peru
Kategoria:Bolivi
Kategoria:Gjuhë
Kategoria:Gjuhë indigjene