Dinastia Song

Dinastia Song ishte një dinasti perandorake kineze. Ajo Kinës nga viti 960 deri në vitin 1279. Dinastia u themelua nga Mbreti Taizu i Songut, i cili gërryeju fronin e dinastisë Zhou më vonë dhe vazhdoi të pushtonte pjesën tjetër të Dhjetë Mbretërive, duke përfunduar periudhën e Pesë Dinastive dhe Dhjetë Mbretërive. Songu shpesh u konfliktua me dinastitë e Liao dhe Jin që ekzistonin bashkëkohësisht në Kinën veriore. Pas tërheqjes në Kinën jugore pas sulmeve të dinastisë Jin, Songu u pushtua përfundimisht nga dinastia Yuan e udhëhequr nga mongolët.

Dinastia është ndarë në dy periudha: Songu Verior dhe Songu Jugor. Gjatë Songut Verior (Kinezisht: 北宋; 960-1127), kryeqyteti ishte në qytetin verior të Bianjing (tani Kaifeng) dhe dinastia kontrollonte shumicën e atë që tani është Kina Lindore. Songu Jugor (Kinezisht: 南宋; 1127-1279) merret me periudhën pasi Songu humbi kontrollin e gjysmës së veriut të tij ndaj dinastisë Jin të udhëhequr nga Xhurchenet në Luftat Jin-Song. Në atë kohë, gjyqi i Songut u tërhoq në jug të Yangtzes dhe vendosi kryeqytetin në Lin'an (tani Hangzhou). Megjithëse dinastia Song kishte humbur kontrollin mbi territoreve tradicionale kineze rreth Lumit të Huangit, Perandoria e Songut Jugor përfshinte një popullsi të madhe dhe toka bujqësore produktive, që e mbante një ekonomi të qëndrueshme. Në vitin 1234, dinastia Jin u pushtua nga mongolët, të cilët morën kontrollin e Kinës veriore, duke mbajtur marrëdhënie të paqëndrueshme me Songun Jugor. Möngke Khan, katërmbretëshi i Madh i Perandorisë Mongole, vdiq në vitin 1259 gjatë mbajtjes së mbeshtetjes së fushëkombësit Diaoyucheng, Chongqing. Vëllai i tij i vogël, Kublai Khan, u shpall Perandori i ri i Madh dhe në vitin 1271 themeloi dinastinë Yuan. Pas dy dekadash luftërash sporadike, ushtritë e Kublai Khanit pushtuan dinastinë Song në vitin 1279 pasi mundën Songun Jugor në Betejën e Yamenit dhe bashkuan Kinën nën dinastinë Yuan.

Teknologjia, shkenca, filozofia, matematika dhe inxhinieria qëndruan në lartësi gjatë epokës së Songut. Dinastia Song ishte e para në historinë botërore që hodhi në qarkullim banknota ose para të vërteta në letër dhe qeveria kineze e parë që krijoi një flotë të përhershme. Në këtë dinasti u shënua formula kimike e parë e bushtit, zbulimi i armëve me busht si shigjeta zjarri, bombat dhe lancia zjarri. Gjithashtu, u shënua zbulimi i parë i drejtësisë së vërtetë duke përdorur një kompas, përshkrimi i parë i regjistrimit të mases nëpërmjet ndërshkrimit, dhe përmirësimet e projektimit të orëve astronomike. Në aspektin ekonomik, dinastia Song ishte pa krahasim, me një prodhim bruto vendor tre herë më të madh se ai i Evropës gjatë shekullit të 12. Popullsia e Kinës u dyfishua në madhësi mes shekullit të 10 dhe 11. Kjo rritje u bë e mundur nga kultivimi i zgjeruar i orizit, përdorimi i orizit me pjekje të hershme nga Azia Juglindore dhe Jugore, dhe prodhimi i surplusit të gjerë ushqimor. Censusi i Songut Verior regjistroi 20 milion shtëpiakë, dyfishin e dinastive Han dhe Tang. Vlerësohet se Songu Verior kishte një popullsi prej 90 milionë njerëzish, dhe 200 milionë deri në kohën e dinastisë Ming. Kjo rritje dramatike e popullsisë ndikoi në një revolucion ekonomik në Kinën para-moderne.

Zhvillimi i popullsisë, rritja e qyteteve dhe shfaqja e një ekonomie kombëtare çoi në tërheqjen graduale të qeverisë qendrore nga përfshirja e drejtpërdrejtë në çështjet ekonomike. Gjëndja e ulët e gentry-t mori një rol më të madh në administratën dhe çështjet vendore. Jeta sociale gjatë periudhës së Songut ishte e gjallë. Qytetarët mblidheshin për të parë dhe tregtuar vepra arti të çmuara, popullata përziersej në festiva publike dhe klube private, dhe qytetet kishin zona argëtimi të gjalla. Shpërndarja e letërsisë dhe njohurisë u përforcua nga zgjerimi i shpejtë i shtypjes së letërave druri dhe zbulimi i shekullit të 11 i shtypjes me lloj të lëvizshëm. Filozofë si Cheng Yi dhe Zhu Xi rizivendosën Konfucianizmin me komentime të reja, të infektuara me ideale budiste, dhe theksuan një organizim të ri të teksteve klasike që vendosën doktrinën e Neo-Konfucianizmit. Edhe pse provimet e shërbimit civil ekzistonin që nga dinastia Sui, ato u bënë shumë më të shquara në periudhën e Songut. Zyrtarët që fituan pushtet përmes provimeve imperiale çuan në një ndryshim nga një elitë ushtarake-aristokratike në një elitë shkencore-birokratike.

 Historia 
Kjo dinasti u themelua nga Zhao Kuang Yin në vitin 960 nëpërmjet grusht-shtetit në Çenqiao, i dha fund gjendjes së turbullt, kur Kina ishte ndarë në 10 shtete të pavarura, që patën 5 dinasti për një periudhë të shkurtër. Zhao Kuang Yin u shpall si perandori i parë i dinastisë Song dhe u quajt perandori Song-Taizu. Dinastia Song zgjati 319 vjet, nga viti 960 e deri në vitin 1279, kur u zhduk nga dinastia Yuan. Dinastia Song kaloi dy periudha: periudhat e dinastisë Song Verior dhe të dinastisë Song Jugor. Në të njëjtën periudhë me dinastinë Song Verior, kombësia Kitan në Kinën veriore themeloi perandorinë Liao (947-1125); kombësia Dang-xiang në veriperëndim themeloi mbretërinë Xia Perëndimore(1038-1227) ; kombësia Nyuzhen në Kinën veriore themeloi perandorinë Jin(1115-1234). Perandoria Jin rrëzoi në vitin 1125 perandorinë Liao dhe më tej, pushtoi në vitin 1127 kryeqytetin e dinastisë Song, qytetin Kaifen, ku zuri robër perandorin e vjetër Huizong dhe perandorin e ri Qinzong të dinastisë Song, duke i dhënë fund regjimit të dinastisë Song, që u quajt në historiografi si dinastia Song Verior. Zhao Gou, që u arratis në Shangqiu, u shpall si perandori Gaozong dhe më vonë shkoi në Lin-an, sot Hangzhou, ku krijoi një regjim, i cili u quajt në historiografi si “dinastia Song Jugor” dhe që u struk në jug të lumit Jance. Periudha e dinastisë Song Verior kishte qenë një periudhë e kundërvënies me regjimet Liao, Xia dhe Jin, kurse periudha e dinastisë Song Jugor u bë një periudhë e strukjes në një qoshe të vendit, një periudhë e rënies drejt vdekjes.

Dinastisë Song Verior, e cila kishte bashkuar krahinat veriore të vendit, pati një zhvillim të madh në fushat ekonomike, kulturore dhe të tregtisë së jashtme. Në vitet 40 të shekullit të 11-të, politikani Fan Zhong Yan zbatoi “politikën e re” dhe më vonë politikani Wang An Shi zbatoi reformën, si rezultat, u zgjidhën disa kontradikta shoqërore, megjithëse nuk u arrit fuqizimi i dinastisë Song Verior për një kohë të gjatë. Kryengritja e fshatarëve të udhëhequr nga Fang La dhe Song Jang goditi sundimin e errët dhe të korruptuar në periudhën e perandorit Huizong të dinastisë Song.

Regjimi i dinastisë Song Jugore, që u themelua pas zhdukjes së dinastisë Song Verior, ishte një regjim që kënaqej me strukjen në jug të lumit Jance dhe që nuk kishte ambicie për të rimarrë tokat veriore.

Në kohën e dinastisë Song Verior, Kombësia Kitan themeloi në krahinat veriore dinastinë Liao(947-1125); në pjesën veriperëndimore, kombësia Dang-xiang themeloi mbretërinë Xia Perëndimore(1038-1227). Kështu që, tre regjimet, Song, Liao dhe Xia, u kundërvunë me njëri tjetrin. Në vitin 1115, kombësia Nyuzhen themeloi në krahinat veriore perandorinë Jin(1115-1234). Në vitin 1125, perandoria Jin zhduku perandorinë Liao dhe në vitin 1127 pushtoi kryeqytetin Kaifeng të dinastisë Song, duke zënë robër perandorin Huizong dhe perandorin Qinzong. Zhao Gou u arratis në Shangqiu, ku u shpall si perandori GaoZong dhe më vonë arriti në Lin-an, sot Hangzhou, duke u strukur në një qoshe në jug të lumit Jance. Gjenerali i njohur Yue Fei bëri ekspeditë drejt veriut për të sulmuar perandorinë Jin, por sundimtarët e dinastisë Song Jugor e konsideronin atë luftë vetëm si masa për të siguruar strukjen e tyre në jug. Në vitet e fundit të dinastisë Song Jugor, korrupsioni i kryeministrit të saj Ja Si Dao përshpejtoi vdekjen e dinastisë Song Jugor.

Në kohën e dinastisë Song, ishin të dukshme veçanërisht sukseset në fushën tekniko-shkencore. U aplikuan shpikjet e mëdha, si busulli, teknika e shtypshkrimit, baruti e të tjera. Teknika e shtypshkrimit me shkronja të lëvizshme, që e shpiku Bi Sheng, ishte 400 vjet më herët se në Evropë. Su Song shpiku observatorin Shuiyun, që ishte observatori i parë astronomik në botë. Shen Kuo shkroi veprën e tij me titull “Shënime në Mengxi”, e cila zinte pozitë të lartë në historinë e teknikës dhe shkencës. Në fushën kulturore, ishte përhapur gjerësisht filozofia idealiste e shkollës konfuciste dhe kishin dalë një numër filozofësh të asaj shkolle, siç ishin Zhu Si, Lu Ju Yuan e të tjerë. Ishin përhapur gjerësisht edhe feja kineze taoizmi si dhe budizmi e fe të tjera të ardhura nga jashtë. Vepra historiografike e Ouyang Xiut me titull “Libri i ri për historinë e dinastisë Tang” pati vlerë të madhe për studimin e historisë së dinastisë Tang. Aq më tepër, vepra historiografike “Zizhi Tong-jian”, e redaktuar nga Sima Guang, u bë shembull i analeve të historisë. Në fushën letrare, kishin dalë një numër prozatorësh, si Ouyang Xiu, Su Shi e të tjerë. Gjinia e letërsisë “Poezia e Songut” ishte kulmi i letërsisë në atë periudhë dhe kishin dalë poetë të njohur si Yan Shu, Liu Yong, Zhou Bang Yan, Li Qing Zhao, Xin Çi Ji e të tjerë. Gjatë periudhave të dinastive Song dhe Jin, ishin përhapur edhe drama dhe pjesët teatrare. Në fushën e artit të pikturimit në atë periudhë, ishin shumë të njohura pikturat e maleve, ujërave, luleve dhe zogjve dhe vepra e famshme e Zhang Ze Duanit me titull “Festa Qingming buzë lumit” u bë një vepër e pavdekshme në historinë e artit figurativ kinez.

 Kultura dhe Shoqëria 
Ushtria e Songut ishte kryesisht e organizuar për të siguruar që ushtria të mos kërcënojë kontrollin imperial, shpesh në kurriz të efektivitetit në luftë. Këshilli Ushqimor i Songut Verior vepronte nën drejtimin e Kancelarit, i cili nuk kishte kontroll mbi ushtrinë imperiale. Ushtria imperiale u nda ndër tre marechalë, secili prej të cilëve ishte përgjegjës ndaj Mbretit. Meqenëse Mbreti rrallë drejtonte fushatat personalisht, forcat e Songut mungonin njësi komande të bashkuar. Gjyqi imperial shpesh besonte se gjeneralët e suksesshëm rrezikonin autoritetin mbretëror dhe i shkarkonte ata ose madje i ekzekutonte ata (sidomos Li Gang, Yue Fei dhe Han Shizhong).

Megjithëse studiuesit-zyrtarë e shikonin ushtarakët si anëtarë më të ulët në rendin social hierarkik, një person mund të fitonte status dhe prestigj në shoqëri duke u bërë një oficer ushtarak me gradë të lartë me një rekord fitoresh në beteja. Në kulmin e tij, ushtria e Songut kishte një milion ushtarë të ndarë në plutonë prej 50 trupash, kompani prej dy plutonësh dhe batalione të përbërë nga 500 ushtarë. Mbetëshi u nda nga infanteria e rregullt dhe u vendos në njësi të veçanta, pasi ishin luftëtarë të çmuar që siguronin zjarr efektiv kundër sulmeve të kavalerisë. Qeveria ishte e interesuar të sponsorizonte dizajne të reja të mbetëve që mund të qëllonin në distanca më të gjera, ndërsa mbetësit ishin të çmuar edhe kur përdoren si snajperë me zjarr në distanca të gjata. Kavaleria e Songut përdorte një varg armësh të ndryshme, duke përfshirë halbarda, shpata, dronjë, shtiza dhe "lance me zjarr" që dërgonin një shpërthim flakë e gërmadhave me barut.

Strategjia ushtarake dhe trajnimi ushtarak trajtoheshin si shkencë që mund të studiohej dhe perfeksionohej; ushtarët testoheshin në aftësitë e tyre për përdorimin e armëve dhe në aftësinë atletike. Trupat u trajnuan të ndiqnin standarde sinjalizuese për të përparuar me valëzimin e flamujve dhe për të ndaluar në tingullin e kambës dhe ngjyrës.

Flota e Songut kishte një rëndësi të madhe gjatë konsolidimit të perandorisë në shekullin e 10; gjatë luftës kundër shtetit Tang Jugor, flota e Songut përdorte taktika si mbrojtja e urave të mëdha plavore nëpër Lumin Yangzi për të siguruar lëvizjen e trupave dhe furnizimet. Ka pasur anije të mëdha në flotën e Songut që mund të transportonin 1,000 ushtarë mbi punët e tyre, ndërsa mjeteve me rrota të shpejta u shiheshin si anije luftarake themelore në çdo betejë detare të suksesshme.

Në një betejë më 23 janar 971, valë e madhe e shigjetave nga mbetësit e dinastisë Song goditi trupin e elefantëve luftarakë të ushtrisë së Hanit Jugor. Kjo humbje jo vetëm shënoi nënshtrimin e mëvonshëm të Hanit Jugor ndaj dinastisë Song, por gjithashtu ishte rasti i fundit kur një trupë elefantësh luftarakë u përdor si një divizion i rregullt në një ushtri kineze.

Gjatë periudhës së Songut u shkruan një total prej 347 traktatave ushtarake, siç është listuar nga teksti historik i Song Shi (i kompiluar në vitin 1345). Megjithatë, vetëm disa nga këto traktate ushtarake kanë mbijetuar, të cilat përfshijnë Wujing Zongyao të shkruar në vitin 1044. Ky ishte libri i parë i njohur që përfshinte formulat për barutin; ai ofronte formula të përshtatshme për përdorim në lloje të ndryshme të bombave me barut. Gjithashtu, ofronte përshkrime të hollësishme dhe ilustrime të pompave të dyfishta pompuese flakëllakues, si dhe udhëzime për mirëmbajtjen dhe riparimin e komponentëve dhe pajisjeve të përdorura në makinën.

Arti vizual gjatë dinastisë Song u pasuroi me zhvillimet e reja si përparime në peizazh dhe pikturën portretike. Elita e gjyqit u angazhua në art si kohëkalime të pranuara të studiuesit-zyrtarë të kulturuar, duke përfshirë pikturën, kompozimin e poezisë dhe shkrimin e kaligrafisë. Poeti dhe shtetasi Su Shi dhe bashkëpunëtori i tij Mi Fu (1051–1107) gëzuan çështje antikvarë, duke marrë me qira ose blerë vepra arti për t'u studiuar dhe kopjuar. Poezia dhe letërsia përfituan nga rritja e popullaritetit dhe zhvillimi i formës së poezisë "ci". U kompiluan vëllime enciklopedike të mëdha, si vepra të historiografisë dhe dymbëdhjetëra traktate mbi tema teknike. Kjo përfshinte tekstin e historisë universale të Zizhi Tongjian, i kompiluar në 1000 vëllime me 9.4 milion shenja kineze të shkruara. Zhanri i letërsisë kineze për rrëfime udhëtimi gjithashtu u bë popullor me shkrimet e gjeografistit Fan Chengda (1126–1193) dhe Su Shi, i cili shkroi eseun "ekskursion ditore" të njohur si "Regjistrimi i malit të shenjtë të thikave", i cili përdorte shkrim bindës për të argumentuar për një pikë filozofike. Edhe pse një formë e hershme e katalogut gjeografik lokal ekzistonte në Kinë që nga shekulli i 1, forma e pjekur e njohur si "traktat mbi një vend", ose fangzhi, zëvendësoi "udhërrëfyesin e hartës" të vjetër gjatë dinastisë Song.

Gjykatat perandorake të pallatit të mbretit ishin të mbushura me shoqërinë e tij të piktorëve të pallatit, kaligrafitë, poetët dhe treguesit e historive. Mbreti Huizong ishte mbreti i tetë i dinastisë Song dhe ishte një artist i njohur si dhe mëcenasi i artit dhe katalogu i koleksionit të tij përfshinte mbi 6,000 piktura të njohura. Një shembull kryesor i një piktori të lartësuar të gjyqit ishte Zhang Zeduan (1085–1145) që ka pikturuar një pikturë panoramike të madhe, "Gjatë Lumin Yangzi gjatë Festivalit të Qingmingut". Mbreti Gaozong i Songut nisi një projekt arti të madh gjatë sundimit të tij, i njohur si "Tetëmbëdhjetë Këngë të një Fletëku nomad nga historia e jetës së Cai Wenji". Ky projekt arti ishte një veprim diplomatik ndaj dinastisë Jin ndërsa ai negocionte për lirimin e nënës së tij nga kapja e Jurchen në veri. Në filozofi, Budizmi Kinez ishte zvogëluar në ndikim, por ai mbajti ndikimin e tij në artin dhe bamirësinë e manastireve. Budizmi ka pasur një ndikim të thellë në lëvizjen e lindur të Neokonfucianizmit, e udhëhequr nga Cheng Yi (1033–1107) dhe Zhu Xi (1130–1200). Budizmi Mahajana ndikoi në Fan Zhongyan dhe Wang Anshi me konceptin e tij të universalizmit etik, ndërsa metafizika budiste ndikoi thellësisht në doktrinën para-Neokonfucianiste të Cheng Yi. Vepra filozofike e Cheng Yi në ndonjë mënyrë ndikoi në Zhu Xi. Megjithëse shkrimet e tij nuk u pranuan nga bashkatdhetarët e tij të kohës, komentari i Zhuit dhe theksimi i tij në klasikët Konfucianë të katër librave si korpusi fillor i njohurive Konfuciane formuan bazën e doktrinës së Neokonfucianizmit. Në vitin 1241, nën patronazhin e Mbretit Lizong, Katër Librat e Zhuit dhe komentari i tij mbi to u bënë kërkesa standard e studimit për studentët që tentonin të kalonin provimet e shërbimit civil. Vendet fqinje Lindore-Aziatike të Japonisë dhe Koreas gjithashtu adoptuan mësimet e Zhuit, të njohura si Shushigaku (朱子學, Shkolla e Zhuit) në Japoni dhe në Kore e njohur si Jujahak (주자학). Ndikimi i vazhdueshëm i Budizmit mund të shihet në veprat e vizatuara si Luohan Laundering e Lin Tinggui. Megjithatë, ideologjia u kritikua dhe madje u përçmua nga disa. 

Shtetasi dhe historiani Ouyang Xiu (1007–1072) quante religjionin një "kurth" që mund të rregullohej vetëm duke e zhvendosur atë nga kultura kineze dhe duke e zëvendësuar atë me diskursin Konfucian. Sekti i krishterë i Nestorianizmit, i cili kishte hyrë në Kinë gjatë epokës së Tangut, gjithashtu do të rinizohej në Kinë nën sundimin mongol.

 Ekonomia 
Dinastia Song kishte një nga ekonomitë më të pasura dhe të avancuara në botën mesjetare. Kinezët e Songut investuan paratë e tyre në kompani me aksione të përbashkëta dhe në anije të shumta vela në një kohë kur fitimi monetar ishte i sigurt nga tregtia e jashtme e energjishme dhe tregtia e brendshme nëpër Kanalin e Madh dhe Lumin Yangzi. Familjet tregtare të shquara dhe bizneset private lejoheshin të zënë industrijat që ende nuk ishin monopol të kontrolluara nga qeveria. Industritë private dhe ato nën kontrollin e qeverisë i plotësonin nevojat e një popullate kineze në rritje gjatë periudhës së Songut. Artizanët dhe tregtarët formuan gilda me të cilën shteti duhej të merrte përsipër kur vlerësonte taksa, siguronte mallra dhe caktonte pagat standarde të punëtorëve dhe çmimet e produkteve.

Industria e hekurit u zhvillua nga sipërmarrësit privatë që kishin furnizimet e tyre të tyre të kalderave, si dhe nga ndërtesat me kontroll të qeverisë për tretjen e hekurit. Ekonomia e Songut ishte e qëndrueshme aq sa prodhonte mbi njëqind milion kilogramë (më shumë se dyqind milion paund) të produkteve hekuri në vit. Shkatërrimi i madh i pyjeve në Kinë do të vazhdonte nëse nuk do të ishte për inovacionin e shekullit të 11 të përdorimit të qymyrit në vend të qymyrit në furrat e erëza për tretjen e hekurit të çelikut. Shumica e hekurit ishte rezervuar për përdorim ushtarak në prodhimin e armëve dhe mbrojtjes së trupave, por disa u përdoren për të prodhuar shumë produkte hekuri që kishin nevojë për të plotësuar kërkesat e tregut të brendshëm në rritje. Tregtia e hekurit brenda Kinës u përparua me ndërtimin e kanaleve të reja, duke lehtësuar rrjedhën e produkteve hekuri nga qendrat e prodhimit në tregun e madh në qytetin kryeqytet.

Fuqia ekonomike e Kinës së Songut mund të dëshmohej nga rritja e popullsisë urbane të qytetit kryeqytet Hangzhou. Popullsia ishte 200,000 në fillim të shekullit të 12 dhe u rrit në 500,000 rreth vitit 1170, duke dyfishuar në mbi një milion shekullin e mëvonshëm. Kjo fuqi ekonomike ndikoi gjithashtu thellësisht në ekonomitë e huaja jashtë vendit. Gjeografi maroken al-Idrisi shkroi në vitin 1154 për aftësinë e anijeve tregtare kineze në Oqeanin Indian dhe për udhëtimet e tyre vjetore që sillnin hekur, shpata, mëndafsh, mëndafsh dhi, porcelan dhe tekstilet e ndryshme në vende si Adeni (Jemeni), lumija Ind dhe lumija Efrat në Irakun e sotëm. Në të njëjtën kohë, të huajt ndikuan në ekonominë kineze. Për shembull, shumë myslimanë të Azisë Perëndimore dhe Qendrore shkonin në Kinë për tregti, duke u bërë një forcë e shquar në industrinë e importit dhe eksportit, ndërsa disa prej tyre u emëruan madje si zyrtarë që supervizonin punët ekonomike. Tregtia detare me Paqësorin Jugperëndimor, botën hindu, botën islame dhe Afrikën Lindore solli pasurim të madh për tregtarët dhe stimuloi një rritje të jashtëzakonshme në industrinë e ndërtimit të anijeve në provincën e Fujianit në periudhën e Songut. Megjithatë, kishte rrezik të përfshirë në këto aventura të gjata në oqeane.

 Shkenca dhe Teknologjia 

 Lufta me barut 
Avancimet në teknologjinë e armëve të ndihmuara nga baruta, duke përfshirë zhvillimin e flakëdritës së hershme, grenadës eksplozive, armëve zjarri, topit dhe minave të tokës, i mundësuan kinezëve të Songut të përballonin armiqtë e tyre deri në rrëzimin përfundimtar të Songut në fund të shekullit të 13. Manuskripti i Wujing Zongyao i vitit 1044 ishte libri i parë në histori që ofronte formula për barutin dhe përdorimin e tyre të specifikuar në lloje të ndryshme bombash. Ndërsa ishte i angazhuar në një luftë me Mongolët, në vitin 1259 zyrtari Li Zengbo shkroi në veprën e tij Kezhai Zagao, Xugaohou se qyteti i Qingzhou po prodhonte nga një deri në dy mijë bomba të forta me kopësht guri në muaj, duke dërguar në Xiangyang dhe Yingzhou rreth dhjetë deri në njëzet mijë bomba të tilla njëherazi. Së në fundi, Mongolët e invaduar përdorën ushtarët kinezë veriorë dhe përdorën të njëjtin lloj armësh me barut kundër Songut. Në shekullin XIV, armët zjarri dhe topet gjithashtu mund të gjenden në Evropë, Indi dhe Lindjen e Mesme, gjatë periudhës së hershme të luftës me barut.

 Matje me distance dhe navigimi mekanike 
Qysh në dinastinë Han, kur shteti kishte nevojë të matte me saktësi distancat e udhëtimit në të gjithë imperin, kinezët mbështeteshin në një odometer mekanik. Odometri kinez ishte një kalesë me rrota, e cila punonte me mekanizmin e rrotullimit të rrotave të kalesës; njësitë specifike të distancës - li-të kinez - shënoheshin me anë të goditjes mekanike të një doreze apo një thike si sinjal dëgjues. Specifikat për odometerin e shekullit të 11 u shkruan nga Krye-kamberi Lu Daolong, i cili citohet gjerësisht në tekstin historik të Song Shi (i përgatitur deri në vitin 1345). Në periudhën e Songut, mjeteja odometer u kombinua edhe me një mjet kompleks tjetër mekanik të njohur si qarri i drejtuar nga jugu. Ky mjet, i krijuar fillimisht nga Ma Jun në shekullin e 3, përfshinte një makinë diferenciale që e bënte një figurë të vendosur në mjet të tregonte gjithmonë drejtimin jug, pavarësisht se si rrotat e makinës i ktheheshin. Koncepti i mekanizmit diferencial që u përdor në këtë mjet orientimi gjendet tani në makinat moderne të automjeteve për të aplikuar një sasi të barabartë të forcës në rrotat e një makinë edhe kur ato rrotullohen në shpejtësi të ndryshme. 

 Polimatët, shpikjet, dhe astronomi 
Figurat e shumtë polimatë si politikanët Shen Kuo (1031–1095) dhe Su Song (1020–1101) përfaqësonin avancimet në të gjitha fushat e studimit, duke përfshirë bimësinë, zoologjinë, gjeologjinë, mineralogjinë, metalurgjinë, mekanikën, magnetizmin, meteorologjinë, orologjinë, astronominë, farmaceutikën, arkeologjinë, matematikën, hartografinë, optikën, kritikën e artit, hidraulikën dhe shumë fusha të tjera.

Shen Kuo ishte i pari që vuri re devijimin magnetik të veriut të vërtetë ndërsa eksperimentonte me një kompas. Shen teorizoi se klimat gjeografike shkonin gradualisht me kalimin e kohës. Ai krijoi një teori të formimit të tokës duke përfshirë koncepte të pranuara në gjeomorfologjinë moderne. Ai kryeu eksperimente optike me camera obscura vetëm disa dekada pasi Ibn al-Haytham ishte i pari që bëri këtë. Ai gjithashtu përmirësoi dizajnet e instrumenteve astronomike si tubi i gjerë astronomik i vëmendjes, i cili i lejonte Shen Kuotë të përcaktojë pozicionin e yjeve të Polarisë (e cila kishte ndryshuar gjatë shekujve të kohës). Avancimet në teknologjinë e armëve të ndihmuara nga baruta, duke përfshirë zhvillimin e flakëdritës së hershme, grenadës eksplozive, armëve zjarri, topit dhe minave të tokës, i mundësuan kinezëve të Songut të përballonin armiqtë e tyre deri në rrëzimin përfundimtar të Songut në fund të shekullit të. Manuskripti i Wujing Zongyao i vitit 1044 ishte libri i parë në histori që ofronte formula për barutin dhe përdorimin e tyre të specifikuar në lloje të ndryshme bombash. Ndërsa ishte i angazhuar në një luftë me Mongolët, në vitin 1259 zyrtari Li Zengbo shkroi në veprën e tij Kezhai Zagao, Xugaohou se qyteti i Qingzhou po prodhonte nga një deri në dy mijë bomba të forta me kopësht guri në muaj, duke dërguar në Xiangyang dhe Yingzhou rreth dhjetë deri në njëzet mijë bomba të tilla njëherazi. Së në fundi, Mongolët e invaduar përdorën ushtarët kinezë veriorë dhe përdorën të njëjtin lloj armësh me barut kundër Songut. 

Në shekullin XIV, armët zjarri dhe topet gjithashtu mund të gjenden në Evropë, Indi dhe Lindjen e Mesme, gjatë periudhës së hershme të luftës me barut.

Qysh në dinastinë Han, kur shteti kishte nevojë të matte me saktësi distancat e udhëtimit në të gjithë imperin, kinezët mbështeteshin në një odometer mekanik. Odometri kinez ishte një kalesë me rrota, e cila punonte me mekanizmin e rrotullimit të rrotave të kalesës; njësitë specifike të distancës - li-të kinez - shënoheshin me anë të goditjes mekanike të një doreze apo një thike si sinjal dëgjues. Specifikat për odometerin e shekullit të 11 u shkruan nga Krye-kamberi Lu Daolong, i cili citohet gjerësisht në tekstin historik të Song Shi (i përgatitur deri në vitin 1345). Në periudhën e Songut, mjeteja odometer u kombinua edhe me një mjet kompleks tjetër mekanik të njohur si qarri i drejtuar nga jugu. Ky mjet, i krijuar fillimisht nga Ma Jun në shekullin e 3, përfshinte një makinë diferenciale që e bënte një figurë të vendosur në mjet të tregonte gjithmonë drejtimin jug, pavarësisht se si rrotat e makinës i ktheheshin.  Koncepti i mekanizmit diferencial që u përdor në këtë mjet orientimi gjendet tani në makinat moderne të automjeteve për të aplikuar një sasi të barabartë të forcës në rrotat e një makinë edhe kur ato rrotullohen në shpejtësi të ndryshme.

 Matematika dhe hartografia 
Gjatë periudhës së Song-ut pati shumë përmirësime të rëndësishme në matematikën kineze. Libri i matematikanit Yang Hui në vitin 1261 solli ilustrimin më të hershëm kinez i trekëndëshit të Pascal-it, megjithëse ai ishte përshkruar më herët nga Jia Xian rreth vitit 1100. Yang Hui gjithashtu dha rregulla për konstruktimin e kombinimeve kombinatorike në katrorët magjikë, dha provë teorike për propozitën e katërtëdhjetë e Euclid për paralelogramet dhe ishte i pari që përdori koeficiente negativë të 'x' në ekuacionet kuadratike. Bashkëkohësi i tij, Qin Jiushao (rreth vitit 1202–1261), ishte i pari që prezantoi simbolin e zero në matematikën kineze; para kësaj, hapësirat e zbrazëta përdoren në vend të zerove në sistemin e vargjeve të numërimit. Ai është gjithashtu i njohur për punën me teoremën e pjesëve kineze, formalët e Heronit dhe të dhënat astronomike të përdorura për të përcaktuar dielli dimëror. Vepra kryesore e Qin ishte Traktati Matematikor në Njëzet e Nëntë Seksione të botuar në vitin 1247.

Gjeometria ishte thelbësore për studimin topografik dhe hartografik. Hartat kineze më të vjetra që mbijetuan datojnë nga shekulli i 4 p.e.s., por vetëm në kohën e Pei Xiu (224–271) u aplikua elevacioni topografik, një sistem qendror drejtkëndor dhe përdorimi i një shkalle të graduuar standard të distancave për hartat e terrenit. Pas një tradite të gjatë, Shen Kuo krijoi një hartë me relië të ngritur, ndërsa hartat e tij të tjera përfshinin një shkallë graduare të njëjtë 1:900,000. Një hartë katrorë e madhe 3 ft (0,91 m) e viti 1137 - e gdhendur në një bllok guri - ndoqi një shkallë graduare të njëjtë 100 li për çdo katrorë të grupuar dhe hartoi në mënyrë të saktë skicën e bregjeve dhe sistemet e lumit të Kinës, duke shtrirë deri në Indi. Më tej, harta më e vjetër e njohur e terrenit në formë të shtypur vjen nga enciklopedia e redaktuar e Yang Jia në vitin 1155, e cila shfaqte Kinën perëndimore pa sistem-in e qendrave formal që ishte karakteristike e hartave më profesionale kineze. Megjithëse gazetares kanë ekzistuar që nga viti 52 para erës së re në periudhën e Han dhe gazetaret shoqëruar me harta ilustrative (kineze: tujing) që nga periudha e Sui, gazetaret ilustrative u bënë shumë më të zakonshme gjatë periudhës së Song, kur shqetësimi kryesor ishte që gazetaret ilustrative të shërbenin për qëllime politike, administrative dhe ushtarake.

 Shtypja me lloj lëvizje 
Inovacioni i shtypjes me lloj lëvizje u bë nga artizani Bi Sheng (990–1051), i cili u përshkrua për herë të parë nga shkencëtari dhe politikani Shen Kuo në eseun e tij "Pishinat e ëndrrave" të vitit 1088. Koleksioni i fonteve origjinale të ndërlidhura me gërmadha të Bi Sheng u kaluan në një nga nipat e Shen Kuos, dhe u ruajtën me kujdes. Shtypja me lloj lëvizje përmirësoi metodat e përdorura tashmë të shtypjes me shkopinj druri të mijëra dokumenteve dhe vëllimeve të letrarisë shkruar, të konsumuara me shumë dëshirë nga një publik gjithnjë e më i alfabetizuar. Avancimi i shtypjes përhapur thellësisht ndikoi në arsim dhe klasën e intelektualëve të studiuesve, pasi më shumë libra mund të prodhoheshin më shpejt dhe librat e shtypur në masë ishin më të lira krahasuar me kopjet me dorë të mundimshme. Përhapja e shtypjes dhe kultura e shtypjes në periudhën e Song-ut ishte kështu një faktor drejtpërdrejtë në rritjen e lëvizshmërisë sociale dhe zgjerimin e klasës së arsimuar të elitave shkencore, të cilat u zgjeruan drastikisht në madhësi nga shekulli XI deri në shekullin XIII. 

Ndërsa shtypja me lloj lëvizje e zbuluar nga Bi Sheng u tejkalua në përdorimin e shtypjes me shkopinj druri për shkak të kufizimeve të sistemit kinez të shkrimit të karaktereve të mëdha, shtypja me lloj lëvizje vazhdoi të përdorej dhe u përmirësua në periudha të mëvonshme. Studiuesi i dinastisë Yuan, Wang Zhen (fl. 1290–1333), zbatoi një proces më të shpejtë të shtypjes, përmirësoi setin e shkopinjve të Bi Sheng me një shkopinj druri dhe eksperimentoi me shtypjen me shkopinjë të hekurit. Mecenati i pasur i shtypjes, Hua Sui (1439–1513) i dinastisë Ming, vendosi shtypjen e parë të llojit të lëvizshëm me metale (duke përdorur bronz) në vitin 1490. Në vitin 1638, Gazette Pekineze kaloi nga shtypja me shkopinj druri në shtypjen me lloj lëvizje. Megjithatë, ishte gjatë dinastisë Qing që projektet masive të shtypjes filluan të përdorin shtypjen me lloj lëvizje. Kjo përfshin shtypjen e gjashtëdhjetë e gjashtë kopjeve të një enciklopedie me 5,020 vëllime në vitin 1725, Gujin Tushu Jicheng (Koleksioni i Plotë i Ilustrimeve dhe Shkrimeve nga më të hershmet deri në kohën e tanishme), e cila kërkonte krijimin e 250,000 karaktereve të llojit lëvizshëm të gdhendura në bronz. Në shekullin e 19, presioni i shtypshëm i stilin evropian zëvendësoi metodat e vjetra kineze të shtypjes me lloj lëvizje, ndërsa shtypja tradicionale me shkopinj druri në Lindjen e Azisë sot përdoret rrallë dhe për arsye estetike.

 Inxhinieria ndërtimore dhe arkitektura 
Arkitektura gjatë periudhës së Song-ut arriti nivele të reja sofistikimi. Autorë si Yu Hao dhe Shen Kuo shkruan libra që përshkruan fushën e strukturave arkitekturore, artizanatit dhe inxhinierisë ndërtimore në shekullin e 10 dhe 11, përkatësisht. Shen Kuo ruajti dialogët e shkruara të Yu Hao kur duke përshkruar çështjet teknike si kërcat e pjerrëta të ndërtuara në kullat e pagodave për ndërhyrje ndaj erës së diagonalës. Shen Kuo gjithashtu ruajti dimensionet dhe njësitë e specifikuara të matjes për lloje të ndryshme të ndërtimit të Yu Hao. Arkitekti Li Jie (1065–1110), i cili botoi Yingzao Fashi ('Traktati mbi Metodat Arkitekturore') në vitin 1103, zgjeroi shumë punët e Yu Hao dhe kompiloi kodet standarde të ndërtimit të përdorura nga agjencitë qendrore të qeverisë dhe nga artizanët në gjithë perandorinë. Ai trajtoi metodat standard të ndërtimit, dizajnit dhe aplikimeve të kanaletave dhe fortifikimet, punimeve me gurë, punimeve më të mëdha druri, punimeve më të vogla druri, përpunimit të drurit, punimit dhe xhepëzimit të shtizave, prerjes, punimit me bambu, tiling, ndërtimit të mureve, pikturimit dhe dekorimit, punimit me tulla, prodhimit të pllakave të glazuara dhe ofroi proporcionet për formulat e murtajës në muratore. Në librin e tij, Li ofroi ilustrime të hollësishme dhe të gjalla të komponentëve arkitekturorë dhe seksioneve të ndërtesave. Këto ilustrime treguan aplikime të ndryshme të mbajtësve të mbajtësve, krahëve me të rrënjosura, punimit të kafazit dhe të kafazit të drejtuar, dhe diagrame që treguan llojet e ndryshme të salloneve në madhësi të graduar. Ai gjithashtu përcaktoi njësitë standarde të matjes dhe matjet dimensionale standarde të të gjithë pjesëve të ndërtimit që përshkroi dhe ilustroi në librin e tij. Projekte të mëdha ndërtimi u mbështetën nga qeveria, duke përfshirë ndërtimin e pagodave kineze të larta dhe ndërtimin e urave të mëdha (urë druri ose guri, urë këmbësore ose urë këndëshe). Disa nga kullat e pagodave të ndërtuara gjatë periudhës së Song-ut u ngritën në lartësi që tejkalonte dhjetë kate. Disa prej tyre më të njohura janë Pagoda e Hekurit e ndërtuar në vitin 1049 gjatë Songut Verior dhe Pagoda e Liuhe e ndërtuar në vitin 1165 gjatë Songut Jugor, megjithëse kishte shumë të tjera. Më e larta është Pagoda e Liaodi e Hebeisë, e ndërtuar në vitin 1055, që arrin në lartësinë totale prej 84 m. Disa prej urave arrinin gjatësi prej 1,220 m, me shumë që ishin të mjaftueshme për të lejuar dy korsi trafiku të karrocave njëkohësisht mbi një ujë ose hendek.

 Hidraulika 
Inxhinieria hidraulike ishte një fushë e rëndësishme zhvillimi gjatë periudhës së Song-ut. Shen Kuo dhe Su Song ishin dy inxhinierët e njohur të kohës së tyre që kontribuan në avancimin e teknologjisë së ujitjes. Shen Kuo krijoi orët hidraulike, të cilat përdornin mekanizma të avancuar për të përcaktuar kohën me shpërndarjen e ujit nëpër skulpturët e pajisjes së orës. Su Song, në anën tjetër, ndërtoi një sistem të avancuar pompimi për të siguruar furnizimin e ujit të lartë në Kullën e Orëve të tij astronomike në Kaifeng. Ai gjithashtu krijoi një sistemin kompleks të kanalizimeve që transportonte ujin nëpër qytet dhe një sistem të sofistikuar të pastrimit të ujit. Për më tepër, Su Song pati një kontribut të rëndësishëm në projektimin e harkave dhe urave të ndërtuara në atë kohë. Krijoi ura me arka të ndryshme formash dhe stilimesh, të cilat ishin të qëndrueshme dhe të shkëlqyera në funksionimin e tyre. Ndër më të njohurat ishte Ura Dagu, e cila ishte e ndërtuar në vitin 1189 dhe e mbante emrin e dymbëdhjetë kishave dhe pesëdhjetë çerdheve që ishin në rrethinën e tij.
Kategoria:Dinasti kineze
Kategoria:Historia e shteteve të Azisë
Kategoria:Dinastia Song
Kategoria:Shekulli i XI në Kinë
Kategoria:Shekulli i XII në Kinë