Murtaja (sëmundje)

Murtaja është një sëmundje infektive e shkaktuar nga bakteri Yersinia pestis.  Simptomat përfshijnë ethe, dobësi dhe dhimbje koke.  Zakonisht kjo fillon një deri në shtatë ditë pas ekspozimit.  Ekzistojnë tre forma të murtajës, secila prej të cilave prek një pjesë të ndryshme të trupit dhe shkakton simptoma shoqëruese. Murtaja pneumonike infekton mushkëritë, duke shkaktuar gulçim, kollë dhe dhimbje gjoksi; murtaja bubonike prek nyjet limfatike, duke i bërë ato të fryhen; dhe murtaja septikemike infekton gjakun dhe mund të shkaktojë që indet të bëhen të zeza dhe të vdesin.  

Format bubonike dhe septikemike përgjithësisht përhapen nga pickimi i pleshtave ose nga trajtimi i një kafshe të infektuar,  ndërsa murtaja pneumonike përgjithësisht përhapet midis njerëzve përmes ajrit nëpërmjet pikave infektive.  Diagnoza zakonisht bëhet duke gjetur bakterin në lëngun nga një nyje limfatike, gjak ose pështymë. 

Ata me rrezik të lartë mund të vaksinohen.  Ata që janë të ekspozuar ndaj një rasti të murtajës pneumonike mund të trajtohen me mjekim parandalues.  Nëse infektohet, trajtimi bëhet me antibiotikë dhe kujdes mbështetës.  Në mënyrë tipike, antibiotikët përfshijnë një kombinim të gentamicinës dhe një fluoroquinolone.  Rreziku i vdekjes me trajtim është rreth 10% ndërsa pa të është rreth 70%. 

Në nivel global raportohen rreth 600 raste në vit.  Në vitin 2017, vendet me më shumë raste përfshijnë Republikën Demokratike të Kongos, Madagaskarin dhe Perunë.  Në Shtetet e Bashkuara, infeksionet ndodhin herë pas here në zonat rurale, ku besohet se bakteret qarkullojnë midis brejtësve.  Historikisht ka ndodhur në shpërthime të mëdha, me më të njohurit që është Vdekja e Zezë në shekullin XIV, e cila rezultoi në më shumë se 50 milionë vdekje në Evropë. 

 Shenjat dhe simptomat 
Ka disa manifestime të ndryshme klinike të murtajës. Forma më e zakonshme është murtaja bubonike, e ndjekur nga murtaja septikemike dhe pneumonike.  Manifestime të tjera klinike përfshijnë meningjitin e murtajës, faringjitin e murtajës dhe murtajën okulare.   Simptomat e përgjithshme të murtajës përfshijnë ethe, të dridhura, dhimbje koke dhe të përziera.  Shumë njerëz përjetojnë ënjtje në nyjet limfatike nëse kanë murtajë bubonike.  Për ata me murtajë pneumonike, simptomat mund (ose jo) të përfshijnë një kollë, dhimbje në gjoks dhe hemoptizë. 

 Murtaja bubonike 

parapamje| Gjëndra limfatike inguinale të fryra tek një person i infektuar me murtajën bubonike. Gjëndrat limfatike të fryra quhen buboes nga fjala greke për ijë, gjëndër e fryrë: bubo .
Kur një plesht kafshon një njeri dhe kontaminon plagën me gjak të rigurgituar, bakteret që shkaktojnë murtajë kalojnë në inde. Y. pestis mund të riprodhohet brenda qelizave, kështu që edhe nëse fagocitohen, ato përsëri mund të mbijetojnë. Pasi në trup, bakteret mund të hyjnë në sistemin limfatik, i cili kullon lëngun intersticial. Bakteret e murtajës sekretojnë disa toksina, njëra prej të cilave dihet se shkakton bllokadë beta-adrenergjike. 

Y. pestis përhapet përmes enëve limfatike të njeriut të infektuar derisa të arrijë në një nyje limfatike, ku shkakton limfadenit akut.  Nyjet limfatike të fryra formojnë bubonat karakteristike të lidhura me sëmundjen,  dhe autopsitë e këtyre bubove kanë zbuluar se ato janë kryesisht hemorragjike ose nekrotike. 

Nëse nyja limfatike është e mbingarkuar, infeksioni mund të kalojë në qarkullimin e gjakut, duke shkaktuar murtajë septikemike dytësore dhe nëse mushkëritë janë të mbjella, mund të shkaktojë murtajë dytësore pneumonike. 

 Murtaja septikemike 

parapamje| Murtaja septikemike që rezulton në nekrozë
Limfatiket përfundimisht derdhen në qarkullimin e gjakut, kështu që bakteret e murtajës mund të hyjnë në gjak dhe të udhëtojnë pothuajse në çdo pjesë të trupit. Në murtajën septikemike, endotoksinat bakteriale shkaktojnë koagulim të përhapur intravaskular (DIC), duke shkaktuar mpiksje të vogla në të gjithë trupin dhe ndoshta nekrozë ishemike (vdekje e indeve për shkak të mungesës së qarkullimit/perfuzionit në atë ind) nga mpiksja. DIC rezulton në varfërimin e burimeve të koagulimit të trupit në mënyrë që ai të mos mund të kontrollojë më gjakderdhjen. Rrjedhimisht, ka gjakderdhje në lëkurë dhe në organe të tjera, të cilat mund të shkaktojnë skuqje të kuqe dhe/ose të zeza me njolla dhe hemoptizë/hematemezë (kollitje/vjellje gjaku). Ka gunga në lëkurë që duken disi si pickimi i insekteve; këto janë zakonisht të kuqe, dhe nganjëherë të bardha në qendër. E patrajtuar, murtaja septikemike është zakonisht fatale. Trajtimi i hershëm me antibiotikë redukton shkallën e vdekshmërisë në mes 4 dhe 15 për qind.   

 Murtaja pneumonike 

Forma pneumonike e murtajës lind nga infeksioni i mushkërive. Shkakton kollë dhe në këtë mënyrë prodhon pika të ajrit që përmbajnë qeliza bakteriale dhe ka të ngjarë të infektojnë këdo që i thith ato. Periudha e inkubacionit për murtajën pneumonike është e shkurtër, zakonisht dy deri në katër ditë, por ndonjëherë vetëm disa orë. Shenjat fillestare janë të padallueshme nga disa sëmundje të tjera të frymëmarrjes; ato përfshijnë dhimbje koke, dobësi dhe pështyrë ose të vjella gjaku. Ecuria e sëmundjes është e shpejtë; nëse nuk diagnostikohet dhe trajtohet mjaft shpejt, zakonisht brenda pak orësh, vdekja mund të pasojë brenda një deri në gjashtë ditë; në rastet e patrajtuara, vdekshmëria është gati 100%.  

 Shkaku 
parapamje| Pleshti i miut oriental (Xenopsylla cheopis) i mbushur me gjak pas një vakti gjaku. Kjo specie pleshti është vektori kryesor për transmetimin e Yersinia pestis, organizmit përgjegjës për murtajën bubonike në shumicën e epidemive të murtajës në Azi, Afrikë dhe Amerikën e Jugut. Pleshtat si mashkull ashtu edhe femër ushqehen me gjak dhe mund të transmetojnë infeksionin.
parapamje| Një fëmijë i kafshuar nga një plesht i infektuar me bakterin Yersinia pestis. Y. pestis, një anëtar i familjes Yersiniaceae, ka shkaktuar ulçerimin e pickimit.
Transmetimi i Y. pestis te një individ i pa infektuar është i mundur me cilindo nga mjetet e mëposhtme:  Plague Manual: Epidemiology, Distribution, Surveillance and Control, pp. 9, 11. WHO/CDS/CSR/EDC/99.2

 kontakti i pikave – kollitja ose teshtitja e një personi tjetër
 Kontakti i drejtpërdrejtë fizik; – prekja e një personi të infektuar, duke përfshirë kontaktin seksual
 kontakt indirekt – zakonisht duke prekur ndotjen e tokës ose një sipërfaqe të kontaminuar
 transmetimi në ajër – nëse mikroorganizmi mund të qëndrojë në ajër për periudha të gjata
 transmetimi fekalo-oral – zakonisht nga burime të kontaminuara ushqimore ose uji
 transmetim me barrë vektoriale - bartur nga insekte ose kafshë të tjera.

Yersinia pestis qarkullon në rezervuarët e kafshëve, veçanërisht në brejtësit, në vatra natyrore të infeksionit që gjenden në të gjitha kontinentet, përveç Australisë. Fokuset natyrore të murtajës janë të vendosura në një brez të gjerë në gjerësitë gjeografike tropikale dhe subtropikale dhe në pjesët më të ngrohta të gjerësive gjeografike të buta anembanë globit, midis paraleleve 55° në veri dhe 40° jug.  Plague Manual: Epidemiology, Distribution, Surveillance and Control, pp. 9, 11. WHO/CDS/CSR/EDC/99.2 Ndryshe nga besimi popullor, minjtë nuk filluan drejtpërdrejt përhapjen e murtajës bubonike. Është kryesisht një sëmundje e pleshtave (Xenopsylla cheopis) që infektoi minjtë, duke i bërë vetë minjtë viktimat e para të murtajës. Infeksioni i shkaktuar nga brejtësit tek njeriu ndodh kur një person kafshohet nga një plesht që është infektuar duke kafshuar një brejtës që vetë është infektuar nga pickimi i një pleshti që bart sëmundjen. Bakteret shumohen brenda pleshtit, duke u ngjitur së bashku për të formuar një prizë që bllokon stomakun e saj dhe e bën atë të vdesë nga uria. Më pas pleshti kafshon një mikpritës dhe vazhdon të ushqehet, edhe pse nuk mund ta shuajë urinë, dhe për pasojë, pleshti vjell gjak të ndotur me baktere përsëri në plagën e kafshimit. Bakteri i murtajës bubonike më pas infekton një person të ri dhe pleshti përfundimisht vdes nga uria. Shpërthimet serioze të murtajës zakonisht fillojnë nga shpërthime të tjera sëmundjesh te brejtësit ose një rritje në popullatën e brejtësve. 

Një studim i shekullit XXI i një shpërthimi të murtajës në vitin 1665 në fshatin Eyam në Derbyshire Dales të Anglisë – e cila u izolua gjatë shpërthimit, duke lehtësuar studimin modern – zbuloi se tre të katërtat e rasteve ka të ngjarë të kenë qenë për shkak të transmetimit nga njeriu te njeriu, veçanërisht brenda familjeve, një përqindje shumë më e madhe sesa mendohej më parë. 

 Diagnoza 
Simptomat e murtajës janë zakonisht jo specifike dhe për të diagnostikuar përfundimisht murtajën, kërkohet testim laboratorik.  Y. pestis mund të identifikohet si përmes një mikroskopi ashtu edhe duke kultivuar një mostër dhe kjo përdoret si një standard referimi për të konfirmuar që një person ka një rast të murtajës.  Mostra mund të merret nga gjaku, mukusi (sputum) ose aspirati i nxjerrë nga nyjet limfatike të përflakur (buboes).  Nëse një personi i jepen antibiotikë përpara marrjes së mostrës ose nëse ka një vonesë në transportimin e mostrës së personit në laborator dhe/ose në një kampion të ruajtur keq, ekziston mundësia për rezultate të rreme negative. 

Reaksioni zinxhir i polimerazës (PCR) mund të përdoret gjithashtu për të diagnostikuar murtajën, duke zbuluar praninë e gjeneve bakteriale si gjeni pla (aktivizuesi i plazmogjenit) dhe geni caf1, (antigjeni i kapsulës F1).  Testimi PCR kërkon një kampion shumë të vogël dhe është efektiv si për bakteret e gjalla ashtu edhe për ato të vdekura.  Për këtë arsye, nëse një person merr antibiotikë përpara se të merret një mostër për testim laboratorik, ai mund të ketë një kulturë të rreme negative dhe një rezultat pozitiv PCR. 

Testet e gjakut për të zbuluar antitrupat kundër Y. pestis mund të përdoren gjithashtu për të diagnostikuar murtajën, megjithatë, kjo kërkon marrjen e mostrave të gjakut në periudha të ndryshme për të zbuluar dallimet midis fazave akute dhe konvaleshente të titrave të antitrupave F1. 

Në vitin 2020, u publikua një studim rreth testeve të shpejta diagnostikuese që zbulojnë antigjenin e kapsulës F1 (F1RDT) duke marrë kampionë pështymë ose aspirate bubo.  Rezultatet tregojnë se testi i shpejtë diagnostikues F1RDT mund të përdoret për njerëzit që kanë dyshuar për murtajë pneumonike dhe bubonike, por nuk mund të përdoret në personat asimptomatikë. F1RDT mund të jetë i dobishëm në ofrimin e një rezultati të shpejtë për trajtim të shpejtë dhe përgjigje të shpejtë të shëndetit publik pasi studimet sugjerojnë se F1RDT është shumë i ndjeshëm si për murtajën pneumonike ashtu edhe për murtajën bubonike. Megjithatë, kur përdoret testi i shpejtë, si rezultatet pozitive ashtu edhe ato negative duhet të konfirmohen për të vendosur ose hedhur poshtë diagnozën e një rasti të konfirmuar të murtajës dhe rezultati i testit duhet të interpretohet brenda kontekstit epidemiologjik pasi gjetjet e studimit tregojnë se megjithëse 40 nga 40 persona që kishin murtajë në një popullsi prej 1000 banorësh u diagnostikuan saktë, 317 persona u diagnostikuan gabimisht si pozitivë.   

 Parandalimi 

 Vaksinimi 
Bakteriologu Waldemar Haffkine zhvilloi vaksinën e parë të murtajës në 1897.   Ai kreu një program masiv vaksinimi në Indinë Britanike dhe vlerësohet se 26 milionë doza të vaksinës kundër murtajës së Haffkine u dërguan nga Bombei midis 1897 dhe 1925, duke ulur vdekshmërinë nga murtaja me 50-85%.  

Meqenëse murtaja njerëzore është e rrallë në shumicën e pjesëve të botës që nga viti 2023, vaksinimi rutinë nuk është i nevojshëm përveç atyre në rrezik veçanërisht të lartë të ekspozimit, as për njerëzit që jetojnë në zona me murtajë enzootike, që do të thotë se shfaqet me ritme të rregullta dhe të parashikueshme në popullsi dhe zona të veçanta, të tilla si Shtetet e Bashkuara perëndimore. Nuk tregohet as për shumicën e udhëtarëve në vendet me raste të njohura të raportuara kohët e fundit, veçanërisht nëse udhëtimi i tyre është i kufizuar në zonat urbane me hotele moderne. Kështu, CDC e Shteteve të Bashkuara rekomandon vaksinimin vetëm për (1) të gjithë personelin laboratorik dhe në terren që po punon me organizmat Y. pestis rezistent ndaj antimikrobikëve: (2) njerëzit e përfshirë në eksperimente me aerosol me Y. pestis; dhe (3) njerëz të angazhuar në operacione në terren në zonat me murtajë enzootike ku parandalimi i ekspozimit nuk është i mundur (siç janë disa zona të fatkeqësive).  Një rishikim sistematik nga Cochrane Colaboration nuk gjeti studime të cilësisë së mjaftueshme për të bërë ndonjë deklaratë mbi efikasitetin e vaksinës. 

 Diagnoza e hershme 
Diagnostifikimi i hershëm i murtajës çon në një ulje të transmetimit ose përhapjes së sëmundjes. 

 Profilaksia 
Profilaksia para ekspozimit për reaguesit e parë dhe ofruesit e kujdesit shëndetësor që do të kujdesen për pacientët me murtajë pneumonike nuk konsiderohet e nevojshme për sa kohë që mund të mbahen masat paraprake standarde dhe të pikave.  Në rastet e mungesës së maskave kirurgjikale, mbipopullimit të pacientëve, ventilimit të dobët në pavijonet e spitalit ose krizave të tjera, mund të garantohet profilaksia para ekspozimit nëse ka furnizime të mjaftueshme me antimikrobikë. 

Duhet të merret parasysh profilaksia pas ekspozimit për njerëzit që kishin kontakt të ngushtë (<1.8 metra), të qëndrueshme me një pacient me murtajë pneumonike dhe që nuk mbanin pajisje të përshtatshme mbrojtëse personale.  Profilaksia antimikrobike pas ekspozimit gjithashtu mund të konsiderohet për punonjësit e laboratorit të ekspozuar aksidentalisht ndaj materialeve infektive dhe njerëzit që kishin kontakt të ngushtë (<1.8 metra) ose të drejtpërdrejtë me kafshët e infektuara, si stafi veterinar, pronarët e kafshëve shtëpiake dhe gjuetarët. 

Rekomandime specifike për profilaksinë para dhe pas ekspozimit janë të disponueshme në udhëzimet klinike për trajtimin dhe profilaksinë e murtajës të botuar në 2021. 

 Trajtimet 
Nëse diagnostikohet në kohë, format e ndryshme të murtajës zakonisht janë shumë të përgjegjshme ndaj terapisë me antibiotikë.   Antibiotikët që përdoren shpesh janë streptomicina, kloramfenikoli dhe tetraciklina. Midis gjeneratës më të re të antibiotikëve, gentamicina dhe doksiciklina janë dëshmuar efektive në trajtimin monoterapeutik të murtajës.   Udhëzimet për trajtimin dhe profilaksinë e murtajës u botuan nga Qendrat për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve në 2021. 

Bakteri i murtajës mund të zhvillojë rezistencë ndaj ilaçeve dhe të bëhet sërish një kërcënim i madh për shëndetin. Një rast i një forme rezistente ndaj ilaçeve të bakterit u gjet në Madagaskar në 1995. Drug-resistant plague a 'major threat', say scientists, SciDev.Net. Shpërthime të mëtejshme në Madagaskar u raportuan në nëntor 2014  dhe tetor 2017. 

 Epidemiologjia 

parapamje| Shpërndarja e kafshëve të infektuara nga murtaja 1998
Në nivel global raportohen rreth 600 raste në vit.  Në vitin 2017, vendet me më shumë raste përfshijnë Republikën Demokratike të Kongos, Madagaskarin dhe Perunë.  Historikisht ka ndodhur në shpërthime të mëdha, me më të njohurat që janë Vdekja e Zezë në shekullin XIV, e cila rezultoi në më shumë se 50 milionë të vdekur.  Vitet e fundit, rastet janë shpërndarë midis shpërthimeve të vogla sezonale që ndodhin kryesisht në Madagaskar, dhe shpërthimeve sporadike ose rasteve të izoluara në zonat endemike. 

Në vitin 2022, origjina e mundshme e të gjitha vargjeve moderne të Yersinia pestis ADN-së u gjet në mbetjet njerëzore në tre varre të vendosura në Kirgistan, të datuara në 1338 dhe 1339. Rrethimi i Caffa-s në Krime në 1346, dihet se ka qenë shpërthimi i parë i murtajës me fillesat e mëposhtme, i cili më vonë u përhap në Evropë. Sekuenca e ADN-së në krahasim me fijet e tjera të lashta dhe moderne pikturon një pemë familjare të baktereve. Bakteret që prekin marmotat sot në Kirgistan, janë më afër fillesës së gjetur në varre, duke sugjeruar se ky është gjithashtu vendi ku murtaja u transferua nga kafshët te njerëzit. 

 Armë biologjike 
Murtaja ka një histori të gjatë si një armë biologjike. Rrëfimet historike nga Kina e lashtë dhe Evropa mesjetare detajojnë përdorimin e kufomave të kafshëve të infektuara, si lopët ose kuajt, dhe kufomat e njerëzve, nga Xiongnu/Hunët, Mongolët, turqit dhe grupe të tjera, për të kontaminuar furnizimet me ujë të armikut. Gjenerali i dinastisë Han, Huo Qubing, është regjistruar të ketë vdekur nga një kontaminim i tillë, ndërsa ishte përfshirë në luftë kundër Xiongnu. Viktimat e murtajës u raportuan gjithashtu se ishin hedhur me katapultë në qytetet e rrethuara. Schama, S. (2000). A History of Britain: At the Edge of the World? 3000 BC-AD 1603, BBC Worldwide, London, p. 226.

Në 1347, zotërimi gjenovez i Caffa-s, një pasuri e madhe tregtare në gadishullin e Krimesë, u rrethua nga një ushtri e luftëtarëve mongolë të Hordhisë së Artë nën komandën e Jani Beg. Pas një rrethimi të zgjatur gjatë të cilit ushtria mongole thuhet se po vyshket nga sëmundja, ata vendosën të përdorin kufomat e infektuara si një armë biologjike. Kufomat u katapultuan mbi muret e qytetit, duke infektuar banorët. Kjo ngjarje mund të ketë çuar në transferimin e Vdekjes së Zezë nëpërmjet anijeve të tyre në jug të Evropës, ndoshta duke shpjeguar përhapjen e saj të shpejtë. 

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Ushtria Japoneze zhvilloi murtajë të armatosur, bazuar në mbarështimin dhe lëshimin e një numri të madh pleshtash. Gjatë pushtimit japonez të Mançurisë, Njësia 731 infektoi qëllimisht civilët kinezë, koreanë dhe mançurianë dhe të burgosurit e luftës me bakterin e murtajës. Këto lëndë, të quajtura "maruta" ose "logs", u studiuan më pas me diseksion, të tjerët me viviseksion ndërsa ishin ende të vetëdijshëm. Anëtarë të njësisë si Shiro Ishii u shfajësuan nga gjykata e Tokios nga Douglas MacArthur, por 12 prej tyre u ndoqën penalisht në gjyqet e krimeve të luftës në Khabarovsk në vitin 1949, gjatë të cilave disa pranuan se kishin përhapur murtajën bubonike brenda një  rrezja rreth qytetit të Changde. Daniel Barenblatt, A Plague upon Humanity, HarperCollins, 2004, pp. 220–221

Ishii shpiku bomba që përmbanin minj dhe pleshta të gjalla, me ngarkesa shpërthyese shumë të vogla, për të shpërndarë mikrobet e armatosura, duke kapërcyer problemin e eksplozivit që vret kafshën dhe insektin e infektuar me përdorimin e një kaseje qeramike dhe jo metalike për kokën e luftës. Ndërsa nuk ka të dhëna mbi përdorimin aktual të predhave qeramike, ekzistojnë prototipe dhe besohet se janë përdorur në eksperimente gjatë Luftës së Dytë Botërore.  

Pas Luftës së Dytë Botërore, si Shtetet e Bashkuara ashtu edhe Bashkimi Sovjetik zhvilluan mjete për të armatosur murtajën pneumonike. Eksperimentet përfshinin metoda të ndryshme të shpërndarjes, tharjen me vakum, përcaktimin e madhësisë së bakterit, zhvillimin e shtameve rezistente ndaj antibiotikëve, kombinimin e bakterit me sëmundje të tjera (si difteria) dhe inxhinierinë gjenetike. Shkencëtarët që kanë punuar në programet e bio-armëve të BRSS kanë deklaruar se përpjekja sovjetike ishte e jashtëzakonshme dhe se u prodhuan rezerva të mëdha bakteresh të armatosura të murtajës. Informacioni për shumë nga projektet sovjetike dhe amerikane është kryesisht i padisponueshëm. Murtaja pneumonike e aerosolizuar mbetet kërcënimi më i rëndësishëm.   

Murtaja mund të trajtohet lehtësisht me antibiotikë. Disa vende, si Shtetet e Bashkuara, kanë furnizime të mëdha në dispozicion nëse një sulm i tillë duhet të ndodhë, duke e bërë kërcënimin më pak të rëndë. 

 Shiko gjithashtu 

 Afati kohor i murtajës
 Murtaja bubonike
 Murtaja pneumonike
 Murtaja septikemike

 Referime 

Kategoria:Epidemi
Kategoria:Murtajë (sëmundje)
Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara