Lisbona

Lisbona (Portugalisht: Lisboa) është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Portugalisë, me popullsi prej 544,851 brenda kufijve të saj administrativë. Zona urbane e Lisbonës shtrihet përtej kufijve të qytetit administrativ me një popullsi prej 2.7 milionë, duke qenë zona urbane e 11-të më e populluar në Bashkimin Evropian.Demographia: World Urban Areas - demographia.com, 06.2021 Rreth 2.9 milionë njerëz jetojnë në zonën metropolitane të Lisbonës që përfaqëson rreth 27% e popullsisë së vendit.Diário da República, 1.ª série — N.º 176 — 12 de setembro de 2013  – Assembly of the Republic (Portugal), 2013 Lisbona është qyteti i madh i perëndimit i vendosur në Evropë, si dhe kryeqyteti perëndimor. Ajo shtrihet në perëndim të Gadishullit Iberik në Oqeanin Atlantik.

Lisbona njihet si një qytet global i nivelit alfa për shkak të rëndësisë së tij në financa, tregti, media, argëtim, art, tregti ndërkombëtare, arsim dhe turizëm. Lisbona është një nga dy qytetet portugeze (krahas Portos) që njihet si një qytet global. Është një nga qendrat kryesore ekonomike në kontinent, me një sektor financiar në rritje dhe një nga portet më të mëdha të kontejnerëve në brigjet e Atlantikut të Evropës. Për më tepër, Aeroporti Humberto Delgado shërbeu 29 milionë pasagjerë në 2018, duke qenë aeroporti më i ngarkuar në Portugali, i 3-ti më i ngarkuar në Gadishullin Iberik dhe i 20-ti më i ngarkuari në Evropë. Qyteti është qyteti i 9-të më i vizituar në Evropën Jugore, pas Stambollit, Romës, Barcelonës, Milanos, Athinës, Venecias, Madridit dhe Firences me 3,539,400 turistë në 2018. Shumica e selive të korporatave shumëkombëshe në Portugali janë të vendosura në zonën e Lisbonës. Është gjithashtu qendra politike e vendit, si selia e qeverisë dhe rezidenca e kreut të shtetit.

Lisbona është një nga qytetet më të vjetra në botë, dhe kryeqyteti i dytë më i vjetër evropian (pas Athinës), që i paraprin kryeqyteteve të tjera moderne evropiane me shekuj. Jul Çezari e bëri atë një municipium të quajtur Felicitas Julia, duke i shtuar emrit Olissipo. Pas rënies së Perandorisë Romake ajo u sundua nga një sërë fisesh gjermanike nga shekulli i 5-të; më vonë ajo u kap nga maurët në shekullin e 8-të. Në vitin 1147 Afonso Henriques pushtoi qytetin dhe që atëherë ai ka qenë qendra politike, ekonomike dhe kulturore e Portugalisë.

Gjeografia
parapamje|majtas|Pamja e Lisbonës nga sateliti
Lisbona ndodhet në 38°42°75″ në veri dhe 9°8′21.79″ në perëndim, duke e bërë atë kryeqytet perëndimor në  kontinentin e Evropës. Ndodhet në perëndim të vendit, në bregun e Oqeanit Atlantik në një pikë ku lumi Tagus derdhet në Oqeanin Atlantik.

Kufijtë të qytetit, ndryshe nga ato të qyteteve më të mëdha, janë definuar ngushtë rreth perimetrit të qytetit historik. Kjo i dha mundësinë që të rriten disa qytete të definuar administrativisht rreth Lisbonës, të tilla si Amadora, Queluz, Agualva-Cacém, Odivelas, Loures, Sacavém, Almada, Barreiro, Seixal dhe Oeiras, të cilat janë në fakt pjesë e perimetrin metropolitane të Lisbonës.

Klima
Lisbona ka një klimë subtropikale mesdhetare-(sipas klasifikimit të klimës Köppen:CSA) me dimër të butë dhe verë të rehatshme. Temperatura mesatare vjetore është 17,4 °C, 21,3 °C gjatë ditës dhe 13,5 °C gjatë natës.

Në muajin më të ftohtë - janar - temperatura më e lartë gjatë ditës zakonisht varion nga 11 në 19 °C, temperatura më e ulët gjatë natës varion nga 3 në 13 °C dhe Temperatura mesatare e detit është 16 °C. Në muajin më të ngrohtë - gusht - temperatura më e lartë gjatë ditës zakonisht varion nga 25 në 32 °C, temperatura më e ulët gjatë natës varion nga 14 në 20 °C dhe temperatura mesatare e detit është rreth 20 ° C.

Ndër kryeqytetet evropiane, Lisbona renditet ndër ato me dimrat më të ngrohtë dhe ka netët më të buta të dimrit nga çdo qytet i madh evropian, me një mesatare prej 8,3 °C në muajin më të ftohtë dhe 18,6 °C në muajin më të ngrohtë. Temperatura më e ftohtë e regjistruar ndonjëherë në Lisbonë ishte −1,2 °C (30 °F) në shkurt 1956. Temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë në Lisbonë ishte 44,0 °C më 4 gusht 2018.

Qyteti ka rreth 2,806 orë diell në vit, mesatarisht 4,6 orë diell në ditë në dhjetor dhe 11,4 orë diell në ditë në korrik, megjithëse nëse nuk merret parasysh kohëzgjatja e ditës, gushti është në fakt më me diell, me mbi 80% mundësi rrezet e diellit direkte që godasin tokën.

Lisbona ka rreth 750 mm (30 in) reshje në vit. Nëntori dhe dhjetori janë muajt më të lagësht, duke zënë një të tretën e totalit të reshjeve vjetore. Korriku dhe gushti janë më të thatët.

Demografia
Popullësia e qytetit është 564.477 dhe zona metropolitane është 2.800.000 sipas "Instituto Nacional de Estatística". Zona Metropolitan e Lisbonës përkon me dy njësitë, Grand Lisboa (Lisbona Madhe), në buzën veriore të lumit Tagus, dhe Península de Setúbal (Gadishulli Setúbal), në jug, të cilat janë dy nënrajone, Região Lisboa (Rajoni i Lisbonës). Dendësia e popullsisë së qytetit në vetvete është 6658 banorë.

+Evulucioni demografik i Lisbonës (1801–2004)18011849190019301960198119912001200420112021 203.999 174.900 350.919 591.939 801.155 807.937 663.394 564.657 564,477 552,700 544,851

Ekonomia
Rajoni i Lisbonës është rajoni më i pasur në Portugali. Ekonomia e Lisbonës është i bazuar kryesisht në sektorin e shërbimeve. Shumica e selive të kompanive shumekobëshe që veprojnë në Portugali, ndodhen në nën rajonin Grande Lisboa, veçanërisht në komunën Oeiras. Zona Metropolitane e Lisbonës është e industrializuara rëndë, sidomos bregu jugor i lumit Tagus (Rio Tejo).

Në Lisbonë ndodhet porti më i madh i vendit, duke zhvilluar një nga tregjet më të mëdha dhe më të sofistikuara rajonale në Gadishullin Iberik. Lisbona dhe rrethinat e saj shumë të populluara janë gjithashtu në zhvillim si një qendër e rëndësishme financiare dhe një qendër dinamike teknologjike. Prodhuesit të automobilave kanë ngritur fabrika në periferi, për shembull, AutoEuropa.

Lisbona ka sektorin më të madh dhe më të zhvilluar të mediave të Portugalisë, dhe është vendndodhja e disa kompanive të medias, që përfshin rrjetet televizive dhe radio stacionet kryesore si dhe gazetat kryesore.

Industria e Lisbonës ka sektorë të mëdhenj të përpunimit të naftës, me rafineritë që ndodhen përtej lumit Tagus, fabrika tekstili, ndërtim anijesh dhe peshkim.
parapamje|300px|Pamja e pjesshme e Lisbonës

Transporti
Tramvaje
Një formë tradicionale e transportit publik në Lisbonë është tramvaji. Të prezantuara në vitin 1901, tramvajet elektrikë u importuan fillimisht nga SHBA, dhe quheshin americanos. Tramvajet më të hershëm mund të shihen ende në Museu da Carris (Muzeu i Transportit Publik). Përveç linjës moderne 15, sistemi i tramvajit të Lisbonës ende përdor automjete të vogla (me katër rrota) të një dizajni që daton nga fillimi i shekullit të njëzetë. Këta tramvaje dalluese të verdha janë një nga ikonat turistike të Lisbonës moderne dhe madhësia e tyre është e përshtatshme për kodrat e pjerrëta dhe rrugët e ngushta të qytetit qendror.

Trenat
Ka katër linja treni të udhëtarëve që nisen nga Lisbona: linjat Sintra, Azambuja, Cascais dhe Sado (të operuara nga CP - Comboios de Portugal), si dhe një linjë e pestë për në Setúbal (operuar nga Fertagus), e cila kalon lumin Tagus nëpërmjet Urës së 25 prillit. Stacionet kryesore hekurudhore janë Santa Apolónia, Rossio, Gare do Oriente, Entrecampos dhe Cais do Sodré.

Binjakëzimet
 Brazilia Brazili
 Rio de Zhaneiro Brazili
 Athina Greqia
 Budapesti Hungaria
 Zagrebi Kroacia
 Rabati Maroko
 Madridi Spanja

Shih edhe
 Portugalia

 Burimi 

Kategoria:Kryeqytete
Kategoria:Kryeqytete në Evropë
Kategoria:Qytete në Portugali
Kategoria:Lisbona