Shpendi

Shpendët janë një grup vertebrorësh me gjak të ngrohtë që përbëjnë klasën Aves, e karakterizuar nga pendët, nofullat me sqep pa dhëmbë, vendosja e vezëve me lëvozhgë të fortë, një ritëm i lartë metabolik, një zemër me katër dhoma dhe një skelet i fortë por i lehtë. Shpendët jetojnë në mbarë botën dhe variojnë në madhësi nga 5.5 cm (2.2 inç) kolibri i bletës deri në 2.8 m (9 ft 2 në) struci i zakonshëm. Ka mbi 11,000 lloje të gjalla dhe ato ndahen në 44 rende. Më shumë se gjysma janë zogj kalimtarësh ose "të ulur". Shpendët kanë krahë, zhvillimi i të cilëve ndryshon sipas specieve; grupet e vetme të njohura pa krahë janë zogjtë moa dhe Zogu elefant i zhdukur. Krahët, të cilët janë gjymtyrë të përparme të modifikuara, u dhanë shpendëve aftësinë për të fluturuar, megjithëse evolucioni i mëtejshëm ka çuar në humbjen e fluturimit te disa zogj, duke përfshirë ratitet, pinguinët dhe speciet e ndryshme endemike të ishujve. Sistemi tretës dhe i frymëmarrjes i shpendëve janë gjithashtu të përshtatur në mënyrë unike për fluturim. Disa lloje shpendësh të mjediseve ujore, veçanërisht shpendët detarë dhe disa shpendë uji, kanë evoluar më tej për të notuar. Studimi i shpendëve quhet ornitologji.

 Vështrim 
Shpendët janë dinosaurët theropodë me pendë dhe përbëjnë të vetmit dinosaur të gjallë të njohur. Po kështu, zogjtë konsiderohen zvarranikë në kuptimin modern kladistik të termit, dhe të afërmit e tyre më të afërt të gjallë janë krokodilët. Zogjtë janë pasardhës të avialanëve primitivë (anëtarët e të cilëve përfshijnë Arkeopteriksin) që u shfaqën për herë të parë gjatë Jurasikut të Vonë. Sipas vlerësimeve të fundit, zogjtë modernë (Neornithes) evoluan në Kretakun e Vonë dhe u diversifikuan në mënyrë dramatike rreth kohës së ngjarjes së zhdukjes Kretake-Paleogjen 66 milionë vjet më parë, e cila vrau pterosaurët dhe të gjithë dinosaurët jo ornituranë . 

Shumë lloje shoqërore ruajnë njohuritë ndër breza (kultura). Shpendët janë shoqërorë, duke komunikuar me sinjale vizuale, thirrje dhe këngë, dhe marrin pjesë në sjellje të tilla si mbarështimi dhe gjuetia bashkëpunuese, grumbullimi dhe sulmi i grabitqarëve. Shumica dërrmuese e specieve të shpendëve janë shoqërisht (por jo domosdoshmërisht seksualisht) monogamë, zakonisht për një sezon riprodhimi në një kohë, ndonjëherë për vite me rradhë, dhe rrallë për jetën. Llojet e tjera kanë sisteme riprodhimi që janë poligjene (një mashkull me shumë femra) ose, rrallë, poliandrozë (një femër me shumë meshkuj). Shpendët prodhojnë pasardhës duke hedhur vezë të cilat fekondohen përmes riprodhimit seksual. Zakonisht vendosen në fole dhe inkubohen nga prindërit. Shumica e shpendëve kanë një periudhë të zgjatur të kujdesit prindëror pas çeljes.

Shumë lloje shpendësh janë ekonomikisht të rëndësishëm si ushqim për konsum njerëzor dhe lëndë të parë në prodhim, ku shpendët e zbutur dhe të ushqyer janë burime të rëndësishme të vezëve, mishit dhe puplave. Shpendët këngëtarë, papagajtë dhe specie të tjera janë të njohura si kafshë shtëpiake. Guano (jashtëqitje e shpendëve) mblidhet për t'u përdorur si pleh. Shpendët figurojnë në të gjithë kulturën njerëzore. Rreth 120 deri në 130 lloje janë zhdukur për shkak të aktivitetit njerëzor që nga shekulli XVII-të, dhe qindra të tjera më parë. Aktiviteti njerëzor kërcënon me zhdukje rreth 1200 lloje shpendësh, megjithëse po bëhen përpjekje për t'i mbrojtur ata. Vëzhgimi rekreativ i shpendëve është një pjesë e rëndësishme e industrisë së ekoturizmit.

 Përkufizimi 
Aves dhe një grup motër, rendi krokodilia, përmbajnë përfaqësuesit e vetëm të gjallë të kladit të zvarranikëve archosauria. Gjatë fundit të viteve 1990, Aves u përcaktua më së shpeshti filogjenetikisht si të gjithë pasardhësit e paraardhësit më të fundit të përbashkët të shpendëve modernë dhe archeopteryx lithographica. Sidoqoftë, një përkufizim i mëparshëm i propozuar nga Jacques Gauthier fitoi një përkrahje të gjerë në shekullin e XXI-të dhe përdoret nga shumë shkencëtarë, përfshirë adhuruesit e PhyloCode. Gauthier përcaktoi Aves të përfshijë vetëm grupin e kurorës së grupit të shpendëve modernë. Kjo u bë duke përjashtuar shumicën e grupeve të njohura vetëm nga fosilet, dhe duke i caktuar ato, në vend të kësaj, grupit më të gjerë avialae, mbi parimin që një kladë e bazuar në speciet ekzistuese duhet të kufizohet në ato specie ekzistuese dhe të afërmit e tyre më të afërt të zhdukur.

Gauthier dhe de Queiroz identifikuan katër përkufizime të ndryshme për të njëjtin emër biologjik "aves", i cili është një problem. Autorët propozuan rezervimin e termit aves vetëm për grupin e kurorës që përbëhet nga paraardhësi i fundit i përbashkët i të gjithë zogjve të gjallë dhe të gjithë pasardhësve të tij, që korrespondon me kuptimin numër 4 më poshtë. Ata u caktuan emra të tjerë grupeve të tjera.

 Aves mund të nënkuptojë të gjithë arkosaurët më afër zogjve sesa krokodilëve (ndryshe Avemetatatarsalia )
 Aves mund të nënkuptojë ata arkosaurët e avancuar me pupla (ndryshe Avifilopluma )
 Aves mund të nënkuptojë ata dinosaurët me pendë që fluturojnë (ndryshe Avialae )
 Aves mund të nënkuptojë paraardhësin e fundit të përbashkët të të gjithë zogjve që jetojnë aktualisht dhe të gjithë pasardhësve të tij (një " grup kurorë ", në këtë kuptim sinonim i Neornithes )

Sipas përkufizimit të katërt, Arkeopteriksi, i konsideruar tradicionalisht si një nga anëtarët më të hershëm të aves, hiqet nga ky grup, duke u bërë një dinosaur jo-shpend. Këto propozime janë miratuar nga shumë studiues në fushën e paleontologjisë dhe evolucionit të shpendëve, megjithëse përkufizimet e sakta të aplikuara kanë qenë jokonsistente. Avialae, i propozuar fillimisht për të zëvendësuar përmbajtjen tradicionale fosile të Aves, shpesh përdoret si sinonim me termin popullor "shpend" nga këta studiues.

Shumica e studiuesve e përcaktojnë Avialae si klade të bazuara në degë, megjithëse përkufizimet ndryshojnë. Shumë autorë kanë përdorur një përkufizim të ngjashëm me "të gjithë teropodët më afër zogjve sesa Deinonychus", me Troodon duke u shtuar ndonjëherë si një specifikues i dytë i jashtëm në rast se është më afër zogjve sesa Deinonychus. avialae gjithashtu përkufizohet herë pas here si një klade me bazë apomorfie (d.m.th., një i bazuar në karakteristikat fizike). Jacques Gauthier, i cili e quajti avialae në 1986, e ripërcaktoi atë në 2001 si të gjithë dinosaurët që kishin krahë me pupla të përdorura në fluturimin e përplasur, dhe zogjtë që zbritën prej tyre. 

Pavarësisht se aktualisht është një nga më të përdorurit, përkufizimi i aves në grupin e kurorës është kritikuar nga disa studiues. Lee dhe Spencer (1997) argumentuan se, në kundërshtim me atë që mbrojti Gauthier, ky përkufizim nuk do të rriste stabilitetin e klasit dhe përmbajtja e saktë e aves do të jetë gjithmonë e pasigurt, sepse çdo kladë e përcaktuar (qoftë kurorë ose jo) do të ketë pak sinapomorfie dalluese. nga të afërmit e tij më të afërt. Përkufizimi i tyre alternativ është sinonim i avifilopluma.

 Origjina e shpendëve 

Bazuar në prova fosile dhe biologjike, shumica e shkencëtarëve pranojnë që shpendët janë një nëngrup i specializuar i dinosaurëve teropodë, dhe më konkretisht, ata janë anëtarë të Maniraptora, një grup teropodësh që përfshin dromaeosauridët dhe oviraptorosaurët, ndër të tjera. Ndërsa shkencëtarët kanë zbuluar më shumë teropodë të lidhur ngushtë me shpendët, dallimi i mëparshëm i qartë midis jo-shpendëve dhe shpendëve është bërë i paqartë. Zbulimet e fundit në Provincën Liaoning të Kinës verilindore, të cilat demonstrojnë shumë dinosaurë të vegjël me pendë teropode, kontribuojnë në këtë paqartësi.

Pikëpamja konsensuale në paleontologjinë bashkëkohore është se theropodët fluturues, ose avialanët, janë të afërmit më të afërt të deinonychosaurëve, të cilat përfshijnë dromaeosauridët dhe troodontidët. Së bashku, këta formojnë një grup të quajtur Paraves. Disa anëtarë bazikë të Deinonychosaurias, të tilla si Microraptor, kanë karakteristika të cilat mund t'u kenë mundësuar atyre zvarritje ose fluturim. Deinonychosaurët më kryesorë ishin shumë të vegjël. Kjo dëshmi ngre mundësinë që paraardhësi i të gjithë paravianëve të ketë qenë arboreal, të ketë qenë në gjendje të zvarriten, ose të dyja. Ndryshe nga Archeopteryx dhe dinosaurët me pendë jo-avialanë, të cilët kryesisht hanin mish, studimet e fundit sugjerojnë se avialanët e parë hanin edhe bimë edhe mish.

Arkeopteryx i periudhës Jurasike të Vonë është i njohur mirë si një nga fosilet e para kalimtare që u gjet, dhe siguroi mbështetje për teorinë e evolucionit në fund të shekullit të 19-të. Arkeopteryx ishte fosili i parë që shfaqte karakteristika qartësisht tradicionale zvarranikësh - dhëmbë, gishta me kthetra dhe një bisht të gjatë, si hardhucë ​​- si dhe krahë me pendë fluturimi të ngjashme me ato të zogjve të sotëm. Ai nuk konsiderohet një paraardhës i drejtpërdrejtë i zogjve, megjithëse është i lidhur ngushtë me paraardhesin e vertet.

 Shih edhe 
 Pulakët
 Shpendaria

 Referime 

 Literatura 
















Kategoria:Zogj
Kategoria:Artikuj të folur
Kategoria:Shpendë
Kategoria:Taksonë