Dushanbe

Dushanbe, është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Taxhikistanit. Që nga viti 2023, Dushanbe kishte një popullsi prej 1,228,400 banorësh, me këtë popullsi kryesisht taxhike. Deri në vitin 1929, qyteti njihej në rusisht si Dyushambe, dhe nga viti 1929 deri në vitin 1961 si Stalinabad, sipas Josif Stalinit. Dushanbe ndodhet në Luginën Gissar, e kufizuar nga Vargmali Gissar në veri dhe lindje dhe malet Babatag, Aktau, Rangontau dhe Karatau në jug, dhe ka një lartësi prej 750–930 m.

Në kohët e lashta, ajo që është tani ose është afër Dushanbes moderne ishte e banuar nga perandori dhe popuj të ndryshëm. Në Mesjetë, më shumë vendbanime filluan pranë Dushanbes moderne, siç është Hulbuku dhe pallati i tij i famshëm. Nga shekulli i 17-të deri në fillim të shekullit të 20-të, Dushanbe u rrit në një fshat tregu të kontrolluar herë pas here nga Begu i Hisorit, Balkhut dhe së fundmi i Buharës, përpara se të pushtohej nga Perandoria Ruse. Dushanbe u pushtua nga bolshevikët në vitin 1922 dhe qyteti u bë kryeqyteti i Republikës Socialiste Sovjetike Autonome e Taxhikistanit në vitin 1924, gjë që filloi zhvillimin e Dushanbes dhe rritjen e shpejtë të popullsisë që vazhdoi deri në Luftën Civile Taxhike. Pas luftës, qyteti u bë kryeqyteti i një Taxhikistani të pavarur dhe vazhdoi rritjen dhe zhvillimin e tij në një qytet modern, sot shtëpia e shumë konferencave ndërkombëtare.

Pjesa më e madhe e sistemit arsimor të Dushanbesë daton që nga koha sovjetike dhe ka një trashëgimi të kontrollit shtetëror; sot universiteti më i madh në Dushanbe, Universiteti Kombëtar i Taxhikistanit, financohet nga qeveria. Aeroporti Ndërkombëtar i Dushanbesë është aeroporti kryesor që i shërben qytetit. Forma të tjera të transportit përfshijnë sistemin e trolejbusëve që daton që nga viti 1955, sistemin e vogël hekurudhor dhe rrugët që përshkojnë qytetin. Energjia elektrike e Dushanbesë është kryesisht hidroelektrike, e prodhuar nga Diga Nurek, dhe sistemi i vjetër i ujit daton që nga viti 1932. Sistemi i kujdesit shëndetësor i Taxhikistanit është i përqendruar në Dushanbe, që do të thotë se spitalet kryesore të vendit janë në qytet. Qyteti përbën 20% të PBB-së së Taxhikistanit dhe ka sektorë të mëdhenj industrialë, financiarë, të shitjes me pakicë dhe të turizmit. Parqet dhe pamjet kryesore të qytetit përfshijnë Parkun e Fitores, Muzeun Kombëtar të Taxhikistanit, Shtizën e Flamurit të Dushanbesë dhe Muzeun Kombëtar të Antikiteteve të Taxhikistanit.

 Historia 
I ndodhur ndërmjet të dy lumenjve, Varzob dhe Kofarnihon, Dushanbe (دوشنبه) është kryeqyteti i Taxhikistanit. Mbetjet arkeologjike datojn në shekullin e V para Krishtit të cilat janë zbuluar në këtë zonë, ka pak për të sugjeruar se Dushanbe ka qenë më shumë se një fshat i vogël deri rreth 80 vjet më parë. Në 1920, Emiri i fundit Bukhara shkurtimisht u strehuar në Dushanbe (quajtur atëherë Dyushambe) pasi u përmbys nga revolucioni bolshevik. Ai iku në Afganistan pasi Ushtria e Kuqe pushtoj zonën. 

Përmendore e Samani Ismail Amir në Dushanbe 
Dushanbe, që do të thotë "e hënë" në persisht, فارسی, është zhvilluara në vendin e një fshati të tregut të hënë, Dyushambe-Bozor,  ish emrit të saj Dyushambe ishte një version rusisht i fjalë që ka kuptimin "e hënë" në persisht (du-du shanbe nga dy + shanbe e shtunë, lit. "ditën e dytë pas të shtunës"). Pas fitores së Ushtrisë të Kuq në Azinë Qendrore fshati u përmirësua në qytet në 1925 dhe u bë kryeqytet krijuar rishtazi i Republikës Socialiste Sovjetike Autonome Taxhike ose Republika Socialiste Sovjetike Autonome (Tajik ASSR). Pas transformimit të Tajik ASSR të Tajik Republikës Socialiste Sovjetike (Tajik RSS) në 1929, u riemërua Dyushambe Stalinabad, sipas Joseph Stalin. Si pjesë e de-Stalinizimit të filluar nga Nikita Khrushchev, qyteti u riemërua në Dushanbe në vitin 1961. 
Sovjetikët e shndërruan zonën në një qendër për prodhimin e pambukut dhe mëndafshit, dhe u zhvendosën me dhjetëra mijëra njerëz në qytet nga i gjithë Bashkimi Sovjetik. Popullsia u rrit edhe me mijëra taxhikë që migruan në Taxhikistan pas transferimit të Bukhara Samarkand dhe në uzbekisht SSR. Një qytet i qetë dhe relativisht i begatë nën sundimin sovjetik, Dushanbe ka qenë shtëpi e një universiteti dhe një Akademie Shkencore Taxhike. Trazirat e rënda të shkurtit 1990, Moska planifikoj të zhvendosen dhjetëra mijëra refugjatëve armen në Taxhikistan. trazirave Dushanbe të ushqyera kryesisht me shqetësimet në lidhje me mungesat e strehimit për popullsinë Taxhike, por kjo përkoi me një valë trazirash nacionaliste që përfshinë Transcaucasia dhe shtetet e tjera të Azisë Qendrore gjatë epokës Gorbachev. Qyteti u dëmtua rëndë si rezultat i Luftës Civile në Taxhikistan (1992-1997). Megjithatë me zhvillimin e ekonomisë taxhike Dushanbe u shndërrua në një qendër tregtare me rritje të shpejtë, kulturore dhe industriale. U ngritën monumentet dhe statujat përkujtimore të së kaluarës Persiane.

 Binjakëzime 
Dushanbe është e binjakëzuar me:

 Ankara, Turqi
 Ashgabat, Turkmenistan
 Astana, Kazakistan
 Baku, Azerbajxhan
 Boulder, Shtetet e Bashkuara
 Doha, Katar
 Hainan, Kinë
 Islamabad, Pakistan
 Klagenfurt, Austri
 Lahore, Pakistan
 Lusaka, Zambia
 Mazar-i-Sharif, Afganistan
 Minsk, Bjellorusi
 Monastir, Tunizi
 Qingdao, Kinë
 Reutlingen, Gjermani
 Shën Petersburgu, Rusi
 Sanaa, Jenen
 Shiraz, Iran
 Tehran, Iran
 Ürümqi, Kinë
 Xiamen, Kinë

 Shënime 

 Referime 

 Lidhjet e jashtme 

 Dushanbe pictures through eyes of westerner
 Dushanbe street map
 Encyclopedia Iranica article on Dushanbe
 Dushanbe on wikimapia
 Tajik Web Gateway 
 Dushanbe City Coat of Arms 
 Boulder-Dushanbe Sister Cities
 Steam Locomotive in a Dushanbe Park near the main railway station

Kategoria:Qytete në Taxhikistan
Kategoria:Kryeqytete në Azi
Kategoria:Kryeqytete