Sistemi shtetëror i Greqisë

Greqia është një republikë demokratike përfaqësuese parlamentare, ku Presidenti i Greqisë është kreu i shtetit dhe Kryeministri i Greqisë është kreu i qeverisë brenda një sistemi shumëpartiak. Pushteti legjislativ i është dhënë si qeverisë ashtu edhe Parlamentit Helen. Midis rivendosjes së demokracisë në vitin 1974 dhe krizës së borxhit qeveritar grek, sistemi partiak u dominua nga Demokracia e Re liberal-konservatore dhe PASOK social-demokrate. Që nga viti 2012, partia socialiste kundër masave shtrënguese, Syriza ka zënë vendin e PASOK-ut si partia më e madhe e majtë, me fitoren e parë zgjedhore në janar 2015.

Gjyqësori është i pavarur nga ekzekutivi dhe legjislativi.

Kushtetuta e Greqisë, e cila e përshkruan Greqinë si një "republikë parlamentare presidenciale", përfshin garanci të gjera specifike të lirive civile dhe i jep kompetencat e kreut të shtetit një presidenti të zgjedhur nga parlamenti. Struktura qeveritare greke është e ngjashme me atë që gjendet në shumë demokraci të tjera perëndimore dhe është përshkruar si një kompromis midis modelit francez dhe gjerman. Kryeministri dhe kabineti luajnë rolin qendror në procesin politik, ndërsa presidenti kryen disa funksione ekzekutive dhe legjislative përveç detyrave ceremoniale. Votimi në Greqi është zyrtarisht i detyrueshëm, por ky rregull nuk zbatohet.

 Dega ekzekutive 
Kabineti i Greqisë, i cili është organi kryesor i qeverisë, përfshin krerët e të gjitha ministrive ekzekutive, të emëruar nga presidenti me rekomandimin e kryeministrit.

 Presidenti 

Presidenti i Republikës zgjidhet nga Kuvendi për një mandat pesë-vjeçar (zgjedhjet e fundit të mbajtura më 22 janar 2020) dhe maksimumi dy mandate në detyrë. Kur skadon një mandat presidencial, Parlamenti voton për të zgjedhur presidentin e ri. Në dy votat e para është e nevojshme shumica prej 2⁄3 (200 vota). Votimi i tretë dhe i fundit kërkon një shumicë prej 3⁄5 (180 vota).

Nëse votimi i tretë është i pafrytshëm, Parlamenti shpërndahet dhe zgjedhjet shpallen nga Presidenti në largim brenda 30 ditëve të ardhshme. Në Parlamentin e ri, zgjedhja për president përsëritet menjëherë me shumicë 3⁄5 e nevojshme për votën fillestare, shumicë absolute për të dytin (151 vota) dhe shumicë të thjeshtë për të tretën dhe të fundit. Sistemi është krijuar në mënyrë të tillë që të promovojë kandidatët presidencialë me konsensus midis partive kryesore politike.

Presidenti ka fuqinë për të shpallur luftë, për të dhënë falje dhe për të lidhur marrëveshje paqeje, aleance dhe pjesëmarrjeje në organizatat ndërkombëtare; me kërkesë të qeverisë kërkohet një shumicë e thjeshtë parlamentare për të konfirmuar veprimet, marrëveshjet ose traktatet e tilla. Një shumicë absolute ose tre të pestat kërkohet në raste të jashtëzakonshme (për shembull, pranimi në BE ka nevojë për një shumicë prej 3⁄5).

Presidenti gjithashtu mund të ushtrojë disa kompetenca emergjente, të cilat duhet të nënshkruhen nga ministri përkatës i kabinetit. Presidenti nuk mund të shpërndajë parlamentin, të shkarkojë qeverinë, të pezullojë nene të caktuara të kushtetutës, të nxjerrë një shpallje ose të shpallë gjendje rrethimi pa kundërnënshkruar nga kryeministri ose ministri përkatës i kabinetit. Për të thirrur një referendum, ata duhet të marrin miratimin nga parlamenti. Ata mund të emërojnë ministra pasi të jenë rekomanduar nga Kryeministri. Edhe pse jo zyrtar, Presidenti i Greqisë është zakonisht nga partia kryesore opozitare, në mënyrë që qeveria dhe opozita të bien dakord dhe të mos organizojnë zgjedhje. Ndonjëherë ata zgjidhen nga jashtë rradhëve politike. Aktualisht, Presidentja e Greqisë është Katerina Sakellaropoulou, presidentja e tetë dhe e parë femër e Greqisë që nga rivendosja e demokracisë në vitin 1974.

 Kryeministri 

Kryeministri zgjidhet nga Parlamenti dhe zakonisht është udhëheqësi i partisë që kontrollon shumicën absolute të deputetëve. Sipas Kushtetutës, kryeministri ruan unitetin e qeverisë dhe drejton veprimtarinë e saj. Edhe pse zyrtarisht mbajnë gradën e dytë më të lartë si kreu i qeverisë helene dhe jo i Republikës, ata janë personi më i fuqishëm i sistemit politik grek dhe i rekomandojnë Presidentit ministra për emërim ose shkarkim. Edhe pse zyrtarisht vetëm kryetar i qeverisë, jo i shtetit, ata bëjnë biznes profesional dhe Presidenti është thjesht Ekzekutiv Suprem.

 Ruajtja e mbështetjes së parlamentit 
Politika parlamentare greke varet nga parimi i "δεδηλωμένη" (shqiptohet "dhedhilomeni"), "besimi i deklaruar" i Parlamentit ndaj Kryeministrit dhe administratës së tij/saj. Kjo do të thotë se Presidenti i Republikës është i detyruar të emërojë si Kryeministër një person që do të miratohet nga shumica e anëtarëve të Kuvendit (d.m.th. 151 vota). Me sistemin aktual zgjedhor, kryeministër emërohet lideri i partisë që fiton një shumicë votash në zgjedhjet parlamentare.

Një administratë mund të kërkojë në çdo kohë një "votë besimi". Në të kundërt, një numër deputetësh mund të kërkojnë që të merret një "votim qortues". Të dyja janë dukuri të rralla me rezultate zakonisht të parashikueshme pasi votimi jashtë vijës partiake ndodh shumë rrallë.

 Dega legjislative 


Greqia zgjedh një legjislaturë me votim universal të të gjithë qytetarëve mbi moshën 17 vjeç (ndryshuar më 2018). Kuvendi i Greqisë (Βουλή των Ελλήνων) ka 300 anëtarë, të zgjedhur për një mandat katërvjeçar nga një sistem i përfaqësimit proporcional të përforcuar në 48 zona zgjedhore shumëvendore, 8 zona zgjedhore njëvendore dhe një listë të vetme mbarëkombëtare. 288 nga 300 mandatet përcaktohen me votim të zonës zgjedhore dhe zgjedhësit mund të zgjedhin kandidatin ose kandidatët e zgjedhur duke shënuar emrin e tyre në fletën e votimit të partisë. 12 vendet e mbetura plotësohen nga listat e partive mbarëkombëtare mbi bazën nga lart-poshtë dhe bazuar në përqindjen e votave totale që ka marrë secila parti.

Greqia përdor një sistem zgjedhor kompleks të përforcuar të përfaqësimit proporcional, i cili dekurajon partitë e ndara dhe bën të mundur një shumicë parlamentare edhe nëse partia udhëheqëse nuk ka shumicën e votave popullore. Sipas ligjit aktual zgjedhor, çdo parti e vetme duhet të marrë të paktën 3% të votave në mbarë vendin për të zgjedhur anëtarët e Parlamentit (i ashtuquajturi "pragu 3%"). Partia më e madhe merr një bonus prej 50 vendesh (nga 300 vende) gjoja për të siguruar që zgjedhjet të kthejnë shumicën e qëndrueshme qeverisëse. Herë të ndryshme gjatë viteve, sistemi ka ndryshuar dhe partitë shpesh nuk i arrijnë 151 vendet e nevojshme për të pasur një shumicë, kështu që krijojnë koalicion.

Ligji në formën e tij aktuale favorizon first past the post për të arritur një shumicë absolute (151 vende parlamentare), me kusht që të marrë një votë 41%+ në mbarë vendin. Kjo është menduar për të rritur stabilitetin qeveritar. Këto ligje zgjedhore mund të ndryshohen me shumicë të thjeshtë parlamentare, por një ligj i ndryshuar në këtë mënyrë nuk do të hyjë në fuqi për dy cikle zgjedhore nëse nuk miratohet me 2⁄3 e shumicës në Parlamentin Helen.

 Dega gjyqësore 

Në Greqi dega gjyqësore ndahet në gjykata civile dhe administrative. Gjykatat civile gjykojnë çështjet civile dhe penale, ndërsa gjykatat administrative gjykojnë çështjet administrative, përkatësisht mosmarrëveshjet midis qytetarëve dhe shtetit.

Sistemi gjyqësor i Greqisë përbëhet nga tre Gjykata Supreme: Gjykata e Kasacionit (Άρειος Πάγος), Këshilli i Shtetit (Συμβούλιο της Επικρατείας) dhe Dhoma e Llogarive (Ελεγκτικό Συνέδριο). Këto gjykata të larta përbëhen nga gjyqtarë profesionistë, të diplomuar në Shkollën Kombëtare të Gjyqtarëve. Mënyra se si gjyqtarët avancohen gradualisht, deri në anëtarësimin e tyre në Gjykatat e Lartë, përcaktohet nga Kushtetuta dhe ligjet ekzistuese. Kryetarët dhe nënkryetarët e tre Gjykatave të Lartë zgjidhen nga Kabineti i Greqisë midis anëtarëve në detyrë të secilës prej Gjykatave të Lartë.

Gjykata e Kasacionit është gjykata e lartë civile dhe penale, ndërsa Këshilli i Shtetit është gjykata e lartë administrative. Dhoma e Llogarive ka një juridiksion ekskluziv mbi disa fusha administrative (për shembull, ajo gjykon mosmarrëveshjet që rrjedhin nga legjislacioni që rregullon pensionet e nëpunësve civilë) dhe vendimet e saj janë të parevokueshme. Kjo do të thotë se ata nuk gjykohen në shkallë të dytë nga Këshilli i Shtetit.

Ndonjëherë, Gjykatat e Lartë marrin vendime kontradiktore ose gjykojnë ndryshe kushtetutshmërinë e një dispozite ligjore. Këto konteste zgjidhen nga Gjykata Supreme Speciale, përbërja dhe juridiksioni i së cilës rregullohet me Kushtetutë (neni 100). Siç tregon edhe emri i saj, kjo gjykatë nuk është e përhershme dhe merr seancë kur lind një çështje e veçantë që i përket juridiksionit të saj. Kur mblidhet Gjykata e Lartë Speciale, ajo përbëhet nga njëmbëdhjetë anëtarë: Kryetarët e tre Gjykatave të Lartë, katër anëtarë të Gjykatës së Kasacionit dhe katër anëtarë të Këshillit të Shtetit.

Kur gjykon kushtetutshmërinë e një ligji ose zgjidh mosmarrëveshjet ndërmjet Gjykatave të Lartë, përbërja e tij përbëhet nga dy anëtarë të tjerë: dy profesorë të Fakultetit Juridik të Greqisë. Gjykata e Lartë Speciale është e vetmja gjykatë që mund të shpallë një dispozitë ligjore antikushtetuese si "të pafuqishme" (diçka si "nul dhe e pavlefshme"), ndërsa tre Gjykatat e Lartë mund të deklarojnë vetëm një dispozitë ligjore jokushtetuese si "të pazbatueshme" për atë rast të veçantë. Gjykata e Lartë Speciale është gjithashtu Gjykata e Lartë Zgjedhore, duke gjykuar pretendimet kundër ligjshmërisë së zgjedhjeve legjislative.

 Ndarjet administrative 


Greqia është e ndarë në 13 rajone administrative të cilat ndahen më tej në 74 njësi rajonale. 13 rajonet administrative (Περιφέρειες, Periféries) kryesohen secila nga një guvernator i zgjedhur nga populli (Περιφερειάρχης, Periferiárhis) dhe kryesohet nga këshilli rajonal i zgjedhur nga populli (Περιφερειακό Συμβούλιο, Periferiakó Simvoúlio). Secila prej 74 njësive rajonale (Περιφερειακές Ενότητες, Periferiakés Enóti̱tes) drejtohet nga një zëvendësguvernator (Αντιπεριφερειάρχης, Antiperiferiárhis), i cili është marrë nga e njëjta parti politike si guvernatori i zgjedhur. Të 13 rajonet janë kryesisht politike dhe gjeografike. Greqia është shtëpia e nëntë rajoneve: Trakia, me kryeqytet Aleksandropolis, Maqedoni, me kryeqytet Selanikun; Epiri; Greqia Qendrore; Peloponez; Ishujt Jon; ishujt e Egjeut; Kreta; dhe Athinës.

74 njësitë rajonale të Greqisë janë të ndara në 325 bashki (Δήμοι, Dhími) të cilat udhëhiqen nga një kryetar bashkie i zgjedhur nga populli (Δήμαρχος, Dhímarhos) dhe këshilli bashkiak (Δημοτικό Συμβούλιο, Dhimotikó Simvoúlio). Çdo bashki është e ndarë në njësi të vogla komunale (Δημοτικές Ενότητες, Dhimotikés Enótites) të cilat nga ana e tyre përmbajnë komunitete komunale (komunitete relativisht urbane) dhe komunitete lokale (komunitete relativisht rurale). Këshillat komunalë zgjedhin anëtarët e komunitetit për të shërbyer në më shumë këshilla të bashkive lokale të cilat fokusohen në nevojat lokale në komunitetet e komunës dhe japin reagime lokale për qeverinë komunale.

Ndonëse komunat dhe fshatrat kanë zyrtarë të zgjedhur, ata shpesh nuk kanë një bazë adekuate të të ardhurave të pavarura dhe duhet të varen nga buxheti i qeverisë qendrore për një pjesë të madhe të nevojave të tyre financiare. Rrjedhimisht, ato u nënshtrohen kontrolleve të shumta të qeverisë qendrore. Kjo gjithashtu çon në taksa komunale jashtëzakonisht të ulëta (zakonisht rreth 0.2% ose më pak).

Greqia përfshin gjithashtu një rajon autonom, komunitetin monastik të Malit të Shenjtë, Malin Athos.

 Referime