Gjergj Arianiti

Gjergj Arianiti (1383 - Durrës ose Shkodër, 1461-63) ka qenë një fisnik arbër që drejtoi beteja të shumta kundër Perandorisë Osmane. Ishte i ati i Donikës, aleat dhe rival i Skënderbeut si dhe xhaxhai nga i Moisi Golemit. Ishte ndër fisnikët e Besëlidhjes së Lezhës, por e la aleancën pas humbjes në Berat. Sipas Nolit, Arianiti gëzonte famë ndërkombëtare si mbrojtës i Krishtërimit, edhe pse nuk u konvertua nga ortodoks në katolik.

 Emri 
Emri i tij është më shumë i njohur përmes formës shqiptare Gjergj Arianiti, dhe Aryaniti në anglisht,Fine 1994, p. 535Noli 1947, p. 10 por Pipa i referohet edhe Arianit Komneni, ndërsa studjues të tjerë e referojnë Topia Golemi. Emri i tij i plotë në veprën e Nolit është Gjergj Arianiti Topia Komneni. Ai e thërriste veten Komninoviç në një letër dërguar mbretit të Napolit.Schmitt Oliver Jens, Skandermbeg et les sultans, Turcica, 43 (2011) p. 71. Emri i tij në formën sllavike shfaqet si Golem Arianit Komnenoviç (Golemi Arenit Cominovich), dhe në një dokument të 1452 i drejtohet vetes "Golem Arianit Komnenoviç i Arbërisë".Constantin Marinescu 1994, La politique orientale d'Alfonse V d'Aragón, roi de Naples (1416-1458). Institut d'Estudis Catalans, p. 176 Fjala golem në gjuhën sllave domethënë "i madh", sipas Vlorës është në kuptimin "më të vjetrit" si dega kryesore e derës fisnike Arianiti-Topia. Forma Haryanites për mbiemrin e tij është përdorur ndër dokumente të periudhës së Karlit VII. Ndërsa nga këngët e folklorit, emri i tij përcillet Gjorq Golemi, identifikuar nga Dhimitër Shuteriqi me Gjergj Arianitin.

 Jetëshkrimi 
I ati i tij ishte Komnen Arianiti, zotërimet e të cilit ishin në afërsi të Durrësit (in partibus Durrachii). Gjergji ishte më i madhi ndër tre vëllezërit, dy vëllezërit e tjerë tij ishin Muzaka dhe Vladani. I ati i tre vëllezërve u detyrua të bjerë në ujdi me osmanët dhe dërgoi peng razie Gjergjin në Edrene, ku jetoi dhe u shkollua me kujdes. Më 1427 u kthye në vendlindje dhe më 1432 përkrah Andre Topisë, ngadhënjeu në betejë me sukses osmanët.

Më 1433 theu ushtrinë osmane në Kurvelesh ose afërsi të Tepelenës duke i shpartalluar me fiset malore të Kurveleshit, Lunxhërisë dhe Skraparit. Fitore pas së cilës Papa Eugjen IV, Alfonsi V i Aragonës dhe Perandori Sigizmund i dërguan urime dhe premtuan nën mbrojtjen e tyre. Vitin që pasoi, një tjetër ushtri osmane e drejtuar nga Isak beu, vali i Shkupit, u fut në luginën e Shkumbinit ku u dërrmua nga Arianiti dhe aleatët e tij. Në një tjetër rrethanë, gjithnjë në luginën e Shkumbinit, trupat e Arianitit të rrethuar nga osmanët, u mundën. Më 1438 ngriti sërish krye, Turhan beu fillimisht e shoi kryengritjen dhe rrethoi Beratin, por më pas u shpartallua nga Arianiti dhe humbi gjithë ushtrinë. Pas kryengritjeve në një periudhë gjashtëvjeçare, Arianitit iu njoh nga Sulltan Muradi II sundimi i tokave nga Shkumbini në Vjosë dhe nga Adriatiku në liqenin e Ohrit, si dhe shumë njerëz të shpurës së tij u detyrua të jepte të birin peng razie.

Gushtin e 1443 Arianiti ngriti sërish krye kundër osmanëve, pas gjasash i nxitur prej Papa Eugjenit IV ose i ngacmuar pas disfatës të Shehabedin Pashës, në viset e Elbasanit, Vokopolës dhe Tepelenës. Pas fitoreve që korri iu përtëri fama në vendet e krishtera dhe gëzoi lidhje të mira me Alfonsin, Raguzën dhe Papën. Më 1444, kur predikonte kryqëzatën e princërve të krishterë kundër osmanëve, Papa Eugjeni IV e quante sundimtarin arbër më të rëndësishëm dhe më të besueshëm - ndonëse ishte ortodoks.

Më 1451 u shtrëngua të lidhte aleancë me Alfonsin V të Aragonës, pasi nuk mori asnjë ndihmë u kthye kapiten venedikas më 1456. Sipas Bartlit ndërroi jetë në territor venedikas, Durrës ose në Shkodër, dhe pas vdekjes së tij më 1461, sipas Nolit, Skënderbeu ia aneksoi zotërimet - por pa cituar ndonjë dokument sipas Sirdanit.

 Familja 
Arianiti u martua të parën herë me Maria Muzakën, bijë e Andreas së III-të, Zotit të Devollit dhe Kirana Zenebishit, Zonja e Grabosës. Martesa e tyre u trashëgua me tetë vajza: 

 Andronika, e njohur nën nofkën Donika, e martuar me Skënderbeun
 Goisava (ose Voisava), e martuar me Ivan Cërnojeviçin, Princ i Zetës dhe nip i Skënderbeut 
 Kirana (ose Hirana), e martuar me Nikollë Dukagjinin
 Helena, e martuar me Gjergj Dukagjinin
 Despina, e martua me Tanush Dukagjinin
 Angjelina, e martuar me Stefan Brankoviç, Despot i Serbisë
 Komina (ose Komnena), e martuar me Gojko Balshën, Zot i Misisë
 Katerina, pas vdekjes së bashkëshortit të parë Andrea Spanit, u martua me kondotierin italian Nicola Boccali

Pas vdekjes së Marisë, u martua për së dyti me aristokraten italiane Pietrina Francone, të bijën e Oliviero Francone-s, baronit të Taurizanos. Sipas Muzakës nga të dyja martesat pati dhjetë fëmijë, prej të cilëve tre djem.Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty by John Musachi (1515)  Burime të tjera e nxjerrin tre bija dhe tre djem prej martesës së dytë:

 Teodora (ose Theodhora) Arianiti
 Maria Arianiti, e martuar me Bartolomeo Giuppo della Rovere, Zot i Çerveterit dhe Vianos 
 Thoma Arianiti
 Kostandin Arianiti, kapiten arbëror, varrosur në Kishën e 12 apostujve në Romë.
 Arianito Arianiti

 Zotërimet 
Arianiti kishte nën zotërim Kaninën, të cilën pasi martoi të bijën me Skënderbeun më 1451, e dha për pajë. që do ta quajmë Gjergj Araniti, ishte vëllai më i madh mes tre vëllezërve. Ai u martua me Maria Muzakën, nga e cila mori në pajë një territor të gjerë që shkonte nga Mallakastra - edhe sot një fshat i madh atje quhet Aranitas - deri në det në afërsi të Vlorës e Kaninës. 

Kështu zotërimet u shtrinë që nga Adriatiku e deri në afërsi të Dibrës së sotme. Qendra e zotërimeve duket se ka qenë malësia mes Librazhdit dhe Elbasanit, Shpati, Çermenika, Sopoti dhe një pjesë e Mokrës. 

 Referime 

 Literatura 



Kategoria:Familja Arianiti
Kategoria:Lindje 1376
Kategoria:Vdekje 1470
Kategoria:Ortodoksë shqiptarë
Kategoria:Vasalë osmanë