Fjalorth termash letrare

Fjalorth i termave letrare

A

 Adaptim-i
 Aforizëm-i
 Akrostik-u (gr.akristihon = rreshti i fundit). Vjershë e shkruar në mënyrë të tillë, që germat fillestare të vargjeve formojnë emrin a mbiemrin e ndonjë personi, ose një fjalë të tërë. Për shembull:

Herë e madhe, herë e vogël

Është në qiell e ndriçon,

Natën duket, ditën fshihet

Asaj vjersha i këndon!

Herë herë kështu shkruhen gjë e gjëzat në vargje. Zgjidhja jepet në germat e para të vargjeve. Me akrostik shkruhen edhe disa nga vjershat që i kushtohen ndonjë njeriu.

 Aksion-i
 Akt-i
 Alegori-a
 Aleksandrin
 Aliteracion-i
 Almanak-u
 Aluzion-i
 Amfibrak-u
 Anaforë-a
 Anagramë-a
 Anakolutë-a
 Anakreontike
 Anakronizëm-i
 Anale-t
 Anapest-i
 Anekdotë-a
 Anonim-i
 Anotacion-i
 Antagonist-i
 Antitezë-a
 Antologji-a
 Antonime
 Antonomazë-a
 Antrakt-i
 Apokrif-i
 Apokrife
 Apogje-u
 Apostrof-i
 Apoteozë-a
 Argument-i
 Arkaizëm-i
 Arkitektonikë-a
 Artikull-i
 Art-i
 “arti për art”
 Asindetë-a
 Asonancë-a
 Autobiografi-a
 Autograf-i

B

 Baladë-a
 Barbarizëm-ma
 Bard-i
 Bartje-a
 Bejte-ja
 Beletristikë-a
 Bibliografi-a
 Bibliografi
 Bilinat
 Biografi-a
 Bufonadë-a
 Bukolike
 Burleskë-a ose Burlesk-u (it.burla = shaka). Një nga llojet e poezisë humoristike; vjershë tregimtare për të qeshur, në të cilën tema përshkruhet ironikisht, në mënyrë parodike. Kështu, në formën e burleskës, poeti francez i shek. XVII. Skarroni, ritregoi poemën antike të poetit latin Virgjilit, “Eneida” : zotërit në burleskat e tij flasin gjuhën e shitësve ambulantë të pazarit. Një burleskë është deri diku poema e Çajupit “Dhiata e re”.

C

 Cezurë-a
 Cezurë të madhe
 Cezurat e vogla
 Cikël-a
 Citat-i .(lat. citare = përmend, thërras si dëshmitar).Pjesë, fragment i marrur fjalë për fjalë nga ndonjë vepër ose nga ndonjë fjalim dhe që përdoret për të vërtetuar ose sqaruar një mendim.

D

 Dadaizëm-i (nga dada = fjalë pa asnjë kuptim). Lëvizje dekadente letrare që u duk në Francë aty nga viti 1917, dhe që përfaqësohet nga poetët francezë Breton, Tzara etj. Kjo lëvizje i hiqte letërsisë çdo aftësi për të shpehur realitetin. Ata predikonin se e çlironin fjalën nga tirania e kuptimit duke i lënë vetëm vlerën poetike, si tingull i zbrazët. Kjo lëvizje nuk pati jetë të gjatë.

 Daktil-i
 Dedikim-i
 Dekadencë-a
 Detektive
 Dialektizëm-i
 Dialog-u
 Didaktike
 Dierezë-a
 Diletantizëm-i
 Dislogji-a
 Disonancë-a
 Distik-u
 Ditar-i
 Ditiramb-i
 Divan-i
 Dramaturg-u
 Dramaturgji-a
 Dramë-a
 Dymbëdhjetërrokësh-i

DH

 Dhjetërrokësh-i

E

 Ekologë-a (gr.ekloge = zgjedhje). Një nga llojet e poezisë bukolike: vjershë e ngjajshme me Pastoralen dhe idilin, e shkruar disa herë në formë skene a dialogu midis një bariu dhe një bareshe. Disa herë ekloget shoqëroheshin me muzikë dhe me valle përkatëse dhe viheshin në skenë. I përdori së pari Teokriti dhe Virgjili. Ekloge imituese artificiale kanë shkruar poetët oborrtarë në shek. e XVII dhe XVIII.

 Ekspozicion-i
 Ekspromt-i
 Ekzotik
 Ekuivok-u
 Elegji-a
 Elizion-ielokuencë-a
 Emfazë-a
 Emfatik
 Enciklopedi-a
 Enciklopedik
 Enigmë-a
 Epigon-i
 Epigraf-i
 Epigramë-a
 Epika
 Epilog-u
 Episod-i
 Epitaf-i
 Epitalam-i
 Epitet-i
 Epitet
 Epope-a
 Epos-i
 Erotik-e
 Ese-ja
 Estetikë-a
 Estetika
 Eufemizëm-i
 Eufoni-a

F

 Fablio
 Fabulë-a
 Fabula-1
 Fabula-2
 Fantazi-a
 Farsë-a
 Fëjton-i
 Final-i
 Figurë-a
 Figura
 Figurë
 Figurë negative
 Figurë stilistike
 “Figura të përjetshme”
 Fjala e autorit
 Filologji-a
 Folklor-i
 Formalizëm-i
 Formë-a
 Frazeologji-a
 Frymëzim-i
 Fryma artistike
 Futurizëm-i

G

 Galicizëm-i
 Gazel-i
 Gojëdhënë
 Grotesk-u

Gj

 Gjëzat
 Gjinia historike
 Gjini letrare
 Gjinia liriko-epike e letërsisë
 Gjuha e Ezopit
 Gjuha e letërsisë artistike
 Gjuhësi-a

H

 Harmoni-a
 Hekzametër-i
 Hemistik-u
 Hermetizëm-i
 Heroi i veprës letrare
 Heroi lirik
 Hero-i pozitiv
 Heshtje-a
 Hiatus-i
 Historia e krijimit
 Historia e letërsisë
 Historizëm
 Homonim-i
 Huajtje-a
 Humanist-i
 Humanizëm-i
 Humanitet-i
 Humor-i
 Hymn-i
 Hyperbatë-a
 Hiperbolë-a
 Hyrje-a

I

 Ide-ja
 Ide të veprës letrare
 Ideal-i
 Idealizim-i
 Ideologji-a
 Ideshmëri-a
 Idil-i
 Idiom-a
 Iluminizëm-i
 Imagjinatë-a
 Imazhinizëm-i
 Impresionizëm-i
 Improvizim-i
 Individualizmi me anë të gjuhës
 Instrumentim i vargut
 Intermexo
 Intonacion-i
 Intrigë-a
 Invektivë-a
 Inversion-i
 Ironi-a

J

 Jamb-i
 Jambe

K

 Kakofoni-a
 Kalamburi-i
 Kancone
 Kanconeta
 Kantatë-a
 Kantilenë-a
 Karakter-i
 Karakterizim-i
 Karakterizimi me anë të të folurut
 Karakteri popullor i letërsisë
 Karikaturë-a
 Karme-ja
 Kaside-ja
 Katakrezë-a
 Katastrofë-a
 Katërmbëdhjetërrokëshi
 Katërrokëshi 
 Katërvargësh-i ose katren-i
 Katharsis
 Këmbë-a
 Këngë-a
 Klasicizëm-i
 Klasik
 Klauzulë-a
 Kobzar-i
 Kodë-a
 Kolendrat
 Kolizion-i
 Komedi-a
 Komedia del arte
 Komike-ja
 Koment-i
 Komparativizëm-i
 Kompozicion-i
 Konfident-i
 Konflikt-i
 Konservatorizëm-i
 Konsonancë-a
 Konstruktivizëm-i
 Kontekst-i
 Kontrast-i
 Kor-i
 Koreu ose Trokeu
 Kosmopolitizëm-i
 Krahasim-i
 Kreshnik-u
 Krijimtari kolektive
 Krijimtari popullore
 Kritikë-a
 Krizë-a
 Kronikë-a
 Kulm-i
 Kujtime
 Kumtesë-a
 Kuplet-i
 Kushtim-i

L

 Lajmëtar-i
 Lakonizëm-i
 Lidhja
 Lid
 Legjendë-a
 Lajtmotiv-i
 Letërkëmbim-i
 Letërsia artistike
 Letërsia epistolare
 Letërsia klasike
 Letërsia kurtuaze
 Letërsia për fëmijë
 Libret-i
 Linguistikë-a
 Lirikë-a
 Litotë-a
 Lokucion

LL

 Llojet e letërsisë

M

 Madrigal-i
 Makaronike
 Maksimë-a
 Mal dy dieklë
 Manierizëm
 Martelian
 Maskaradë-a
 Mbyllje-a
 Mistersingerët
 Melodia e vargut
 Melodramë-a
 Memuaret
 Menestre!
 Metaforë-a
 Metër-i
 Metodë-a
 Metonomi-a
 Metrikë-a
 Mënyra krijuese
 Mimë-i
 Miniaturë-a
 Mister-i
 Misticizëm-i
 Mistifiki-i
 Mit-i
 Mitologji-a
 Mjeshtëria artistike
 Modernizëm
 Monografi-a
 Monoklonë-a
 Monolog-u
 Monorimë-a
 Montazh-i
 Moralite-ja
 Motiv-i
 Motivim-i
 Mirakl-a
 Muzë-a

N

 Naimian (vargu) ose vargu gjashtëmbëdhjetërrokësh
 Namatisje-a
 Natyralizëm-i
 Nekrolog-u
 Neologjizëm-i
 Nëntërrokësh-i
 Nëndëvargëshi
 Ndikim letrar
 Ngjyrim lokal
 Nihilizëm-i
 Novatorizëm-i
 Novelë-a

NJ

 Njëmbëdhjetërrokësh (vargu)Varg i formuar nga njëmbëdhjetë rrokje.Është varg aë mund të marrë muzikalitete të ndryshme e, për këtë i përshtatshëm gati për çdo gjini poetike. Ka theksime të ndryshme, por më të përdorurat në gjuhën tonë janë: (6.10), (4,8,10), P.sh.:

I.	 Dhe dielli gjahtar me rreze kapi. (6,10) (Noli)

         Nëpër fusha ku rrjedh Misisipija (6,10)

         Ushtoi rrokull një zâ si bubullima…(N. Mjeda).

II.	 Çdo maje mali e pálláti e lisi… (4,8,10) (Noli)

Krisi ndër male si ushtima (4,8,10)

Po të vërehet mirë, shpesh njëmbëdhjetërrokëshi është i formuar nga dy pjesë, që ndahen në mes tyre me një pushim (cezurë). Kështu kemi njëmbëdhjetërrokësh të formuar nga një 6 rrokësh, plus një 5 rrokësh:

Dhe dielli gjahtar / me rreze kapi (Noli)

Apo një 7 rrokësh plus një 4 rrokësh:

…Një shekull Apostôlli / hor’ më borë (Dh. Shuteriqi)

Apo nga një 5 rrokësh plus një 6 rrokësh:

…leni të shpija

Shjetnit e vángat / e përgjysë, o trima

Leni parméndat, / rrokni pushkët: vetima… (N. Mjeda)

       Është e pamundur të kapen të gjitha hollësitë harmonike të këtij vargu. Disa kanë numëruar 87 mënyra të ndryshme të theksimit ritmik për këtë varg, që është përdorur gati prej të gjithë poetëve të mëdhenj. Dante shkroi më këtë varg “Komedinë Hyjnore”, Shekspiri tragjeditë e tij, Pushkini e përdori te “Boris Gudunovi” e gjetkë. Bajroni të poemat e tij kryesore, e kështu me radhë.
	Në vendin tonë e kanë përdorur me mjeshtri e me një pasuri të rrallë ritmesh N. Mjeda, F. Noli etj. Edhe poetët tanë të rinj e kanë lëvruar këtë varg.

 Njërrokësh-i(vargu). Varg i përbërë nga një rrokje. Përdoret jashtëzakonisht rrallë, i përzier me vargje të tjera. Naimi e ka përdorur te poezia “Dëshira”:

“Zot!

sot

jam,

kam,

shoh,

njoh, 

rroj,

shkoj…”


 Njësia e kohës e vendit dhe e veprimit

O

 Obskurantizëm-i
 Ode-ja
 Oksimoron-i
 Oktavë-a
 Onomatope-a
 Opera
 Opera komike
 Oratori-a

P

 Pamfletë-a
 Panegjirik
 Panteizëm-i
 Parabolë-a
 Paradoks-i
 Paralelizëm-
 Parnas-i
 Parodi-a
 Parolier-i
 Partishmëria në art
 Partishmëria në letërsi
 Paskuil-i
 Pastorale-ja
 Pasthënia
 Patos-i
 Pauzë-a
 Pegas-ipeizazh-i
 Peon-i
 Pentametër-i
 Perifrazë-a
 Personazh-i
 Personifikim-i
 Periudhë-a
 Pesërrokëshi
 Përkthim artistik
 Përrallë-a
 Përmbajtje dhe Formë
 Përsëritje-a
 Përshkrim letrar, ose reportazh
 Pjesë-a
 Plagjiaturë-a
 Plejadë-a
 Pleonazëm-a
 Poemë-a
 Poetikë-a
 Poezia
 Prozë poetike
 Poezi qytetare
 Polisindetë-a
 Portreti-i
 Preteritë-aprocesi krijues
 Prolog-u
 Prototip-i
 Proverb-i
 Provincializëm-i
 Prozaizëm-i
 Prozë-a
 Psallme-a
 Pseudoklasicizëm-i
 Publicistikë-a
 Purizëm-i
 Pyetje retorike

R

 Radiodramë-a
 Rapsod-i
 Realizëm-i
 Recension-i
 Redaktim-i
 Redif-i
 Remarkë-a
 Replikë-a
 Reportazh-i
 Retiçencë-a
 Retorikë-a
 Rezonër-i
 Rimë-a
 Rima e brendshme
 Rima femërore
 Rimë fillestare
 Rimë mashkullore
 Rinjohje-a
 Ritëm-i
 Roman-i
 Romancë-a
 Romansero
 Romantizëm-i
 Rondo
 Rubai-a
 Runet

RR

 Rrokje-a
 Rrokje e gjatë
 Rrokje e shkurtër
 Rrymë letrare

S

 Safike (strofa)
 Sagë-a
 Sarkazëm-a
 Satirë-a
 Sentimentalizëm-i
 Sëmundja e shekullit
 Simbol-i
 Simbolizëm-i
 Similitudë-a
 Sinalefë-a
 Sinekdokë-a
 Sinonim-i
 Situatë-a
 Skald-i
 Skandim-i
 Skeç-i
 Skenë-a
 Skenar-i
 Skolastikë-a
 Sonet-i
 Sponde-u
 Sprovë-a
 Seancë-a
 Stili
 Stilistikë-a
 Stilizim-i
 Strofë-a
 Strofë e lirë
 Strofë onieginiane
 Subjekt-i
 Surealizëm-i

SH

 Sharzh-i
 Shija artistike
 Shkallëzim-i
 Shkenca e letërsisë
 Shkolla letrare
 Shkolla natyrale
 Shtatërrokëshi
 Tabllo-ja
 Talent-i
 Tautologji-a
 Tekst-i
 Temë-a
 Tendencë-a në veprën artistike
 Tercet-i
 Tercinë-a
 Teoria e letërsisë
 Tetërrokësh-i
 Tetëvargësh-i
 Tetralogji-a
 Tezë-a
 Tingëllim-i
 Tip-i
 Tipike-ja
 Tiradë-a
 Traditë-a
 Trafaret-i
 Tragjedi-a
 Tragjike-ja
 Tragjikomedi-a
 Tregim-i
 Tregimtar-i
 Trevargësh-i
 Trilogji-a
 Trillim-i
 Triolet-i
 Trokeu
 Tropë-a
 Trubadur-i
 Truver-i

TH

 Theks-i
 Thirrje-a

U

 Udhëtim-i
 Urbanizëm-i
 Utopi-a (nga gr.utopos;u = jo, topos = vend, pra vend që s’ndodhet kund). Vepër ku shkrimtari një ëndërrim që s’mund të realizohet në jetë, e paraqet si diçka që ekziston realisht. Kështu e ka titulluar mendimtari anglez Tomas Mor (shek.XVI) novelën e tij fantastike mbi ishullin Utopia, ku njerëzit jetonin në kushtet e një rendi shoqëror ideal, të realizuar në jetë, sipas parafytyrimit të shkrimtarit.
V

 [Vajet, vomet, kujë-a].Këngë të vjetra popullore-vajtime, këngë lirike që shprehin hidhërim të shkaktuar nga vdekja e njeriut të afërt, nga ndarja me fisin. Vajtime të tilla krijoheshin dhe “qaheshin” zakonisht nga mjeshtre të posaçme, nga “vajtocat”. Midis tyre qëllonin njerëz me talent poetik.
 Varg-u
 Varg i dyzuar
 Varg i lirë
 Varg i thyer
 Vargëzim-i
 Vargëzim metrik
 Vargëzim silabik
 Vargëzim silabo-tonik
 Vargëzim tonik
 Vargje të bardhë
 Vargje të përzier
 Varinatet
 Veprim-i
 Verizëm-i
 Vjershë-a
 Vodëvil-i
 Vullgarizmë-a

ZH

 [Zhanër-i] (fr.genre = gjini). Kjo fjalë ka hyrë nga frëngjishtja dhe pëndoret disa herë në vend të termit gjini letrare.

 [Zhargon-i](fr.jargon = të folur popullor). Të folur origjinal konvencional, grumbull fjalësh dhe shprehjesh të veçanta, të cilat i përdor ndonjë grup shoqëror apo rreth njerëzish. I tillë ka qenë, për shembull, të folurit e muratorëvet, kallajxhinjve në të kaluarën, zhargoni i vjedhësve. I tillë është edhe zhargoni i aristokracisë dhe i shtresave të larta të borgjezisë, në të cilin hyjnë fjalë që shprehin gustot e tyre të veçanta, si edhe mënyra shprehjesh të stëholluara etj. Aktualisht në Kosovë, kemi zhargone të të gjitha qyteteve, ku të rinjt flasin në një gjuhë shumë larg asaj standarde shqipe. Zhargoni e bastardhon gjuhën, përdorimi i tij në veprën artstiko-letrare është justifikuar vetëm në raste kur ai është i domosdosëëm për të dhënë karakteristikën e të folurit të personazhit.

Kategoria:Letërsi