Vexhi Buharaja

Vexhi Buharaja (Berat, 12 maj 1920 - 5 korrik 1987) ka qenë letrar, orientalist, epigrafist dhe përkthyes shqiptar nga osmanishtja e persishtja, i persekutuar gjatë regjimit komunist. Falë tij mund të lexohen në gjuhën shqipe materiale si të Rilindjes Kombëtare e Lidhjes së Prizrenit, ashtu edhe veprat klasike të letërsisë perse. Në sajë të punës së tij përkthimore të dokumenteve osmane ka dhënë një ndihmesë të shumëçmuar në zhvillimin e veprimtarisë shkencore në Shqipëri. Përkthimet e tij dhe të Myqerem Janinës për Institutin e Historisë u përvetësuan nga punonjësit e institutit, duke mos ua përmendur emrin nëpër punime.

Shpirtërisht i lidhur pas tarikatit Rufai, ka qenë po ashtu hafiz Kurani si dhe autor i së paku tri ilahive, të titulluara Se je lule që s'humbet, 12 rebiyl-evvel dhe Profetit Muhamed a.s. 

 Biografia 
U lind me 12 Maj 1920, në lagjen “Murat Çelepi” në Berat, i biri i Hoxhë Ibrahimit të Ismail Efendiut. Mësimet fillestare i kreu në vendlindje, në Berat. Pas kësaj vazhdoi studimet në Medresenë e Përgjithshme në Tiranë, ku u diplomua në vitin 1940 student i dalluar. Menjëherë pas diplomimit, në moshën 20 vjeçare, u punësua në redaksinë e revistës “Kultura Islame”, e përmuajshme fetare, diturore, artistike, letrare, organ i Komunitetit Musliman Shqiptar në Tiranë. Në vitin 1944 u largua nga Tirana, për shkak të rrethanave të vështira të luftës dhe qëndroi familja e tij në Berat. Familja e tij strehoi hebrenj gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Me ardhjen e komunistëve në pushtet, nëntor 1944, për pak kohë punoi në Berat si referent në Shtëpinë e Kulturës. Më 1946 e burgosin, duke e akuzuar se bënte propagandë kundër qeverisë komuniste të Shqipërisë. Pasi doli nga burgu, u detyrua të bënte punë të rënda fizike për të mbijetuar. Më pas u pranua në punë si mësues, duke dhënë lëndën e gjuhës ruse të mësuar në burg. 

Në vitin 1965 e pranuan në Sektorin e Historisë së Mesjetës, pranë Institutit të Historisë në Tiranë. Mblodhi, përktheu në shqip, transkriptoi rreth 250 mbishkrime osmane. Duke u mbështetur në këtë material, shkroi studimin me titull: “Mbishkrimet turko-arabe në vendin tonë si dëshmi historike”, të cilin e ka lexuar si kumtesë në Konferencën e Dytë Shkencore të Studimeve Albanologjike, që i zhvilloi punimet në Tiranë, më 12-18 janar 1968.

Më 1975 në maj u dëbua nga puna në Institutin e Historisë dhe u kthye në vendlindje, ku punoi berber. Pavarësisht kësaj, studjuesit që kishin nevojë t'i referoheshin burimeve turke i kërkonin vazhdimisht ndihmë Buharasë për përkthimin e tyre, gjithashtu i merrej mendimi po vazhdimisht për veprat që studjuesit përkthenin.

Ndërroi jetë në vendlindje, në Berat, me 5 korrik 1987, në moshën 67 vjeçare.

 Vepra 

 Publicistikë, poezi 
Artikujt e tij të parë i botoi tek e përkohshmja Kultura Islame kur ishte student. Në konkursin letrar që u shpall me 1 janar 1942, kur ishte 22 vjeçar, ai fitoi çmimin e parë me poezinë “Përpara Tomorit”. Ka shkruar e botuar edhe punime, studime historike, filozofike, mistike si “Lufta e Qerbelasë", "Haxhi", etj., të cilat janë botuar në të përkohshmet e tjera si “Zani i Naltë”, "Njeriu” gjatë viteve 1938-1944 etj.

Ndër punimet e tij të çmuara janë kërkimet për mbishkrimet osmane në Shqipëri, studimet mbi regjistrat tahrir dhe shumë dokumente të tjera osmane. Mes të cilëve përkthimi i tij i tahririt të Përmetit dhe Korçës të vitit 1431, i botuar më 2018. Ka punuar një varg përkthimesh të tjera që i përkasin periudhës së Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, siç janë aktet dhe memorandumet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, manifestin “Ujanallem” (“Të zgjohemi”) 1899, hartuar nga Dervish Hima, letërkëmbimin e tij me dr. Ibrahim Temon, i përbërë prej 64 letrash, që përfshihet në vëllimin e tretë (1900-1908) “Rilindja Kombëtare Shqiptare”. Përveç dokumenteve historike, ka përkthyer veprat shkencore të Hoxha Hasan Tahsinit, dramën “Besa” të Sami Frashërit, “Shahnamenë” e poetit të madh të Persisë, Firdeusit, përmbledhjen poetike “Tahajjulat” (“Ëndërrimet” dhe “Katër stinët”) të poetit Naim Frashëri dhe veprën “Gjylistani dhe Bostani” të Saadi Shirazit.

 Tjetërsimi i veprës intelektuale 
Sipas historianit Ahmet Kondo, puna e Buharasë në Institutin e Historisë si përkthyes nga gjuha osmanishte u vu në shërbim të disave që bënë emër si punonjës shkencorë në mënyrë të padrejtë.

 Nderime 
Më 20 dhjetor 1993 iu dha titulli “Mësues i Popullit” (pas vdekjes) dhe Qytetar Nderi, kurse më 6 korrik 1994, medreseja dhe biblioteka e qytetit të Beratit mbajnë emrin e tij.

Në vitin 1995, historiani Ahmet Kondo shkroi monografinë “Vexhi Buharaja, njeriu, poeti, dijetari" më 1995. Përmendet në librin, “Antologjia e Krimit Komunist”, botuar në vitin 2006. Në vitin 2008, në Tiranë, u botua libri me titull: “Vexhi Buharaja pa mite e mjegull”, shkruar nga Yzedin Hima. Pas një heshtjeje të gjatë foli edhe Akademia e Shkencave me Fjalorin Encikopedik Shqiptar.

 Vepra 
 Studime 
Mbishkrimet turko-arabe në vendin tonë si dëshmi historike, kumtesë mbajtur te Konferenca e dytë e studimeve albanologjike, 1969.
Një vështrim panoramik mbi të kaluarën e lagjes “Muratçelepi” (sot “Çlirimi”), të Beratit, dorëshkrim përfunduar më korrik 1979.

 Përkthime 
 Vepra shkencore e Hasan Tahsinit
 Besa - dramë, Sami Frashëri
 Ëndërrimet - përmbledhje poetike, Naim Frashëri
 Katër Stinët - përmbledhje poetike, Naim Frashëri
 Gjylistani dhe Bostani - vepër poetike, Saadi Shirazi
 Shahnameja - vepër poetike, Firdeus

 Referime 

Kategoria:Lindje 1920
Kategoria:Vdekje 1987
Kategoria:Publicistë shqiptarë
Kategoria:Orientalistë shqiptarë
Kategoria:Njerëz nga Berati
Kategoria:Të burgosur dhe të përndjekur në komunizëm
Kategoria:Përkthyes prej osmanishtes në shqip
Kategoria:Përkthyes prej persishtes në shqip
Kategoria:Mësues i Popullit
Kategoria:Poetë shqiptarë të shekullit 20
Kategoria:Sufi shqiptarë