Gjuha oksitane

Category:Languages which need ISO 639-3 comment
Category:Languages with ISO 639-2 code
Category:Languages with ISO 639-1 code
Category:Language articles without reference field

Oksitanishtja apo ocitanishtja (oksitanisht: occitan [utsiˈta]  ), e njohur gjithashtu si lenga d'òc (oksitanisht: [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]) nga folësit e saj amtare, dhe nganjëherë referuar edhe si provençal, është një gjuhë romane e folur në Francën Jugore, Monako, luginat oksitane të Italisë, si dhe Luginën e Aranit të Spanjës; së bashku, këto rajone nganjëherë referohen si Oksitania. Flitet gjithashtu në Kalabri (Itali të Jugut) në një enklavë gjuhësore të zonës së Kozencës, kryesisht në Guardia Piemontese. Disa studiues e përfshijnë katalanishten nën oksitanisht, pasi largësia gjuhësore midis kësaj gjuhe dhe disa dialekteve oksitane (si ai Gaskon) është e ngjashme me largësinë midis dialekteve të ndryshme oksitane. Katalanishtja konsiderohej një dialekt i oksitanishtes deri në fund të shekullit të XIX-të  dhe ende sot mbetet e afërmja e saj më i afërt. 

Occtanishtja është një gjuhë zyrtare e Katalunjës, ku në Luginën e Aranit flitet një nëndialekt i Gaskonit i njohur si Araneze.As stated in its Statute of Autonomy approved.  Që nga shtatori 2010, Parlamenti i Katalunjës e ka konsideruar oksitanishten araneze si gjuhën e preferuar zyrtarisht për përdorim në Val d'Aran.

Përgjatë historisë, termat Limuzin ( Lemosin ), Lengodocian ( Lengadocian ), Gaskon, dhe më vonë Provençal ( Provençal, Provençau ose Prouvençau në varësi të ortografisë) janë përdorur si sinonime për të gjithë oksitanishten; në ditët e sotme, "Provençal" kuptohet kryesisht si dialekti oksitan i folur në Provencë, në Francën juglindore. 

Ndryshe nga gjuhët e tjera romane si frëngjishtja ose spanjishtja, nuk ka asnjë gjuhë standarde të quajtur "Occitan" dhe oksitanishtja nuk ka status zyrtar në Francë, zona amë e shumicës së Occitanisë. Në vend të kësaj, ekzistojnë norma konkurruese për shkrimin e oksitanishtes, disa prej të cilave përpiqen të jenë mbi-dialektore, ndërsa të tjerat bazohen në dialekte të veçanta. Këto përpjekje pengohen nga përdorimi në rënie i oksitanishtes si gjuhë e folur në pjesën më të madhe të Francës jugore, si dhe nga ndryshimet e rëndësishme në fonologji dhe fjalor midis dialekteve të ndryshme oksitane.

Sipas Librit të Kuq të Gjuhëve të Rrezikuara të UNESCO-s,  katër nga gjashtë dialektet kryesore të oksitanishtes (Provençal, Auvernjat, Limuzin dhe Lengodocian) konsiderohen të rrezikuara rëndë, ndërsa dy të tjerët ( gaskon dhe vivaro-alpine ) konsiderohen padyshim të rrezikuara.

 Emri 

 Historia e termit modern 
Emri occitan vjen nga termi  ("gjuha e  "), "" vetë është fjala ocitane për "po". Ndonëse termi do të përdoret gojarisht për ca kohë pas rënies së latinishtes, për aq sa tregojnë të dhënat historike, poeti mesjetar italian Dante ishte i pari që shënoi termin  në shkrim. Në veprën  , ai shkruante në latinisht,  ("sepse disa thonë  , të tjerët  , por të tjerë thonë  "), duke theksuar kështu tre gjuhët kryesore letrare romane që ishin të njohura në Itali, duke u bazuar në fjalën e secilës gjuhë për "po"; gjuha  (ocitanishtja), gjuha  (frëngjishtja), dhe  gjuhët (italisht) dhe (spanjishtja). Kjo, natyrisht, nuk ishte e vetmja karakteristikë përcaktuese e secilit grup, megjithatë një ndarje e tillë vihet re edhe në dialektet e Serbo-Kroatishtes ku fjala dialektore për "çfarë" emërton dialektet.

Fjala  vjen nga latinishtja vulgare  ("kjo"), ndërsa  e ka origjinën nga latinishtja  ("kjo është"). Katalanishtja e vjetër dhe tani katalanishtja e Katalonjës së Veriut përdorin gjithashtu  (  ). Gjuhët e tjera romane e nxjerrin fjalën e tyre për "po" nga latinishtja  , "kështu [është], [u bë], etj.", të tilla si Spanjishtja  , Lombardishtja Lindore  , Italishtja  , ose  Portugalishtja . Në Katalanishten moderne, si në Spanjishten moderne,  zakonisht përdoret si përgjigje, megjithëse gjuha ruan fjalën  , e ngjashme me  , e cila ndonjëherë përdoret në fund të pyetjeve po-jo dhe gjithashtu në regjistrin më të lartë si përgjigje pozitive. Frengjishtja përdor  tek përgjigjet "po" në përgjigje të pyetjeve që bëhen në kuptimin negativ (jopohues): për shembull,   ("Nuk keni vëllezër?" "Por po, unë kam shtatë." ).

Emri "Occitan" dëshmohet rreth vitit 1300 si  , një kryqëzim i  dhe  ( Aquitanian ). 

 Emra të tjerë për Oksitanishten 
Për shumë shekuj, dialekteve ocitane apo oksitane (së bashku me Katalanishten ) u referoheshin si Limuzin ose Provençal, sipas emrave të dy rajoneve që shtrihen brenda zonës moderne ocitan-folëse. Pas lëvizjes Félibrige të Nobelistit Frédéric Mistral në shekullin e XIX-të, provençalja arriti njohjen më të madhe letrare dhe kështu u bë termi më popullor për ocitanishten apo oksitanishtën.

Sipas Joseph Anglade, një filolog dhe specialist i letërsisë mesjetare i cili ndihmoi në imponimin e termit të atëhershëm arkaik ocitan si emri i vetëm i saktë, :  fjala Lemosin u përdor për herë të parë për të përcaktuar gjuhën në fillim të shekullit të 13-të nga trubaduri katalan Raimon Vidal de Besalú(n) në veprën e tij,  :Frëngjishtja është më e vlefshme dhe më e përshtatshme për romanca dhe pasturela; por ajo (gjuhë) nga Limuzini është më me vlerë për të shkruajtur poema dhe cançons dhe sirventés; dhe nëpër të gjitha trojet ku gjuha jonë flitet, letërsia në gjuhën Limuzin ka më shumë autoritet se çdo dialekt tjetër, prandaj do ta përdor me përparësi këtë emër.Për sa i përket fjalës Provençal, ajo nuk duhet të merret me kuptim të ngushtë si gjuha e Provencës, por të Ocitanisë në tërësi, sepse "në shekullin e njëmbëdhjetë, të dymbëdhjetë dhe ndonjëherë edhe në shekullin e trembëdhjetë, dikush do të kuptonte me emrin Provencë të gjithë territorin e Provincia romana Gallia Narbonensis madje edhe Aquitaine ”. Camille Chabaneau et al, , 1872, p. 170:  Termi doli në modë për herë të parë në Itali . : .

Simoti, gjuhëtarët përdorin termat "Provençal" dhe "Limuzin" në mënyrë të rreptë për t'iu referuar llojeve të veçanta brenda ocitanisë, duke mbajtur emrin "ocitanisht" për gjuhën në tërësi. Megjithatë, shumë jo-specialistë vazhdojnë t'i referohen gjuhës si Provençale, duke shkaktuar njëfarë ngatërrese.

 Historia 
Një nga pjesët më të vjetra të gjuhës së shkruar daton në vitin 960, në një tekst zyrtar që ishte i përzier me latinishten:Litanitë karolingane (rreth 780), të shkruara dhe të kënduara në latinisht, e morën përgjigjen në ocitanishten e vjetër nga publiku ( ;  ). 

Pjesë të tjera të famshme përfshijnë Boecis, një poemë 258 rreshtash e shkruar tërësisht në dialektin limuzin të ocitanishtes midis viteve 1000 dhe 1030 dhe e frymëzuar nga The Consolation of Philosophy e Boethius ; valdenziani  (datuar 1100), :   (rreth 1054–1076), Romanca e Flamencas (shek. XIII), Kënga e Kryqëzatës Albigensian (1213–1219? ),  (shek. XII ose XIII),  (shek. XI) dhe  (shek. IX ose XX).

Ocitanishtja ishte mjet me ndikim për poezinë e trubadurëve mesjetarë (  ) dhe  : Në atë kohë, gjuha kuptohej dhe festohej në pjesën më të madhe të Evropës së arsimuar. Charles Knight, Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge, Vol.  Ishte gjuha amtare e mbretëreshës angleze Eleanor të Akuitanisë dhe e mbretërve Richard I (i cili shkroi poezi trubadourësh) dhe John .

Me shtrirjen e pushtetit mbretëror francez mbi territorin e saj, statusi i ocitanëve ra nga shekulli i 14-të. Ordinanca e Villers-Cotterêts (1539) dekretoi që  (Frëngjishtja – edhe pse në atë kohë i referohej gjuhës franceze dhe jo grupit më të madh të dialekteve të futura nën emrin  ) duhet të përdoret për të gjithë administratën franceze. Rënia më e madhe e ocitanishtes ndodhi gjatë Revolucionit Francez, në të cilin diversiteti i gjuhës konsiderohej një kërcënim.

Në vitin 1903, katër Ungjijtë,  dmth Mateu, Marku, Luka dhe Gjoni u përkthyen në formën e Provençale të folur në Kanë dhe Grasse. Kësaj iu dha Imprimaturi zyrtar katolik nga famullitari i përgjithshëm A. Estellon. 

Rilindja letrare e fundit të shekullit të XIX-të (në të cilën u përfshi fituesi i Çmimit Nobel në Letërsi të vitit 1904, Frédéric Mistral) u zbut nga Lufta e Parë Botërore, kur folësit ocitan kaluan periudha të gjata kohore përkrah shokëve frëngjishtfolës dhe ku si gjuhë e vetme e komunikimit shërbente frëngjishtja.

 Origjina 
alt=|parapamje| Evolucioni gjuhësor në Evropën Jugperëndimore nga viti 1000 deri në vitin 2000 të es
Për shkak se territori gjeografik në të cilin flitet ocitanishtja është i rrethuar nga rajone në të cilat përdoren gjuhë të tjera romane, ndikimet e jashtme mund të kenë ndikuar në origjinën dhe zhvillimin e saj. Shumë faktorë favorizuan zhvillimin e saj si gjuhë e mëvetësishme.

 Malet dhe detet: Shtrirja e ocitanishtes kufizohet natyrshëm nga Mesdheu, Atlantiku, Masivi Qendror, Alpet dhe Pirenejtë, përkatësisht.
 Zonat tampon: toka e thatë, kënetat dhe zonat jo praktike për bujqësi dhe rezistente ndaj kolonizimit ofrojnë ndarje të mëtejshme (territori midis Luarës dhe Garonës, pllaja e shkretëtirës së Aragonit ).
 Popullsi konstante: Disa popuj ocitanisht-folës e kanë prejardhjen nga njerëzit që kanë jetuar në rajon që nga kohërat parahistorike. 
 Ndikim i papërfillshëm kelt 
 Ndikimi i lashtë dhe afatgjatë romak: Jul Cezari dikur tha se njerëzit e Aquitaine mund t'i mësonin romakët të flisnin më mirë latinisht. Sipas Müller, "ndarja gjuhësore e Francës filloi me ndikimin romak" 
 Një leksikon i veçantë: Edhe pse ocitanishtja është në mes të rrugës midis gjuhëve gallo-romane dhe romane iberike, ajo ka "rreth 550 fjalë të trashëguara nga latinishtja që nuk ekzistojnë në  ose në franko-provençale " 
 Gjermanizimi i papërfillshëm: "Leksiku frank dhe ndikimi i tij fonetik shpesh përfundojnë mbi vijën ndarëse  /  " 

 Ocitanishtja në Gadishullin Iberik 
Katalunja në rajonet bregdetare të Mesdheut verior dhe qendror të Spanjës dhe në Ishujt Balearik është e lidhur ngushtë me ocitanishten, duke ndarë shumë veçori gjuhësore dhe një origjinë të përbashkët (shih gjuhët ocitano-romane ). Gjuha ishte një nga të parat që fitoi prestigj si medium për letërsinë midis gjuhëve romane në Mesjetë. Në të vërtetë, në shekujt e 12-të dhe të 13-të, trubadurët katalanas si Guerau de Cabrera, Guilhem de Bergadan, Guilhem de Cabestany, Huguet de Mataplana, Raimon Vidal de Besalú, Cerverí de Girona, Formit de Perpinhan dhe Jofre de Foixanà .

Dëshmia e një rrëfimi të shkruar në ocitanisht nga Pamplona, e përqendruar në djegien e lagjes San Nicolas nga viti 1258, ka mbijetuar sot, ndërsa Historia e Luftës së Navarrës nga Guilhem Anelier (1276), megjithëse e shkruar në Pamplona, tregon një variant gjuhësor nga Tuluza . 

Komunitetet që flisnin gjuhën gaskone u thirrën për qëllime tregtare nga mbretërit Navarras në fillim të shekullit të 12-të në skajin bregdetar që shtrihej nga San Sebastiani deri në lumin Bidasoa, ku ata u vendosën. Varianti i gjuhës së përdorur ishte i ndryshëm nga ato të përdorura në Navarra, dmth. një dialekt bearnez i Gaskonit,  me Gaskonin që ishte në përdorim shumë më gjatë se në Navarra dhe Aragon deri në shekullin e 19-të, kryesisht falë lidhjeve të ngushta të mbajtura nga Donostia dhe Pasaia me Bayonne .

 Shpërndarja gjeografike 

 Përdorimi në Francë 
djathtas|parapamje| Kjo shenjë rrugësh dygjuhëshe në Tuluzë, si shumë tabela të tilla që gjenden në rrethet historike të Tuluzës, ruhet kryesisht për hijeshinë e saj antike dhe është tipike për atë pak që ka mbetur nga lenga d'òc në qytetet jugore të Francës.
Megjithëse ishte ende një gjuhë e përditshme për shumicën e popullsisë rurale të Francës jugore deri në shekullin e 20-të, ajo tani flitet nga rreth 100,000 njerëz në Francë sipas vlerësimeve të vitit 2012. Megjithatë, ka një lëvizje në rritje në rajonet e Francës ku flitej gjerësisht ocitanishtja për të paraqitur programe arsimore për të inkurajuar të rinjtë në këto rajone për të mësuar gjuhën.

Sipas regjistrimit të vitit 1999, kishte 610,000 folës amtarë (pothuajse të gjithë ishin gjithashtu folës amtarë të frëngjishtes) dhe ndoshta një milion njerëz të tjerë me njëfarë ekspozimi ndaj gjuhës. Sipas modelit të ndryshimit të gjuhës, pjesa më e madhe e kësaj mbetjeje gjendet tek popullsitë më të vjetra. Aktivistët ocitanë (të quajtur ocitanistë ) janë përpjekur, veçanërisht me ardhjen e parashkollorëve në gjuhën ocitane ( Calandretas ), të rifusin gjuhën tek të rinjtë. 

Megjithatë, numri i folësve të aftë të ocitanishtes mendohet se po bie me shpejtësi. Një turist në qytetet në Francën jugore nuk ka gjasa të dëgjojë një fjalë të vetme ocitane të folur në rrugë (ose, për këtë çështje, në një shtëpi) dhe ka të ngjarë të gjejë vetëm gjurmë të rastësishme, si shenjat e rrugëve (dhe, të ato, shumica do të kenë të njëvlershmit francezë të shfaqur më dukshëm), për t'iu kujtuar gjuhën tradicionale të zonës. 

Folësit ocitan, si rezultat i brezave të shtypjes dhe poshtërimit sistematik (shih Vergonha ), rrallë e përdorin gjuhën në prani të të huajve, qofshin ata nga jashtë ose nga jashtë Ocitania (në këtë rast, shpesh referohen thjesht dhe abuzivisht si Parisians ose Nordistes, që do të thotë veriorë ). Ocitanishtja flitet ende nga shumë të moshuar në zonat rurale, por ata zakonisht kalojnë në frëngjisht kur komunikojnë me të huajt. 

Rënia e gjuhës ocitane është disi më pak e theksuar në Béarn për shkak të historisë së provincës (një shtesë e vonë në Mbretërinë e Francës), megjithëse edhe atje gjuha flitet pak jashtë shtëpive të të moshuarve ruralë. Fshati Artix dallohet për vendosjen e tabelave rrugore në gjuhën vendase. 

 Përdorimi jashtë Francës 
parapamje| Sinjalizime Aranese në Bossòst, Lugina e Aranit, Spanjë

 Në Luginën e Aranit, në cepin veriperëndimor të Katalonjës, Spanjë, flitet Araneze (një varietet i dialektit Gaskon). Është gjuhë zyrtare e Katalonjës së bashku me katalanishten dhe spanjishten.
 Në Itali, ocitanishtja flitet edhe në Luginat ocitane ( Alpet ) në Piemont . Një enklavë që flet ocitanisht ka ekzistuar gjithashtu në Guardia Piemontese ( Kalabria ) që nga shekulli i 14-të. Italia miratoi në 1999 një ligj për mbrojtjen e pakicave gjuhësore, ose "Ligji 482", i cili përfshin ocitanishten; megjithatë, italishtja është gjuha dominuese. Gjuha piemonteze është jashtëzakonisht e afërt me ocitanishten.
 Në Monako, disa folës ocitane bashkëjetojnë me folësit e mbetur amtare të Monégasque ( Ligurian ). Frëngjishtja është gjuha mbizotëruese.
 Komunitete të shpërndara që flasin ocitanisht kanë ekzistuar në vende të ndryshme:
 Në Württemberg (Gjermani) kishte koloni që flisnin ocitanisht që nga shekulli i 18-të, si pasojë e luftës Camisard . Folësit e fundit ocitan u dëgjuan në vitet 1930.
 Në Vendin Bask, dialekti gaskon flitej në San Sebastián, ndoshta deri në fillim të shekullit të 20-të. 
 Në kontinentin amerikan, ekzistojnë folësit ocitanë:
 në Shtetet e Bashkuara, në Valdese, Karolina e Veriut  
 në Kanada, në Quebec ku ka shoqata ocitane si Association Occitane du Québec dhe Association des Occitans . Expatries-france.com , Selection Villes
 Pigüé, Argjentinë - Komunitet i vendosur nga 165 ocitanë nga zona Rodez-Aveyron dhe Cantal në fund të shekullit të 19-të.
 Guanajuato, Meksikë – Një numër i rrallë kolonësh ocitanë dihet se janë vendosur në atë shtet në shekullin e 19-të. 

 Zonat tradicionalisht ocitanishtfolëse 

 Akuitania - duke përjashtuar pjesën baskfolëse të Pyrenees-Atlantiques në pjesën perëndimore të departamentit dhe një pjesë të vogël të Gironde ku flitet dialekti i grupimit oïl: Saintongeais .
 Mesdita-Pirenejtë – duke përfshirë një nga qytetet më të mëdha të Francës, Tuluzën . Ka disa tabela rrugore në Toulouse në ocitanisht, dhe që nga fundi i 2009 njoftimet e metrosë së Toulouse janë dygjuhëshe frëngjisht-ocitanisht,  por përndryshe gjuha pothuajse nuk dëgjohet të flitet në rrugë.
 Lengodok-Rruseljo (nga "Lenga d'òc") - duke përfshirë zonat përreth qytetit mesjetar të Carcassonne, duke përjashtuar pjesën e madhe të Pyrenées-Orientales ku flitet katalanishtja ( Fenolheda është e vetmja zonë ocitane e Pireneve-Orientales).
 Provenca-Alpet-Bregu i Kaltër - me përjashtim të luginave Roya dhe Bévéra, ku ekziston një dialekt kalimtar midis ligurishtes dhe ocitanishtes, ( Roiasc, duke përfshirë dialektin brigask të ligurishtes). Në departamentin e Alpet-Detare kishte dikur qytete të izoluara që flisnin ligurisht, por këto varietete tani janë zhdukur. Dialekti Mentonask i Ligurishtes, i folur në Menton, është një dialekt kalimtar ligurian me një ndikim të fortë ocitan. Frëngjishtja është gjuha mbizotëruese e zonave Alpeve-Detare, Dauphiné dhe Rivierës Franceze .
 Në Monako, ocitanishtja, e importuar nga emigrantët, bashkëjetoi në shekujt XIX dhe XX me dialektin monégask të ligurishtes. Frëngjishtja është gjuha mbizotëruese.
 Puatu-Sharenta - Përdorimi i ocitanishtes ka rënë këtu në ato pak pjesë që flitej, e zëvendësuar me frëngjisht. Vetëm Sharentë Limuzinë, pjesa lindore e rajonit, ka rezistuar. Gjuhët natyrore dhe historike të pjesës më të madhe të rajonit janë gjuhët d'oïl Poitevin dhe Saintongeais.
 Limuzina - Një rajon rural (rreth 710,000 banorë) ku limuzina flitet ende ndër banorët më të vjetër. Frëngjishtja është gjuha mbizotëruese.
 Auvernja – Përdorimi i gjuhës ka rënë në disa zona urbane. Frëngjishtja është gjuha mbizotëruese. Departamenti i Allier është i ndarë midis një zone jugore, ku flitet ocitanisht dhe një zone veriore, frëngjisht-folëse.
 Qëndër-Lugina e Luarës - Disa fshatra në skajin jugor flasin ocitanisht.
 Rona-Alpet - Ndërsa jugu i rajonit flet qartë ocitanisht, pjesët qendrore dhe veriore të Lyonnais, Forez dhe Dauphiné i përkasin zonës së gjuhës franko-provençale . Frëngjishtja është gjuha mbizotëruese.
 Luginat Ocitane ( Piemonti ) - rajoni italian ku flitet ocitanishtja vetëm në luginat alpine jugore dhe qendrore.
 Lugina e Aranit - pjesë e Katalonjës që flet një dialekt malor të Gaskonit.

 Numri i folësve 
Zona ku ocitanishtja ishte historikisht dominuese ka afërsisht 16 milion banorë. Hulumtimet e fundit kanë treguar se ajo mund të flitet si gjuhë e parë nga afërsisht 789,000 njerëz  në Francë, Itali, Spanjë dhe Monako . Në Monako, ocitanishtja bashkëjeton me ligurishten monégaske, e cila është gjuha tjetër amtare. Pierre, Bec. (1995) La langue occitane, coll.  Arveiller, Raymond. (1967) Étude sur le parler de Monaco, Monaco: Comité National des Traditions Monégasques, p. ix. Disa studiues thonë se deri në shtatë milionë njerëz në Francë e kuptojnë gjuhën, Klinkenberg, Jean-Marie.  Baker, Colin; and Sylvia Prys Jones.  Barbour, Stephen and Cathie Carmichael.  ndërsa dymbëdhjetë deri në katërmbëdhjetë milionë e folën plotësisht në 1921. : La Langue d'Oc est parlée actuellement par douze ou quatorze millions de Français ("Occitan is now spoken by twelve or fourteen million French citizens"). Në 1860, folësit ocitane përfaqësonin më shumë se 39% : parlée dans le Midi de la France par quatorze millions d'habitants ("spoken in the South of France by fourteen million inhabitants"). të të gjithë popullsisë franceze (52% për frëngjisht-folësit ); ato ishin ende 26% deri në 36% në vitet 1920 : ...défendre une langue, qui est aujourd'hui la mère de la nôtre, parlée encore par plus de dix millions d'individus... ("protect a language, which is today the mother of ours, still spoken by more than ten million individuals") dhe më pak se 7% në 1993.

 Dialektet 
djathtas|parapamje| Dialektet ocitane sipas Pierre Bec
djathtas|parapamje| Klasifikimi mbidialektal i ocitanishtes sipas Bec
djathtas|parapamje| Klasifikimi mbidialektal i ocitanishtes sipas Sumien
Ocitanishtja përcaktohet në thelb nga dialektet e saj, në vend që të jetë një gjuhë e vetme. Kjo pikë është shumë konfliktuale në Francën Jugore, pasi shumë njerëz nuk e njohin ocitanishten si gjuhë reale dhe mendojnë se "dialektet" janë gjuhë.  Ashtu si gjuhët e tjera që ekzistojnë në thelb në një nivel të folur dhe jo të shkruar (p.sh. gjuhët raeto-romane, franko-provençale, astur-leoneze dhe aragoneze ), çdo vendbanim teknikisht ka dialektin e tij, ku e gjithë Ocitania formon një vazhdimësi dialektore tipike, që ndryshon gradualisht përgjatë çdo vendbanimi ku fshati paraardhes e kupton atë pasaardhës por skajet flasin forma të pakuptueshme për njëri-tjetrin. Sidoqoftë, specialistët zakonisht e ndajnë ocitanishten në gjashtë dialekte kryesore:

 Gaskon : përfshin Béarnese dhe Aranese (të folur në Spanjë).
 Judeo-Gaskon
 Lengodocian ( lengadocian )
 Limuzin ( limozin )
 Auvernjat ( auvernhat )
 Provençal ( provençau ose prouvençau ), duke përfshirë nëndialektin Niçard .
 Judeo-Provansale
 Vivaro-Alpin ( vivaroaupenc ), e njohur gjithashtu si "Alpine" ose "Alpine Provençal", dhe nganjëherë konsiderohet një nëndialekt i Provençales

Dialektet veriore dhe lindore kanë më shumë veçori morfologjike dhe fonetike të përbashkëta me gjuhët gallo-italike dhe oïle (p.sh. zanoret hundore ; humbja e bashkëtingëlloreve fundore; r

rokja fillestare cha/ja- në vend të ca/ga- ;  

; tingulli i përparm - i rrumbullakosur  në vend të një diftongu,

 në vend të  para një bashkëtingëllore), 

ndërsa dialektet më jugore kanë më shumë veçori të përbashkëta me gjuhët ibero-romake (p.sh. betacizmi ; fërkimet me zë midis zanoreve në vend të ndalesa të zërit; - ch - në vend të - it -), dhe Gaskon ka një sërë veçorish të pazakonta që nuk shihen në dialektet e tjera (p.sh.  në vend të  ; humbja e  midis zanoreve; ndërvokale -r - dhe -t/ch përfundimtar në vend të mesjetës - -). Ka edhe dallime të rëndësishme leksikore, ku disa dialekte kanë fjalë të përafërta me frëngjishten dhe të tjera kanë gjegjëse katalanase dhe spanjolle. Megjithatë, ekziston një sasi e konsiderueshme e kuptueshmërisë së përbashkët .
+Fjalët ocitane dhe gjegjëset e tyre franceze, katalane dhe spanjolle anglisht Gjegjëse e frëngjishtes Gjegjëse katalanishtes dhe spanjishtes Ocitan Frëngjisht Ocitan Katalanisht Spanjisht shtëpi      kokë      të blesh      të degjosh    /  eskoltar  të jesh i qetë      të biesh      më shumë      gjithmonë     
Gaskoni është më divergjenti, dhe përshkrimet e tipareve kryesore të gjuhës ocitane shpesh e konsiderojnë dialektin Gaskon si një gjuhë motër. Max Wheeler vëren se "ndoshta vetëm bashkëprania e tij brenda sferës kulturore franceze e ka mbajtur [Gaskonin] të mos konsiderohet si një gjuhë më vete" dhe e krahason atë me franko-provançale, e cila konsiderohet një gjuhë e veçantë nga ocitanishtja, por "ndoshta nuk është më shumë divergjente nga ocitanishtja në përgjithësi sesa dialekti Gaskon”. 

Nuk ka asnjë marrëveshje të përgjithshme për grupime më të mëdha të këtyre dialekteve.

Max Wheeler i ndan dialektet në dy grupe: 

 Jugperëndimore (Gaskoni dhe Lengadociani), më konservatore
 Verilindore (Limuzini, Auvernjati, Provençali dhe Vivaro-Alpini), më risore

Pierre Bec i ndan dialektet në tre grupe: 

 Gaskon, duke qëndruar vetëm
 Ocitan Jugor (Lengadocieni dhe Provençali)
 Ocitan Verior (Limuzini, Auvernjati, Vivaro-Alpini)

Bec vëren gjithashtu se disa gjuhëtarë preferojnë një klasifikim "supradialektal" që grupon ocitanishten me katalanisht si pjesë të një grupi më të gjerë ocitano-romanik. 

Sipas këtij këndvështrimi, katalanishtja është një gjuhë ausbau që u bë e pavarur nga ocitanishtja gjatë shekullit të -të, por e ka origjinën nga grupi Akuitano-Pirenian.

 Kodifikimi 

 Standardizimi 
Të gjitha variantet rajonale të gjuhës ocitane kanë një formë të shkruar; kështu, ocitanishtja mund të konsiderohet si një gjuhë pluricentrike, ose ndryshe një term çadër për një gjuhë me variante të standartizuara si psh. Serbo-Kroatishtja. Ocitanishtja standarde, e quajtur gjithashtu occitan larg (dmth. 'Ocitanishtja e gjerë') është një sintezë që pranon përshtatje të buta rajonale. Domergue Sumien (2006), La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols Procesi i standardizimit filloi me botimin e Gramatica occitana segon los parlars lengadocians ("Gramatika e dialektit Lengodocian") nga Louis Alibert (1935), e ndjekur nga Dictionnaire occitan-français selon les parlers languedociens ("Fjalori frëngjisht-ocitanisht sipas Lengadocianes". ") nga i njëjti autor (1966), i përfunduar gjatë viteve 1970 me veprat e Pierre Bec (Gaskon), Robèrt Lafont (Provençal) dhe të tjerë. Megjithatë, procesi ende nuk ka përfunduar deri më tani . Standardizimi mbështetet kryesisht nga përdoruesit e normës klasike . Për shkak të situatës së fortë të diglosisë(të paturit dhe të përdorurit e dy formave të gjuhës), disa përdorues kështu refuzojnë procesin e standardizimit dhe nuk e mendojnë ocitanishten si një gjuhë që mund të standardizohet sipas procedurave të ndjekura me gjuhët e tjera të standardizuara .

 Sistemi i shkrimit 
Ekzistojnë dy norma kryesore gjuhësore që përdoren aktualisht për ocitanishten, njëra (e njohur si "klasike"), e cila mbështetet në atë të ocitanishtes mesjetare dhe një (nganjëherë e njohur si "mistraliane", për shkak të përdorimit të saj nga Frédéric Mistral ), e cila është bazuar në ortografinë moderne franceze . Ndonjëherë, ka konflikt midis përdoruesve të secilit sistem.

 Norma klasike (ose ndryshe ortografia klasike ) ka avantazhin e mbajtjes së një lidhjeje me fazat e mëparshme të gjuhës dhe pasqyron faktin se ocitanishtja nuk është një dialekt i frëngjishtes. Përdoret për të gjitha dialektet ocitane. Gjithashtu i lejon folësit të një dialekti të ocitanishtes të shkruajnë në mënyrë të kuptueshme për folësit e dialekteve të tjera (p.sh. fjala ditë shkruhet jorn në normën klasike, por mund të jetë jour, joun, journ, apo edhe yourn, në varësi të krahinës së shkrimtarit, në ortografinë mistraliane). Ortografia klasike ocitane dhe ortografia katalanase janë mjaft të ngjashme: ato tregojnë lidhjet shumë të ngushta të të dyja gjuhëve. Digrafët lh dhe nh, të përdorura në ortografinë klasike, u përqafuan nga ortografia e portugalishtes, me sa duket prej Geraldit të Bragës, një murg nga Moissac, i cili u bë peshkop i Bragës në Portugali në 1047, duke luajtur një rol të madh në modernizimin e gjuhës portugeze të shkruar.Jean-Pierre Juge (2001) Petit précis – Chronologie occitane – Histoire & civilisation, p. 25
 Norma mistraliane (ose ndryshe ortografia mistraliane ) ka avantazhin e të qenit e ngjashme me atë të frëngjishtes, në të cilën shumica e folësve ocitane janë shkolluar. Tani, ajo përdoret më së shumti në dialektin Provençal / Niçard, përveç normës klasike. Është përdorur gjithashtu nga një numër shkrimtarësh të shquar, veçanërisht në gjuhën provençale. Megjithatë, është disi jopraktike, sepse bazohet kryesisht në dialektin provençale dhe përdor gjithashtu shumë digrafë për tinguj të thjeshtë, më i dalluari është ou për tingullin , siç është në frëngjisht, i shkruar si o nën drejtshkrimin klasik.

Ka edhe dy norma të tjera, por ato kanë një përdorim më të ulët. Norma Escòla dau Pò (ose Escolo dóu Po norma ) është një version i thjeshtuar i normës Mistraliane dhe përdoret vetëm në Luginat Ocitane (Itali), përveç normës klasike. Norma Bonnaudiane (ose écriture auvergnate unifiée, EAU ) u krijua nga Pierre Bonnaud dhe përdoret vetëm në dialektin Auvernjat, përveç normës klasike.
+Krahasimi midis katër normave ekzistuese në ocitanisht: ekstrakt nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut Norma klasike Norma Mistraliane Norma Bonnaudiane Escòla dau Pò normë ProvençalTotei lei personas naisson liuras e egalas en dinjitat e en drech. Son dotadas de rason e de conciéncia e li cau (/fau/) agir entre elei amb un esperit de frairesa. ProvençalTóuti li persouno naisson liéuro e egalo en dignita e en dre. Soun doutado de rasoun e de counsciènci e li fau agi entre éli em' un esperit de freiresso. Niçard ProvençalToti li personas naisson liuri e egali en dinjitat e en drech. Son dotadi de rason e de conciéncia e li cau agir entre eli emb un esperit de frairesa. Niçard Provençal Touti li persouna naisson liéuri e egali en dinjità e en drech. Soun doutadi de rasoun e de counsciència e li cau agì entre eli em' un esperit de frairessa. AuvernjatTotas las personas naisson liuras e egalas en dinjitat e en dreit. Son dotadas de rason e de conciéncia e lor chau (/fau/) agir entre elas amb un esperit de frairesa. AuvernjatTa la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà. (Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de cousiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà. ) Vivaro-AlpinTotas las personas naisson liuras e egalas en dinjitat e en drech. Son dotaas de rason e de conciéncia e lor chal agir entre elas amb un esperit de fraternitat. Vivaro-AlpinToutes les persounes naisoun liures e egales en dinjità e en drech. Soun douta de razoun e de counsiensio e lour chal agir entre ngjala amb (/bou) un esperit de freireso. GaskonTotas las personas que naishen liuras e egaus en dinjitat e en dreit. Que son dotadas de rason e de consciéncia e que'us cau agir enter eras dab un esperit de hrairessa. Gaskon (shkrimi febusian)Toutes las persounes que nachen libres e egaus en dinnitat e en dreyt. Que soun doutades de rasoû e de counscienci e qu'ous cau ayi entre eres dap û esperit de hrayresse. LimuzinTotas las personas naisson liuras e egalas en dinjitat e en drech. Son dotadas de rason e de conciéncia e lor chau (/fau/) agir entre elas emb un esperit de frairesa.  LengodocianTotas las personas naisson liuras e egalas en dinjitat e en drech. Son dotadas de rason e de consciéncia e lor cal agir entre elas amb un esperit de frairesa. 
+I njëjti tekst në gjashtë gjuhë fqinje romane dhe anglisht për krahasim FrëngjishtTous les êtres humains naissent libres et égaux en dingnité et en droits. Ils sont doués de raison et de concience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.  Arpitane Tôs los étres homans nêssont libros et ègals en dingnitât et en drêts. Ils ant rêson et ndërgjegjja et dêvont fâre los uns envèrs los ôtros dedens un èsprit de fraternitât.  KatalaneTotes les persones neixen/naixen lliures i iguals en dinjitat dhe en drets. Són dotades de raó i de conciència, i han de comportar-se fraternalment les unes amb les altres.  SpanjishtTodos los seres humanos nacen libres e iguales en dingnidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros.  PortugalishtTodos os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e direitos. Eles são dotados de razão e consciência, e devem comportar-se fraternalmente uns com os outros.  italishtTutti gli esseri umani nascono liberi ed uguali in dignità e in diritti. Sono dotati di ragione e di coscienza e devono comportarsi fraternamente l'uno con l'altro.  ShqipTë gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe të drejta. Ata janë të pajisur me arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri-tjetrit në frymë vëllazërimi. 
Vini re se versioni katalanisht u përkthye nga spanjishtja, ndërsa versionet ocitane u përkthyen nga frëngjishtja. Pjesa e dytë e versionit katalan mund të përkthehet gjithashtu si "Són dotades de raó i de consciència, i els cal actuar entre si amb un esperit de fraternitat", duke treguar ngjashmëritë midis ocitanishtes dhe katalanishtes.

 Karakterizimi gjuhësor 
Jules Ronjat ka kërkuar të karakterizojë gjuhën ocitane me 19 kritere kryesore, të përgjithësueshme. Prej tyre, 11 janë fonetike, pesë morfologjike, një sintaksore dhe dy leksikore. Për shembull, zanoret e mbyllura-të rrumbullakosura janë të rralla ose mungojnë në ocitanisht. Kjo karakteristikë shpesh përcillet në frëngjishten e një folësi ocitan, duke çuar në një theks të veçantë meridional . Ndryshe nga frëngjishtja, ajo është një gjuhë pro-rënies, duke lejuar heqjen e kryefjalës(  : Unë kendoj;  : Ju këndoni) - megjithëse, të paktën në Gaskon, folja duhet të paraprihet nga një "prezantues" në vend të përemrit,  për pyetje,  për vëzhgime,  për raste të tjera:   (Unë jam),  (Ai/ajo është? ),  (Ne jemi. ) Lo gascon lèu e plan, p.14 . Ndër këto 19 kritere dalluese, 7 janë të ndryshme nga spanjishtja, 8 nga italishtja, 12 nga franko-provençalja dhe 16 nga frëngjishtja.

 Veçoritë e Ocitanishtes 
Shumica e veçorive të Occitan janë të përbashkëta ose me gjuhën ose atë katalane, ose me të dyja.

 Veçoritë e ocitanishtes në tërësi 
Shembuj të veçorive mbarë-ocitane të përbashkëta me frëngjishten, por jo me katalanishten:

 Tingulli latin  [uː] (latinishte vulgare  ) u ndryshua në , si në frëngjisht (lat. > Oc. dur ).
 Tingulli latin vulgar  u ndryshua në , së pari në rrokje të patheksuara, si në katalanisht (lat. > Oc. roman [ruˈma]), pastaj në rrokje të theksuara (lat. > ok. flor [fluɾ]).

Shembuj të veçorive mbarë-ocitane të përbashkëta me gjuhën katalane, por jo me frëngjishten:

 Latinishtja e theksuar  u ruajt (lat. > ok. mars, Fr. mer ).
 Ndërvokalja - - u lëshua në  në vend se humbi (lat. > ok. vida, Fr. vie ).

Shembuj të veçorive mbarë-Ocitane që nuk ndahen me katalanisht ose frëngjisht:

 Origjinali  i ruajtur.
   fundore bëhet  (shënimi në valencianisht (katalanisht),  mund të shfaqet në pozicionin e patheksuar në fund të fjalës, në një proces harmonie zanoresh ).
   mesore e ulët dhe  diftongohen para velarëve.  në përgjithësi bëhet  ;  fillimisht u bë  ose , por që atëherë zakonisht janë bërë më ballore (p.sh. në , etj. ). Diftongizimi ka ndodhur gjithashtu para palataleve, si në frëngjisht dhe katalanisht.
 Asimilime të ndryshme në grupe bashkëtingëllore (p.sh.   në ocitanisht, shqiptuar  në variantin konservator Lengodocian).

 Krahasimi me gjuhët e tjera romane dhe anglisht 
+Common words in Romance languages, with English (a Germanic language) for referenceLatin(të gjithë emrat në  rasën rrjedhore)Ocitanisht(including main regional varieties)KatalanishtFrëngjishtNormanLadin (Gherdëina)LombardishtItalishtSpanjishtPortugalishtSardenjishtRumanishtAnglishtc(h)antarcantarchantercanter, chanterciantécantàcantarecantarcantarcantarecânta(re)'(to) sing'c(h)abracabrachèvrequièvrecëuracavracapracabracabracrabacapră'goat'clauclauclefcleftleciavchiavellavechavecraecheie'key', (e)glèisaesglésiaégliseéglisedliejagiesachiesaiglesiaigrejagresia/creiabiserică'church' (Vulgar Latin), formatge (fromatge, hormatge)formatgefromagefroumage, fourmageciajuelfurmai/furmaggformaggioquesoqueijocasucaș'cheese'leng(u)a (linga)llengualanguelanguelenga, rujenedalengualingualengualíngualimbalimbă'tongue, language'nuèch (nuèit)nitnuitnîtnuetnoccnottenochenoitenothenoapte'night'plaçaplaçaplaceplacheplazapiassapiazzaplazapraçapratzapiață'square, plaza'pont (pònt)pontpontpontpuentpuntpontepuentepontepontepunte (small bridge)'bridge'

 Leksiku 
Një krahasim i termave dhe numrit të fjalëve midis gjuhëve nuk është i lehtë, pasi është e pamundur të numërosh dendurinë e fjalëve në një gjuhë. (Shih Leksikon, Leksemë, Leksikografi për më shumë informacion. )

Disa kanë mëtuar se rreth 450,000 fjalë ekzistojnë në gjuhën ocitane, një numër i krahasueshëm me anglishten ( Fjalori i Tretë i Ri Ndërkombëtar i Webster-it, i Pashkurtuar me shtesat e 1993 arrin 470,000 fjalë, siç bën Fjalori Anglisht i Oksfordit, botimi i dytë). Faqja e internetit Merriam-Webster vlerëson se numri është diku midis 250,000 dhe 1 milion fjalë.

Revista Géo (2004, f. 79) pretendon se letërsia angleze amerikane mund të përkthehet më lehtë në ocitanisht sesa në frëngjisht, duke përjashtuar termat moderne teknologjike që të dyja gjuhët kanë integruar.

 Ruajtja 
Në epokën moderne, ocitanishtja është bërë një gjuhë e rrallë dhe shumë e kërcënuar. Përdoruesit e saj janë të grumbulluar pothuajse ekskluzivisht në Francën Jugore dhe nuk ka gjasa që të mbetet ndonjë folës njëgjuhësh. Në fillim të viteve 1900, qeveria franceze u përpoq të kufizonte përdorimin dhe mësimin e shumë gjuhëve të pakicave, përfshirë ocitanishten, në shkollat publike. Ndërsa ligjet kanë ndryshuar që atëherë, me kthimin e arsimit dygjuhësh për rajonet me gjuhë unike në 1993, kjo lëvizje nuk ka mundur ta kthejë rënien në numrin e folësve të ocitanishtes. Shumica e folësve janë të moshuar.   

 Shembuj 
parapamje| Sipas dëshmisë së Bernadete Subirusit, Virgjëresha Mari i foli asaj ( Lurdë, 25 mars 1858) në Gaskon duke thënë: Que soy era Immaculada Councepciou ("Unë jam Ngjizja e Papërlyer ", fraza është riprodhuar nën këtë statujë në Lurdë. me një drejtshkrim mistralian/febusian), duke konfirmuar shpalljen e kësaj dogme katolike katër vjet më parë.
parapamje| Mbishkrim në gjuhën oksitane në Abacinë e Shën Gjonit të Sordës, Sorde-l'Abbaye : "Lum ata që vdesin në Zotin".
Një nga pasazhet më të shquara të ocitanishtes në letërsinë perëndimore ndodh në kantonin e 26-të të Purgatorit të Dantes, në të cilën trubaduri Arnaut Daniel i përgjigjet rrëfyesit:

 Tan m'abellís vostre cortés deman, / qu'ieu nuk me puesc ni voill a vos cobrire. / Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan; / consirós vei la passada folor, / e vei jausen lo joi qu'esper, denan. / Ara vos prec, per aquella valor / que vos guida al som de l'escalina, / sovenha vos a temps de ma dolor.
 Oksitanishtja moderne: Tan m'abelís vòstra cortesa demanda, / que ieu non-pòdi ni vòli m'amagar de vos. / Ieu soi Arnaut, que plori e vau cantant; / consirós vesi la foliá passada, / e vesi joiós lo jorn qu'espèri, davant. / Ara vos prègui, per aquela valor / que vos guida al som de l'escalièr, / sovenhatz-vos tot còp de ma dolor.

Strofa e mësipërme përkthehet në:

 Kështu më kënaq kërkesa jote e sjellshme, / Nuk mundem dhe nuk do t'ju fshihem. / Unë jam Arnauti, që shkoj duke vajtuar dhe kënduar;/ I penduar shoh marrëzinë e së shkuarës, / Dhe i gëzuar shoh ditën e shpresuar para meje. / Prandaj të përgjërohem, me atë fuqi/ Që të drejton në majën e shkallëve, / Ki parasysh të ma lehtësosh vuajtjen!

Një citim tjetër i dukshëm ocitan, këtë herë nga Kantoja e 10-të e Arnaut Danielit:

 "Ieu sui Arnaut qu'amas l'aura
 e chatz le lebre ab lo bou
 e nadi contra suberna"

Gjuha ocitane moderne:

 "Ieu soi Arnaut qu'aimi l'aura
 e caci [chaci] la lèbre amb lo buòu
 e nadi contra subèrna.

Përkthimi:

 "Unë jam Arnauti që e do erën,
 dhe ndjek lepurin me kaun,
 dhe noton kundër rrymës”.

Vepra klasike Të Mjerët e shkrimtarit francez Victor Hugo përmban gjithashtu ca ocitanisht. Në pjesën e parë, Libri i parë, Kapitulli IV, "Les œuvres sembables aux paroles", mund të lexohet për Monseigneur Bienvenu :

 "Né provençal, il s'était facilement familiarisé avec tous les patois du midi. Il disait: - E ben, monsur, sètz saget? comme dans le bas Languedoc. — Ont anaratz passar? comme dans les basses Alpes. — Pòrti un bon moton amb un bon formatge gras, comme dans le haut Dauphiné. [. . . ] Parlant toutes les langues, il entrait dans toutes les âmes."

Përkthimi:

 “I lindur proveçal, ai u mësua shpejt me dialektin e jugut. Ai do të thoshte, E ben, monsur, sètz saget? si në dialektin Lengodocian të Poshtëm; Ont anaratz passar? si në Alpet-e-Poshtme; Pòrti un bon moton amb un bon formatge gras si në Dafinën e Sipërme. [. . . ] Teksa fliste të gjitha gjuhët, ai hynte në të gjitha zemrat."
 E ben, monsur, sètz saget? : Pra, zotëri, gjithçka është në rregull?
 Ont anaratz passar? : Nga cila anë do të shkoni?
 Pòrti un bon moton amb un bon formatge gras : Solla pak mish të mirë dele me djathë të mirë të yndyrshëm

Dramaturgu spanjoll Lope de Rueda përfshiu një shërbëtor gaskon për efekt komik në një nga veprat e tij të shkurtra, La generosa paliza . Registro de Representantes  by Lope de Rueda, in Spanish. 

Kompozitori francez Joseph Canteloube krijoi pesë grupe këngësh popullore të titulluara Këngët e Auvernjës, në të cilat tekstet janë në dialektin Auvernjat të ocitanishtes. Orkestrimi përpiqet të krijojë skenat e gjalla baritore të dikurshme.

Michael Crichton paraqet Ocitanishten në romanin e tij Timeline .

 Shiko gjithashtu 

 Baìo
 Historia e gjuhës baske
 Gjuhët e Francës
 Gjuhët e Italisë
 Gjuhët e Spanjës
 Kryqi oksitan
 Kuzhina oksitane
 Politika gjuhësore në Francë

 Shënime 

 Bibliografi 








 Ursula Reutner: "‘Minor‘ Gallo-Romance Languages‘“. In: Lebsanft, Franz/Tacke, Felix: Manual of Standardization in the Romance Languages. Berlin: de Gruyter (Manuals of Romance Linguistics 24), 773–807.


Kategoria:Gjuhë në Itali
Kategoria:Gjuhët e Francës

Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara

 OCITANISHT