Teatri Kombëtar i Shqipërisë

Teatri Kombëtar ka qenë teatri kryesor në Tiranë. Në mars të 2020 Teatri Kombëtar i Shqipërisë u zgjodh nga Europa Nostra mes 7 monumenteve të rrezikuara në Evropë, si shembull përjashtimor të arkitekturës moderne italiane të viteve '30 të shekullit 20 dhe një nga sitet më të shquara kulturore të Shqipërisë, i ballafaquar me rrezikun e pashmangshëm të shembjes. Pas dy muajve, më 17 maj 2020 godina e teatrit u shemb.  

 Historia 
parapamje|Godina i teatrit në Tiranë
parapamje|Logo e Teatrit Kombetar

Pronësia e truallit iu ble familjes Libohova për interes publik.  

Ndërtesa e teatrit është e vetmja godinë futuriste e inxhinierit dhe arkitektit italian, Giulio Berté, projekti i nisur në fillimjanarin e 1938 dhe që përfundoi në shtator të 1939. U porosit nga Mbretëria Shqiptare në bazë të marrëveshjes italo-shqiptare të janarit të 1938, në hulli të planit rregullues të qendrës së Tiranës. Aty u vendos rrethi italo-shqiptar "Scanderbeg", si qendër kulturore, artistike, sportive dhe argëtuese, e ndërtuar nga firma "Pater". Sipërfaqja tokës së dhënë për projektin përfshinte 13 mijë m2, prej të cilave 7 mijë m2 mbulohen nga godina brenda së cilës ishte biblioteka, zyra e informacionit, zyra e përkthimit letrar, etj.

Funksionet kulturore dhe sportive godina vazhdoi t'i ushtronte edhe pas pushtimit italian.

Pas kapitullimit italian, ndërtesa ndërroi emër dhe u quajt Kinema "Kosova".

Më 1 mars 1945, nĕ atë teatër u zhvillua Gjyqi Special, 1945, që dënoi 60 intelektualë, civilë e ushtarakë, 17 të pushkatuar e 43 me burg, ku vdiqën. Kjo i hapi rrugë zyrtarizimitt e ligjërimit te krimit, sepse në çdo qytet u ngritën gjyqet speciale që çuan në pushkatim mbi 6000 shqiptarë të pafajshëm, dhe mijra tə vdekur në burgje e kampe internimi.

Më 1945 iu bë edhe ndryshimi i fundit, duke u shndërruar në Teatër Popullor, më pas Kombëtar.

Aktorët të parë të Teatrit Profesionist ishin Mihal Popi, Gjon Karma, Mihal Stefa, Ndrek Shkjezi, Liza Vorfi, Behije Çela, Ndoc Meshkalla, Hasan Reçi. Me vonë erdhën nga lëvizja amatore emra shumë të njohur si Marie Logoreci, Prokop Mima, Sandër Prosi, Sulejman Pitarka, Pjetër Gjoka, Loro Kovaçi, Besa Imami, Violeta Manushi si dhe regjisori i porsadiplomuar Pandi Stillu.

 Shfaqjet 

 1945-1956 

 "Revizori", Gogol, regjia Sokrat Mio, 1947.
 "Othello", Shekspir, regjia A.J. Ricko, 1953.
 "Toka Jonë", Kolë Jakova, regjia Pandi Stillu, 1954.
 "Familja e Peshkatarit", Sulejman Pitarka, regjia Pjetër Gjoka, 1956.
 "Halili dhe Hajria", Kolë Jakova, regjia Besim Levonja, 1950.
 "Shërbëtori i dy zotërinjve", K. Goldon, regjia Zina Andri, 1955.

 1956-1965 

 "Intrigë dhe Dashuri", Shiler, regjia Mihal Luarasi, 1957. 
 "Hamleti", Shekspir, 1960. 
 "Mbi Gërmadha", Fadil Paçrami, regjia Kujtim Spahivogli,  1962. 
 "Borgjezi Fisnik", Molier, regjia P. Stillu, 1963. 
 "Karnavalet e Korçës", Spiro Çomora, regjia P. Stillu, 1964. 
 "Xhaxha Vanja", A. Çehov, regjia A. Malo, 1964.
 "Mbreti Lir", Shekspir, regjia P. Stillu, 1965.

1965-1972

 "Pas vdekjes" dhe "14 vjeç dhëndër", Çajupi.
 "Prefekti", Besim Levonja.
 "Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur", Ismail Kadare, regjia Pirro Mani. 
 "Arturo Ui", Breht, regjia P. Manit, 1971.

1972-1985

 "Njeriu që pa vdekjen me sy", Viktor Eftimiu, regjia Pirro Mani, 1974.
 "Lumi i vdekur", Jakov Xoxa, regjia Drita Agolli, 1975.
 "Zonja nga qyteti", Ruzhdi Pulaha, regjia Agim Qirjaqi, 1975.
 "Luiza Miller", Shiler, regjia D. Agolli, 1979.
 "Nata e dymbëdhjetë", Shekspir, regjia P. Mani, 1982.
 "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", Dritëro Agolli, regjia Fatos Haxhiraj, 1983.
 "Prometeu", Eftimiu, regjia P. Mani, 1984.

1985-1992

 "Vdekja e një komisioneri", A. Miler, regjia F. Haxhiraj, 1986.
 "Pallati 176", Adelina Balashi, regjia Alfred Bualoti dhe Andon Qesari, 1986.
 "Romeo dhe Zhulieta", Shekspir, regjia Dhimitër Pecani, 1987.
 "Zbutja e kryeneçes", Shekspir, regjia F. Haxhiraj, 1988.
 "Kush e solli Doruntinën", Pirro Mani, regjia F. Haxhiraj, 1989.
 "Frikë dhe mjerim në rajhun e tretë", B.Breht, regjia A. Kumbaro, 1990.
 "Dhelpra dhe rrushtë", G.Figueredo, regjia Dhimitër Pecanit.
 "Rikardi I tretë", Shekspir, regjia Agim Qiriaqi, 1992.

1992–2005

 "Dy zotërinjtë nga Verona", Shekspir, regjia Dhimitër Pecani, 1993.
 “8 Persona +”, Ferdinand Radi, regjia F. Radi, 1994.
 "Fernando Krafti më ka shkruar një letër", T.Dorst, regjia Gëzim Kame, 1994.
 "Tiranozauri", Kasëm Trebeshina, regjia Gëzim Kame, 1995.
 "Don Zhuani", Molier, regjia Arben Imami, 1996.
 "Apologjia e vërtetë e Sokratit", Gëzim Kame dhe Mirush Kabashi, 1997,
 "Quo Vadis", Serafin Fanku, regjia Se. Fanku, 1997,
 "Kopshti me dallëndyshe", B.Cikliropulos, regjia Kiço Londos, 1998,
Ëndra e një nate dimri, I. Kadare, regjia A. Bora, 1999,
 "Njeriu, virtyti, kafsha", Luixhi Pirandelo, regjia Drita Agolli, 2000,
"Armiku I Popullit", H. Ibsen, regjia Agim Qiriaqit, 2000,
"Utopos", S. Çapaliku, regjia Rikard Ljarja, 2001,
"Mbreti po vdes", E. Jonesko, regjia A. Bora, 2001,
"Portreti  Dorian Greit", O.Uajlld, regjia Kiço Londo, 2002,
"(Gomone)", Mihal Luarasi, regjia Gëzim Kame, 2003,
"Streha e të harruarve", Ruzhdi Pulaha, regjia M. Luarasi, 2004,
"Kopraci", Molier, regjia H. Çuli, 2004,
"Pjata e drunjtë", Morison, regjia Gëzim Kame, 2005,
"Si e mposhta Musolinin", drama dhe regjia Aqif Mulliqi, 2005,
"Xhaxha Vanja", A.P.Çehov, regjia H. Çuli, 2005.

 Figurat e teatrit 

 Dramaturgët 
 Besim Levonja,
 Dionis Bubani, 
Djana Çuli, 
 Dritëro Agolli
 Fadil Kraja,
 Fadil Paçrami,
 Kolë Jakova,
Ferdinad Hysi  Loni Papa,
 Ruzhdi Pulaha,
 Spiro Çomora,
 Sulejman Pitarka,
 Teodor Laço,
 Kasëm Trebeshina, 

 Drejtorët 
 Andon Pano,
 Andrea Malo,
 Drita Agolli
 Esat Oktrova,
 Kujtim Spahivogli,
 Mihal Luarasi,  Pandi Stillu,
 Pirro Mani,
 Sokrat Mio,
 Xhemal Broja,
 Zina Andri,
 Hervin Çuli
 Altin Basha
 Indrit Çobani 

 Aktorët 

Gladiola Harizaj
Agim Qirjaqi,
Ahmet Pasha,
Aleksandër Pogaçe, 
Anastas Kristofori,
Andon Lopari, 
Andon Qesari,
Antoneta Papapavli,
Arben Derhemi, 
Artan Imami, 
Artur Gorishti,
Besa Imami,
Ben Shaka, 
Birçe Hasko, 
Bujar Lako,
Demir Hyskja, 
Drita Haxhiraj,
Drita Pelingu,
Edi Luarasi,
Elia Zaharia,
Fatos Haxhiraj,
Gjon Karma,
Ilia Shyti,
Ina Gjonçi, 
Jani Riza, 
Laert Vasili,
Luan Qerimi,
Lazër Filipi,
[[Lazër Vlashi, 
Loro Kovaçi,
Kadri Roshi,
Margarita Xhepa,
Marie Logoreci,
Mario Ashiku, 
Mirush Kabashi, 
Naim Frashëri, 
Ndrek Luca,
Ndrek Prela, 
Mihal Popi,
Ndriçim Xhepa.
Pandi Siku, 
Pavlina Mani,
Perika Gjezi,
Petraq Xhillari, 
Petrika Riza, 
Petrit Malaj, 
Pjetër Gjoka,
Prokop Mima,
Reshat Arbana,
Rajmonda Bulku,
Rikard Ljarja, 
Robert Ndrenika,
Roland Trebicka,
Roza Anagnosti,
Sandër Prosi
Shkëlqim Basha,
Shkëlqim Daja, 
Sulejman Pitarka,
Tinka Kurti, 
Vangjo Grabocka, 
Viktor Gjoka,
Violeta Manushi,
Yllka Mujo,

 Shih edhe 
 60 vjet Teatri Kombëtar, libër
 Zina Andri (1924-1980), regjisorja e parë grua në Teatrin Kombëtar.

 Referime 

Tiranë
TK Tiranë