Shteti i Arianitëve

Shteti i Arianitëve me zotërimet e tyre shtrihej përgjatë luginës së Shkumbinit dhe Rrugës Mbretërore (Via Egnatia) dhe në lindje arrinte së paku deri në afërsi të Manastirit dhe Follorinës. Duke qenë se arianitët ishin një familje e vjetër fisnike, nën zotërimin e tyre, për një kohë mund të kenë qenë edhe qytetet e Manastirit e të Follorinës, para se të binin nën pushtimin osman. Në këtë rajon, Arianitët kanë zotëruar kështjellën e Sopotnicës (Sfetigradi), që osmanët e ripagëzuan me emrin Demir Hisar, kështjellë në një pozicion kyç, nga mund të kontrolloheshin disa rrugë tregtare shumë të rëndësishme. Si kufij natyrorë jugorë të Shtetit të Arianitëve kanë qenë Lumi Devoll dhe zotërimet e Muzakajve, kurse në veri shteti i Kastriotëve. Në perëndim, Arianitët kanë pasur dalje të gjerë në Detin Adriatik, në jug të Durrësit dhe në rajonin e Myzeqesë.

 Historiku 
parapamje|majtas|372px|Zotërimet e familjeve fisnike mesjetare shqiptare, Topia, Arianiti dhe Gropa (fundi i shekullit XIV)
Në burimet historike, emri i familjes fisnike të Arianitëve haset për herë të parë në shekullin e XI, në veprën e Gjergj Kedrenit, Përmbledhje Historish. Ai tregon se në fillim të shekullit të XI (1001-1018) perandori i Bizantit emëroi patricin David Arianiti si strateg të Selanikut dhe, më pas, si strateg të Shkupit. Ai luftoi kundër bullgarëve në Strumicë dhe në Shkup. Edhe djali i tij, Konstandini, përmendet në vitet 1049-1050 si ushtarak në shërbim të Perandorisë Bizantine. Në një marrëveshje që Karli I Anzhu lidhi me disa fisnikë shqiptarë, në fund të shekullit të XIII (1274), ndër ta përmendet edhe sebast Aleks Arianiti.

Emri i Arianitëve do të vazhdonte të ishte i pranishëm edhe më shumë nëpër dokumente të shekullit të XIV. Në dy dokumente të vitit 1304 të princit të Tarentit, Filipit, dhe të mbretit të Siçilisë, Karlit II, ndër emrat e disa familjeve fisnike shqiptare, që u njiheshin privilegjet e mëparshme, është shënuar edhe emri i Arianitëve. Në një letër të vitit 1319, që papa Johani XXII ua drejtoi disa fisnikëve shqiptarë, është shënuar emri i protolegatorit Guljelm Arianiti. Në Epitafin e Gllavenicës, të qëndisur në vitin 1373, gjendet edhe emri i qëndistarit Gjergj Arianiti.

Për këto figura me mbiemrin Arianiti nuk mund të krijohet një lidhje e sigurt dhe të pohohet se domosdo ata i përkisnin të njëjtit trung familjar. Sidoqoftë, nëpërmjet tyre del qartë se Arianitët ishin një familje fisnike e vjetër e Shqipërisë Qendrore dhe Jugore, nga më të njohurat dhe me ndikim të veçantë në jetën politike të vendit. Rol pozitiv në këtë drejtim kishte zotërimi e kontrolli prej Arianitëve, i segmenteve të rëndësishme të Rrugës Mbretërore (Via Egnatia) nëpër të cilën lëviznin karvane të shumta për tregtimin e drithit, të kripës e të mallrave të tjera. Për zotërimin e kësaj rruge tregtare shumë të rëndësishme, Arianitët duhet të kenë bashkëpunuar me Pavël Kurtikun, zotërimet e të cilit gjendeshin në krahinat përgjatë rrjedhjes së mesme të Lumit Shkumbin, si dhe me Andrea Gropën, sundimtarin e qytetit të Ohrit. Pozicioni mbizotërues i kështjellës së Ohrit, mbi tërë rajonin e një liqeni shumë të pasur me peshk të cilësisë së lartë, kishte bërë që zotërimi i tij të ishte në qendër të aksioneve politike e ushtarake të zotërve të rajoneve pranë tij.

parapamje|406px|Epitafi i Gllavenicës
Veprimtaria politike e Arianitëve do të pasqyrohet më mirë në dokumentet e shekullit të XV, kur ata, prej pushtimeve osmane, humbën rajonet e pasura lindore dhe filluan të ndiqnin një politikë më aktive, sidomos qysh nga vitet '30 e më pas, kur Gjergj Arianiti do të korrte një varg fitoresh kundër ushtrive osmane.

Krahas mbiemrit Arianiti, kjo familje fisnike përmendet në burimet historike edhe me emra të tjerë familjarë, si Komneni, Golemi, Topia, Shpata e Çermenika, si dhe me disa tituj fisnikërie. Titujt ishin të trashëguar dhe dëshmonin për lidhjet krushqore që kishin krijuar Arianitët me familjet e tjera fisnike, duke përfshirë edhe atë perandorake të Bizantit, siç e tregon mbiemri Komneni. Si familje sundimtare, Arianitët kishin edhe simbolet e veta. Shqiponja dykrenare ishte në stemën e tyre. Në një dokument të kohës tregohet se Gjergj Arianiti kishte porositur në Raguzë, që të thurej flamuri i tij.

Pema gjenealogjike e Arianitëve nuk mund të ndërtohet saktësisht, që nga periudhat më të hershme, kur ata përmenden për herë të parë. Sipas autorëve të vjetër shqiptarë, Marin Barlecit e Gjon Muzakës, i ati i Gjergj Arianitit ka qenë Komnen Arianiti. Ky qe martuar me vajzën e Nikollë Sakatit, që kishte edhe mbiemrin Zaharia, zot i qytetit port të Budvës. Komnen Arianiti pati tre djem (Gjergjin, Muzakën dhe Vladanin), si dhe një vajzë që u martua me Pal Dukagjinin.

Muzakë Arianiti kishte vetëm një djalë, Moisiun, bashkëluftëtarin e njohur të Skënderbeut, që njihet kryesisht me mbiemrin Golemi (Moisi Golemi). Ky u martua me Zafinë Muzakën, ish-gruan e Muzakë Topisë, i cili u rimartua me të motrën e Skënderbeut, Mamicën.

Vëllai i vogël i Gjergj Arianitit, Vladani, u martua me vajzën e Gjon Kastriotit, Angjelinën, shumë kohë përpara se Skënderbeu të dilte në krye të luftës antiosmane të shqiptarëve. Djali i tyre Muzaka (i cilësuar si Muzaka i Angjelinës, për t’u dalluar nga i ungji) do të ishte pjesëmarrës në Kuvendin e Lezhës të vitit 1444.

Veprimtaria politike dhe ushtarake e djalit të madh të Komnen Arianitit, Gjergjit, i dha familjes fisnike shqiptare të Arianitëve, emër e peshë të veçantë në jetën politike të Shqipërisë.

Gjergj Arianiti u martua me Marie Muzakën, me të cilën pati tetë vajza. Vdekja e saj bëri që, më pas, Gjergji të martohej me italianen Despina (ose Petrina) Frankone, vajzë e guvernatorit të qytetit të Leçes, të Mbretërisë së Napolit. Me të, Gjergj Arianiti pati tre djem (Thomanë, Kostandinin dhe Arianitin) dhe një vajzë.

Zotërimet e Arianitëve, ashtu si dhe ato të fisnikëve të tjerë shqiptarë, gjatë periudhave të ndryshme kanë njohur zgjerime e ngushtime. Pavarësisht nga këto, duke zotëruar segmente të rëndësishme të Rrugës Egnatia dhe të degëzimeve të ndryshme të saj, Arianitët gëzonin një pozitë të veçantë në jetën ekonomike e politike të Shqipërisë dhe në marrëdhëniet e lidhjet që mund të krijoheshin midis rajoneve të ndryshme të vendit dhe forcave politike të tyre. Dëshmi e kësaj janë edhe lidhjet e shumta martesore të Arianitëve me zotërit e tjerë të viseve shqiptare, që ishin kufitare me ato të Arianitëve, si Muzakajt e Kastriotët, apo edhe më të largëta si Dukagjinët e deri me despotin serb, Stefan Brankoviçin, kur ky, pas pushtimit të Despotatit të Rashës prej osmanëve në vitin 1459, u vendos në Krujë, ku qëndroi për disa vjet pranë Skënderbeut dhe u martua me një vajzë të Gjergj Arianitit.

Për rëndësinë politike dhe ekonomike të shtetit të Gjergj Arianitit dëshmon më së miri martesa e dytë e tij me vajzën e guvernatorit të qytetit të Leçes në Italinë e Jugut, që ishte porti më jugor i krahinës së Puljes dhe, në rrugë detare, më i afërti me bregdetin shqiptar. Interesat ekonomikë në Shqipëri e kanë shtyrë guvernatorin e Leçes të martonte vajzën larg vendit të tij e përtej Detit Adriatik, së pari në Korfuz, dhe, pasi mbeti e ve, me Gjergj Arianitin në Shqipëri, që ka qenë eksportuese e rëndësishme drithërash.

Shtrirja lindore e shtetit të Gjergj Arianitit ka qenë e thellë. Ajo i ka përfshirë, ose së paku ka qenë kufitare me fushat e Manastirit e të Follorinës, që ishin rajone të prodhimit të bollshëm të drithërave, ku çmimi i shitjes së tij ka qenë më i ulëti se në rajonet e tjera të prodhimit të tij në Shqipëri dhe shumë më i ulët se çmimi i shitjes në Itali. Gjithashtu nën zotërimin e Arianitëve ka qenë, në mos tërësisht, pjesërisht, rajoni i liqenit të Ohrit, prej të cilit siguroheshin të ardhura shumë të mëdha nga peshkimi dhe nga eksportimi i gjerë i peshkut të thatë të cilësisë së lartë, artikull ushqimor ky që ishte shumë i parapëlqyer nga banorët e rajoneve të tjera.

Nën zotërimin e Arianitëve mund të kenë qenë për një kohë edhe qytetet e Manastirit e të Follorinës, para se të binin nën pushtimin osman. Në këtë rajon, Arianitët kanë zotëruar kështjellën e Sopotnicës (Sfetigradi), që osmanët e ripagëzuan me emrin Demir Hisar, kështjellë në një pozicion kyç, nga mund të kontrolloheshin disa rrugë tregtare shumë të rëndësishme. Si kufij natyrorë jugorë të shtetit të Gjergj Arianitit kanë qenë Lumi Devoll dhe zotërimet e Muzakajve, kurse në veri shteti i Kastriotëve.

Në perëndim, Arianitët kanë pasur dalje të gjerë në Detin Adriatik në jug të Durrësit dhe në rajonin e Myzeqesë. Gjergj Arianiti kërkonte të kishte nën zotërimin e tij edhe Vlorën dhe Kaninën bashkë me rrethinat e tyre, që formonin rajonin bregdetar shqiptar, i cili, në rrugë detare, ishte më afër bregdetit italian. Këto synime të Gjergj Arianitit kanë zënë vend në aktet zyrtare të marrëdhënieve të tij me Mbretërinë e Napolit. Gjurmë të tyre mbetën edhe pas vdekjes së Gjergjit. Një djalë dhe një nip i tij ushtruan detyrën e funksionarëve të lartë osmanë në rajonin e Vlorës. Në një dokument të fundit të shekullit të XV, ky rajon është shënuar si pjesë e Arbërisë së Arianitit, emërtim i përdorur krahas Arbërisë së Skënderbeut.

Shiko edhe

 Arianitët
 Gjergj Arianiti
 Kryengritja Arbërore (1432-1436)
 David Arianiti
 Komnen Arianiti
 Donika Kastrioti
 Kastriotët
 Principata e Gjon Kastriotit
 Gjon Kastrioti
 Skënderbeu
 Kryengritja e Skënderbeut
 Muzakajt
 Topiajt
 Sanxhaku i Arbërit
 Pal Kurti
 Pavlo-Kurtiku
 Balshajt
 Zahariajt
 Zenebishët
 Spanët
 Lidhja e Lezhës
 Fitoret e Besëlidhjes Shqiptare nën udhëheqjen e Skënderbeut
 Dukagjinët
 Dushmanët
 Feudalët arbërorë
 Marin Barleti
 Konflikti Muzaka-Serb
 Lufta shqiptaro-venedikase
 Pjetër Bogdani
 Pjetër Budi
 Frang Bardhi
 Kryengritja e Himarës (1472)
 Shkolla dhe arsimi në tokat shqiptare (shek. XVI-XVII)
 Kryengritjet shqiptare të shekullit të XVI
 Kryengritjet shqiptare të shekujve të XVII-XVIII
 Perandoria Osmane në shek. XVII-XVIII
 Luftërat osmane në Evropë
 Historia e luftërave Ruso-Turke
 Luftërat turko-veneciane
 Frankokracia
 Shteti i Detit
 Arbëria Venedikase
 Lufta Osmano-Venedikase (1570-1573)
 Beteja e Lepantos
 Beteja e Prevezës
 Lufta e Madhe Turke
 Beteja e Vjenës
 Lufta e Moresë
 Beteja e Kaçanikut (1690)
 Kuvendi i Matit
 Kuvendi i Dukagjinit
 Kuvendet ballkanike
 Kuvendi Kishtar i Arbërit
 Kuvendi i Kuçit
 Shqipëria Osmane
 Kuçi (Mali i Zi)
 Piperët
 Lale Drekali
 Andrea Manesi
 Gjin Gjergji
 Gjergj Vladanji
 Nikollë Bardhi
 Nora e Kelmendit
 Gjergj Basta
 Gjon Renësi
 Mark Gjini
 Nikollë Mekajshi
 Tomë Plezha
 Pashallëqet shqiptare
 Pirateria shqipëtare
 Rilindja Kombëtare Shqiptare

 Referime 

 Bibliografia 









Kategoria:Shekulli XV në Shqipëri
Kategoria:Shekulli XV në Perandorinë Osmane
Kategoria:Shekulli XV në Ballkan
Kategoria:Shekulli XV në Evropë
Kategoria:Historia e Ballkanit
Kategoria:Historia e Shqipërisë
Kategoria:Shekulli XIV në Shqipëri
Kategoria:Shekulli XIV në Ballkan
Kategoria:Shekulli XIV në Evropë
Kategoria:Historia e Arbërisë
Kategoria:Principata arbërore
Kategoria:Fisnikëria mesjetare arbërore