Austro-Hungaria

Austro-Hungaria, e njohur edhe si Perandoria Austro-Hungareze ose Monarkia Dyfishtë, ishte një monarki kushtetuese shumëkombëshe në Evropën Qendrore midis 1867 dhe 1918. Një aleancë ushtarake dhe diplomatike, ajo përbëhej nga dy shtete sovrane me një monark të vetëm, i cili u titullua si perandor i Austrisë dhe mbret i Hungarisë.Martin Mutschlechner: The Dual Monarchy: two states in a single empire Austro-Hungaria përbënte fazën e fundit në evolucionin kushtetues të Monarkisë Habsburge: ajo u formua me kompromisin austro-hungarez të vitit 1867 si pasojë e Luftës Austro-Prusiane dhe u shpërbë menjëherë pasi Hungaria përfundoi bashkimin me Austrinë më 31 tetor 1918.

Një nga fuqitë kryesore të Evropës në atë kohë, Austro-Hungaria ishte gjeografikisht vendi i dytë më i madh në Evropë, pas Perandorisë Ruse, me 621,538 km2 dhe i treti më i populluari (pas Rusisë dhe Perandorisë Gjermane). Perandoria ndërtoi industrinë e katërt më të madhe të ndërtimit të makinerive në botë, pas Shteteve të Bashkuara, Gjermanisë dhe Mbretërisë së Bashkuar.Schulze, Max-Stephan. Engineering and Economic Growth: The Development of Austria–Hungary's Machine-Building Industry in the Late Nineteenth Century, p. 295. Peter Lang (Frankfurt), 1996. Austro-Hungaria u bë gjithashtu prodhuesi dhe eksportuesi i tretë më i madh në botë i pajisjeve elektrike shtëpiake, pajisjeve elektrike industriale dhe aparateve të prodhimit të energjisë për termocentrale, pas Shteteve të Bashkuara dhe Perandorisë Gjermane, dhe ndërtoi rrjetin e dytë më të madh hekurudhor të Evropës, pas Perandorisë Gjermane.

Me përjashtim të territorit të Bashkëpronësisë së Bosnjës, Perandoria e Austrisë dhe Mbretëria e Hungarisë ishin vende të veçanta sovrane në të drejtën ndërkombëtare. Kështu përfaqësues të veçantë nga Austria dhe Hungaria nënshkruan traktate paqeje duke rënë dakord për ndryshime territoriale, për shembull Traktati i Saint-Germain dhe Traktati i Trianonit. Shtetësia dhe pasaportat ishin gjithashtu të ndara.

Në thelbin e saj ishte monarki e dyfishtë, e cila ishte një bashkim i vërtetë midis Cisleithania, pjesëve veriore dhe perëndimore të ish-Perandorisë Austriake dhe Transleithania (Mbretëria e Hungarisë). Pas reformave të vitit 1867, shtetet austriak dhe hungarez ishin të barabartë në pushtet. Të dy vendet zhvilluan politika të bashkuara diplomatike dhe të mbrojtjes. Për këto qëllime, ministritë "e përbashkëta" të punëve të jashtme dhe të mbrojtjes mbaheshin nën autoritetin e drejtpërdrejtë të monarkut, siç ishte një ministri e tretë e financave përgjegjëse vetëm për financimin e dy portofoleve "të përbashkëta". Një komponent i tretë i bashkimit ishte Mbretëria e Kroacisë-Sllavonisë, një rajon autonom nën kurorën hungareze, i cili negocioi marrëveshjen kroato-hungareze në vitin 1868. Pas vitit 1878, Bosnja dhe Hercegovina ra nën sundimin e përbashkët ushtarak dhe civil austro-hungarezMinahan, James. Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, p. 48. derisa u aneksua plotësisht në vitin 1908, duke provokuar krizën e Bosnjës.

Austro-Hungaria ishte një nga fuqitë qendrore në Luftën e Parë Botërore, e cila filloi me një deklaratë lufte austro-hungareze në Mbretërinë e Serbisë më 28 korrik 1914. Ajo tashmë ishte shpërbërë në mënyrë efektive në kohën kur autoritetet ushtarake nënshkruan Armëpushimin e Villa Giusti më 3 nëntor 1918. Mbretëria e Hungarisë dhe Republika e Parë Austriake u trajtuan si pasardhës të saj de jure, ndërsa pavarësia e Republikës së Parë Çekosllovake, Republikës së Dytë Polake dhe Mbretërisë së Jugosllavisë, respektivisht, dhe shumica e kërkesave territoriale të Mbretërisë së Rumanisë dhe Mbretërisë së Italisë u njohën gjithashtu nga fuqitë fituese në vitin 1920.

 Emri 
Emri zyrtar i mbretërisë ishte në gjermanisht: Österreichisch-Ungarische Monarchie dhe në hungarisht: Osztrák–Magyar Monarchia (shqip: Monarkia Austro-Hungareze) megjithëse në marrëdhëniet ndërkombëtare përdorej Austro-Hungaria (gjermanisht: Österreich-Hungary; hungarisht: Ausztria-Magyarország). Austriakët përdornin edhe emrin k. u. k. Monarchie (shqip: Monarkia k. u. k.) (në gjermanisht të detajuar: Kaiserliche und königliche Monarchie Österreich-Ungarn; hungarisht: Császári és Királyi Osztrák–Magyar Monarchia) dhe Monarkia Danubian (gjermanisht: Donaumonarchie; hungarisht: Dunai Monarchia) ose Monarkia e Dyfishtë (gjermanisht: Doppel-Monarchie; hungarisht: Dual-Monarchia) dhe Shqiponja e Dyfishtë (gjermanisht: Der Doppel-Adler; hungarisht: Kétsas), por asnjëra nga këto nuk u përhap as në Hungari e as gjetkë.

Emri i plotë i mbretërisë i përdorur në administrimin e brendshëm ishte Mbretëritë dhe Tokat e Përfaqësuara në Këshillin Perandorak dhe Tokat e Kurorës së Shenjtë Hungareze të Shën Stefanit.

 Gjermanisht: Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der Heiligen Ungarischen Stephanskrone
 Hungarisht: A Birodalmi Tanácsban képviselt királyságok és országok és a Magyar Szent Korona országai

Nga viti 1867 e tutje, shkurtesat që kryesonin emrat e institucioneve zyrtare në Austro-Hungari pasqyronin përgjegjësinë e tyre:

 k. u. k. (kaiserlich und königlich ose Perandorak dhe Mbretëror) ishte etiketa për institucionet e përbashkëta për të dy pjesët e monarkisë, p.sh., k.u.k. Kriegsmarine (Marina) dhe, gjatë luftës, k.u.k. Armee (Ushtri). Ushtria e përbashkët e ndërroi etiketën nga k.k. tek k.u.k. vetëm në vitin 1889 me kërkesë të qeverisë hungareze.
 K. k. (kaiserlich-königlich) ose Perandorak-Mbretëror ishte termi për institucionet e Cisleithania (Austri); "mbretëror" në këtë emërtim i referohej Kurorës së Bohemisë.
 K. u. (königlich-ungarisch) ose M. k. (Magyar királyi) ("Hungaria mbretërore") i referohej Transleithania, tokat e kurorës hungareze. Në Mbretërinë e Kroacisë dhe Sllavonisë, institucionet autonome përdorën k. (kraljevski) ("Mbretëror"), pasi sipas Zgjidhjes Kroato-Hungareze, e vetmja gjuhë zyrtare në Kroaci dhe Sllavoni ishte kroacishtja, dhe institucionet ishin "vetëm" kroacisht.

Pas një vendimi të Franc Jozef I në vitin 1868, mbretëria mbante emrin zyrtar 'Monarkia/Mbretëria Austro-Hungareze (gjermanisht: Österreichisch-Ungarische Monarchie/Reich; hungarisht: Osztrák–Magyar Monarchia/Birodalom) në marrëdhëniet e saj ndërkombëtare.

 Historia

Pas humbjes së Hungarisë kundër Perandorisë Osmane në Betejën e Mohács të vitit 1526, Perandoria Habsburge u përfshi më shumë në Mbretërinë e Hungarisë dhe më pas mori fronin hungarez. Megjithatë, ndërsa osmanët u zgjeruan më tej në Hungari, Habsburgët arritën të kontrollonin vetëm një pjesë të vogël veriperëndimore të territorit të ish-mbretërisë. Përfundimisht, pas Traktatit të Passarowitz më 1718, të gjitha territoret e mëparshme të mbretërisë hungareze iu dorëzuan nga osmanët te Habsburgët. Në revolucionet e vitit 1848, Mbretëria e Hungarisë bëri thirrje për një vetëqeverisje më të madhe dhe më vonë edhe pavarësi nga Perandoria Austriake. Revolucioni hungarez i 1848 u shtyp nga ushtria austriake me ndihmën ushtarake ruse dhe niveli i autonomisë që kishte gëzuar shteti hungarez u zëvendësua me sundimin absolutist nga Vjena. Kjo e rriti më tej pakënaqësinë hungareze ndaj dominimit të Habsburgëve.

Në vitet 1860, Perandoria u përball me dy humbje të rënda: humbja e saj në Luftën e Dytë për Pavarësinë Italiane theu dominimin e saj mbi një pjesë të madhe të Italisë Veriore (Lombardy, Veneto, Modena, Reggio, Toskana, Parma dhe Piacenza) ndërsa humbja në Luftën Austro-Prusiane e vitit 1866 çoi në shpërbërjen e Konfederatës Gjermane (në të cilën perandori Habsburg ishte presidenti trashëgues) dhe përjashtimin e Austrisë nga punët gjermane. Këto humbje binjake u dhanë hungarezëve mundësinë për të hequr prangat e sundimit absolutist.

Duke kuptuar nevojën për kompromis me Hungarinë për të ruajtur statusin e saj të fuqisë së madhe, qeveria qendrore në Vjenë filloi negociatat me udhëheqësit politikë hungarezë, të udhëhequr nga Ferenc Deák. Më 20 mars 1867, parlamenti hungarez i sapokrijuar në Pest filloi të negocionte ligjet e reja që do të pranoheshin më 30 mars. Megjithatë, udhëheqësit hungarezë morën fjalë se kurorëzimi zyrtar i Perandorit si Mbret i Hungarisë më 8 qershor duhej të kishte ndodhur në mënyrë që ligjet të miratoheshin brenda tokave të Kurorës së Shenjtë të Hungarisë. Më 28 korrik, Franc Jozef, në cilësinë e tij të re si Mbret i Hungarisë, miratoi dhe shpalli ligjet e reja, të cilat zyrtarisht lindën Monarkinë e Dyfishtë.

 Qeveria 

parapamje|Ndërtesa e parlamentit hungarez
parapamje|Ndërtesa e parlamentit austriak
Kompromisi i vitit 1867 i ktheu domenet e Habsburgëve në një bashkim midis Perandorisë Austriake ("Tokat e Përfaqësuara në Këshillin Perandorak", ose Cisleithania) në gjysmën perëndimore dhe veriore dhe Mbretërisë së Hungarisë ("Tokat e Kurorës së Shën Stefani”, ose Transleithania) në gjysmën lindore.

Qeveria e Austrisë, e cila kishte sunduar monarkinë deri në vitin 1867, u bë qeveria e pjesës austriake dhe u formua një qeveri tjetër për pjesën hungareze. Qeveria e përbashkët (e caktuar zyrtarisht Këshilli Ministror për Çështjet e Përbashkëta (gjermanisht:  Ministerrat für gemeinsame Angelegenheiten)) u formua për disa çështje të sigurisë së përbashkët kombëtare - Ushtrinë e Përbashkët, Marinën, politikën e jashtme dhe familjen perandorake, dhe bashkimin doganor. Megjithëse të dy gjysmat kishin një monark të përbashkët dhe marrëdhëniet e jashtme dhe mbrojtja menaxhoheshin së bashku, të gjitha funksionet e tjera shtetërore duhej të trajtoheshin veçmas pasi nuk kishte shtetësi të përbashkët."The kingdom of Hungary desired equal status with the Austrian empire, which was weakened by its defeat in the German (Austro-Prussian) War of 1866. The Austrian emperor Francis Joseph gave Hungary full internal autonomy, together with a responsible ministry, and in return it agreed that the empire should still be a single great state for purposes of war and foreign affairs, thus maintaining its dynastic prestige abroad." – Compromise of 1867, Encyclopædia Britannica, 2007

Hungaria dhe Austria mbanin parlamente të veçanta, secili me kryeministrin e vet: Dieta e Hungarisë (e njohur zakonisht si Asambleja Kombëtare) dhe Këshilli Perandorak në Cisleithania. Çdo parlament kishte qeverinë e tij ekzekutive, të emëruar nga monarku.

Pas vitit 1878, Bosnja dhe Hercegovina ra nën sundimin ushtarak dhe civil austro-hungarez derisa u aneksua plotësisht në vitin 1908, duke provokuar krizën e Bosnjës me Fuqitë e Mëdha dhe fqinjët ballkanikë të Austro-Hungarisë, Serbinë dhe Malin e Zi.

Marrëdhëniet gjatë gjysmëshekullit pas vitit 1867 midis dy pjesëve të monarkisë së dyfishtë shfaqën mosmarrëveshje të përsëritura mbi marrëveshjet e përbashkëta të tarifave të jashtme dhe mbi kontributin financiar të secilës qeveri në thesarin e përbashkët. Këto çështje u përcaktuan nga Kompromisi Austro-Hungarez i vitit 1867, në të cilin shpenzimet e përbashkëta u ndanë 70% për Austrinë dhe 30% për Hungarinë. Kjo ndarje duhej të rinegociohej çdo dhjetë vjet. Pati trazira politike gjatë krijimit të çdo rinovimi të marrëveshjes. Deri në vitin 1907, pjesa hungareze ishte rritur në 36.4%.Günther Kronenbitter: "Krieg im Frieden". Die Führung der k.u.k. Armee und die Großmachtpolitik Österreich-Ungarns 1906–1914. Verlag Oldenbourg, Munich 2003, , p. 150 Mosmarrëveshjet arritën kulmin në fillim të viteve 1900 në një krizë të zgjatur kushtetuese. Ajo u shkaktua nga mosmarrëveshja se cila gjuhë të përdorej për komandim në njësitë e ushtrisë hungareze dhe u thellua nga ardhja në pushtet në Budapest në prill 1906 të një koalicioni nacionalist hungarez. Rinovimet e përkohshme të marrëveshjeve të përbashkëta ndodhën në tetor 1907 dhe në nëntor 1917 në bazë të status quo-së. Negociatat në 1917 përfunduan me shpërbërjen e Monarkisë së Dyfishtë.

 Shënime 

 Referime 

Bibiografia
 ; highly detailed history; emphasis on ethnicity
 ; politics and diplomacy


Kategoria:Vende të mëparshme në Ballkan
Kategoria:Perandori të mëparshme
Kategoria:Monarki të mëparshme të Evropës
Kategoria:Monarkia Habsburge
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1867
Kategoria:Shtete dhe territore të shpërbëra më 1918