Risani

Risani është lagje e venbanimit të Kotorit, në Mal të Zi.

 Etimologjia 

Gr. Ῥίζων Rhizon; Lat. Rhizus, Rhizon, Rhizinum, Rhizus, Risinum, Rhisinon Rhisino Rhizinium Resinum, Rucinium, Buccinium, Bicinion, Rizinion, Risino, Resino. Gjithashtu dhe emri i lumit ne Risan (sot Spila) ὁ Ῥίζων ποταμός ose Kotor-Risan ὁ Ῥιζονικὸς κόλπος. 

Sipas Herodit, një eponim me të njëjtin emër rrjedh nga Rizon, i biri i Kadmosit dhe vëllai i Illirosit. Sipas mendimit të A. Mayer, emri ka rrënjë të panjohura ilire; sipas H. Krahe, rrjedh nga gjuha kelte dhe do të thotë "fortesë". Mund të ketë prejardhjen edhe nga shqipja rrahe, që do të thotë lëndinë në pyll. Mendohet gjithashtu se emri vjen nga greqishtja Rhizon për rrënjët (mjekësore) ose rhizotomo për barin (gjithashtu mjekësor). Praktika e mbledhjes dhe përpunimit të bimëve ishte e zakonshme në Risan në fillim të shekullit të 21-të. Variantet e emrit të pranuara në botime janë Rhizon dhe Risinum.

 Klima 
Risani ka klimë mediterane, me temperaturë mesatare vjetore 15.8 gradë C.

-Me temperaturë mbi 25 gradë C - 124.8 ditë

-me temperaturë mbi 30 gradë C - 49.8 ditë

-me temperaturë nën 0 gradë C -4.3 ditë.

 Historia 

Risani është qyteti më i vjetër në bokën e Kotorit. Është krijuar kah mesi i shekullit të III-të p.l.k. Sipas shënimeve antike dihet se e kan themeluar ilirët, fisi Rison, nga i cili edhe e ka marrë emrin Risinium. Në ketë qytet duhet të ketë sunduar edhe mbrti ilir Ballai.

Thuhet se ka qenë qytet i pasur dhe qytet i bukur. Ka qenë qendër e Detarisë, tregtisë dhe i  zejtarisë së shtetit ilir. Në të janë prodhuar edhe monedhat. Para sulmit nga romakët , kah viti 229 mbretëresha ilire Teuta Risanin e krijoi qendër administrative. Kur edhe Risani ra nën sundimin e romakëve mbretëresha Teuta bëri vetëvrasje, është gjuajtur në det.

 Burime të shkruara 

Rhizon shfaqet në 16 burime të ndryshme antike, greke, romake dhe mesjetare, ndër të tjerë Pseudo-Skylax, Apolloniusi i Rodit, Polibi, Livi, Straboni, Plini, Ptolemeu, Tabula Peutingeriana, Anonimi i Ravenës dhe një mbishkrim i njohur nga Lambaesis në Afrikën e Veriut.   Tekstet kanë karakter mitologjik, gjeografik, historik dhe enciklopedik. Burimi më i vjetër është vepra e Pseudo-Skylaks nga mesi i shekullit të IV p.e.s.  Miti i Kadmos dhe Harmonisë është rrëfyer nga Apolloniusi i Rodit. Nga ana tjetër, Polibi tregon historinë e mbretëreshës ilire Teuta. Mbishkrimi nga Lambaesis, i cili daton gjatë mbretërimit të Mark Aurelit (mesi i shekullit të II të e.s.), përmend muret mbrojtëse të qytetit dhe hyjninë mbrojtëse (Lar) MedaurT. Płóciennik, Periplus Pseudo-Skylaksa (24–25) jako źródło wzmiankujące Rhizon. Kilka uwag o charakterze filologicznym, Novensia 27, 2016.

 Kërkimet 

Përshkrimi i parë modern i gjurmëve antike të Risanit është ai i guvernatorit francez të Kotorrit Zhak Louis Vialla de SommièreVialla de Sommières, J. L., Voyage historique et politique au Montenegro, Paris 1820..  Arthur Evans, i cili zbuloi pallatin e Minosit në Kretë, kreu një gërmim të shkurtër arkeologjik në vitet 1870, duke zbuluar një pjesë të një shtëpie helenistikeEvans, A., “Antiquarian researches in Illiricum”, Archaeologia. Miscellaneous Tracts Relating to Antiquity 48, 1884.  Ai gjeti gjithashtu monedha të prera nga Korinti, Dyrrachium-i dhe Apollonia, si dhe një monedhë të mbretit Likeos dhe të qytetit të Damastionit. Në afërsi të bregut në pjesën perëndimore të qytetit, ai pastroi dy varre shumë të pasura, të cilat tani dihet se kanë qenë të periudhës mesjetare. Midis gjetjeve, Evans renditi një llambë helenistike, një paterë votive, një vëth të artë me paraqitjen e kokës së luanit dhe dy byzylykë argjendi me dekore të kokës së gjarprit. Ndër ata që vizituan Risanin, duke përshkruar zbulimet, duhet përmendur arkeologu çek Heinrich Richlý. Ai ka shkruar hollësisht për topografinë e Risanit dhe monedhat e gjetura aty. Ai gjithashtu bëri kopje të një mbishkrimi fragmentar që përmend emrin e hyjnisë mbrojtëse të Rhizonit, Medaurin. Në vitin 1930, Dušan VuksanD. Vuksan, Rimski mozaik, Almanah-Šematizam zetske banovine 1, 1931 zbuloi një vilë me mozaikë romakë, njëra prej të cilave kishte si dekor qendror perëndinë romake Hypnos. Nga ky imazh ndërtesa është quajtur Vila e Hypnosit. Në qytetin e poshtëm të Rhizonit, i cili quhet Carine, u zbuluan mbetjet e një tempulli të supozuar romak në vitin 1952. Në vitin 1968, Çedomir Markoviç, Jovan Martinoviç dhe Ilija Pushiq gërmuan në qendër të Carines një pus dhe disa mure që ata i interpretuan si rrethuese të sheshit kryesor të qytetit (agora/forumi). Mbetjet arkeologjike të periudhës ilire u zbuluan për herë të parë në vitin 1970 në kodrën e Gradinës, e cila ishte akropoli i Risanit të lashtë. Alexandra Faber identifikoi mure ciklopike të të njëjtit lloj në brigjet e lumit Špila në vitin 1982. Gërmimet e kryera nga Vilma Kovačević në Carine në vitet 1988–1989  zbuluan enë për pirjen e verës të prodhimit italian dhe amfora me kapakët e tyre. Gërmimet e mëtejshme të forumit në vitin 1989 zbuluan një mozaik bardh e zi me një rozetë dhe motiv rrotullash vegjetale. U pastrua një stilobat monumental më shumë se 19 m i gjatë, së bashku me fragmente kolonash të rrëzuara dhe elemente arkitekturore të thyera. Një nekropol antik u identifikua në kodrën e Goriacës dhe në parkun komunal. Që nga viti 2001, kërkimet arkeologjike në Risan po kryhen nga Qendra Kërkimore e Antikitetit të Evropës Juglindore e Universitetit të Varshavës në bashkëpunim me arkeologët malazezë. Qendra është e përfshirë edhe në konservimin e dyshemeve të mozaikut të sapo zbuluar nga Vila e Hypnos. Gjithashtu ka organizuar një ekspozitë të përhershme të mozaikëve në Muzeun e Mozaikëve.

 Kërkimet arkeologjike  

Arkeologët kanë gjurmuar linjën e fortifikimeve të qytetit si në pjesën e poshtme të tij ashtu edhe në akropolP. Dyczek, Rhizon/Risinium de novo in lucem proditus, [in:] New Archaeological Discoveries in the Albanian Regions, vol. I, ed. L. Përzhita, I. Gjipali, G. Hoxha, B. Muka, Tiranë 2017. Gjurmët e tre portave të qytetit, si dhe kullat e brendshme, janë identifikuar dhe eksploruar pjesërisht. Rruga që kalon nga qyteti i poshtëm në akropol është rindërtuar. Gërmimet kanë dokumentuar të gjitha fazat e okupimit brenda qytetit nga kohërat më të hershme në atë turke. Pastrimi i pjesshëm i katër lagjeve urbane ka treguar se njëra prej tyre ka pasur karakter tregtar dhe dy të tjera kanë qenë një lagje artizanësh dhe zejtarësh. Tre vaska terrakote të gjetura në një banjë dhe një mozaik i thjeshtë me një model gjeometrik datohen në periudhën helenistike. Lagjja e fundit ishte e zënë nga një pallat, i cili përbëhej fillimisht nga një megaron me kolona mermeri dhe dhoma magazinimi. Më vonë, një ndërtesë e madhe u shtua, duke e shndërruar megaronin në një sallë pritjeje. Brirë dreri dekoronin hapësirën mbi një portë të gjerë që të çonte në kompleks. Muret në ambientet e brendshme ishin të lyera me ngjyrë të kuqe dhe të zbukuruar me stuccoP. Dyczek, An Illyrian palace in Rhizon: preliminary results, [in:] L’Illyrie méridionale et l’Épire dans l’Antiquité VI, ed. J-L. Lamboley, L. Përzhita, A. Skënderaj, vol. I, Paris 2018.  Hulumtimet në majën e akropolit identifikuan elemente guri të tempullit të Medaurit, mure ciklopike të ripërdorura si crepidoma dhe ndërtesa nga koha turke. Në parkun e qytetit u zbulua një pjesë e një varreze mesjetare me një kriptë që përmbante varrime me vendosje trupi. Një ndërtesë romake me dysheme mozaiku, ndoshta një villa urbana, u identifikua gjatë gërmimeve të shpëtimit në hyrje të spitalit modern. Njëra nga dyshemetë, me dekor në formën e një meandre të dyfishtë, u pastrua në tërësi, së bashku me bordurat e punuara me kube mozaiku të kuq (zona e gërmimit ishte e kufizuar). Verifikimi i gjetjeve nga e ashtuquajtura Vila e Hypnos çoi në zbulimin e katër dyshemeve të tjera me mozaik dhe një rishikim të datimit të kompleksit. Dyshemetë e mozaikut janë bërë në punishtet e Salonës në shekullin II të e.s. Hetimet zbuluan gjithashtu elementë të pikturuar të mureve dhe tavaneve, dhe vërtetuan një rivlerësim të funksionit të dhomave individuale dhe funksionit të përgjithshëm të ndërtesës si një hospitalium romak (bujtinë për udhëtarët)P. Dyczek, Hypnos from Risinium (Montenegro), Novensia 20, 2009.  Infrastruktura e re e tubacioneve të ujit në bregun jugor të lumit Špila zbuloi pjesë arkitekture helenistike. Eksplorimi nënujor në lumë si dhe në vetë gjirin çoi në zbulimin e një pjese të murit ciklopik, disa mbetje strukturash të supozuara si të portit të vjetër dhe një portë të dytë në muret e Rhizonit. Një pjesë e linjës se dikurshme bregdetare u dokumentua rreth kepit Rtac.

 Artefaktet 

Dy thesare me monedha të mbretit Ballaios u zbuluan në Rhizon në vitin 2010. Thesari i “madh” numëronte 4656 monedhaCiołek, R., ‘Great hoard’ of 4656 coins of King Ballaios from Risan, Novensia 21, 2010,  me një peshë totale 15 kg. Thesari i dytë përbëhej nga 120 monedha të të njëjtit mbret. Shumë nga këto monedha ishin të panjohura më parë për specialistët. Të konsideruara së bashku me monedhat e Ballaios të gjetura në pjesë të tjera të Risanit, si dhe jashtë qytetit në site të tjera, të dy thesaret kanë ndryshuar kronologjinë e këtij sundimtari (gjetjet do të publikohen së shpejti). Një unazë ari e ruajtur jashtëzakonisht mirë, me peshë 18 g, u zbulua në vitin 2011. Imazhi në këtë unazë ishte një kopje e shekullit të IIItë p.e.s. e një skulpture të famshme nga Praxiteles nga shenjtërorja e Artemis Braurion në akropolin e Athinës. Po aq unike është një pllakë terrakote me një imazh reliev të një maenade, e vetmja paraqitje e njohur e një skene të humbur nga një vepër e Callimachos që tregon kortezhin e Dionisit, dikur në tempullin e kësaj perëndie në agoranë e Athinës.
	Një fragment koke mermeri e një statuje kariatide nga koha e perandorit August u gjet në zonën e agora/forumit në sektorin e Carines; ndoshta dikur ishte pjesë e një portiku që qarkullonte rreth sheshit kryesor të qytetit. Një gjetje tjetër unike është një perlë qelqi me një përfaqësim të Tezeut që vrau MinotaurinP. Dyczek, Artemis and Theseus with Minotaur on gems from ancient Rhizon/Risinium (Montenegro), Anodos. Studies of the Ancient World 11, 2011 (2014),  dhe një figurinë bronzi e Silenit e paraqitur në tipin e Sokratit filozof. Në akropol u zbulua një pllakë e derdhur balte nga shekulli II p.e.s. Një mbishkrim në greqisht me emrin e Medaurus dhe një listë të anëtarëve të një "policie bashkiake" është gjetur gjithashtu në akropol. Midis gjetjeve janë mbishkrime fragmentare latine dhe një tekst i krishterë i shkruar me alfabet cirilik krahas elementeve të një tavoline altari prej guri. Të dhënat arkeologjike përfshijnë gjithashtu qindra objekte prej bronzi, qeramikë helenistike, amfora dhe kapakë amforash.

 Monedhat e Ballaiositt 

Monedhat e një mbreti të panjohur ilir Ballaios u zbuluan në Risan nga Arthur Evans në vitet 1870. Ana e pasme mban imazhin e perëndeshës Artemis, ana e përparme një kokë portreti të mbretit në profil, e rrethuar nga një legjendë greke me emrin e mbretit dhe titullin basileus. Për mungesë provash nga burimet e shkruara, Evans propozoi që të datonte mbretërimin e këtij sundimtari në vitet 168–135 p.e.s. Deri më tani, gërmimet në Risan dhe gjetkë kanë nxjerrë gjithsej më shumë se 11,000 monedha të këtij mbreti, më shumë se 6000 jashtë dy thesareve të zbuluara në vitin 2011.  Një studim stratigrafik i gjetjeve, datimi konfirmues nga gjetjet e tjera dhe datimi me radiokarbon i shtresave arkeologjike çoi në një kronologji të rishikuar të mbretërimit të këtij mbreti, duke e vendosur atë në mesin e shekullit të III p.e.s., njëqind vjet më herët se sa pranohej më parë. Monedhat e mbretit mbetën në qarkullim deri në vitet e para të shekullit të IItë p.e.s. Prerjet e para, të prodhuara në ishullin e afërt të Pharosit, duket se nuk e kanë ende titullin mbretëror; prerjet e njëpasnjëshme, tashmë me titull, u prenë në punishten e Rhizonit.R. Ciołek, Rhizon/Risinum. Illyrian Fortress, Greek and Roman Town, vol. 2. The monetary system in the Kingdom of Ballaeus, Warsaw 2021

 Demografia 

 Statistikat 
 Viti  Banorë  Grafiku 1948 969  Skeda:Lëvizja e pop. së Risanit.png	 1953  1038 	 1961   1227	 1971  1461 1981  1766 1991  2047 2003  2117

 Lidhje të jashtme 
Vendndodhja

 Referime 

 Referime 

 Bibliografia 






Kategoria:Qytete në Mal të Zi