Probi

Probi emri i plotë i të cilit ishte Marcus Aurelius Probus (230–235 - shtator 282) ishte perandor romak nga 276 deri në 282. Probus ishte një gjeneral aktiv dhe i suksesshëm, si dhe një administrator i ndërgjegjshëm, dhe në mbretërimin e tij gjashtëvjeçar ai siguroi prosperitet për provincat e brendshme, ndërsa u rezistoi pushtimeve të përsëritura të fiseve barbare në pothuajse çdo sektor të kufirit. Edward Gibbon (1932), The Decline and Fall of the Roman Empire, The Modern Library, ch. XII, p. 284
 Biografia 
Probi lindi në vitin 232 në Sirmium ( Sremska Mitrovica e sotme), Panonia Inferior,  i biri i një iliri nga Dalmacia.  Sipas Kronikës Aleksandriane, ai lindi diku në vitin 232. Gibbon, p. 282, note Historia Augusta jo e besueshme e jep emrin e babait të tij si Maximus dhe pretendon se nëna e tij ishte me status më të lartë se babai i tij, se ai kishte një motër të quajtur Claudia, se ai ishte i lidhur me perandorin Claudius Gothicus, pasuria e tij personale ishte modeste dhe farefisi i tij më i afërt i parëndësishëm. .  Përveç nominës së tij më të njohur Aurelius që mund të gjendet në shumicën e mbishkrimeve, papiruseve dhe monedhave, si dhe Equitius të vërtetuara në monedhat e tij nga Ticinum dhe Pseudo- Aurelius Victor, Historia Augusta i jep atij Valerius dhe Malalas Aelius. 

Probi hyri në ushtri rreth moshës 25 vjeçare, pasi arriti moshën madhore. Ai u ngrit me shpejtësi nëpër grada, duke fituar vazhdimisht dekorata të larta ushtarake. I emëruar në një moshë shumë të re si tribun ushtarak nga perandori Valerian, në njohje të aftësisë së tij latente, Ai  me një fitore të spikatur ndaj Sarmatëve në kufirin ilir . Gibbon, p. 282 Gjatë viteve kaotike të mbretërimit të Valerianit, Iliria ishte e vetmja provincë, e gjeneruar nga oficerë të tillë si Klaudi, Aureliani dhe Probusi, ku barbarët mbaheshin larg, ndërsa Galia u pushtua nga Frankët, Retia nga Alemanët, Thrakia dhe Mesdheu nga gotët dhe lindja nga Shapuri I. Gibbon, ch. X., pp. 226, 227  Probi u bë ndër togerët më të lartë të Aurelianit, duke ripushtuar Egjiptin nga Zenobia në 273 pas Krishtit, Perandori Tacit, pas hyrjes në pushtet në vitin 275, emëroi Probusin shefin suprem të lindjes, duke i dhënë atij fuqi të jashtëzakonshme për të siguruar një kufi të rrezikshëm. Historia Augusta, Vita Probi, 6–7 Megjithëse detajet nuk janë specifikuar, thuhet se ai ka luftuar me sukses pothuajse në çdo kufi të perandorisë, përpara zgjedhjes së tij si perandor nga trupat pas vdekjes së Tacitit në vitin 276, në kampin e tij në Azinë e Vogël . Gibbon, p. 282 Historia Augusta, Vita Probi, 10:1

Disiplina e ushtrisë që Aureliani kishte riparuar u kultivua dhe u zgjerua nën Probus, i cili megjithatë ishte më i turpshëm në praktikën e mizorisë. Gibbon, p. 291 Një nga parimet e tij ishte të mos lejonte kurrë që ushtarët të rrinin kot dhe t'i punësonte në kohë paqeje në punë të dobishme, si mbjellja e vreshtave në Gali, Panoni dhe rrethe të tjera,  për të rifilluar ekonominë në. këto toka të shkatërruara. "120-Interregnum," The History of Rome

Pasi zmbrapsi armiqtë e huaj të perandorisë, Probi u detyrua të përballonte disa revolta të brendshme, por tregoi butësi dhe moderim ndaj të mundurve kudo që ishte e mundur. Gibbon, pp. 289, 290 Në mbretërimin e tij, autoriteti kushtetues i Senatit Romak u ruajt me kujdes dhe perandori fitimtar, i cili e kishte çuar ushtrinë e tij drejt fitores mbi Rhine, u shpreh se ishte i varur nga sanksioni i Senatit. Gibbon, p. 283

Pas mposhtjes së gjermanëve, Probi rindërtoi fortifikimet e lashta të perandorit Hadrian midis lumenjve Rin Dhe Danub, duke mbrojtur Agri Decumates,Gibbon, p. 287 dhe kërkoi nga të mposhturit një haraç të fuqisë njerëzore për të rivendosur provincat e zhvendosura brenda perandorisë dhe për të siguruar mbrojtje të mjaftueshme të kufijve.Gibbon, p. 288 Pavarësisht popullaritetit të tij të gjerë, Probus u vra në një kryengritje të ushtarëve ndërsa ishte në mes të përgatitjeve për luftën persiane, e cila do të kryhej nën pasardhësin e tij Karus.Gibbon, p. 292

Në vitet 279–280, Probi ishte, sipas Zosimus, në Raetia, Ilirikum dhe Lycia, ku ai luftoi kundër vandalëve . Zosimus, 1:32 Në të njëjtat vite, gjeneralët e Probusit mundën Blemmyes në Egjipt . Ose atëherë, ose gjatë komandës së tij të mëparshme në Egjipt, ai urdhëroi rindërtimin e urave dhe kanaleve përgjatë Nilit, ku ishte përqendruar prodhimi i drithit për Perandorinë. Historia Augusta, Vita Probi, 9:3–4 Gibbon, Ibid.

Probusi ishte i etur të fillonte fushatën e tij lindore, e vonuar nga revoltat në perëndim. Historia Augusta, Vita Probi, 20:1 Ai u largua nga Roma në vitin 282, duke udhëtuar së pari drejt Sirmiumit, qytetit të tij të lindjes.

Ekzistojnë rrëfime të ndryshme për vdekjen e Probit. Sipas Joannes Zonaras, komandanti i Gardës Pretoriane Marcus Aurelius Carus ishte shpallur, pak a shumë pa dëshirë, perandor nga trupat e tij. Zonaras, 12:29

Probi dërgoi disa trupa kundër uzurpatorit të ri, por kur ato trupa ndryshuan anë dhe mbështetën Carusin, ushtarët e mbetur të Probit e vranë atë në Sirmium (shtator/tetor 282). Victor, 37:4 Sipas burimeve të tjera, megjithatë, Probi u vra nga ushtarë të pakënaqur, të cilët u rebeluan kundër urdhrave të tij për t'u punësuar për qëllime qytetare, si kullimi i kënetave. Historia Augusta, Vita Probi, 20:2-3 Thuhet se ushtarët u provokuan kur e dëgjuan atë duke vajtuar për nevojën e një ushtrie të përhershme. Gibbon, p. 292 Carus u shpall perandor pas vdekjes së Probit dhe u hakmor për vrasjen e paraardhësit të tij. Historia Augusta, Vita Cari, 6:1

Sipas trajtimit favorizues të Gibonit (rrëfimi i të cilit rrjedh kryesisht nga Historia Augustane ), Probus ishte i fundit nga perandorët dashamirës kushtetues të Romës. Gibbon, p. 293 Ndërsa pasardhësi i tij Carus (Imp. 282–284) thjesht përbuzi të kërkonte konfirmimin e titullit të tij nga Senati, pasardhësi i këtij të fundit Diokleciani (Imp. 284–305) mori masa aktive për të minuar autoritetin e tij dhe vendosi natyrën autokratike dhe derivimin hyjnor të fuqia Perandorake. Asnjëherë më, pas reformave të Dioklecianit, Senati Romak nuk do të luante një rol aktiv në menaxhimin e perandorisë. Në sferën ushtarake, fitoret e Probui shënuan vazhdimësinë e perandorëve ilirë luftarakë të filluar nga Klaudi Gotik, i cili rivendosi supremacinë ushtarake të Romës pas disfatës së pësuar gjatë krizës së shekullit të tretë. Gibbon, p. 282

 Shih edhe 
 Iliriku
 Perandorët ilirë
 Prefektura e Ilirikut
 Lista e personaliteteve ilire
 Literatura 


 Lidhje të jashtme 
 Probus, article at NumisWiki
 Referime 

Kategoria:Perandorë ilirë
Kategoria:Njerëz nga Sirmiumi
Kategoria:Hyjni romake
Kategoria:Ushtarakë romakë
Kategoria:Perandorë romakë
Kategoria:Lindje 232
Kategoria:Vdekje 282