Marseja

Marseille (, ; shkruar edhe në anglisht si Marseilles; Ocitan: [maʀˈsejɔ, -ˈsijɔ ]) është prefektura e departamentit francez të Grykës së Ronës dhe kryeqyteti i rajonit Provenca-Alpet-Bregu i Kaltër. I ndodhur në rajonin e Kamargës në Francën jugore, ndodhet në bregun e Gjirit të Luanit, pjesë e Detit Mesdhe, pranë grykëderdhjes së lumit Ronë. Banorët e saj quhen Marseillais.

 Historia 
Marseille u themelua në vitin 600 para erës sonë nga helenët nga Phocaea si port tregëtarë me emrin Μασσαλία (Massalia). Massalia ishte porti i parë helenë në Evropën Perendimore me një popullatë mbi 1000 banorë.  Ishte vendi i parë në Francë që mori statutin e qytetit. 

E themeluar rreth vitit 600 para Krishtit nga kolonët grekë nga Phocaea, Marseja është qyteti më i vjetër në Francë, si dhe një nga vendbanimet më të vjetra të Evropës të banuara vazhdimisht.  Ishte i njohur për grekët e lashtë si Massalia (Greqisht: Μασσαλία) dhe për romakët si Massilia.   Emri Massalia ndoshta rrjedh nga μᾶζα (masë, gungë, tortë elbi), "gungë" është shkëmbi La Garde. Marseja ka qenë një port tregtar që nga kohërat e lashta. Në veçanti, ai përjetoi një lulëzim të konsiderueshëm tregtar gjatë periudhës koloniale dhe veçanërisht gjatë shekullit të 19-të, duke u bërë një qytet industrial dhe tregtar i begatë. Në ditët e sotme, Porti i Vjetër ndodhet ende në zemër të qytetit, ku filloi prodhimi i sapunit, savon de Marseille, rreth 6 shekuj më parë.

 Gjeografia 
 Pozita gjeografike: 

Qytetet e Marsejës, Ashi-në-Provencë dhe 90 komuna periferike kanë formuar që nga viti 2016 Metropolis Aix-Marseille-Provence, një autoritet metropolit i zgjedhur në mënyrë indirekte tani përgjegjës për çështje më të gjera metropolitane, me një popullsi prej 1,898,561 në 19 janar 2019, regjistrimi.

 Demografia 
Marseja është qyteti i dytë më i populluar në Francë, me 870,731 banorë në 2019  mbi një territor komunal prej 241 kilometrash katrorë   . Së bashku me periferitë dhe periferitë e saj, zona metropolitane e 3,972 km2, e cila kishte një popullsi prej 1,873,270 banorësh në regjistrimin e janarit 2019,  e treta më e populluar në Francë pas atyre të Parisit dhe Lionit.

Që nga origjina e saj, hapja e Marsejës ndaj Detit Mesdhe e ka bërë atë një qytet kozmopolit të përkufizuar nga shkëmbimet kulturore dhe ekonomike me Evropën Jugore, Lindjen e Mesme, Afrikën e Veriut dhe Azinë. Në Evropë, qyteti ka komunitetin e tretë më të madh hebre pas Londrës dhe Parisit.

 Kultura 
 Muzikantë 
 Rap grupi IAM
 Fonky Family
 Massilia Sound System
 Watcha Clan
 Paul Mauriat
 André Pascal
 Vincent Scotto
 Marius Petipa
 Jehro
 Kill The Thrill
 Thierry Amiel

 Filma të xhiruar 
Marseille ka qenë pikë synimi xhirimit të filmave si nga kompanitë e filmit nga Hollywood gjithashtu edhe nga ato lokale franceze. 

Filmat e xhiruar
 37°2 le matin (1986)
 Baise-moi (2000)
 The Bourne Identity  (2002)
 Bye-Bye (1995)
 Comme un aimant (2000)
 Gomez & Tavarès (2003)
 La Lune dans le caniveau (1983)
 Love Actually (2003)
 Marius (1931)
 Marius et Jeannette (1997)
 Roselyne et les lions (1989)
 Taxi (1998)
 Taxi 2 (2000)
 Taxi 3 (2003)
 The French Connection (1971)
 French Connection II (1975)
 Trois places pour le 26 (1988)
 The Devil Wears Prada(2006)
 Un, deux, trois, soleil (1993)

 Objekte turistike dhe kulturore 
Me pamje nga porti është Bazilika e Notre-Dame-de-la-Garde ose "Bonne-mère" për banorët e Marsejës, një kishë romano-bizantine dhe simboli i qytetit. Të trashëguar nga kjo e kaluar, Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) dhe ekonomia detare janë pole kryesore të aktivitetit rajonal dhe kombëtar dhe Marseja mbetet porti i parë francez, porti i dytë mesdhetar dhe porti i pestë evropian.

 Universitetet 
 EPITECH
 Insituti Politeknik i Shkencave të Avancuara
 Kedge Business School

Ajo është gjithashtu shtëpia e disa institucioneve të arsimit të lartë në rajon, duke përfshirë Universitetin e Aix-Marseille.

 Ekonomia 
parapamje|250px|Mottoesrways around Marseille.
Në vitet 1990, filloi projekti Euroméditerranée për zhvillimin ekonomik dhe rinovimin urban. Infrastruktura dhe rinovime të reja u kryen në vitet 2000 dhe 2010: tramvaji, rinovimi i Hôtel-Dieu në një hotel luksoz, zgjerimi i Stadiumit Velodrome, Kulla CMA CGM, si dhe muzetë e tjerë buzë kalasë si Muzeu i Qytetërimeve të Evropës dhe Mesdheut (MuCEM). Si rezultat, Marseja është qyteti me më shumë muze në Francë pas Parisit.

 Administrimi 
Marseille përbëhet nga 25 kantone:
 Marseille-La Belle-de-Mai
 Marseille-Belsunce
 Kantorni Marseille-La Blancarde
 Kantorni Marseille-Le Camas
 Kantorni Marseille-La Capelette
 Kantorni Marseille-Les Cinq-Avenues
 Kantorni Marseille-Les Grands-Carmes
 Kantorni Marseille-Mazargues
 Kantorni Marseille-Montolivet
 Kantorni Marseille-Notre-Dame-du-Mont 
 Kantorni Marseille-Notre-Dame-Limite
 Kantorni Marseille-Les Olives
 Kantorni Marseille-La Pointe-Rouge
 Kantorni Marseille-La Pomme
 Kantorni Marseille-La Rose
 Kantorni Marseille-Saint-Barthélemy
 Kantorni Marseille-Sainte-Marguerite
 Kantorni Marseille-Saint-Giniez
 Kantorni Marseille-Saint-Just
 Kantorni Marseille-Saint-Lambert
 Kantorni Marseille-Saint-Marcel
 Kantorni Marseille-Saint-Mauront
 Kantorni Marseille-Les Trois,Lucs
 Kantorni Marseille-Vauban
 Kantorni Marseille-Verduron

 Sporti 
Qyteti u emërua Kryeqyteti Evropian i Kulturës në 2013 dhe Kryeqyteti Evropian i Sportit në 2017. Për më tepër, Marseja priti ndeshje në Kupën e Botës 1998 dhe Euro 2016.

 Panorama e qytetit 

 Lidhje të jashtme 
 Official website
 Official Tourism website
 Interactive Virtual Tour 
 Metro

 Marseille City Guide

 Referime 

Category:Articles with short description
Category:Short description is different from Wikidata
Kategoria:Qytete në Francë
Kategoria:Komuna në Bouches-du-Rhône

Kategoria:Koordinatat në Wikidata