Vithkuqi

Vithkuqi është fshat dhe ish-komunë në Qarkun e Korçës, në juglindje të Shqipërisë. Në reformën e qeverisjes vendore të vitit 2015 u bë një nënndarje e komunës Korçë. Popullsia në regjistrimin e vitit 2011 ishte 1,519. Njësia komunale përbëhet nga fshatrat Vithkuq, Leshnje, Gjanc, Lubonjë, Rehovë, Roshanj, Trebickë, Grabockë, Treskë, Stratobërdh, Panarit, Shtyllë dhe Cemericë. 

 Historia 
Historia e qytetit filloi në periudhën pas-bizantine. Gjatë shekujve XVII-XVIII Vithkuqi u bë një qendër lokale e kulturës dhe tregtisë, duke qenë në një vendndodhje strategjike në rrugën Berat - Korçë. Më 1724 Basil Kondis. Grekët e Epirit të Veriut dhe marrëdhëniet greko-shqiptare.   Hestia, 1995, f. 9: "Shkolla e parë e llojit helenik në Korçë u hap në 1724"  u hap shkolla e parë greke në Korçë. Në shekullin e tetëmbëdhjetë, Vithkuqi ishte i banuar nga shqiptarë ortodoksë dhe nga një numër më i vogël i vllehëve.."Particularly interesting is the case of Vithkuq, south of Moschopolis, which seems to have shared closely in the town's evolution, though it is far from clear whether it was inhabited by Vlachs in the glory days before 1769. It may well have had Vlach inhabitants before 1769, though the Arvanites were certainly far more numerous, if not the largest population group. This is further supported by the linguistic identity of the refugees who fled Vithkuq and accompanied the waves of departing Vlachs. Today it is inhabited by Arvanites and Vlachs, though the forebears of the modern Vlach residents arrived after the village had been abandoned by its previous inhabitants and are mainly of Arvanitovlach descent. They are former pastoral nomads who settled permanently in Vithkuq." Nga fundi i shekullit të 18-të, faktorë të ndryshëm e kthyen Vithkuqin në një fshat të vogël malor. Në fund të shekullit të 18-të , krizat socio-politike dhe ekonomike së bashku me kontrollin nominal të qeverisë osmane rezultuan në bastisje nga banditë lokal dhe bandat shqiptare muslimane të vendbanime greke, vllehe dhe ortodokse shqiptare të vendosura sot brenda dhe jashtë Shqipërisë bashkëkohore. Vithkuqi, kryesisht një qendër shqiptare ortodokse që kishte kulturë letrare, arsimore dhe fetare greke, u shkatërrua bashkë me vendbanime të tjera në rajon. Këto ngjarje i detyruan disa shqiptarë dhe vllehë ortodoksë nga Vithkuqi të migronin në vende të tilla si Maqedonia, Trakija e kështu me radhë. "Of these Vithkuq... All these villages have a Vlach element in their population, and it is Vlach tradition that they were large and important... This culture was of course Greek culture..."  Në vitin 1792, Vithkuqi përbëhej nga lagjet e mëposhtme: Borisha, Tataçi, Llas, Qyrsa, Syrbashi, Krekasi, Palasi, Kolaqerkasi, Kovaçasi, Saraçi, Rusasi dhe Dukasi. Petraq Pepo (ed.): Materiale dokumentare për Shqipërinë juglindore . Tiranë, 1981.     Vithkuqi ka disa kisha dhe manastire që janë ndërtuar gjatë periudhës së prosperitetit të tij.  Rousseva R. Karakteristikat ikonografike të kishave në Moschopolis dhe Vithkuqi (Shqipëri), Makedonika, 2006, v. 35, f. 163-191.  Në anglisht dhe greqisht, me fotografi të ikonave dhe mbishkrimeve. 

Më 1936, në Vithkuq u ndërtua hidrocentrali i parë i Shqipërisë. 

 Lufta e Dytë Botërore 
Më 15 gusht 1943, gjatë Luftës së Dytë Botërore, u formua brigada e parë sulmuese e Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare në afërsi të Vithkuqit nën komandën e Mehmet Shehut. Rreth 800 partizanë morën pjesë në paradën pasuese, ku morën pjesë anëtarë të rëndësishëm të Partisë Komuniste Shqiptare si Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu. 

 Kohët bashkëkohore 
Në kohët bashkëkohore Vithkuqi është i banuar nga shqiptarë ortodoksë dhe popullatë vllehe, të cilët më parë ishin nomadë pastoralë që u vendosën atje pasi vendbanimi u braktis nga banorët e mëparshëm si dhe shqiptarët myslimanë të cilët janë vendosur në të gjatë kohëve komuniste. Vithkuqi, i njohur në Shqipëri si një vendbanim tradicionalisht i krishterë, është fqinjë me fshatra të ndryshëm muslimanë dhe të krishterë shqiptarë që e rrethojnë, edhe pse këto të fundit kanë humbur popullsi për shkak të migrimit. Gjatë periudhës komuniste disa shqiptarë myslimanë nga fshatrat përreth u vendos në Vithkuq duke bërë që vendasit ta shohin popullsinë e fshatit si të përzier dhe ankohen për rënien e elementit të krishterë.

 Dicka mbi 
Njihet si vendbanim që në Mesjetë.  Në shek. XVII ka qenë një nga qendrat më të zhvilluara në rajon.  Ka pasur monumente kulturore si Afresket e Manastirit të Shën Pjetrit e Pavlit të piktorëve Zografë.

Vithkuqi është vendlindja e Naum Panajot Bredhit (1767-1846) nismëtarit të Rilindjes Kombëtare, hartuesit të “Evetarit” (1844) abetaren e parë shqipe me 33 shkronja. 

Kisha me e madhe e Vithkuqit është kisha e Shën Mëhillit, e ndertuar ne 1728.

Vithkuqi është i pasur me pyje: ah, pishë, bredh dhe me livadhe si Makërza, e cila ka një bukuri natyrore mbresëlënëse.  Në këto pyje rriten shumë bimë medicinale si: Dëllinja, Trëndafili i egër, Çaji i malit, Lule bliri, Zhumblica, Mëllaga, Lule Basani, Lule shtogu etj.  Pema e arrës është e një lloji të veçantë dhe shumë e preferuar nga konsumatorët.  Ka filluar të zhvillohet Turizmi familjar, sidomos muajt e verës, duke e konsideruar frekuentuesit, si një vend klimatik të shkëlqyeshëm, ashtu si edhe Voskopoja.

 Njerëz të shquar 

 Spiro Dine, rilindas dhe shkrimtar. 
 Naum Veqilharxhi, rilindas, avokat dhe shkrimtar. 
 Jani Evstrat Vithkuqari, dijetar dhe shkrimtar. 
 Nikodemi, Dëshmori i Ri Ortodoks. 
 Ligor Buzi, udhëheqës fashist dhe gazetar nga fshati Lubonjë. 

 Shiko edhe 
 Varri i pagëzimit
 Korça

 Referime 

 Lexo më shumë 

 Kurtiqi, Gjikë.  Vithkuqi i 24 Kishave dhe 100 Krojeve, Libri i Parë, Tiranë 2008. 
 Kurtiqi, Gjikë.  Vithkuqi: Larg dhe Afër, Libri i Dytë, Tiranë 2009. 

Kategoria:Korçë
Kategoria:Fshatra në Shqipëri