Tartaj

është një fshat në Shqipëri... Më i madi

 Gjeografia 

 Demografia 

 Ekonomia 

 NJË VËSHTRIM GJEOGRAFIK DHE HISTORIK I FSHATIT TARTAJ: 
Nga Msc. Marjo KACA 

  Fshati Tartaj, pjesë e krahinës së Zall Dardhës në rrethin e Dibrës, përfaqëson një njësi të rëndësishme historike, gjeografike dhe kulturore në verilindje të Shqipërisë. Ky studim synon të ofrojë një pasqyrë të plotë mbi pozicionin gjeografik, burimet natyrore, strukturën shoqërore, ekonominë tradicionale, trashëgiminë historike dhe identitetin kulturor të fshatit Tartaj, duke u mbështetur në burime gojore, dokumentare dhe referenca historike të autorëve antikë dhe osmanë.

Pozita gjeografike dhe kufijtë territorialë

  Tartaj është një fshat i qytetit të Dibrës, i vendosur në krahinën e Zall Dardhës. Ai shtrihet në pjesën jugperëndimore të kësaj krahine dhe kufizohet: në veri me fshatin Mërskan, në jug me Çidhnën, në perëndim me Lashkizën dhe Qanin, në lindje me Meneshin (Vila).

Pozicioni i tij gjeografik i ka dhënë fshatit rëndësi strategjike si pikë lidhëse ndërmjet zonave kodrinore dhe malore të luginës së Drinit të Zi.

Relievi dhe klima

  Relievi i Tartajt është kryesisht malor-kodrinor, me terrene të pjerrëta dhe rrafshina të kufizuara, të përshtatshme për bujqësi tradicionale dhe blegtori. Klima është kontinentale me ndikime mesdhetare, karakteristikë e gjithë krahinës së Zall Dardhës, me dimra të ftohtë dhe vera relativisht të freskëta. Këto kushte klimatike kanë ndikuar drejtpërdrejt në llojet e kulturave bujqësore dhe në mënyrën e jetesës së banorëve.

Hidrografia

   Hidrografia e Tartajt është ndër më të pasurat në zonë, si për ujë të pijshëm ashtu edhe për ujitje. Ndër burimet kryesore përmenden: Gjurra e Tartajt, e njohur si një nga burimet më të ftohta dhe më të pastra të Dardhës dhe më gjerë, që buron në rrënjët e ahut; Gjurra e Vogël; Kroi i Pirës; Kroi i Tartajt, Kroi i Kuq; Kroi i Lugjit të Thanës; Gjurra e Vilës, e cila buron në territorin e Tartajt, por përdoret nga fshati Menesh. Këto burime kanë qenë faktor vendimtar në popullimin dhe zhvillimin e hershëm të fshatit.

Flora, fauna dhe ekonomia tradicionale

Tartaj është një fshat me biodiversitet të pasur. Përveç bimëve të kultivuara nga banorët, zona është e mbuluar natyrshëm me lajthi, arra, ah, dushk, dëllinjë dhe pisha (edhe pse numri i këtyre të fundit është i vogël).

Bujqësia

  Në Tartaj kultivohen fruta të ndryshme si: molla, hurma, pjeshka, kumbulla, fiku, qershia, dardha, rrushi, shalqiri, pjepri dhe kungulli. Nga perimet më të përhapura janë: karota, spinaqi, domatet, lakra, trangulli dhe specat. Gjithashtu kultivohen drithëra si: misri, gruri, thekra, tërshëra, elbi dhe fasulet.

Blegtoria dhe fauna

  Blegtoria përbën një nga shtyllat kryesore ekonomike, me mbarështimin e dhive, deleve, lopëve, kuajve dhe qenve. Fauna e egër përfshin ujq, dhelpra, derra të egër, lepuj dhe arinj.

  Zona është gjithashtu e pasur me shpendë si pula, rosa, fëllënxa, skifterë, korba, dallëndyshe dhe harabela.

Organizimi shoqëror dhe fiset

  Në Tartaj kanë jetuar dhe jetojnë fiset: Çera, Kaca, Luca dhe Xhediku.

  Fisi Pira ka qenë i pranishëm në të kaluarën, por pas konflikteve me fisin Kaca është shpërngulur në Lugjej të Dardhës, në krahun e djathtë të Drinit të Zi. Fisi Xhediku është me origjinë nga Nezhajt dhe është vendosur në Tartaj pasi fisi Luca i ka dhuruar tokë për truall, për shkak të konflikteve të brendshme dhe hasmërisë.

Demografia dhe migrimi

  Për shkak të mungesës së infrastrukturës dhe shërbimeve bazë, si arsimi, shëndetësia dhe rrugët, banorët janë detyruar të shpërngulen drejt zonave urbane ose jashtë vendit. Aktualisht numri i familjeve në Tartaj është reduktuar ndjeshëm, duke arritur rreth 10 shtëpi të banuara.

Trashëgimia kulturore dhe toponimia

   Banorët e Tartajt, të njohur si tartjanë, dallohen për tradita të forta kulturore, trimëri, besë, bujari dhe mikpritje. Malet dhe vendet karakteristike të fshatit përfshijnë:

  Kodra e Panshit, Kodra e Dushkut, Rrafshet e Mëdha, Lama e Lucës, Lugji i Vathit dhe Fushë Pradja.

  Fushë Pradja, e njohur për aromat e veçanta të luleve alpine, ka qenë objekt konflikti historik ndërmjet banorëve të Tartajt dhe Çidhnës, duke përfunduar me ndarjen e saj në dy pjesë. Kontributi historik dhe luftërat

Tartjanët kanë dhënë kontribut të rëndësishëm në mbrojtjen e atdheut. Përmenden:

           •           pjesëmarrja në kryengritjen e Gjoricës (1844) kundër reformave të Tanzimatit;

           •           luftimet kundër pushtimit italian, ku ra dëshmor Medi Kaca, ndërsa Shaban Kaca mori pjesë aktive në rezistencë;

           •           beteja të zhvilluara në Kodër të Kacës në vitin 1941.

Lashtësia dhe burimet historike

  Sipas të dhënave arkeologjike dhe toponimisë, Tartaj konsiderohet fshat me origjinë ilire. Janë gjetur fragmente qeramike, mure dhe rrënoja të lashta. Historiani bizantin Prokopi i Cezaresë, në veprën De Aedificiis, përmend rindërtimin e fortesës së Tithyrës nga Belizari në kohën e perandorit Justiniani I (shek. VI). Disa studiues e identifikojnë Tithyrën me Tartajn e sotëm.

  Po ashtu, përmendet qyteti antik Dardapara (Datapara), i cili shtrihej nga Prati i Dardhës deri në Qa të Dardhës dhe shërbente si qendër mbrojtëse e luginës së Drinit të Zi në juridiksionin e Dardanisë, me qendër Kosovën e sotme. Ndoshta ky qytet u nevoitej Dardanëve për t'u mbrojtur nga sundimit maqedonase. Vetëm ky qytet mund të mbronte gjithë lugun e Drinit të Zi.

Tartaj në dokumentet osmane

  Në defterët osmanë, Tartaj shënohet me emrin Tarek ose Tartari. Fshati kishte tre shtëpi dhe kryefamiljarët ishin: Llazar Vasilini, Dominik Koleta dhe Manishe Driti. Banorët paguanin taksa në: Ispenxhe 75, grurë 1 kile për 20 kg, thekër 2 kile për 28 kg, tërshërë 3 kile për 30 kg, arrë 1 kile për 10 kg.

Arsimi pas vitit 1944

  Pas vendosjes së regjimit komunist, analfabetizmi ishte i lartë. Filozofi dhe intelektuali Dine Kaca ishte iniciatori kryesor i hapjes së kursit kundër analfabetizmit dhe më pas i shkollës së parë shqipe në Tartaj në vitin 1947, ku ai vetë shërbeu si mësues. Shkolla vazhdon të funksionojë edhe sot, me rreth 10 nxënës.

Përfundim

  Tartaj përfaqëson një trashëgimi të çmuar historike, kulturore dhe natyrore të Dibrës. Megjithëse sot përballet me shpopullim dhe sfida zhvillimi, fshati mbetet një dëshmi e gjallë e lashtësisë ilire, e qëndresës historike dhe e kulturës tradicionale shqiptare.       





 Shih dhe këtë 

 Lidhje të jashtme 

Kategoria:Fshatra në Shqipëri