Edward Norton

Edward Harrison Norton (lindi më 18 gusht 1969) është një aktor, producent, regjisor dhe skenarist amerikan. Pasi u diplomua në Kolegjin Yale në vitin 1991 me një diplomë në histori, ai punoi për disa muaj në Japoni përpara se të transferohej në New York City për të ndjekur një karrierë aktrimi. Ai fitoi njohje dhe vlerësime kritike për debutimin e tij në Primal Fear (1996), i cili i dha atij një Golden Globe Award për Aktorin më të Mirë Mbështetës dhe një nominim për Academy Award në të njëjtën kategori. Roli i tij si një neonazist i shpenguar në American History X (1998) i dha atij një nominim për Academy Award për Aktorin më të Mirë. Ai gjithashtu luajti në filmin Fight Club (1999), i cili mblodhi një numër të madh ndjekësish.

Norton themeloi kompaninë e prodhimit Class 5 Films në vitin 2003 dhe ishte regjisor ose producent i filmave Keeping the Faith (2000), Down in the Valley (2005), dhe The Painted Veil (2006). Ai vazhdoi të merrte lëvdata për rolet e tij si aktor në filma të tillë si The Score (2001), 25th Hour (2002), The Italian Job (2003), The Illusionist (2006), Moonrise Kingdom (2012), dhe The Grand Budapest Hotel (2014). Sukseset e tij më të mëdha komerciale kanë qenë Red Dragon (2002), Kingdom of Heaven (2005), The Incredible Hulk (2008), dhe The Bourne Legacy (2012). Për rolet e tij si një aktor arrogant në Birdman (2014) dhe A Complete Unknown (2024), Norton fitoi nominime të mëtejshme për Academy Award për Aktorin më të Mirë Mbështetës. Ai ka drejtuar dhe ka luajtur gjithashtu në filmin kriminal Motherless Brooklyn (2019) dhe ka luajtur në Glass Onion: A Knives Out Mystery (2022).

Norton është një aktivist mjedisor dhe sipërmarrës social. Ai është anëtar i administratorit të Enterprise Community Partners, një organizatë jofitimprurëse që avokon për strehim të përballueshëm, dhe shërben si president i degës amerikane të Maasai Wilderness Conservation Trust. Ai është gjithashtu Ambasadori i Vullnetit të Mirë i OKB-së për Biodiversitetin.

 Jeta e hershme 
Edward Harrison Norton lindi në Boston, Massachusetts, më 18 gusht 1969. Ai u rrit në Columbia, Maryland. Babai i tij, Edward Mower Norton Jr., shërbeu në Vietnam si toger i Marinës përpara se të bëhej avokat mjedisor dhe avokat i ruajtjes së natyrës duke punuar në Azi dhe prokuror federal në administratën Carter. Nëna e tij, Lydia Robinson "Robin" (mbiemri i vajzërisë Rouse), ishte një mësuese anglishteje që vdiq pas një operacioni për të hequr një tumor në tru në vitin 1997. Gjyshi i Norton nga nëna, James Rouse, ishte themeluesi i The Rouse Company dhe bashkëthemelues i korporatës së pasurive të patundshme Enterprise Community Partners. Ai ka dy vëllezër e motra më të vegjël, Molly dhe James.

Në moshën pesëvjeçare, Norton dhe prindërit e tij panë një muzikal të lidhur me Cinderella në Columbia Center for Theatrical Arts (CCTA), me protagoniste dadon e tij, gjë që i ndezi interesin për teatrin. Ai kënaqej duke parë filma me të atin si paraadoleshent, por më vonë reflektoi se ishte i magjepsur nga kinematografia dhe jo nga aktrimi. Norton kujtoi se ishte teatri dhe jo filmat që e frymëzuan të aktronte. Ai bëri debutimin e tij profesional në moshën tetëvjeçare në muzikalin Annie Get Your Gun në Toby's Dinner Theatre të qytetit të tij të lindjes. Në CCTA, ai luajti në disa prodhime teatrale të drejtuara nga Toby Orenstein.

Në vitin 1984, Norton fitoi kupën e aktrimit në Pasquaney, një kamp veror vjetor për djem në Hebron, New Hampshire, ku më vonë u rikthye si regjisor teatri. Më pas ai u zhyt në filma, duke përmendur Dustin Hoffman dhe Robert De Niro si dy nga frymëzimet e tij të hershme sepse "ata që i pëlqenin ishin gjithashtu ata që e bënin të mendonte se mund ta bënte sepse nuk ishin djemtë më të pashëm". Ai u diplomua nga Wilde Lake High School në vitin 1987. Ai ndoqi Kolegjin Yale, duke u diplomuar në vitin 1991 me një diplomë Bachelor të Arteve në histori. Ndërsa ishte në Yale, ai studioi gjithashtu japonisht, aktroi në produksione universitare dhe ishte një kanotazh konkurrues. Pasi u diplomua nga Yale, i njohur në japonisht, Norton punoi në një organizatë jofitimprurëse si përfaqësues për kompaninë e gjyshit të tij, Enterprise Community Partners, në Osaka, Japoni.

 Karriera 
 1991–1994: Fillimet e karrierës 
Pas pesë muajsh në Japoni, Norton u transferua në New York City, ku e mbante veten duke bërë punë të rastësishme. Ai kaloi gjashtë muaj duke studiuar teknika të ndryshme aktrimi, duke u përqendruar në aktrimin metodik. Më vonë ai mori mësime nga trajneri i aktrimit Terry Schreiber pasi zbuloi se po kërkonte një përkthyes japonez për të ndihmuar në drejtimin e një shfaqjeje në Tokio. Norton e përshkroi atë si një mësues të shkëlqyer që i inkurajonte studentët të bëheshin "aktorë shumëgjuhësh" me teknika të ndryshme për role të gjithanshme.

Norton gjithashtu shkroi skenarë për shfaqje në Signature Theatre Company dhe luajti në teatër off-Broadway. Interpretimi i tij në Lovers të Brian Friel e tërhoqi vëmendjen e dramaturgut Edward Albee, shfaqjet me një akt të të cilit Norton i pëlqyen. Në vitin 1994, Norton bëri audicion për Finding the Sun të Albee, por nuk e mori rolin. Albee gjeti një rol të ri për të dhe e la Norton të lexonte për Fragments. Dramaturgu u impresionua nga performanca e Norton në prova dhe e zgjodhi atë për premierën e saj botërore. Albee vuri në dukje se Norton ishte një aktor i rrallë "që më la pa fjalë". Norton kujtoi se ishte frymëzuar nga Al Pacino, i cili gjithashtu e filloi karrierën e tij në teatër ndërsa luftonte për t'u vendosur në Nju Jork.

 1995–1999: Përparimi 
Në vitin 1995, agjentja e kastingut Shirley Rich zbuloi Nortonin. Ai më pas mori me qira një studio pranë The Public Theater dhe i paraqiti asaj audicionet e tij për veprat shekspiriane. E impresionuar nga aktrimi i tij, ajo e prezantoi Nortonin me drejtuesit e dramës noir Primal Fear, një përshtatje e romanit të vitit 1993 të William Diehl. Ai u zgjodh për rolin mbi dy mijë kandidatë të tjerë. I publikuar në vitin 1996, Primal Fear paraqet Nortonin në rolin e Aaron Stampler, një djalosh altari i cili akuzohet për vrasjen e një kryepeshkopi katolik romak dhe mbrohet nga Martin Vail (Richard Gere). Performanca e tij u lavdërua nga kritikët; Roger Ebert i Chicago Sun-Times vlerësoi personazhin e Nortonit si "plotësisht bindës", ndërsa Peter Stack i San Francisco Chronicle e quajti aktorin "ai që duhet ndjekur" pas debutimit të tij. Norton fitoi një Golden Globe Award për Aktorin më të Mirë Mbështetës dhe u nominua për një Academy Award në të njëjtën kategori për rolin e tij në film. Norton luajti në dy filma të tjerë të publikuar në vitin 1996; ai luajti rolin e avokatit të Larry Flynt, Alan Isaacman, në dramën biografike të Milos Forman, The People vs. Larry Flynt, dhe Holden Spence në filmin muzikor të Woody Allen, Everyone Says I Love You.

Në vitin 1998, Norton luajti përkrah Matt Damon në Rounders, i cili ndjek dy miq që kanë nevojë urgjente për para dhe luajnë poker për të shlyer një borxh të madh. Filmi dhe performanca e Norton morën një reagim të vakët; Entertainment Weekly shkroi se aktrimi i tij "nuk shkon kurrë askund", ndërsa Chicago Reader vërejti se personazhi i tij nuk ishte aq i mirë sa ta bënte filmin interesant. Roli i tij në dramën kriminale American History X, e publikuar më vonë atë vit, i dha atij vlerësime të gjera. Në të, Norton portretizon Derek Vinyard, një neonazist të reformuar, i cili braktis ideologjinë e tij të paracaktuar pas tre vitesh burg. Gjatë prodhimit, Norton thuhet se ishte i pakënaqur me shfaqjen e parë të regjisorit Tony Kaye. Si pasojë, ai mori përsipër montazhin (pakredituar) dhe përfundoi prerjen përfundimtare, e cila ishte 40 minuta më e gjatë se versioni i Kaye. The New Yorker shkroi se ai i dha Derekut një "joshje erotike të paqartë" që e bëri filmin të paharrueshëm, ndërsa Chicago Tribune e konsideroi performancën e tij një kandidat të menjëhershëm për një Oskar. Norton mori një nominim për Oskar për Aktorin më të Mirë, dhe fitoi një Golden Satellite Award në të njëjtën kategori.

Në filmin e vitit 1999, Fight Club, me regji të David Fincher, Norton luajti rolin e një narratori të paidentifikuar, i cili ndihet i bllokuar në punën e tij si punonjës i bardhë. Filmi bazohet në romanin e vitit 1996 të Chuck Palahniuk. Për t'u përgatitur për rolin, Norton mori mësime në boks, taekwondo dhe grappling. Fight Club u shfaq premierë në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Venecia në vitin 1999. Gjatë promovimit të filmit, Norton shpjegoi se Fight Club shqyrton konfliktet e vlerave të Gjeneratës X si brezi i parë i rritur në televizion, duke hetuar "dëshpërimin dhe paralizën që njerëzit ndiejnë përballë trashëgimisë së këtij sistemi vlerash nga reklamat". Për performancën e tij, Norton u nominua për Aktorin më të Mirë nga Shoqata e Kritikëve të Filmit Online.Online Film Critics Society. Pavarësisht se nuk pati shumë sukses në biletari, Fight Club u bë një klasik kult pas publikimit të DVD-së në vitin 2000.

 Filmografia 
 Film 
+ Key  Tregon filma që nuk janë publikuar ende
 Viti Titulli Roli Shënime1996Primal FearAaron Stampler / RoyThe People vs. Larry FlyntAlan IsaacmanEveryone Says I Love YouHolden Spence 1998RoundersLester "Worm" MurphyAmerican History XDerek Vinyard1999Fight ClubNarrator 2000Keeping the FaithFather Brian Finn Gjithashtu producent dhe regjisor 2001The ScoreJack Teller 2002Death to SmoochySheldon Mopes / Smoochy the RhinoFridaNelson RockefellerGjithashtu skenarist i pakredituarRed DragonWill Graham25th HourMonty BroganGjithashtu producent i pakredituar 2003The Italian JobSteve Frazelli2004Dirty Work  Vetëm producent ekzekutivAfter the SunsetVetë aiPakredituar 2005Kingdom of HeavenKing Baldwin IVDown in the ValleyHarlan Fairfax CarruthersGjithashtu producent 2006The IllusionistEisenheimThe Painted VeilWalter FaneGjithashtu producent 2007 BrandoVetë aiDokumentar The Simpsons MoviePanicky Man (zëri)Lines redubbed by Dan Castellaneta Man from PlainsVetë aiDokumentar 2008The Incredible HulkBruce Banner / HulkGjithashtu skenarist i pakredituarPride and GloryRay Tierney Bustin' Down the DoorNarrator (zëri)Dokumentar 2009By the People: The Election of Barack Obama  Vetëm producentThe Invention of LyingCopCameo 2010Leaves of GrassBill Kincaid / Brady KincaidGjithashtu producentStoneGerald "Stone" Creeson 2012Moonrise KingdomScout Master Randy WardThe DictatorVetë aiPakredituarThe Bourne LegacyEric ByerThanks for Sharing Vetëm producent ekzekutiv2013SalingerVetë aiDokumentar 2014 My Own ManThe Grand Budapest HotelHenckelsBirdman ose (The Unexpected Virtue of Ignorance)Mike Shiner 2016Sausage PartySammy Bagel Jr. (zëri) Collateral BeautyWhit Yardsham 2017The Guardian BrothersYu Lei (zëri) Dublim në anglisht2018Isle of DogsRex (zëri) Gotti Vetëm producent ekzekutiv 2019Alita: Battle AngelNovaCameo i pakredituarMotherless BrooklynLionel EssrogGjithashtu skenarist, producent dhe regjisor 2021The French Dispatch The Chauffeur 2022Glass Onion: A Knives Out Mystery Miles Bron 2023Asteroid City Conrad Earp 2024A Complete UnknownPete SeegerGjithashtu interpretoi dy këngë të cilat u përfshinë në kolonën zanore të filmit TBAThe InviteDuke u xhiruar

 Television 
 Viti Titulli Roli Shënime 2000–2013 The Simpsons Devon Bradley (zëri)
Reverend Elijah Hooper (zëri) Epizodi: "The Great Money Caper" dhe "Pulpit Friction" 2005 Stella Vetë ai Epizodi: "Pilot" 2009 Modern Family Izzy LaFontaine Epizodi: "Great Expectations" 2013 Saturday Night Live Prezantues / Owen Wilson Epizodi: "Edward Norton/Janelle Monáe" 2015 Saturday Night Live 40th Anniversary Special Vetë ai / Stefon TV special Last Week Tonight with John Oliver Vetë ai Episode: "Infrastructure" 2018 The Comedy Central Roast Epizodi: "Bruce Willis" Ask the StoryBots Gary the Electronics Salesman Epizodi: "What Is Electricity?" 2023 Extrapolations Jonathan Chopin 2 epizoda  Sausage Party: Foodtopia Sammy Bagel Jr. (zëri) 8 epizoda

 Referime 

 Lidhje të jashtme 


Kategoria:Lindje 1969
Kategoria:Njerëz që jetojnë
Kategoria:Aktorë amerikanë
Kategoria:Regjisorë amerikanë