Njësitë matëse në Kosovë

Përdorimi i Njësive matëse në Kosovë është rregulluar me ligj nga Kuvendi i Kosovës më 15 maj 2001. Sipas ligjit në Kosovë në përdorim është Sistemi SI aktual.

Me këtë Ligj rregullohet përcaktimi i njësive matëse në Kosovë, emërtimi dhe simbolet e tyre, lëmitë dhe fushat e aplikimit, obligimi i përdorimit të këtyre njësive dhe mënyrat e zbatimit të tyre në pajtim me Dokumentin D1, të Organizatës Ndërkombëtare të Metrologjisë Legale (OIML)/ International Document of the International Committee of Legal Metrology: CIML 1975 D.I. No. 1/.

Përdorimi i këtyre njësive bëhet gjatë vënjes në qarkullim të mallit të importuar, shërbimeve apo informacioneve, si dhe me këto njësi bëhet shprehja e njësive jashtë këtj ligji. Për bartjen apo përpunimin e të dhënave, njësitë matëse mund të paraqiten me simbole të rregulluara veqanërisht për sisteme me bashkësi të kufizuar të simboleve në bazë të normave ndërkombëtare.

Mbikqyrjen mbi rregullsinë e njësive matëse e bënë inspeksioni i tregut, kurse ekspertizën mbi njësitë matëse e bënë Instituti i Metrologjisë Legale të Kosovës, me kërkesën e inspeksionit të tregut, Gjykatës, Doganës dhe palëve të tjera fizik dhe juridik.

Për përdorimimin e njësive mastëse që nuk janë të përfshira në njësit zyrtare matëse janë të parapara edhe gjobat të cilat sillen nga 50 deri 5 000 €.

Njësit në përdorim
Njësitë themelore SIMadhësia themeloreNjësia themeloreEmriSimboliEmriSimboligjatësia l metri mmasa m kilogrami kgkoha t sekonda sintensiteti i rrymës elektrike I amperi  Atemperatura termodinamike T kelvini Ksasia e materies n moli molintensiteti i dritës Iv kandela cdBurimi:2001 Kuvendi i Kosovës Ligji për njësit matëse - 15 maj 2001  Kuvendi i Kosovës, në internet prill 2007
Përdorimi i këtij ligji është në fuqi për disa lëmi si:  në lëminë e ekonomisë (prodhimtari, ndërtimtari, energjetikë, industri, tregti,), në shërbimet shëndetësore dhe në mbrojtjen e ambientit;në aktet ligjore e nënligjore, në tekstet shkollore, në kontrata, njoftime, mbishkrime dhe në të gjitha aktet dhe dokumentet tjera zyrtare.

Përkufizimi, vlerësimi dhe mënyrat e përdorimit të njësive matëse përcaktohen me akte nënligjore dhe standarde të pranuara, të cilat i harton Agjencia e Metrologjisë së Kosovës dhe i miraton Ministria e Industrisë, Ndërmarrësisë dhe Tregtisë.

Sipas ligjit në Kosovë si njësi legale janë njësit njësitë themelore SI, njësitë e derivuara SI, me emra dhe simbole të veçanta dhe Njësitë e derivuara SI, emrat dhe simbolet e të cilave përfshijnë njësi të derivuara SI, me emra dhe simbole të veçanta.

Njësitë e derivuara SI, me emra dhe simbole të veçantaMadhësia e derivuarNjësia e derivuara SIEmri i madhësisEmri i njësisëSimboliShprehja në SINjësimi në SIkëndi në rrafsh radian rad - ·këndi hapësinor steradian sr - ·frekuenca herc Hz -forca njuton N - ··shtypja paskal Pa N/m2 ··energjia, puna, sasia e nxehtësisë xhul J N·m ··fuqia, fluksi radiant vat W J/s ··ngarkesa elektrike kulon C - ·ndryshimi i potencialit elektrik, forca elektromotorevolt V W/A ···kapaciteti elektrik farad F C/V ···rezistenca elektrike ohm W V/A··· përqueshmëria elektrike siemens S A/V ···fluksi magnetik veber Wb V·s··· induksioni magnetik tesla T Wb/m2 ··Induktiviteti henri H Wb/A···temperatura e Celsiusit shkallë Celsius°C - fluksi i dritës lumen lm cd·sr (c) ·· = ndriqimi luks lx lm/m2 ·· = ·aktiviteti i radionuklidit bekerel Bq - doza e absorbuar e rrezatimit jonizues, energjia specifikegrej Gy J/kg ·doza ekuivalente e rrezatimit jonizues sivert Sv J/kg ·aktiviteti katalitik katal kat-  ·Njësitë e derivuara SI, emrat dhe simbolet e të cilave përfshijnë njësi të derivuara SI, me emra dhe simbole të veçantaEmri i madhësisEmri i njësisëSimboliviskoziteti dinamik paskal sekonda Pa·smomenti i forcës njuton metër N·m tensioni sipërfaqësornjuton për metërN/m  shpejtësia këndoreradian për sekondërad/s  nxitimi këndor radian për sekondë në katror rad/s2 densiteti i fluksit termik (irradiance)vat për metër katrorW/m2  termokapaciteti, entropia xhul për kelvinJ/K  termokapaciteti specifik, entropia specifikexhul për kilogram kelvinJ/(kg·K)  energjia specifike xhul për kilogram J/kg përçueshmëria termike  vat për metër kelvinW/(m·K)  densiteti i energjisë  xhul për metër kubJ/m3  intensiteti i fushës elektrike  volt për metërV/m densiteti i ngarkesës elektrike  kulon për metër kubC/m3  densiteti i fluksit elektrik kulon për metër katroC/m2  permitiviteti  farad për metërF/m  permeabiliteti  henri për metërH/m  energjia molare  xhul për molJ/mol  entropia molare, termokapaciteti molar  xhul për mol kelvinJ/(mol·K)  ekspozicioni i rrezatimit jonizues (rrezet x dhe ) kulon për kilogramC/kg  shkalla e dozës së absorbuar të rrezatimit jonizues  grej për sekondëGy/s  intensiteti i rrezatimit vat për steradianW/sr  ndriqushmëria  vat për metër katror steradianW/(m2·sr) koncentrimi katalitik  katal për metër kubkat/m3

Njësit e lejuara jashtë SI
Po ashtu të si të lejuara caktohen edhe një numër i kufizuar i njësive të lejuara, jashtë sistemit ndërkombëtar SI të klasifikuara në tri kategori. Në kategorin e parë hynë njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim të gjërë, në të dytën njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim, vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalisht dhe  të tretën njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim në raste të posaçme.

Në kategorin njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim të gjërë hynë njësi që kanë hyrë në përdorim të thellë si njësit tradicionale matematikore për matjen e këndeve si për shembull shkalla këndore, minuti këndor (arminuti) dhe sekonda këndore (arkseconda). Po në këtë grup hynë edhe njësit shoqërore për matjen e kohës, mjësitë metrike siç është litri për vëllimin dhe tona për masa më të mëdha, dhe njësit logaritmike neperi dhe beli.

Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim të gjerëMadhësia Njësia EmriSimboliEmriSimboliVlera në njësi SIkoha t  minutaoradita minhd 1 min = 60 s1 h = 60 min1 d = 24 hkëndi në rrafsh  shkallaminutasekonda°’” 1° = (p/180) rad1’ = (1/60)°1” = (1/60)’vëllimi V litri L 1 L = 1 dm3masa m tonelata t 1 t = 103 kglogaritmi natyrorlog  neperi Np 1 Np = 1logaritmi natyror in beli  B 1 B = (1/2)ln 10 Np

Në kategorin njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim, vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalisht është futur përdorimi i disa njësive shkencore jashtë SI të cilat paraqesin konstanta të rëndësishme në shkencë siç janë: njësia astronomike për gjatësi, njësia atomike e masës
apo daltoni për masë dhe elektron volti për energji të cilat janë dhënë në tabelën pasuese.

Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim, vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalishtMadhësia Njësia EmriSimboliEmriSimboliVlera në njësi SIenergjia E elektronvolti eV 1 eV = 1,602 18*10−19 J (përafërsisht)masa m njësia e unifikuar atomike e masë♙ u 1 u = 1,660 54*10−27 kg (përafërsisht)gjatësia l njësia astronomike ua 1 ua = 1,495 98*1011 m (përafërsisht)

Në kategorin njësitë jashë SI të lejuara për përdorim në raste të posaçme hynë disa njësi metrike dhe jometrike të cilat janë në përdorim tradicional në shkencë. Gjatë përdorimit të njësive nga kjo kategori sipas ligjit duhet që jepet korelacioni i njësis së përdorur me njësin përkatëse në SI. Këtu hynë njësit si mila nautike dhe nyja (knot) për matjen e shpejtësisë, ari dhe hektari për sipërfaqen, bari për shtypjen, angstremi (ångström) për gjatësin dhe barni për seksionin efikas në fizikën bërthamore.

Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim në raste të posaçmeMadhësiaNjësiaSimboliVlera në njësi SIgjatësia milë detare 1 milë detare = 1852 mshpejtësia knot  1 milë nautike për orë = (1852/3600) m/sdensiteti linearteks  1 teks=10−6kg/m=1 mg/mpresioni i lëngjëve të trupit të njeriutmilimetër kolonë me merkur mmHg 1 mmHg=133322Pasipërfaqja arhektar a ha1 a = 1 dam2 = 10 m21 ha = 1 hm2 = 104 m2shtypja bar bar 1 bar = 0.1 MPa = 100 kPa = 1000 hPa = 105 Pagjatësia angstrem Å 1 Å = 0.1 nm = 10−10 mseksioni barn b 1 b = 100 fm2 = 10−28 m2

Njësit e ndaluara
Po ashtu me ligj është vendosur që nga përdorimi të hiqen disa njësi matëse jashtë sistemit SI. Këto njësi janë kategorizuar në dy kategori, në kategorin mjësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorim dhe  njësi jashtë SI të ndaluara për përdorim. Përdorimi i tyre në prodhimet në qarkullim është i ndaluar dhe dënohet nga inspektori i trgut me gjoba prej 50 deri 5000 euro.

Në kategorin mjësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorim janë futur njësit që hasen në literaturë. Kuvendi i preferonë banorëve që këto njësi të i shprehin në njësi të sistemit SI. Për këtë qëllim ka paraqitur një tabel në të cilën i jepë vlerat e shprehura në SI për këto njësi të hasura deri më tani.

Njësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorimMadhësia Emri Simboli Vlera në njësi SIpuna, energjia erg erg 1 erg = 10−7 Jforca din (dyn) dyn 1 dyn = 10−5 Nviskozitetipuaz (poise)stoks (stokes)PSt 1 P = 1 dyn s/cm2 = 0.1 PasSt 1 St = 1 cm2/s = 10−4 m2/sinduksioni magnetikgaus G 1 G 10−4 Tintensiteti i fushës magnetike oersted Oe 1 Oe (1000/4  ) A/mfluksi magnetik maksuell Mx 1 Mx 10−8 Wbshkëlqimi stilb sb 1 sb = 1 cd/cm2 = 104cd/m2ndriçueshmëria fot (phot) ph 1 ph = 104 lxnxitimi gal Gal 1 Gal = 1 cm/s2 = 10−2 m/s2

Ndërsa në kategorin njësi jashtë SI të ndaluara për përdorim janë dhënë njësi jashtë SI dhe preferohet që të evitohen nga përdoruesit. Nëse hasen në literaturë, ato së pari duhet të shndërrohen në njësi SI sipas tabelës e pastaj vlerat e fituara bëhen të përdorshme në SI për dokumentacion zyrtar.

Njësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorimMadhësia Emri Simboli Vlera në njësi SIaktiviteti i radionukleidevekiri Ci 1 Ci = 3.71010 Bqekspozimi i rrezeve iks apo gama rëntgen R 1 R = 2.5810−4 C/kgdoza e absorbimit të ionizimit rad rad 1 rad = 1 cGy = 10−2 Gydoza ekuivalente rem rem 1 rem = 1 cSv = 10−2 Svgjatësia njësia X 1 njësi X 1,00210−4 nmnënfish i njësisë tesla gama 1 = 1 nT = 10−9 TE pa emëruar jansky Jy 1 Jy = 10−26 W · m−2 · Hz−1gjatësia fermi  1 fermi = 1 fm = 10−15 mmasa karati metrik  1 karat metrik = 200 mg = 210−4 kgshtypjatorr  atmosfera normale Torratm1 Torr = (101 325/760) Pa1 atm = 101 325 Panxehtësia kaloria cal 1 cal = 4,1868 Jgjatësia mikron  μ 1 μ = 1 μm = 10−6 m

Prefikset e njësive
Parashtresat për shumëfishet dhe nënfishet e njësive matëse janë po ashtu të përkufizuara me ligj dhe rrjedhin nga sistemi i shumëfisheve dhe nën fisheve në SI. Këtu duhet pasur parasysh që për kilogramin kjo nuk vlenë si dhe lejimi i përdorimit të njësive të derivuara nga SI-ja përposë shkallës celzius. Për njësi jashtë SI të lejuara për përdorime të posaçme (litër (L), teks (tex), bar (bar), elektronvolt (eV), dhe varn (var)) është paraqtur një tabel e veçantë.

Parashtesat-prefiksat SIFaktori Emri Simboli Faktori Emri Simboli 1024 JotaY10−24 jokto y1021 Zeta Z10−21 zepto z1018 Ekza E10−18 ato a1015 Peta P10−15 femto f1012 Tera T10−12 piko p109 Giga G10−9 nano n106 mega M10−6 mikro μ103 kilo K10−3 mili m102 hekto H10−2 centi c101 deka da10−1 deci d

Burim i të dhënave
 Ligji per njesit e matese Kuvendi i Kosovës, në internet maj 2007

Kategoria:Edukimi në Kosovë
Kategoria:Teknologji