Krasniqi (fis)

Krasniqi është një fis dhe rajon historik shqiptar në Bjeshkët e Nemuna në Shqipërinë verilindore, në kufi me Kosovën. Rajoni shtrihet brenda rrethit të Tropojës dhe është pjesë e një zone më të gjerë ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, e cila historikisht njihet si Malësia e Gjakovës. Krasniqi shtrihet nga lumi Valbonë në veri deri në liqenin e Fierzës në jug dhe përfshin qytetin Bajram Curri. Pjesëtarë të fisit Krasniqi gjenden edhe në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut.

 Gjeografia 
Rajoni quhet Krasniqe apo Krasniqja dhe populli i saj quhet Krasniqë. Rajoni i Krasniqes ndodhet në rrethin e Tropojës dhe shtrihet nga kufiri malazez në veri deri në liqenin e Fierzës në jug, nga rajoni i Mërturit në perëndim deri në rrethin e Hasit në lindje dhe përfshin pjesën më të madhe të luginës së sipërme të Valbonës. Kufizohet me rajonet tradicionale fisnore të Bugjonit në jug, Gashit në verilindje, Nikaj-Mërturit në perëndim dhe Bytyçit në lindje. Vendbanimet kryesore të rajonit janë qyteti i Bajram Currit, Bujani, Shoshani, Koçanaj, Dragobia, Bradoshnica, Dega, Llugaj, Murataj, Margegaj, Lëkurtaj etj.

Krasniqja i ka rrënjët në Malësinë e Gjakovës, por me kalimin e shekujve është përhapur edhe në viset fqinje. Kështu, shumica e pasardhësve të fisit të Krasniqes sot gjenden në Kosovë, të cilët janë vendosur aty që nga fundi i shekullit të 17-të.

 Prejardhja 
Traditat gojore dhe tregimet fragmentare u mblodhën dhe u interpretuan nga shkrimtarë që udhëtuan në rajon në shekullin e 19-të për historinë e hershme të Krasniqes. Johann Georg von Hahn regjistroi traditën e parë gojore për origjinën e Krasniqes nga një prift katolik i quajtur Gabriel në Shkodër në vitin 1850. Sipas këtij tregimi, paraardhësi i parë mashkull i drejtpërdrejtë i Krasniqëve ishte Kastër Keqi, i biri i një shqiptari katolik të quajtur Keq, i cili u arratis nga pushtimi osman dhe u vendos në zonën sllavishtfolëse që do të bëhej më vonë rajoni historik fisnor i Piperit në atë që sot është Mali i Zi. Djemtë e tij, vëllezërit Lazër Keqi(paraardhësi i Hotit, Ban Keqi(paraardhësi i Triepshi), Merkota Keqi(paraardhësi i Mrkojeviqit) dhe Vas Keqi(paraardhësi i Vasojeviqit) u desh të braktisnin fshatin pasi kishin kryer vrasje kundër vendasve, por Keqi dhe djali i tij i vogël Piper Keqi mbetën atje prej nga Piper Keqi u formua fisi historik i Piperëve. Emri i paraardhësit të parë, Keq, në Malësi u vihej vetëm fëmijëve ose fëmijëve të familjeve me shumë pak fëmijë(për shkak të vdekshmërisë foshnjore). Në ato familje, një emër "i shëmtuar"(i çudun) është dhënë si hajmali e folur për të mbrojtur fëmijën nga "syri i keq". Emri Kastër është regjistruar edhe si Krasno, Kras ose Krasto.

Edith Durham ka regjistruar një histori të ngjashme nga Marash Uci, plaku i Hotit. Sipas historisë, paraardhësit e Krasniqëve thuhet se kanë rrjedhur nga Bosnja dhe kanë migruar përmes Malit të Zi në zonën e Reçit, në veri të Shkodrës. Më pas, diku pas vitit 1600, ata u zhvendosën në brendësi në zonën e Dushajt të Epërm, në lindje të Fierzës, në atë që është gjerësisht rajoni i tyre aktual. Këtu ata morën tokën që ishte e Gashit dhe gradualisht me largimin e Gashit drejt Kosoves më 1692, Krasniqët fillojne të shtrihen ne disa vendbanime. Në procesin e krijimit të tyre si njësi fisnore, ata gjithashtu e shtynë Thaçin drejt perëndimit përmes lumit Drin. Referenca për Bosnjën mund t'i referohet në fakt rajonit të Plavës, ku ndodhen malet e Hotit.

Emri Kastër dhe variantet e tij i përgjigjen një vendbanimi që shfaqet në Kristobulen e Deçanit të vitit 1330 si Krastavljane dhe në defterin e sanxhakut të Shkodrës më 1485 si Hrasto. Etimologjia e këtij toponimi me gjasë vjen nga fjala sllave hrasto qe do të thot lis.  Vendbanimi kishte dhjetë familje dhe kryefamiljari i saj ishte Pjetri, i biri të Gjonimës. Fshatrat që më vonë do të jenë pjesë e Krasniqes që dalin në defterin e vitit 1485 janë Shoshani(20 shtëpi) dhe Dragobia(6 shtëpi).

Shumica e Krasniqëve formojnë një fis në kuptimin që ata rrjedhin në mënyrë atërore nga i njëjti paraardhës. Shumica e vëllazërive të Krasniqes vijnë nga Kolë Mekshi i cili ka jetuar në mesin e shekullit të 16-të. kola dhe vëllai i tij Nikë Mekshi, njihen si paraardhësit e parë, historikë e të drejtpërdrejtë të fiseve Krasniqi dhe Nikaj.

 Gjenetika 

Lauka et al. (2022) testuan burrat e fiseve Krasniqi dhe Nikaj për të vlerësuar lidhjen midis traditave gojore dhe të dhënave gjenetike. Rezultatet treguan se të dy fiset kanë një paraardhës të përbashkët në linjën atnore dhe i përkasin së njëjtës degë të haplogrupit J2b-M241>L283. Ky haplogrup, J-L283, është një linjë paleo-ballkanike, e cila është identifikuar në mostra të ndryshme arkeologjike në rajon, nga Dalmacia bregdetare (Epoka e Bronzit) deri në Dardaninë Lindore (periudha romake), si dhe te Daunët e Epokës së Hekurit në Itali.  Sot, ai përbën rreth 14-18% të linjave atnore të shqiptarëve. Mostra më e hershme e J-L283 në Shqipërinë veriore është gjetur në Shkrel (Epoka e Mesme e Bronzit), që daton rreth shekullit XIX p.e.s.. Në Çinamak (Qarku i Kukësit), në Epokën e Hekurit, gjysma e burrave të testuar bartnin këtë haplogrup.

Linjat e Krasniqëve dhe Nikajve u ndanë pas shekullit të XVI, çka përputhet me traditën gojore që i konsideron pasardhës të dy vëllezërve, Kolë dhe Nikë Mekshi. Gjitashtu vëllazëria Margegaj i përket degës së Krasniqëve, duke konfirmuar kështu traditën që i konsideron ata pasardhës të Kolë Mekshit. Nga ana tjetër, Krasniqët dhe Nikajt ndajnë një paraardhës të përbashkët me fisin e Gashit rreth shekullit XII (1250), duke treguar se kjo linjë ka qenë e pranishme në zonën e Tropojës që në Mesjetë.

Megjithatë, Krasniqët nuk kanë ndonjë lidhje të afërt atnore me fise të tjera me të cilat tradita i lidh. Ky fakt nënvizon se traditat gojore nuk pasqyrojnë gjithmonë marrëdhënie reale gjenealogjike, por janë konstruksione komplekse sociale, të ndikuara nga faktorë të ndryshëm.

 Historia 
Duke qenë se fisi Krasniqja ishte një komunitet katolik për pjesën më të madhe të historisë së tij, dokumentimi i hershëm i tij vjen kryesisht nga raportet zyrtare të klerit katolik drejtuar Vatikanit. Për herë të parë, Krasniqja përmendet në raportin e Benedetto Orsinit të vitit 1628 me emrin Crastignichieia. Në vitin 1634, peshkopi Gjergj Bardhi i përmend me emrin Crastenigeia, ndërsa katër vjet më vonë, nipi i tij, peshkopi Frang Bardhi, duke kaluar nëpër territorin e Krasniqëve, vëren se ata kishin kishën e tyre. Këto të dhëna tregojnë se deri në fillim të shekullit XVII, komuniteti i Krasniqëve ishte tashmë i konsoliduar.
Sipas Bardhit, Krasniqja ishte fshat me 60 shtëpi dhe 475 banorë të, ndërsa thekson edhe varfërinë ekstreme të tyre.

Në raportin e Shtjefën Gasparit të vitit 1671, përmenden si fisi Krasniqi ashtu edhe Nikajt. Ndërsa në vitet 1695-1696, vëllazëritë e Krasniqëve Kolgecaj dhe Kolmekshaj përmenden për herë të parë në dokumente historike.

Krasniqja e Gashi ishin në hasmëri të shpeshta mes tyre, siç tregojnë relacionet deri në vitin 1680, kur Pjetër Bogdani arriti të pajtojë 24 gjaqe mes dy fiseve.

Taksat e rënda kundër katolikëve dhe represioni osman nxitën procesin e konvertimit në Islam në fund të shekullit XVII. Ky proces përfundoi kryesisht deri në mesin e shekullit XIX, por një pjesë e komunitetit Krasniqi, veçanërisht në qytetet e Gjakovës dhe Prizrenit, mbeti katolik. Nga këto familje dolën figura të rëndësishme kishtare si Matej Krasniqi, kryepeshkop katolik, dhe Gaspër Krasniqi, vikar apostolik.

Në fund të viteve 1760, katolikët e fisit Krasniq u vunë nën Kulturprotektoratin Austriak, i cili u siguronte disa liri fetare katolikëve në Perandorinë Osmane nën mbrojtjen e Perandorisë Austriake. Kjo lehtësoi rindërtimin e kishave dhe shkollave katolike në Gjakovë dhe Prizren, duke forcuar praninë e komunitetit katolik në këto rajone.

 Personalitete të shquara 
 Mic Sokoli
 Shpend Dragobia
 Haxhi Zeka
 Gaspër Krasniqi
 Binak Alia
 Dah Polloshka
 Rexhep Krasniqi
 Mark Krasniqi
 Azem Hajdari
 Fatmir Sejdiu
 Luan Krasniqi
 Jakup Krasniqi
 Behgjet Pacolli

Kategoria:Tropojë
Kategoria:Fise shqiptare
Kategoria:Krahina etnografike shqiptare