Sumeri

Sumer (/ suːmər /, në gjuhën sumere: kig̃ir, shkruar: 𒆠𒂗𒄀 ki-en-gi dhe 𒆠𒂗𒂠 ki-en-ĝir15, nga ki = tokë, en = zot/ëri, gir = i ditur, i qytetëruar, d.m.th. "toka e zotërinjve të qytetëruar") është qytetërimi  më i hershëm i njohur në rajonin historik të Mesopotamisë jugore, Iraku jugor i sotëm, gjatë epokave Kaloriku dhe Bronzit të Hershëm dhe një nga qytetërimet e para në botë së bashku me Egjiptin e Lashtë dhe Luginën e Indus-it. Duke jetuar përgjatë luginave të Tigërit dhe Eufratit, fermerët sumerianë ishin në gjendje të rritnin një bollëk drithi dhe kultura të tjera, teprica e të cilave u mundësoi atyre të vendoseshin në një vend. Protokollimi prehistorik daton para 3000 para Krishtit. Tekstet më të hershme, nga c. 3300 pes, vijnë nga qytetet e Uruk dhe Jemdet Nasr; shkrimi i hershëm kuneiform doli rreth vitit 3000 pes.Cuneiform ancient.eu
Historianët modernë kanë sugjeruar se Sumeri ishte i pari i vendosur në mënyrë të përhershme në mes të shek. 5500 dhe 4000 para Krishtit nga një popull i Azisë Perëndimore që foli gjuhën sumeriane (duke treguar emrat e qyteteve, lumenjve, profesioneve bazë, etj., Si dëshmi), një izolim gjuhë agglutinative."The Ubaid Period (5500–4000 B.C.)" In Heilbrunn Timeline of Art History. Department of Ancient Near Eastern Art. The Metropolitan Museum of Art, New York (October 2003)"Ubaid Culture", The British Museum Këta njerëz parahistorikë tani quhen "proto-Eufratanët" ose "Ubaidët" dhe janë teorizuar të kenë evoluar nga kultura Samarra e Mesopotamisë veriore. Ubaidët, megjithëse nuk përmenden kurrë nga vetë Sumerët, supozohen nga studiuesit e ditëve të sotme që të jenë forca e parë civilizuese në Sumer. Ata i kulluan kënetat për bujqësinë, tregtinë e zhvilluar dhe industritë e themeluara, përfshirë gërshetimin, punimet prej lëkure, punimet metalike, muratët dhe qeramikat.

Disa studiues kundërshtojnë idenë e një gjuhe Proto-Eufratane ose një gjuhe substrate; ata mendojnë se gjuha sumere fillimisht mund të jetë ajo e popullsisë së gjuetisë dhe peshkimit që jetonte në bregdetin dhe në rajonin litoral të Arabisë Lindore dhe ishte pjesë e kulturës bifurke arabe.Margarethe Uepermann (2007), "Structuring the Late Stone Age of Southeastern Arabia" (Arabian Archaeology and Epigraphy Arabian Archaeology and Epigraphy Volume 3, Issue 2, pp. 65–109) Të dhënat e besueshme historike fillojnë shumë më vonë; nuk ka asnjë në Sumer të asnjë lloji që ka qenë i datuar para Enmebaragesit (shekulli i 26-të pes). Juris Zarins beson se Sumerët jetonin përgjatë bregdetit të Arabisë Lindore, rajonin e sotëm Persik të Gjirit, përpara se të përmbyteshin në fund të periudhës së akullnajës.

 Historia 
Sumeri do të jetë qytetërimi i parë në Mesopotami jugore. Qytetet e tij (Eridu, Kish, Lagash, Nipur, Ur dhe Uruk) ndodheshin pranë lumit Eufrat. Qytetërimi sumerian lulëzonte në mijëvjeçarin e tretë. Tekstet me të vjetra datohen nga 3100, Ka paralele të qarta ndërmjet literaturës sumeriane dhe lëndës biblike në librin e Zanafillës 1-11. Me kalimin e kohës, gjuha sumeriane (e cila është unike) vdiq, por përjetoi vetëm si gjuhë sakrale. Para se Abrahami të largohej nga Sumeri, amorasit kishin pushtuar vendin.

 Prejardhja e sumerëve 
Prejardhja e sumerëve është e panjohur, por një gjë është e sigurt, qe ata nuk bëjnë pjese ne familjen semitike. Mendohet qe sumeret te kenë ardhur nga lindja e Indisë ose Iranit të lashte dhe se ata ishin pushtues. Gjetjet arkeologjike dëshmojnë një vazhdimësi te pandërprere kulturore te sumereve, qe nga koha e ubaidëve (5200-4500 p.e.s.) në ngulime te Mesopotamisë se jugut.

Sumeret qe u nguluan ne pjesën pjellore te Eufratit dhe Tigrit filluan te merren me bujqësi dhe përsosnin sistemin e ujitjes se tokës.

 Zhdukja e qytetërimit sumer 
Sumerët u zhdukën (pra, humbën identitetin e tyre kombëtar ose u përvetësuan) nga pushtimi i trojeve të tyre nga amoritët. Ngritja e Babilonisë, në mijëvjeçarin e 3 p.e.s. shënon përfundimisht zhdukjen e qytetërimit sumer.

 Bujqësia dhe gjuetia 

 Tregtia dhe ekonomia 

 Kultura e sumereve  

 Teknologjia 
Sumerët që në vitin 2500 p.e.s. kishin gjetur metodën e përfitimit të Sapunit. Metodë e cila edhe në ditët tona gjen zbatim.

 Gjuha dhe shkrimi 

 Shiko edhe 
 Anunnaki
 Gjuha sumere
 Eposi i Gilgameshit
 Ubaidët
 Akaidët
 Mesopotamia
 Babilonia

 Lidhje të jashtme 
 Gjeografi 
 Harta e vendndodhjes së Sumerisë

 Histori 
 Historia e Lindjes së Afërt të Lashtë. anglisht

 Referime 

Kategoria:Arkeologji
Kategoria:Historia e lashtë
Kategoria:Irak