Shkenca

thumb
Shkenca (lat. "scientia" - njohuri, dituri, dije) është tërësia e veprimtarive njohëse dhe përgjithësuese, një sistem dijesh e njohurish për ligjet e zhvillimit të natyrës, shoqërisë, dukurive dhe objekteve dhe që është formuar historikisht duke hulumtuar, studiuar dhe vëzhguar botën reale e jetën, dhe duke bërë përgjithësime teorike. Ajo zakonisht mbështetet në argumente dhe njohuri ekzakte. Shkencë është edhe veprimtaria që zhvillohet në një fushë apo në një degë të caktuar të dijes, e vështruar si një lloj i veçantë pune.

 Përkufizimi 
Në literaturën profesionale shkenca zakonisht përkufizohet si një "sistem dijesh e njohurish për ligjet e zhvillimit të natyrës e të shoqërisë, i cili është formuar historikisht duke vëzhguar botën reale e jetën si dhe duke bërë përgjithësime teorike; sistem dijesh e njohurish të tilla për një fushë a për një degë të caktuar." E përkufizuar në këtë mënyrë ajo paraqet një veprimtari që zhvillohet në një fushë a në një degë të caktuar të dijes, e vështruar si një lloj i veçantë i punës ose veprimtarisë. 

Shkenca në kuptimin e saj më të gjerë, është njohuri bazike sistematike e normative apo praktike e cila është e aftë të rezultojë në një parashikim ose një lloj të parashikueshëm të rezultatit. Në këtë kuptim, shkenca mund t'i referohet një teknike shumë të aftë ose praktike. Në kuptim më të kufizuar dhe më bashkëkohorë të saj, shkenca i referohet një sistemi të organizuar njohurish të bazuara në metodën shkencore, si dhe në një strukture të organizuar.  

 Historiku i shkencës 

Rrënjët më të hershme të shkencës mund të gjurmohen që në kohën e Egjiptit të Lashtë dhe Mesopotami rreth viteve 3500-3000 p.e.s. Kontributet e tyre në matematikë, astronomi dhe mjekësi ndikuan në formësimin e filozofisë klasike të antikitetit grek, me anë të së cilës u bënë përpjekje për të dhënë shpjegime rreth ngjarjeve dhe dukurive të botës fizike duke u bazuar në shkaqe natyrore."The historian ... requires a very broad definition of "science" – one that ... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive ... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be."  p.3— Pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, njohja e konceptimeve greke të botës u dobësua në Evropën Perëndimore, kjo sidomos gjatë shekujve të pare të Mesjetës (400 - 1000)  por ajo u ruajt në botën myslimane gjatë Epokës së Artë Islame.   Rimëkëmbja dhe asimilimi i veprave greke dhe kërkimeve mesjetare islame në Evropën Perëndimore nga shekulli X deri XIII ringjalli "filozofinë natyrore",  e cila më vonë u transformua nga Revolucioni shkencor.  Metoda shkencore luajti një rol më të madh në krijimin e njohurive dhe deri në shekullin XIX shumë nga tiparet institucionale dhe profesionale të shkencës filluan të marrin formë; The Oxford English Dictionary dates the origin of the word "scientist" to 1834. krahas me ndryshimin e "filozofisë natyrore" në " shkenca natyrore.” 

Shkenca bazohet në hulumtime kërkimore - shkencore, të cilat zakonisht zhvillohen në institucione akademike, kërkimore, kompani të ndryshme, si dhe në agjenci qeveritare. Ndikimi praktik i veprimtarisë kërkimore shkencore ka çuar në shfaqjen e politikave shkencore që kërkojnë të ndikojnë në ndërmarrjet shkencore duke i dhënë përparësi zhvillimit të produkteve tregtare, armatimit, kujdesit shëndetësor dhe mbrojtjes së mjedisit.

 Klasifikimi i shkencave 
Klasifikimi tradicional

Shkencat moderne zakonisht ndahen në tri grupe kryesore në përbërje të së cilës hyjnë: 
Shkencat natyrore (p.sh. biologjia, kimia, fizika, etj.), të cilat studiojnë natyrën në një kuptim më të gjerë; 
Shkencat shoqërore (p.sh. ekonomia, psikologjia, sociologjia, pedagogjia, etj.), të cilat studiojnë aspekte të ndryshme të njeriut dhe shoqërisë; dhe 
Shkencat formale (p.sh. logjika, matematika, shkenca teorike e kompjuterëve, etj.), të cilat studiojnë konceptet abstrakte. Megjithatë, ekziston një mosmarrëveshje nëse shkencat formale përbëjnë me të vërtetë një shkencë ose jo, pasi ato nuk mbështeten në prova empirike. 

Disiplinat të cilat përdorin njohuritë ekzistuese shkencore për qëllime praktike, siç janë inxhinieria, mjekësia, etj., përshkruhen si shkenca të aplikuara.    
ShkencaShkencat formaleShkencat empirikeShkencat natyroreShkencat shoqëroreFundamentaleLogjika; Matematika; StatistikaFizika; Kimia; Biologjia; Shkenca e tokës; Shkenca hapësinoreEkonomia; Shkenca politike; Sociologjia; PsikologjiaAplikativeShkenca kompjuterikeInxhinieria; Shkenca bujqësore; Medicina; Stomatologjia; FarmaciaAdministrim biznesi; Jurisprudenca; Pedagogjia

Klasifikimi nga OECD

Përpjekjet për të klasifikuar në mënyrë skematike sistemin e shkencave kanë rezultuar nga nevoja për të mbledhur të dhëna statistikore për dhe nga institucionet kërkimore, rezultatet e të cilave do të mund të krahasoheshin ndërkombëtarisht. Njëra nga përpjekjet e tilla është sistemi i Fushave të Shkencës dhe Teknologjisë i përpiluar nga ana e Drejtorisë për Shkencë, Teknologji dhe Industri të OECD-së në vitin 2002. Në një version të rishikuar të vitit 2007, skema e sistemit të shkencave sipas OECD duket si më poshtë:www.oecd.org (PDF; 169 kB) 
 Grupi  Emri i grupit Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë  1  Shkencat natyrore 
 Matematika 
 Shkencat kompjuterike dhe informatike 
 Shkenca fizike 
 Shkencat kimike 
 Shkencat e tokës dhe Shkencat e Ambientit e Mjedisit 
 Shkencat biologjike 
 Shkencat e tjera natyrore  2  Shkencat inxhinierike dhe Teknologjike 
 Inxhinieria civile 
 Inxhinieria elektrike, Elektronika dhe Inxhinieria e informacionit 
 Inxhinieria mekanike 
 Inxhinieria kimike 
 Inxhinieria e materialeve 
 Inxhinieria mjekësore 
 Inxhinieria mjedisore 
 Bioteknologjia mjedisore 
 Bioteknologjia industriale 
 Nanoteknologjia
 Shkencat tjera inxhinierike dhe teknologjike 3  Shkencat mjekësore dhe Shëndetësore  
 Mjekësia themelore 
 Mjekësia klinike 
 Shkenca e shëndetit 
 Bioteknologjia shëndetësore 
 Shkencat tjera mjekësore 4  Shkencat bujqësore  Bujqësia, Pylltaria dhe Peshkataria 
 Blegtoria (Shkenca e kafshëve - Zooteknika) dhe Qumështaria 
 Shkenca veterinare 
 Bioteknologjia bujqësore 
 Shkencat tjera bujqësore  5  Shkencat shoqërore  Psikologjia 
 Ekonomia dhe Biznesi 
 Pedagogjia (Arsimi, Edukimi, Mësimdhënia) 
 Sociologjia 
 Ligji 
 Shkenca politike 
 Gjeografia sociale dhe Gjeografia ekonomike 
 Shkenca mediale dhe Shkenca e komunikimit 
 Shkencat e tjera shoqërore  6  Shkencat humane  Historia dhe Arkeologjia 
 Gjuhësia dhe Letërsia 
 Filozofia, Etika dhe Religjioni (Feja) 
 Artet (Historia e arteve, Artet skenike, Muzika) 
 Shkencat e tjera humane

 Hulumtimi shkencor 

Hulumtimi ose kërkimi shkencor mund të ndahet në hulumtim themelor ose bazik dhe hulumtim i aplikuar. Hulumtimi themelor është hulumtimi i njohurive ndërsa hulumtimi i aplikuar është kërkimi i zgjidhjeve për problemet e caktuara praktike duke përdorur ato njohuri. Megjithëse disa kërkime shkencore janë hulumtime të zbatuara për probleme specifike, një pjesë e mirë e njohjes dhe të kuptuarit tonë vjen nga aktivitetet e hulumtimeve bazike të nxitura nga kurioziteti. Një gjë e tillë ofron mundësi për përparime shkencore dhe teknologjike që nuk ishin planifikuar fare ose në zbulime të paimagjinueshme. Nganjëherë mund të ndodhë që edhe hulumtimet themelore gjatë ecurisë së tyre të marrin kthesa të papritura, gjë që mund të ndikojë në rifolmulimin dhe ndryshimin e hipotezave fillestare. 

Hulumtimi kërkimoro-shkencor përfshin përdorimin e metodës shkencore, e cila kërkon të shpjegojë objektivisht fenomenet e natyrës në një mënyrë të riprodhueshme. Metoda shkencore është një proces me të cilin shkencëtarët arrijnë të njohin fenomene të caktuara duke formuluar supozime dhe duke i testuar ato përmes eksperimenteve. Në mënyrë që të ketë një karakter shkencor, metoda e hulumtimit duhet të bazohet në mbledhjen e dhënave të dukshme, empirike dhe të verifikueshme (të matshme). 

 Shiko edhe 

 Bota
 Fakti
 Dituria
 Natyra
 Shoqëria
 Argumenti
 Antishkenca
 Metodologjia
 Epistemologjia
 Teoria shkencore
 Interdisiplinariteti
 Filozofia natyrore
 Shkencat formale
 Degët e shkencës
 Metoda shkencore
 Shkencat natyrore
 Shkencat aplikative
 Shkencat shoqërore
 Historia e shkencës
 Filozofia e shkencës
 Revolucioni shkencor
 Historiografia e shkencës
 Shkenca, teknologjia dhe shoqëria
 Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë
 Shkenca, teknologjia, inxhinieria dhe matematika 
 Klasifikimi Standard Ndërkombëtar i Profesioneve

 Referime 

 Bibliografia 

 Augros, Robert M., Stanciu, George N., The New Story of Science: mind and the universe, Lake Bluff, Ill.: Regnery Gateway, c1984. 

 Burguete, Maria, and Lam, Lui, eds.(2014). All About Science: Philosophy, History, Sociology & Communication. World Scientific: Singapore. 
 Cole, K.C., Things your teacher never told you about science: Nine shocking revelations Newsday, Long Island, New York, March 23, 1986, pp. 21+

 Lydia Denworth, "A Significant Problem: Standard scientific methods are under fire. Will anything change?", Scientific American, vol. 321, no. 4 (October 2019), pp. 62–67. "The use of p values for nearly a century [since 1925] to determine statistical significance of experimental results has contributed to an illusion of certainty and [to] reproducibility crises in many scientific fields. There is growing determination to reform statistical analysis... Some [researchers] suggest changing statistical methods, whereas others would do away with a threshold for defining "significant" results." (p. 63.)  
 Feyerabend, Paul (2005). Science, history of the philosophy, as cited in 


 Feynman, Richard "Cargo Cult Science" 

 Gopnik, Alison, "Finding Our Inner Scientist" , Daedalus (journal), Winter 2004.
 Krige, John, and Dominique Pestre, eds., Science in the Twentieth Century, Routledge 2003, 
 Levin, Yuval (2008). Imagining the Future: Science and American Democracy. New York, Encounter Books. 

 Kuhn, Thomas, The Structure of Scientific Revolutions, 1962.



 Papineau, David. (2005). Science, problems of the philosophy of., as cited in 








 Lidhje të jashtme 

 Euroscience 
 Classification of the Sciences - Dictionary of the History of Ideas. Internet Archive old version).
 How science works University of California Museum of Paleontology

!