Zagrebi

Zagrebi është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Republikës së Kroacisë. Ai ndodhet në veriperëndim të vendit, përgjatë lumit Sava, në shpatet jugore të malit Medvednica. Zagrebi shtrihet në një lartësi prej rreth 122m  mbi nivelin e detit. Në regjistrimit të fundit zyrtar të vitit 2011 popullsia e qytetit të Zagrebit ishte 792.875 banorë.

 Historia 
Vendbanimi më i vjetër i vendosur afër Zagrebit të sotëm ishte një qytet romak i Andautonia, tani Šćitarjevo, i cili ekzistonte midis shekullit të 1 dhe 5 e.r.. Shfaqja e parë e regjistruar e emrit Zagreb daton në vitin 1094, kohë në të cilën qyteti ekzistonte si dy qendra të ndryshme të qytetit: Kaptolin më të vogël, lindor, i banuar kryesisht nga klerikët dhe katedralen e Zagrebit, dhe më i madhi, Gradeci perëndimor, i banuar kryesisht nga zejtarë dhe tregtarë. Gradeci dhe Kaptol u bashkuan në vitin 1851 nga bani Josip Jelaçiq, i cili u vlerësua për këtë, me emërtimin e sheshit kryesor të qytetit, Sheshit i Banit Jelaçiq për nder të tij.

parapamje|majtas|Katedralja e Zagrebit në fund të shekullit të 19-të
Gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, Zagrebi mbeti një qendër e rëndësishme ekonomike e vendit dhe ishte qyteti i dytë më i madh. Pasi Kroacia shpalli pavarësinë nga Jugosllavia, Zagrebi u shpall kryeqyteti i saj.

 Zagrebi i hershëm 
Historia e Zagrebit daton që në vitin 1094 e.r., kur mbreti hungarez Ladislaus, duke u kthyer nga fushata e tij kundër Kroacisë, themeloi një dioqezë. Krahas selisë së peshkopit, vendbanimi kanonik Kaptol u zhvillua në veri të Katedrales së Zagrebit, si dhe vendbanimi i fortifikuar Gradec në kodrën fqinje; kufiri midis të dyve është përroi Medveščak. Sot ky i fundit është qyteti i sipërm i Zagrebit (Gornji Grad) dhe është një nga bërthamat urbane më të ruajtura në Kroaci. Të dy vendbanimet u vunë nën sulmin tatar në 1242. Në shenjë mirënjohjeje që i ofruan atij një strehë të sigurt nga tatarët, mbreti kroat dhe hungarez Béla IV dhuroi Gradecit një Dem të Artë, i cili u ofroi qytetarëve të tij përjashtimin nga sundimi dhe autonomia e qarkut. si sistemin e vet gjyqësor.

 Shekuj 16 deri 18 
parapamje|djathtas|Sheshi Starçeviq, gjysma e parë e shekullit 20

Kishte lidhje të shumta midis dioqezës së Kaptolit dhe qytetit të lirë sovran të Gradecit për arsye ekonomike dhe politike, por ato nuk njiheshin si një qytet i integruar, edhe pse Zagrebi u bë qendra politike dhe, duke përfaqësuar si Kroacinë, Sllavoninë dhe Dalmacinë, u mblodh për herë të parë në Gradec. Zagrebi u bë Kapitoli Kroat në 1557, me qytetin që u zgjodh gjithashtu si selia e Banimit të Kroacisë në 1621 nën banin e Nikola IX Frankopan.

Me ftesë të parlamentit kroat, jezuitët erdhën në Zagreb dhe ndërtuan gjimnazin e parë, kishën dhe manastirin e Shën Katerinës. Në vitin 1669, ata themeluan një akademi ku mësohej filozofia, teologjia dhe ligji.

Gjatë shekujve 17 dhe 18, Zagrebi u shkatërrua keq nga zjarri dhe murtaja. Në vitin 1776, këshilli (qeveria) mbretëror u zhvendos nga Varazhdin në Zagreb dhe gjatë mbretërimit të Joseph II Zagrebi u bë selia e komandës së përgjithshme të Varazhdinit dhe Karlovacit.

 Siperfaqja dhe popullsia 

djathtas|parapamje|Mamutica - Një nga ndërtesat më të mëdha për nga vëllimi në Evropë, me mbi 5000 banorëdjathtas|parapamje|Rruga Ilica - Rruga kryesore tregtare

 Viti Sipërfaqja(km²) Popullsia(brenda kufizimeve të qytetit në atë kohë) Popullsia(brenda kufizimeve të qytetit sot) Shënime1368  2,810   Nga regjistrimi familjar1742  5,600   Nga regjistrimi familjar1805  7,706   Regjistrimi i popullsise pa klerin dhe bujaret1850  16,036  1857  16,657 48,266 1869  19,857 54,761 1880  30,830 67,188 1890 3.33 40,268 82,848 1900 64.37 61,002 111,565 1910 64.37 79,038 136,351 1921 64.37 108,674 167,765 1931 64.37 185,581 258,024 1948 74.99 279,623 356,529 1953 235.74 350,829 393,919 1961 495.60 430,802 478,076 1971 497.95 602,205 629,896 1981 1,261.54 768,700 723,065 1991 1,715.55 933,914 777,826 2001 641.36 779,145 779,145 2011 641.36 790,017 790,017Te dhenat ne kolonen e trete  referohet tek regjistrimi brenda kufijve sipas pyetjeve ne fjale. Ne kolonene e katert eshte llogaritur per territorin e sotem te percaktuar te Zagrebit. .

 Ekonomia 

djathtas|parapamje|Banka kombëtare kroate

Degët më të rëndësishme të industris[ janë: prodhimi i makinave, pajisjeve elektrike, kimike, farmaceutike, tekstile, ushqimore dhe e përpunimit të pijeve. Zagrebi është qendra e tregëtisë dhe biznesit ndërkombëtar dhe e transportit udhëkryq të Evrropës lindore e qendrore.

Qyeteti ka prodhimin më të lartë të brendshëm bruto për frymë në të gjithë Kroacinë (19.132 dollarë në 2005, në krahasim me mesataren kroate prej 10,431 dollarë).

Në korrik 2008  (mesatarja e pagave mujore neto në Zagreb ishte 6228 kuna, rreth $1.356 (mesatarja kroate është 5234 kuna, rreth $1.140). Në vitin 2006 shkalla mesatare e papunësisë në Zagreb ishte rreth 8,6%.

34% e kompanive në Kroaci kanë selinë në Zagreb, dhe 38,4% e forcës punëtore kroate punon në Zagreb, duke përfshirë pothuajse të gjitha bankat, kompanitë e shërbimeve dhe të transportit publik.

Kompanitë në Zagreb krijojnë 52% të qarkullimit total dhe 60% e fitimit të përgjithshëm të Kroacisë në 2006, si dhe 35% e eksporteve kroate dhe 57% e importeve kroate.

 Demografia 

majtas|parapamje|Sheshi Ban Josip Jelačić

Zagrebi është qyteti më i madh në Kroaci. Në 2001 sipas regjistrimit zyrtar u numëruan 779,145 banorë. Në 2006 ky numër nuk u rrit shumë: 804.900 sipas vlerësimevë të qevërisë. Shumica e popullsisë është kroate 92% sipas regjistrimi të popullsisë në 2001. Regjistrimet tregojnë se 60,066 banorë u përkasin minoriteteve. Këto pakica janë: Serbë (2.41%), 6,204 Boshnjakë (0.80%), 8,030 Myslimanët kroatë (1.02%), 6,389 Shqipëtarët (0.83%), 3,225 Sllovenët (0.41%), 3,946 Romët (0.55%), 2,131 Malazezët (0.27%), 2,315 Maqedonasit (0.27%).

 Klima 

Klima e Zagrebit është klasifikuar si (CFB oqeanike në sistemin e klasifikimit të klimës Köppen), në afërsi të kufirit të lagësht kontinentale. Zagrebi ka katër sezonet e veçanta. Verërat janë të nxehta, dhe dimrat janë të ftohtë, pa një sezon te dukshëm te thatë. Temperatura mesatare në dimër është -0,5 °C (31,1 °F) dhe temperatura mesatare në verë është 20,5 °C (68,9 °F). Veçanërisht, në fund të majit behet shumë  ngrohtë me temperatura në rritje mbi 30 °C (86 °F), duke bërë kështu një mesatare prej 17 ditësh çdo verë.

Dëbora është e zakonshme në muajt e dimrit, nga dhjetori në mars, dhe shi dhe mjegull janë të zakonshme në vjeshtë (tetor-dhjetor).  Temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë është 40,4 °C (104,7 °F) në korrik 1950, dhe më e ulët është -27,3 °C (-17 °F) në shkurt 1956.

 Politika 
Kryetari aktual i Zagrebit është Tomislav Tomašević ("Ne mundemi!"), i zgjedhur në zgjedhjet lokale të Zagrebit të vitit 2021, raundi i dytë i të cilave u mbajt më 30 maj 2021. Nga e njëjta listë janë zgjedhur dy nënkryetarë, Danijela Dolenec dhe Luka Korlaet.

Kuvendi i Zagrebit përbëhet nga 51 përfaqësues. Zgjedhjet mbahen çdo katër vjet – në të njëjtën kohë si për kryetarin e komunës.

 Edukimi 
Zagrebi ka 136 shkolla fillore dhe 100 shkolla të mesme, duke përfshirë 30 gjimnaze. Ka 5 institucione të arsimit të lartë publik dhe 9 shkolla të arsimit të lartë profesional privat.

Universiteti i Zagrebit, e themeluar më 1669, është universiteti më i vjetër që funksionon vazhdimisht në Kroaci dhe një nga universitetet më të mëdha dhe më të vjetra në Evropën Juglindore. Universiteti tani përbën 29 fakultete, tre akademi arti dhe Qendra e Studimeve Kroate.

 Referime 

 Lidhje të jashtme 
 faqe zyrtare e qytetit të Zagrebit
 Bashkesia turistike e qytetit të Zagrebit

Kategoria:Qytete në Kroaci
Kategoria:Kryeqytete në Evropë
Kategoria:Kryeqytete