Fiset ilire

Fiset venetike
Fiset ilire dhe procesi i formimit të tyre në pjesën më të madhe të Ballkanit Perëndimor vazhdoi në mënyrë të ngjashme, dhe për këtë arsye duhet të llogaritet njëfarë afërsie midis grupeve fisnore të kësaj hapësire gjeografike. Kjo është mënyra e vetme për të shpjeguar emrin e përbashkët ilirët me të cilin grekët i quanin një grup fisesh që flisnin një gjuhë indoevropiane dhe jetonin në rajonin përreth Liqenit të Shkodrës dhe në zonën bregdetare, përkatësisht, në veri të Epirit dhe Maqedonisë së sotme. Në veri të tyre kishte edhe fise të tjera, të vendosur midis Adriatikut dhe Dravës, të cilët flisnin një gjuhë të ngjashme me atë të ilirëve të vërtetë. Emri ilir u përdor për ta, së bashku me termin gjeografik romak Illyricum në vitet para pushtimit, por që përgjithësisht ngadalë filluan të quheshin edhe me emrat Delmatë, Panonë, Dardanë dhe Albanë. Jashtë këtyre grupeve, jetonin popujt venetikë të Italisë verilindore, të Adriatikut verior dhe të Alpeve lindore, të cilët shkrimtarët e lashtë ndonjëherë i përfshinin te ilirët, por që dallohen nga këto grupe kryesore ilire për nga gjuha e tyre.
 Fiset ilire 

 Albanët 
 Albanët ishin një fis ilir i njohur ndër të parët, në një vepër të Ptolemeut,William Smith, LLD, Ed., Dictionary of Greek and Roman Geography, 1854. Ptolemy is the earliest writer in whose works the name of the Albanians has been distinctly recognised. He mentions (3.13.23) a tribe called ALBANI (Ἀλβανοί) and a town ALBANOPOLIS (Ἀλβανόπολις), in the region lying to the E. of the Ionian sea; and from the names of places with which Albanopolis is connected, it appears clearly to have been in the S. part of the Illyrian territory, and in modern Albania. There is no means of forming a conjecture on how the name of this obscure tribe came to be extended to so considerable a nation. të vendosur në pjesën qendrore të veriut, në Shqipërinë e sotme.

 Abrët 
 Abrët

 Arbët 
Arbët ishin fis Ilir në Shqipërinë e Mesme edhe jugore.

 Ardianët 
Ardiejtë ose(Ardianët) fis ilir, banorë të krahinës së Ardianëve në veriperëndim të Liqenit të Shkodrës rreth Gjirit të Rizonit e deri te lumi Narenta (Neretva).

 Atintanët 
Atintanët, një ndër fiset e mëdha të Ilirisë së Jugut, banorë të Atintanisë.  Shtriheshin në krahinat e sotme të Mallakastrës e të Skraparit.

 Autariatët 
 Autariatët (Autariates)
Autariatet autariate janë nje prej fiseve ilire me te hershme qe shtriheshin ne veri-perendim te Shqiperise në nje pjese të Kosovës dhe në juglindje të Malit të Zi. Shtriheshin deri afër Detit Adriatik.

 Balaitët 
 Balaitët (Balaites - Balaj)

 Batiatët 
 Batiatët (Bathiatae)

 Bylinët 
 Bylinët (Bylliones)

 Dalmatët 
Dalmatët një ndër fiset e mëdha e të njohura ilire, banorë të pjesës Verilindore të Ilirisë. Që nga periudha më e lashtë e deri në shek. II p.e.r. trevat e tyre shtrihesin në brendësi, prapa Vargamalit Dinarik në pllajat e Fushës së Duvnos, Livnos e Gllamoçit, në Bosnjën e sotme Perëndimore.

 Daorsët 
 Daorsët (Daorsii)

 Dardanët 
 Dardanët
Fise qe jetonin ne poziten gjeografike ku sot ndodhet Kosova

 Deremistët 
Deremistët (Deremistae), fis ilir, të cilët jetonin mes melkumanëve dhe plerejëve, ndoshta në zonën e sotme të Malit të Zi.Stipčević (1989): 38. Ka edhe përpjekje për lokalizimin e tyre në fushën e Stolacit, sot në Bosnjë dhe Hercegovinë.

 Deretinët 
Deretinët (Deretini) të njohur edhe si Derriopes () ishin një fis ilir i cili jetonte në rajoni  të njohur si Narona Conventus dhe gjatë regjistrimit romak ata kishin 14 dekurie. J. J. Wilkes, Dalmatia, Tome 2 of History of the Provinces of the Roman Empire, 1969, page 157

 Deurët 
Deurët (Deuri) were an Illyrian tribe that inhabited the area of Bosnia and Herzegovina, but their exact location has not yet been determined.

 Enetët 
Enetët (Eneti) ose Enetoi ishin një fis ilir që banonte në brendësi të Ilirisë, në një zonë të vendosur në veri ose veriperëndim të Maqedonisë në antikitetin klasik. Ata ishin fqinjë me Dardanët dhe Triballët.

 Enkelejët 
Enkelejët (Enchelei) ishin një fis ilirë, pasardhës të Enkeleut i cili ishte i biri i Ilirit dhe Galateas. Enkelejët ishin banorë të trevës përreth Liqenit Lyhnid (Pogradec). Qyteti Enkeleana, ndodhet mbi nje kodre ne Pogradec (Kalaja e Pogradecit).

 Helidonët 
Helidonët (latinisht: Chelidones / Chelidonii ) ishin një fis ilir emri i të cilit në greqisht do të thotë 'kërmilli-njeri'. Ata jetonin në luginat e Matit ose Drinit. Wilkes, J. J. The Illyrians, 1992, , page 98, "... named by the sixth-century writer Hecataeus as neighbours of the Chelidones, the 'snail-men', who may have lived on their northern borders towards the Mat or Drin valleys."

 Japigët 
Japigët ose iapyges kanë qenë një fis antik ilir, i shpërngulur nga Gadishulli Ballkanik në pjesën jugore të Gadishullit Apenin (sot Italia Jugore) rreth fillimit të mijëvejeçarit të fundit të p.e.r. Ata fillimisht ishin vendosur në Gadishullin e Garganos, pastaj në Pulia (Kalabria antike) dhe për tu vendosur përfundimisht në jug të saj, në hyrjen e Ngushticës së Otrantos.

 Kavët 
Kavët (Cavii/Kauioi)) ishte një fis ilir.  që jetonin në rajonin përreth Liqenit të Shkodrës. Vendbanimi i tyre kryesor ishte Epikaria (Durnium).  Disa burime i vendosin në kufi me Maqedoninë e vjetër. Ata përmenden rrallë nga autorët antikë. 

 Kinambrët 
Kinambrët ([[latinisht: Cinambri / Kinambroi}} - ) ishin një fis ilir të cilët përfundimisht i pushtoi perandori romak  Oktaviani në vitin 33 para Krishtit. The Cambridge Ancient History, Vol. 10: The Augustan Empire, 43 BC-AD 69 (Volume 10) by Alan Bowman, Edward Champlin, and Andrew Lintott, 1996, page 577

 Liburnët 
Liburnët (Liburni)Liburnët  janë një popullsi e lashtë ilire që jetonte në Liburnia, mendohet të ketë qenë në pjesen veriore të Adriatikutmidis lumit Arsia (sot Raša) në Istria dhe lumit Titius (sot Krka) që sot është në Kroacia.

 Lopësit 
Lopsët (Lopësit/Lopsi) ose Lopsit është emri i një fisi ilir që banonte në malet përgjatë bregdetit lindor të Detit Adriatik para dhe gjatë periudhës së Perandorisë Romake.  Lokalizimi i saktë i vendbanimit të tyre është i vështirë pasi që sipas disa burimeve ata i takonin fisit ilir të liburnëve dhe banonin në rajonin përreth Velebitit të sotëm në Bregdetin e Adriatikut në Kroaci,
 Mentorët 
Mentorët (Mentores)  ishin një fis ilir Liburnian që jetonte në bregdetin Adriatik përpara të cilit kishte tre ishuj të quajtur Mentòrides të cilët ndoshta korrespondojnë me Pago (Pag), Oser dhe Arbe (Rab). Mentorët janë një fis antik ilir të cilët i përmend gjeografi grek i shekullit VI p.e.s. Hekateu i Miletit e po ashtu edhe historiani grek i shekullit V p.e.s. Herodoti.

 Melkumanët 
Melkumanët (Melcumani)

 Mesapët 
Mesapët janë fis antik ilir i shpërngulur rreth fillimit të mijëvjeçarit të fundit p.e.r. nga Gadishulli Ballkanik në pjesën jugore të Gadishullit Apenin (sot Italia e Jugut) në krahinat Apulia dhe Kalabria antike.

 Narensët 
Narensët (Narensi) është emri i një fisi të ri ilir, i cili kishte prejardhjen ose ishte krijuar nga popuj të ndryshëm përgjatë lumit Narona. Për Narensët thuhet se kishin 102 dekurie. Ky fis popullonte pjesën e sipërme dhe të mesme të luginës së lumit Narona ose Narenta (Neretva) dhe në rrafshinat përreth Mostarit. Ata janë në listën fiseve të pushtuara në vitin 33. p. e. s.

 Panonët 
Panonët  ishin një grup i fiseve ilire të cilët para pushtimit romak banonin në rajonin Panonisë (përgjatë rrjedhës së mesme të Danubit). Në këtë rajoni banonin këto fise ilire: Amantinët, Andizetët, Azalët, Breukët, Desidiatët, Ditionët, Glintidionët, Jasët, Kolapianët, Mezejët, Oseriatët, Segestanët dhe Sikulotët

 Paionët 
Paionët ishin një grup fisesh ilire që banonin në luginën e sipërme të Aksiosit (Vardari) dhe degëve të tij, duke u shtrirë në Lindje deri te lugina e Srymonit (Strimon) në kufi me fise trake në Perëndim në kufi me dardanët, penestët dhe dasaretët e Ilirisë.

 Penestët 
Penestët (Penestae/Penesti) Penestët ishin fise ilir, banorë të krahinës Penestia në luginën e sipërme të Drinit të Zi e rreth saj. Përmenden për herë të parë më 170-169 p.e.r. dhe luajnë një rol të rëndësishëm në luftën III romako-maqedone. Treva e penestëve përfshihej në mbretërinë ilire.

 Peresadët 
Peresadët (Peresadyes) ishin një fis ilir që jetonte në rajonin e lashtë të Ilirisë, si fqinjë  me Dardanët, Enkelejët dhe Sesaretët.

 Salepitanët 
Selepitanët (Selepitani / Selepitanoi) ishte një fis i ilirëve të lashtë që jetonin në zonën mes bregut të Detit Adriatik dhe Liqenit të Shkodrës.

 Sardeatët 
Sardeatët (Sardeates / Sardeati) ishin një fis ilir të cilët jetonin në zonën e Bosnjës veriperëndimore. Sipas Plini Plakut, pjestarët e Sardeates civitas shtriheshin në atë që është tani Bosanski Petrovac dhe Drvar, në juglindje të Japodëve.

 Sasaretët 
Sesaretët (Sesarethii) kanë qenë një fis antik i ilirëve të cilët jetonin përreth qytet antik Sesaretia  por që vendbanimi i saktë i tyre ende mbetet i palokalizuar.  Sipas disa historianëve, sesaretët bënin pjesë në grupin e Taulantëve ndërsa sipas disa të tjerëve ata bënin pjesë në grupin e Enkelejve.

 Taulantët 
Taulantët ishin fise Ilire, banorë të ultësirës bregdetare nga Auloni - Vlora deri në Dyrrah. Pra, ato jetonin dhe ne Borizani. Përmenden si fqinjë të Dyrrahut që nga shek. VI p.e.r. me qendën e tyre Sesaretia.

 Tyntenët 
Tyntenët (Tynteni) ishte emri i një fisi ilir, që jetonte në një zonë rurale ose i një qyteti me emrin Tynte, që mund të jetë i njëjtë. Ekzistenca e këtij fisi dëshmohen vetëm në monedha prandaj nuk dihet me siguri nëse një fis i vërtetë, të njohur si tynteni ndodhej në veri  të liqenit të Ohrit .

 Illyri proprie dicti 
 Illyrii proprie dicti

 Shih edhe 
 Iliria dhe Ilirët
 Mbretëria e Ilirisë
 Lista e mbretërve ilirë
 Dardania dhe Dardanët
 Lista e qyteteve antike në Iliri
 Thrakia dhe Thrakët
 Dakia dhe Dakët
 Keltët

Literatura 
 Patsch, Carl, (1923) Ilirët, Shtypshkronja Nikaj, Tiranë
 Grup autorësh (1965, 1979, 2002) Ilirët dhe Iliria te autorët antikë, Tiranë, Prishtinë
 Ceka, Neritan (2013) The Illyrians to the Albanians (Ilirët deri te shqiptarët). Tirana: Migjeni. ISBN 9789928407467
 Mallory, James P.; Adams, D. Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. Routledge.   
 Stipçeviq, Aleksandër (2002) Ilirët, historia, jeta, kultura, simbolet e kultit. Toena, Tiranë
 Pollo, Stefanaq – Puto, Arben (1981) The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. ISBN 071000365X
 Wilkes, John. (1996). The Illyrians (Ilirët). Wiley-Blackwell.  ISBN 0631198075  
 Zavalani, Tajar (2015) History of Albania. Ed. by Robert Elsie, Bejtullah Destani. London: Centre for Albanian Studies. Albanian Studies, ISBN 9781507595671

 Referime 


Kategoria:Historia e Malit të Zi
Kategoria:Historia e Sllovenisë
Kategoria:Historia e Serbisë
Kategoria:Shqipëria ilire
Kategoria:Bosnja dhe Hercegovina ilire
Kategoria:Kroacia ilire
Kategoria:Kosova ilire
Kategoria:Iliria