Diarreja

Diarreja, e shkruar gjithashtu diarrea ose diarrhœa në anglisht britanike, është gjendja e të paturit të paktën tre lëvizje të lirshme (kryerjen e nevojës), të lëngshme ose të hollë të zorrëve çdo ditë.  Shpesh zgjat për disa ditë dhe mund të rezultojë në dehidrim për shkak të humbjes së lëngjeve.  Shenjat e dehidrimit shpesh fillojnë me humbjen e shtrirjes normale të lëkurës dhe sjellje të irrituar.  Kjo mund të përparojë në ulje të urinimit, humbje të ngjyrës së lëkurës, rrahje të shpejta të zemrës dhe ulje të reagimit ndërsa bëhet më e rëndë.  Jashtëqitjet e lirshme por pa ujë te foshnjat që ushqehen ekskluzivisht me gji, megjithatë, janë normale. 
parapamje|Çfarë është diarreja, si shkaktohet, trajtohet dhe parandalohet
i_kornizuar|Tabela e stolit të Bristol
Shkaku më i zakonshëm është një infeksion i zorrëve për shkak të një virusi, bakteri ose paraziti - një gjendje e njohur gjithashtu si gastroenterit .  Këto infeksione shpesh merren nga ushqimi ose uji që është kontaminuar me feces, ose drejtpërdrejt nga një person tjetër i infektuar.  Tre llojet e diarresë janë: diarre ujore me kohëzgjatje të shkurtër, diarre me gjak me kohëzgjatje të shkurtër dhe diarre të vazhdueshme (që zgjat më shumë se dy javë, e cila mund të jetë ose me ujë ose me gjak).  Diarreja ujore me kohëzgjatje të shkurtër mund të jetë për shkak të kolerës, megjithëse kjo është e rrallë në botën e zhvilluar.  Nëse gjaku është i pranishëm, ai njihet edhe si dizenteri .  Një sërë shkaqesh jo-infektive mund të rezultojnë në diarre.  Këto përfshijnë intolerancën ndaj laktozës, sindromën e zorrës së irrituar, ndjeshmërinë ndaj glutenit jo-celiake, sëmundjen celiac, sëmundjet inflamatore të zorrëve si koliti ulceroz, hipertiroidizmin, diarrenë e acideve biliare dhe një sërë ilaçesh.    Në shumicën e rasteve, testi i jashtëqitjes për të konfirmuar shkakun e saktë nuk kërkohen. 

Diarreja mund të parandalohet duke përmirësuar kanalizimet, ujë të pijshëm të pastër dhe larje duarsh me sapun.  Rekomandohet gjithashtu ushqyerja me gji për të paktën gjashtë muaj dhe vaksinimi kundër rotavirusit .  Zgjidhja e rehidrimit oral (ORS) - ujë i pastër me sasi modeste kripërash dhe sheqeri - është trajtimi i zgjedhur.  Rekomandohen gjithashtu tableta zinku .  Këto trajtime janë vlerësuar se kanë shpëtuar 50 milionë fëmijë në 25 vitet e fundit.  Kur njerëzit kanë diarre rekomandohet që ata të vazhdojnë të hanë ushqim të shëndetshëm dhe foshnjat të vazhdojnë të ushqehen me gji.  Nëse ORS komerciale nuk disponohet, mund të përdoren zgjidhje shtëpiake.  Në ata me dehidrim të rëndë, mund të nevojiten lëngje intravenoze .  Megjithatë, shumica e rasteve mund të menaxhohen mirë me lëngje nga goja.  Antibiotikët, megjithëse përdoren rrallë, mund të rekomandohen në disa raste si ata që kanë diarre të përgjakshme dhe temperaturë të lartë, ata me diarre të rëndë pas udhëtimit dhe ata që rritin baktere ose parazitë të veçantë në jashtëqitjen e tyre.  Loperamidi mund të ndihmojë në uljen e numrit të lëvizjeve të zorrëve, por nuk rekomandohet te ata me sëmundje të rëndë. 

Rreth 1.7 deri në 5 miliardë raste të diarresë ndodhin në vit.    Është më e zakonshme në vendet në zhvillim, ku fëmijët e vegjël marrin diarre mesatarisht tre herë në vit.  Vdekjet totale nga diarrea vlerësohen në 1.53 milion në 2019-në rënie nga 2.9 milion në 1990.  Në vitin 2012, ishte shkaku i dytë më i zakonshëm i vdekjeve te fëmijët nën pesë vjeç (0.76 milionë ose 11%).   Episodet e shpeshta të diarresë janë gjithashtu një shkak i zakonshëm i kequshqyerjes dhe shkaku më i zakonshëm tek ata më të rinj se pesë vjeç.  Probleme të tjera afatgjata që mund të rezultojnë përfshijnë ngecjen e rritjes dhe zhvillimin e dobët intelektual. 

 Terminologjia 
Fjala diarre vjen nga greqishtja e lashtë  nga  "përmes" dhe   "rrjedhë".

 Përkufizimi 
Diarreja përkufizohet nga Organizata Botërore e Shëndetësisë si të paturit e tre ose më shumë jashtëqitje të lirshme ose të lëngshme në ditë, ose si jashtëqitje më shumë se sa është normale për atë person.

Diarreja akute përkufizohet si një shkarkim anormalisht i shpeshtë i lëndës fekale gjysmë të ngurtë ose të lëngshme nga zorrët, që zgjat më pak se 14 ditë, nga Organizata Botërore e Gastroenterologjisë .  Diarreja akute që është ujore mund të njihet si AWD (Diarre akute me ujë.) 

 Sekretore 
Diarre sekretore do të thotë se ka një rritje të sekretimit aktiv, ose ka një frenim të përthithjes. Ka pak ose aspak dëmtime strukturore. Shkaku më i zakonshëm i këtij lloji të diarresë është toksina e kolerës që stimulon sekretimin e anioneve, veçanërisht të joneve të klorurit (Cl – ). Prandaj, për të ruajtur një ekuilibër të ngarkesës në traktin gastrointestinal, natriumi (Na + ) bartet me të, së bashku me ujin. Në këtë lloj diarreje sekretimi i lëngjeve të zorrëve është izotonik me plazmën edhe gjatë agjërimit.   Vazhdon edhe kur nuk ka marrje ushqimi nga goja.

 Osmotike 
Diarreja osmotike ndodh kur shumë ujë tërhiqet në zorrët. Nëse një person pi solucione me sheqer të tepërt ose kripë të tepërt, këto mund të tërheqin ujë nga trupi në zorrë dhe të shkaktojnë diarre osmotike.   Diarreja osmotike mund të rezultojë gjithashtu nga keq tretja, p.sh. sëmundja e pankreasit ose sëmundja celiac, në të cilën lëndët ushqyese lihen në lumen për të tërhequr ujin. Ose mund të shkaktohet nga laksativët osmotikë (të cilët punojnë për të lehtësuar kapsllëkun duke tërhequr ujin në zorrët). Tek individët e shëndetshëm, shumë magnez ose vitaminë C ose laktozë e patretur mund të prodhojnë diarre osmotike dhe distension të zorrëve. Një person që ka intolerancë ndaj laktozës mund të ketë vështirësi në thithjen e laktozës pas një konsumi jashtëzakonisht të lartë të produkteve të qumështit. Në personat që kanë keqpërthithje të fruktozës, marrja e tepërt e fruktozës mund të shkaktojë gjithashtu diarre. Ushqimet me fruktozë të lartë që gjithashtu kanë një përmbajtje të lartë glukoze janë më të absorbueshme dhe më pak të ngjarë të shkaktojnë diarre. Alkoolet e sheqerit si sorbitoli (shpesh gjenden në ushqimet pa sheqer) janë të vështira për t'u absorbuar nga trupi dhe, në sasi të mëdha, mund të çojnë në diarre osmotike.  Në shumicën e këtyre rasteve, diarreja osmotike ndalet kur ndërpritet agjenti ofendues, p.sh. qumështi ose sorbitoli.

 Eksudative 
Diarreja eksudative ndodh me praninë e gjakut dhe qelbit në jashtëqitje. Kjo ndodh me sëmundjet inflamatore të zorrëve, të tilla si sëmundja e Crohn ose koliti ulceroz, dhe infeksione të tjera të rënda si E. coli ose forma të tjera të helmimit nga ushqimi. 

 Inflamator 
Diarreja inflamatore ndodh kur ka dëmtim të rreshtimit të mukozës ose kufirit të furçës, gjë që çon në një humbje pasive të lëngjeve të pasura me proteina dhe një ulje të aftësisë për të absorbuar këto lëngje të humbura. Karakteristikat e të tre llojeve të tjera të diarresë mund të gjenden në këtë lloj diarreje.  Mund të shkaktohet nga infeksione bakteriale, infeksione virale, infeksione parazitare ose probleme autoimune siç janë sëmundjet inflamatore të zorrëve. Mund të shkaktohet edhe nga tuberkulozi, kanceri i zorrës së trashë dhe enteriti. 

 Dizenteria 
Nëse ka gjak të dukshëm në jashtëqitje, ajo njihet edhe si dizenteri . Gjaku është një gjurmë e një pushtimi të indeve të zorrëve. Dizenteria është një simptomë e, ndër të tjera, Shigella, Entamoeba histolytica dhe Salmonella . 

 Efektet shëndetësore 
Sëmundja diarreike mund të ketë një ndikim negativ si në aftësinë fizike ashtu edhe në zhvillimin mendor. "Kequshqyerja e hershme e fëmijërisë që rezulton nga çdo shkak redukton aftësinë fizike dhe produktivitetin e punës tek të rriturit,"  dhe diarreja është një shkak kryesor i kequshqyerjes së fëmijërisë.  Më tej, provat sugjerojnë se sëmundja e diarresë ka ndikime të rëndësishme në zhvillimin mendor dhe shëndetin; Është treguar se, edhe kur kontrollohej infeksioni me helminth dhe ushqyerja me gji të hershme, fëmijët që kishin përjetuar diarre të rëndë kishin rezultate dukshëm më të ulëta në një seri testesh inteligjence.  

Diarreja mund të shkaktojë çekuilibër të elektroliteve, dëmtim të veshkave, dehidrim dhe përgjigje të dëmtuara të sistemit imunitar . Kur administrohen medikamente nga goja, efikasiteti i barit është të prodhojë një efekt terapeutik dhe mungesa e këtij efekti mund të jetë për shkak të udhëtimit shumë të shpejtë të ilaçit nëpër sistemin tretës, duke kufizuar kohën që mund të përthithet. Klinikët përpiqen të trajtojnë diarretë duke reduktuar dozën e ilaçeve, duke ndryshuar orarin e dozimit, duke ndërprerë ilaçin dhe duke rihidratuar. Ndërhyrjet për të kontrolluar diarrenë shpesh nuk janë efektive. Diarreja mund të ketë një efekt të thellë në cilësinë e jetës, sepse mospërmbajtja fekale është një nga faktorët kryesorë për vendosjen e të moshuarve në ambiente të kujdesit afatgjatë (shtëpi pleqsh). 

 Shkaqet 
djathtas|parapamje|Diagrami i traktit gastrointestinal të njeriut
Në fazat e fundit të tretjes së njeriut, materialet e gëlltitura përmbyten me ujë dhe lëngje tretëse si acidi gastrik, biliare dhe enzimat tretëse në mënyrë që ato të zbërthehen në përbërësit e tyre ushqyes, të cilët më pas përthithen në qarkullimin e gjakut nëpërmjet traktit të zorrëve .zorrën e hollë. Përpara defekimit, zorra e trashë rithith ujin dhe tretësit e tjerë tretës në mbetjet në mënyrë që të ruajë hidratimin e duhur dhe ekuilibrin e përgjithshëm.  Diarreja ndodh kur zorra e trashë parandalohet, për ndonjë numër arsyesh, të thithë mjaftueshëm ujin ose lëngjet e tjera tretëse nga materia fekale, duke rezultuar në një lëvizje të lëngshme ose "të lirshme" të zorrëve. 

Diarreja akute është më së shpeshti për shkak të gastroenteritit viral me rotavirus, i cili përbën 40% të rasteve tek fëmijët nën pesë vjeç.  Tek udhëtarët, megjithatë, mbizotërojnë infeksionet bakteriale .  Toksina të ndryshme si helmimi nga kërpudhat dhe ilaçet mund të shkaktojnë gjithashtu diarre akute.

Diarreja kronike mund të jetë pjesë e paraqitjes së një sërë gjendjesh mjekësore kronike që prekin zorrët. Shkaqet e zakonshme përfshijnë kolitin ulceroz, sëmundjen e Crohn-it, kolitin mikroskopik, sëmundjen celiac, sindromën e zorrës së irrituar dhe keqpërthithjen e acidit biliar . 

 Infeksionet 
Ka shumë shkaqe të diarresë infektive, të cilat përfshijnë viruset, bakteret dhe parazitët.  Diarreja infektive shpesh quhet gastroenterit .  Norovirusi është shkaku më i zakonshëm i diarresë virale tek të rriturit,  por rotavirusi është shkaku më i zakonshëm tek fëmijët nën pesë vjeç.  Adenoviruset 40 dhe 41,  dhe astroviruset shkaktojnë një numër të konsiderueshëm infeksionesh.  Escherichia coli që prodhon shiga-toksina, si E coli o157:h7, janë shkaku më i zakonshëm i diarresë së përgjakshme infektive në Shtetet e Bashkuara. 

Campylobacter spp. janë një shkak i zakonshëm i diarresë bakteriale, por infeksionet nga Salmonella spp. , Shigella spp. dhe disa shtame të Escherichia coli janë gjithashtu një shkak i shpeshtë. 

Tek të moshuarit, veçanërisht ata që janë trajtuar me antibiotikë për infeksione të palidhura, një toksinë e prodhuar nga Clostridioides difficile shpesh shkakton diarre të rëndë. 

Parazitët, veçanërisht protozoarët p.sh., Cryptosporidium spp. , Giardia spp. , Entamoeba histolytica, Blastocystis spp. , Cyclospora cayetanensis, janë shpesh shkaku i diarresë që përfshin infeksion kronik. Agjenti antiparazitar me spektër të gjerë nitazoxanide ka treguar efikasitet kundër shumë parazitëve që shkaktojnë diarre. 

Agjentë të tjerë infektivë, të tillë si parazitët ose toksinat bakteriale, mund të përkeqësojnë simptomat.  Në kushtet sanitare të jetesës ku ka ushqim të bollshëm dhe furnizim me ujë të pastër, një person përndryshe i shëndetshëm zakonisht shërohet nga infeksionet virale brenda pak ditësh. Megjithatë, për individët e sëmurë ose të kequshqyer, diarreja mund të çojë në dehidrim të rëndë dhe mund të bëhet kërcënuese për jetën. 

 Higjiena 
parapamje|Varfëria shpesh çon në kushte johigjienike të jetesës, si në këtë komunitet në Himalajet Indiane. Kushtet e tilla nxisin tkurrjen e sëmundjeve diarreike, si pasojë e higjienës dhe higjienës së keqe.
Defekimi i hapur është shkaku kryesor i diarresë infektive që çon në vdekje. 

Varfëria është një tregues i mirë i shkallës së diarresë infektive në një popullatë. Kjo shoqatë nuk buron nga vetë varfëria, por nga kushtet në të cilat jetojnë njerëzit e varfër. Mungesa e burimeve të caktuara rrezikon aftësinë e të varfërve për t'u mbrojtur kundër diarresë infektive. “Varfëria lidhet me strehimin e varfër, turmën, dyshemetë e papastërta, mungesën e aksesit në ujë të pastër ose me asgjësimin sanitar të mbetjeve fekale ( sanitare ), bashkëjetesën me kafshët shtëpiake që mund të bartin patogjenë njerëzorë dhe mungesën e ruajtjes në frigorifer për ushqim, të gjitha. nga të cilat rrisin shpeshtësinë e diarresë... Varfëria gjithashtu kufizon aftësinë për të ofruar dieta të balancuara të përshtatshme për moshën, ose për të modifikuar dietat kur diarreja zhvillohet në mënyrë që të zbuten dhe riparohen humbjet e lëndëve ushqyese. Ndikimi përkeqësohet nga mungesa e kujdesit mjekësor adekuat, të disponueshëm dhe të përballueshëm.” 

Një nga shkaqet më të zakonshme të diarresë infektive është mungesa e ujit të pastër. Shpesh, asgjësimi jo i duhur i fekaleve çon në ndotjen e ujërave nëntokësore. Kjo mund të çojë në një infeksion të përhapur midis një popullate, veçanërisht në mungesë të filtrimit ose pastrimit të ujit. Feçet e njeriut përmbajnë një shumëllojshmëri të patogjenëve potencialisht të dëmshëm për njerëzit. 

 Të ushqyerit 
Ushqimi i duhur është i rëndësishëm për shëndetin dhe funksionimin, duke përfshirë parandalimin e diarresë infektive. Është veçanërisht e rëndësishme për fëmijët e vegjël që nuk kanë një sistem imunitar plotësisht të zhvilluar. Mungesa e zinkut, një gjendje që shpesh gjendet tek fëmijët në vendet në zhvillim, edhe në raste të lehta, mund të ketë një ndikim të rëndësishëm në zhvillimin dhe funksionimin e duhur të sistemit imunitar të njeriut.   Në të vërtetë, kjo marrëdhënie midis mungesës së zinkut dhe funksionit të reduktuar imunitar korrespondon me një ashpërsi të shtuar të diarresë infektive. Fëmijët që kanë ulur nivelet e zinkut kanë një numër më të madh të rasteve të diarresë, diarresë së rëndë dhe diarresë të shoqëruar me temperaturë.  Në mënyrë të ngjashme, mungesa e vitaminës A mund të shkaktojë një rritje të ashpërsisë së episodeve të diarresë. Megjithatë, ka disa mospërputhje kur bëhet fjalë për ndikimin e mungesës së vitaminës A në shkallën e sëmundjes. Ndërsa disa argumentojnë se nuk ekziston një lidhje midis shkallës së sëmundjes dhe statusit të vitaminës A,  të tjerë sugjerojnë një rritje në shkallën e lidhur me mungesën.  Duke pasur parasysh që vlerësimet sugjerojnë se 127 milionë fëmijë parashkollorë në mbarë botën kanë mungesë të vitaminës A, kjo popullatë ka potencial për rritjen e rrezikut të tkurrjes së sëmundjes. 

 Malabsorbimi 
Malabsorbimi është paaftësia për të përthithur plotësisht ushqimin, kryesisht nga çrregullimet në zorrën e hollë, por edhe për shkak të keqtretjes nga sëmundjet e pankreasit .

Shkaqet përfshijnë:

 mangësi enzimash ose anomali të mukozës, si në alergjitë ushqimore dhe intolerancën ushqimore, p.sh. sëmundja celiac (intoleranca ndaj glutenit), intoleranca ndaj laktozës (intoleranca ndaj sheqerit të qumështit, e zakonshme në jo-evropianët) dhe keqpërthithja e fruktozës .
 anemi pernicioze, ose funksion i dëmtuar i zorrëve për shkak të paaftësisë për të absorbuar vitaminën B 12 ,
 humbja e sekrecioneve pankreatike, e cila mund të jetë për shkak të fibrozës cistike ose pankreatitit ,
 defekte strukturore, si sindroma e zorrës së shkurtër (zorrë e hequr kirurgjikale) dhe fibroza me rrezatim, të tilla si zakonisht pas trajtimit të kancerit dhe ilaçeve të tjera, duke përfshirë agjentët e përdorur në kimioterapi ; dhe
 barna të caktuara, si orlistat, i cili pengon përthithjen e yndyrës.

 Sëmundja inflamatore e zorrëve 
Dy llojet e mbivendosura këtu janë me origjinë të panjohur:

 Koliti ulceroz karakterizohet nga diarre kronike me gjak dhe inflamacioni më së shumti prek kolonin distal afër rektumit .
 Sëmundja e Crohn-it zakonisht prek segmente mjaft të përcaktuara të zorrëve në zorrën e trashë dhe shpesh prek fundin e zorrës së hollë.

 Sindromi i zorrës së irrituar 
Një tjetër shkak i mundshëm i diarresë është sindroma e zorrës së irrituar (IBS), e cila zakonisht shfaqet me shqetësime abdominale që lehtësohen nga jashtëqitja dhe jashtëqitja e pazakontë (diarre ose kapsllëk ) për të paktën tre ditë në javë gjatë tre muajve të mëparshëm.  Simptomat e IBS mbizotëruese nga diarreja mund të menaxhohen përmes një kombinimi të ndryshimeve dietike, suplementeve të fibrave të tretshme dhe medikamenteve të tilla si loperamidi ose kodeina . Rreth 30% e pacientëve me IBS mbizotëruese nga diarreja kanë keqpërthithje të acidit biliar të diagnostikuar me një test anormal SeHCAT . 

 Sëmundje të tjera 
Diarreja mund të shkaktohet nga sëmundje dhe kushte të tjera, përkatësisht:

 Gëlltitja kronike e etanolit 
 Hipertiroidizmi 
 Medikamente të caktuara 
 Malabsorbimi i acidit biliar 
 Sëmundja ishemike e zorrëve: Kjo zakonisht prek njerëzit e moshuar dhe mund të jetë për shkak të arterieve të bllokuara.
 Koliti mikroskopik, një lloj sëmundjeje inflamatore e zorrëve ku ndryshimet shihen vetëm në ekzaminimin histologjik të biopsive të kolonit.
 Malabsorbimi i kripës biliare ( diarre primare e acidit biliar ) ku acidet biliare të tepërta në zorrën e trashë prodhojnë një diarre sekretore.
 Tumoret që sekretojnë hormone: disa hormone, p.sh. serotonina, mund të shkaktojnë diarre nëse sekretohen me tepricë (zakonisht nga një tumor).
 Diarreja e lehtë kronike tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël mund të ndodhë pa ndonjë shkak të dukshëm dhe pa efekte të tjera të këqija; kjo gjendje quhet diarre e foshnjës .
 Enteropatia mjedisore
 Enteropatia me rrezatim pas trajtimit për kancerin e legenit dhe barkut.

 Medikamente 
Mbi 700 medikamente, të tilla si penicilina, dihet se shkaktojnë diarre.   Klasat e medikamenteve që dihet se shkaktojnë diarre janë laksativët, antacidët, medikamentet për djegien e stomakut, antibiotikët, ilaçet anti-neoplazike, anti-inflamatorët si dhe shumë suplemente dietike. 

 Patofiziologjia 
+Transportuesit e joneve të shënjestruar nga infeksionet enterike FunksioniTransportuesAbsorbimiNHE, SGLT1, ENaC, DRASekrecioniCaCC, NKCC1, CFTRAbsorbimi dhe sekretimiATPaza e natriumit të kaliumit

 Evolucioni 
Sipas dy studiuesve, Nesse dhe Williams, diarreja mund të funksionojë si një mekanizëm mbrojtës i evoluar i dëbimit. Si rezultat, nëse ndalohet, mund të ketë një vonesë në rikuperim.  Ata citojnë në mbështetje të këtij argumenti një hulumtim të botuar në 1973 që zbuloi se trajtimi i Shigella me ilaçin kundër diarresë (Co-phenotrope, Lomotil ) i bënte njerëzit të qëndronin me ethe dy herë më shumë se ata që nuk trajtoheshin aq shumë. Vërtet vetë studiuesit vunë re se: "Lomotil mund të jetë kundërindikuar në shigelozë. Diarreja mund të përfaqësojë një mekanizëm mbrojtës". 

 Qasja diagnostike 
Llojet e mëposhtme të diarresë mund të tregojnë se nevojitet një hetim i mëtejshëm:

 Tek foshnjat
 Diarre e moderuar ose e rëndë tek fëmijët e vegjël
 Të lidhura me gjakun
 Vazhdon për më shumë se dy ditë
 Dhimbje abdominale jo ngërçe, ethe, humbje peshe, etj.
 Në udhëtarët
 Në trajtuesit e ushqimit, për shkak të potencialit për të infektuar të tjerët;
 Në institucione të tilla si spitale, qendra të kujdesit për fëmijë, ose shtëpi geriatrike dhe shërimi.

Një pikë e ashpërsisë përdoret për të ndihmuar diagnostikimin tek fëmijët. 

Kur diarreja zgjat më shumë se katër javë, mund të rekomandohen një sërë testesh të mëtejshme duke përfshirë: 

 Numërimi i plotë i gjakut dhe ferritin nëse ka anemi
 Hormoni stimulues i tiroides
 Transglutaminaza e indeve për sëmundjen celiac
 Kalprotektina fekale për të përjashtuar sëmundjet inflamatore të zorrëve
 Testet e jashtëqitjes për vezët dhe parazitët si dhe për Clostridioides difficile
 Një kolonoskopi ose testim imunokimik fekal për kancerin, duke përfshirë biopsi për të zbuluar kolitin mikroskopik
 Testimi për diarre të acideve biliare me SeHCAT, 7α-hidroksi-4-kolesten-3-one ose acide biliare fekale në varësi të disponueshmërisë
 Testi i frymëmarrjes me hidrogjen në kërkim të intolerancës ndaj laktozës
 Teste të mëtejshme nëse dyshohet për mungesë imuniteti, sëmundje të rrezatimit të legenit ose rritje të tepërt të baktereve të zorrëve të vogla .

Një udhëzues i vitit 2019 rekomandoi që testimi për vezët dhe parazitët ishte i nevojshëm vetëm tek njerëzit që janë në rrezik të lartë, megjithëse ata rekomandojnë testimin rutinë për giardia .  Shkalla e sedimentimit të eritrociteve (ESR) dhe proteina C-reaktive (CRP) nuk u rekomanduan. 

 Epidemiologjia 
parapamje|Vdekjet për shkak të sëmundjeve diarreike për një milion njerëz në 2012
parapamje|Viti i jetës i përshtatur me aftësinë e kufizuar për diarre për 100,000 banorë në vitin 2004  
Në mbarë botën në vitin 2004, ndodhën afërsisht 2.5 miliardë raste diarreje, e cila rezultoi në 1.5 milion vdekje në mesin e fëmijëve nën moshën pesë vjeç.  Më shumë se gjysma e tyre ishin në Afrikë dhe Azinë Jugore.  Kjo është më e ulët nga një shkallë vdekjeje prej 4.5 milionë në 1980 për gastroenterit.  Diarreja mbetet shkaku i dytë kryesor i vdekshmërisë foshnjore (16%) pas pneumonisë (17%) në këtë grupmoshë. 

Shumica e rasteve të tilla ndodhin në botën në zhvillim, me mbi gjysmën e rasteve të regjistruara të diarresë në fëmijëri që ndodhin në Afrikë dhe Azi, përkatësisht me 696 milionë dhe 1.2 miliardë raste, krahasuar me vetëm 480 milionë në pjesën tjetër të botës. 

Diarreja infektive rezultoi në rreth 0.7 milionë vdekje te fëmijët nën pesë vjeç në vitin 2011 dhe 250 milionë ditë të humbura në shkollë.   Në Amerikë, sëmundja e diarresë përbën një total prej 10% të vdekjeve tek fëmijët e moshës 1-59 muajsh, ndërsa në Azinë Juglindore, ajo përbën 31.3% të vdekjeve.  Është vlerësuar se rreth 21% e vdekshmërisë së fëmijëve në vendet në zhvillim janë për shkak të sëmundjes diarreike. 

 Parandalimi 

 Higjiena 
Studime të shumta kanë treguar se përmirësimet në ujin e pijshëm dhe kanalizimet  çojnë në uljen e rrezikut të diarresë.  Përmirësime të tilla mund të përfshijnë për shembull përdorimin e filtrave të ujit, sigurimin e tubacioneve të cilësisë së lartë të ujit dhe lidhjeve të kanalizimeve . 

Në institucione, komunitete dhe familje, ndërhyrjet që promovojnë larjen e duarve me sapun çojnë në ulje të ndjeshme të incidencës së diarresë.  E njëjta gjë vlen edhe për parandalimin e jashtëqitjes së hapur në nivel të komunitetit dhe sigurimin e aksesit në përmirësimin e kanalizimeve .   Kjo përfshin përdorimin e tualeteve dhe zbatimin e të gjithë zinxhirit sanitar të lidhur me tualetet (mbledhja, transporti, asgjësimi ose ripërdorimi i jashtëqitjeve njerëzore ).

Ka prova të kufizuara që asgjësimi i sigurt i feçeve të fëmijëve ose të rriturve mund të parandalojë sëmundjen diarreike.  

 Larja e duarve 
Teknikat bazë të higjienës mund të kenë një efekt të thellë në transmetimin e sëmundjes diarreike. Zbatimi i larjes së duarve duke përdorur sapun dhe ujë, për shembull, është treguar në mënyrë eksperimentale se redukton incidencën e sëmundjeve me afërsisht 30-48%.    Megjithatë, larja e duarve në vendet në zhvillim rrezikohet nga varfëria, siç pranohet nga CDC : "Larja e duarve është pjesë përbërëse e parandalimit të sëmundjeve në të gjitha pjesët e botës; megjithatë, aksesi në sapun dhe ujë është i kufizuar në një numër vendesh më pak të zhvilluara. Mungesa e aksesit është një nga sfidat e shumta për higjienën e duhur në vendet më pak të zhvilluara." Zgjidhjet për këtë pengesë kërkojnë zbatimin e programeve arsimore që inkurajojnë sjelljet sanitare. 

 Uji 
Duke pasur parasysh se ndotja e ujit është një mjet kryesor për transmetimin e sëmundjes diarreike, përpjekjet për të siguruar furnizim me ujë të pastër dhe kanalizime të përmirësuara kanë potencialin të ulin në mënyrë dramatike shkallën e incidencës së sëmundjes. Në fakt, është propozuar që ne mund të presim një ulje prej 88% të vdekshmërisë së fëmijëve që rezulton nga sëmundjet diarreike si rezultat i përmirësimit të kanalizimeve dhe higjienës së ujit.   Në mënyrë të ngjashme, një meta-analizë e studimeve të shumta mbi përmirësimin e furnizimit me ujë dhe kanalizimeve tregon një reduktim 22-27% në incidencën e sëmundjes dhe një reduktim 21-30% në shkallën e vdekshmërisë të lidhur me sëmundjen diarreike. 

Trajtimi me klor i ujit, për shembull, është treguar se zvogëlon rrezikun e sëmundjes diarreike dhe ndotjen e ujit të ruajtur me patogjenë diarreike. 

 Vaksinimi 
Imunizimi kundër patogjenëve që shkaktojnë sëmundjen diarreike është një strategji parandaluese e zbatueshme, megjithatë kërkon caktimin e patogjenëve të caktuar për vaksinim. Në rastin e Rotavirusit, i cili ishte përgjegjës për rreth 6% të episodeve të diarresë dhe 20% të vdekjeve nga sëmundjet diarreike te fëmijët e vendeve në zhvillim, përdorimi i një vaksine Rotavirus në sprovat në vitin 1985 solli një rënie të lehtë (2-3%) në incidenca totale e sëmundjes diarreike, ndërkohë që ul vdekshmërinë e përgjithshme me 6-10%. Në mënyrë të ngjashme, një vaksinë kundër kolerës tregoi një reduktim të fortë të sëmundshmërisë dhe vdekshmërisë, megjithëse ndikimi i përgjithshëm i vaksinimit ishte minimal pasi kolera nuk është një nga patogjenët kryesorë shkaktarë të sëmundjes diarreike.  Që nga kjo kohë, janë zhvilluar vaksina më efektive që kanë potencialin për të shpëtuar mijëra jetë në vendet në zhvillim, duke ulur koston e përgjithshme të trajtimit dhe kostot për shoqërinë.  

Vaksina e Rotavirusit ul shkallët e diarresë në një popullatë.   Vaksinat e reja kundër rotavirusit, Shigellës, Escherichia coli Enterotoksigjene (ETEC) dhe kolerës janë në zhvillim e sipër, si dhe shkaqe të tjera të diarresë infektive.[ Nevojitet një citim mjekësor ]

 Të ushqyerit 
Mangësitë dietike në vendet në zhvillim mund të luftohen duke promovuar praktika më të mira të të ushqyerit. Plotësimi i zinkut rezultoi i suksesshëm duke treguar një rënie të konsiderueshme në incidencën e sëmundjes diarreike në krahasim me një grup kontrolli.   Shumica e literaturës sugjeron se suplementet e vitaminës A janë të dobishme në reduktimin e incidencës së sëmundjes.  Zhvillimi i një strategjie suplementimi duhet të marrë parasysh faktin se suplementimi i vitaminës A ishte më pak efektiv në reduktimin e incidencës së diarresë në krahasim me suplementet e vitaminës A dhe zinkut, dhe se strategjia e fundit u vlerësua të ishte dukshëm më e efektshme në kosto. 

 Ushqyerja me gji 
Praktikat e ushqyerjes me gji janë treguar të kenë një efekt dramatik në incidencën e sëmundjeve diarreike në popullatat e varfra. Studimet në një numër vendesh në zhvillim kanë treguar se ata që marrin ushqyerje ekskluzive me gji gjatë 6 muajve të tyre të parë të jetës janë më të mbrojtur nga infeksionet me sëmundjet diarreike.  Një studim në Brazil zbuloi se foshnjat që nuk ushqeheshin me gji kishin 14 herë më shumë gjasa të vdisnin nga diarreja sesa foshnjat që ushqeheshin ekskluzivisht me gji.  Ushqyerja ekskluzive me gji rekomandohet aktualisht për gjashtë muajt e parë të jetës së një foshnje nga OBSH,   me ushqyerjen e vazhdueshme me gji deri të paktën dy vjeç. 

 Të tjerët 
Probiotikët ulin rrezikun e diarresë tek ata që marrin antibiotikë .  Spërkatja me insekticid mund të zvogëlojë numrin e mizave dhe rrezikun e diarresë tek fëmijët në një mjedis ku ka ndryshime sezonale në numrin e mizave gjatë gjithë vitit. 

 Menaxhimi 
Në shumë raste të diarresë, zëvendësimi i lëngjeve dhe kripërave të humbura është i vetmi trajtim i nevojshëm. Kjo zakonisht bëhet nga goja – terapia e rehidrimit oral – ose, në raste të rënda, intravenoze .  Kufizimet dietike si dieta BRAT nuk rekomandohen më.  Hulumtimet nuk e mbështesin kufizimin e qumështit tek fëmijët pasi kjo nuk ka efekt në kohëzgjatjen e diarresë.  Përkundrazi, OBSH rekomandon që fëmijët me diarre të vazhdojnë të hanë pasi lëndët ushqyese të mjaftueshme zakonisht thithen ende për të mbështetur rritjen e vazhdueshme dhe shtimin e peshës, dhe se vazhdimi i të ngrënit gjithashtu përshpejton rikuperimin e funksionimit normal të zorrëve.  CDC rekomandon që fëmijët dhe të rriturit me kolerë gjithashtu të vazhdojnë të hanë. Community Health Worker Training Materials for Cholera Prevention and Control , CDC, slides at back are dated 17 November 2010. Page 7 states "... Continue to breastfeed your baby if the baby has watery diarrhea, even when traveling to get treatment. Adults and older children should continue to eat frequently." Nuk ka prova se riushqyerja e hershme tek fëmijët mund të shkaktojë një rritje të përdorimit të papërshtatshëm të lëngjeve intravenoze, episode të të vjellave dhe rrezik për të pasur diarre të vazhdueshme. 

Medikamente të tilla si loperamide (Imodium) dhe subsalicilate bismut mund të jenë të dobishme; megjithatë ato mund të jenë kundërindikuar në situata të caktuara. 

 Lëngjet 
parapamje|Një person që konsumon tretësirë rehidrimi oral
Zgjidhja e rihidrimit oral (ORS) (një ujë pak i ëmbëlsuar dhe i kripur) mund të përdoret për të parandaluar dehidratimin. Mund të jepen zgjidhje standarde shtëpiake si uji i kripur i orizit, pijet e kripura me kos, supat me perime dhe pula me kripë. Zgjidhjet shtëpiake si uji në të cilin janë gatuar drithërat, supa e pakripur, uji i arrës së kokosit jeshil, çaji i dobët (i pa ëmbëlsuar) dhe lëngjet e frutave të freskëta pa sheqer mund të kenë nga gjysmë lugë çaji në lugë të plotë kripë (nga një e gjysmë deri në tre gram) të shtuar për litër. Uji i pastër mund të jetë gjithashtu një nga disa lëngje të dhëna. 

Ka zgjidhje komerciale si Pedialyte, dhe agjencitë e ndihmës si UNICEF shpërndajnë gjerësisht pako me kripëra dhe sheqer. Një botim i OBSH-së për mjekët rekomandon një ORS të bërë në shtëpi që përbëhet nga një litër ujë me një lugë çaji kripë (3 gram) dhe dy lugë gjelle sheqer (18 gram) të shtuara  (përafërsisht "shija e lotëve" A Guide on Safe Food for Travellers , Welcome to South Africa, Host to the 2010 FIFA World Cup (bottom left of page 1). ). Projekti i Rehidrimit rekomandon shtimin e së njëjtës sasi sheqeri, por vetëm gjysmë luge çaji kripë, duke deklaruar se kjo qasje më e holluar është më pak e rrezikshme me shumë pak humbje të efektivitetit. Rehydration Project,  Homemade Oral Rehydration Solution Recipe. Të dy pajtohen se pijet me shumë sheqer ose kripë mund ta përkeqësojnë dehidratimin.  

Sasi të përshtatshme të zinkut dhe kaliumit shtesë duhet të shtohen nëse ka. Por disponueshmëria e këtyre nuk duhet të vonojë rihidratimin. Siç thekson OBSH, gjëja më e rëndësishme është të fillohet parandalimi i dehidrimit sa më shpejt që të jetë e mundur.  Në një shembull tjetër të ORS të shpejtë që shpreson të parandalojë dehidratimin, CDC rekomandon për trajtimin e kolerës vazhdimin e dhënies së Solucionit të Rehidrimit Oral gjatë udhëtimit për në trajtim mjekësor. Community Health Worker Training Materials for Cholera Prevention and Control , CDC, slides at back are dated 17 November 2010. Page 7 states "... Continue to breastfeed your baby if the baby has watery diarrhea, even when traveling to get treatment. Adults and older children should continue to eat frequently."

Të vjellat ndodhin shpesh gjatë orëve të para ose dy të trajtimit me ORS, veçanërisht nëse një fëmijë e pi tretësirën shumë shpejt, por kjo rrallë parandalon rihidratimin e suksesshëm pasi pjesa më e madhe e lëngut është ende e zhytur. OBSH rekomandon që nëse një fëmijë vjell, të prisni pesë ose dhjetë minuta dhe më pas të filloni të jepni përsëri tretësirën më ngadalë. 

Pijet veçanërisht të larta në sheqerna të thjeshta, të tilla si pijet joalkoolike dhe lëngjet e frutave, nuk rekomandohen te fëmijët nën pesë vjeç, pasi ato mund të rrisin dehidratimin. Një zgjidhje shumë e pasur në zorrë nxjerr ujë nga pjesa tjetër e trupit, njësoj sikur personi të pinte ujë deti.   Uji i thjeshtë mund të përdoret nëse preparate më specifike dhe efektive ORT nuk janë të disponueshme ose nuk janë të shijshme.  Për më tepër, një përzierje e ujit të thjeshtë dhe pijeve ndoshta shumë të pasura me sheqer dhe kripë mund t'i jepet në mënyrë alternative të njëjtit person, me synimin për të siguruar një sasi mesatare të natriumit në përgjithësi.  Një tub nazogastrik mund të përdoret tek fëmijët e vegjël për të dhënë lëngje nëse është e nevojshme. 

 Duke ngrënë 
OBSH rekomandon që një fëmijë me diarre të vazhdojë të ushqehet. Ushqimi i vazhdueshëm përshpejton rikuperimin e funksionit normal të zorrëve. Në të kundërt, fëmijët, ushqimi i të cilëve është i kufizuar, kanë diarre me kohëzgjatje më të gjatë dhe e rikuperojnë më ngadalë funksionin e zorrëve. OBSH-ja thekson " Asnjëherë nuk duhet të ndalohet ushqimi dhe ushqimet e zakonshme të fëmijës nuk duhet të hollohen. Ushqyerja me gji duhet të vazhdojë gjithmonë ".  Në shembullin specifik të kolerës, CDC bën të njëjtin rekomandim. Community Health Worker Training Materials for Cholera Prevention and Control , CDC, slides at back are dated 17 November 2010. Page 7 states "... Continue to breastfeed your baby if the baby has watery diarrhea, even when traveling to get treatment. Adults and older children should continue to eat frequently." Foshnjat që ushqehen me gji me diarre shpesh zgjedhin të ushqehen me gji më shumë dhe duhet të inkurajohen ta bëjnë këtë.  Tek fëmijët e vegjël që nuk ushqehen me gji dhe jetojnë në botën e zhvilluar, një dietë pa laktozë mund të jetë e dobishme për të përshpejtuar shërimin.  Ngrënia e ushqimit që përmban fibra mund të ndihmojë. 

 Medikamente 
Agjentët antidiarreal mund të klasifikohen në katër grupe të ndryshme: antilëvizës, antisekretues, adsorbues dhe anti-infektiv.  Ndërsa antibiotikët janë të dobishëm në disa lloje të diarresë akute, ata zakonisht nuk përdoren përveç në situata specifike.   Ka shqetësime se antibiotikët mund të rrisin rrezikun e sindromës hemolitike uremike te njerëzit e infektuar me Escherichia coli O157:H7 .  Në vendet me burime të varfra, trajtimi me antibiotikë mund të jetë i dobishëm.  Megjithatë, disa baktere po zhvillojnë rezistencë ndaj antibiotikëve, veçanërisht Shigella .  Antibiotikët gjithashtu mund të shkaktojnë diarre, dhe diarreja e lidhur me antibiotikët është efekti negativ më i zakonshëm i trajtimit me antibiotikë të përgjithshëm.

Ndërsa përbërësit e bismutit ( Pepto-Bismol ) ulën numrin e lëvizjeve të zorrëve tek ata me diarre të udhëtarëve, ato nuk ulin kohëzgjatjen e sëmundjes.  Agjentët kundër lëvizshmërisë si loperamidi janë gjithashtu efektivë në reduktimin e numrit të jashtëqitjeve, por jo kohëzgjatjen e sëmundjes.  Këta agjentë duhet të përdoren vetëm nëse nuk ka diarre me gjak. 

Diosmectite, një argjilë natyrale silikate aluminomagnezi, është efektive në zbutjen e simptomave të diarresë akute tek fëmijët,  dhe gjithashtu ka disa efekte në diarrenë kronike funksionale, diarrenë e shkaktuar nga rrezatimi dhe diarrenë e shkaktuar nga kimioterapia.  Një tjetër agjent absorbues që përdoret për trajtimin e diarresë së lehtë është kaopektat .

Racecadotril një ilaç antisekretues mund të përdoret për trajtimin e diarresë tek fëmijët dhe të rriturit.  Ka një tolerancë më të mirë se loperamidi, pasi shkakton më pak kapsllëk dhe fryrje.  Megjithatë, ka pak përfitim në përmirësimin e diarresë akute tek fëmijët. 

Sekuestruesit e acideve biliare si kolestiramina mund të jenë efektive në diarrenë kronike për shkak të keqpërthithjes së acidit biliar . Provat terapeutike të këtyre barnave indikohen në diarre kronike nëse keqpërthithja e acidit biliar nuk mund të diagnostikohet me një test specifik, siç është mbajtja e SeHCAT . 

 Terapitë alternative 
Plotësimi i zinkut mund të përfitojë tek fëmijët mbi gjashtë muajsh me diarre në zonat me shkallë të lartë të kequshqyerjes ose mungesë zinku.  Kjo mbështet udhëzimet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë për zinkun, por jo tek të rinjtë.

Një përmbledhje e Cochrane nga viti 2020 arrin në përfundimin se probiotikët kanë pak ose aspak ndryshim për njerëzit që kanë diarre që zgjat 2 ditë ose më shumë dhe se nuk ka asnjë provë që ata reduktojnë kohëzgjatjen e saj.  Lactobacillus probiotiku mund të ndihmojë në parandalimin e diarresë së lidhur me antibiotikët tek të rriturit, por ndoshta jo tek fëmijët.  Për ata me intolerancë ndaj laktozës, marrja e enzimave tretëse që përmbajnë laktazë gjatë konsumimit të produkteve të qumështit shpesh përmirëson simptomat.

 Referime 

 Linqe të jashtme 

 WHO fact sheet on diarrhoeal disease

Kategoria:Sëmundje dhe çrregullime
Kategoria:Diarreja