Algjeria

Algjeria (Arabisht: الجزائر‎, al-Jazā'ir; Frënjisht: Algérie), zyrtarisht e njohur si Republika Popullore Demokratike e Algjerisë (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, Al-Jumhūriyyah Al-Jazāʾiriyyah Ad-Dīmuqrāṭiyyah Ash-Shaʿbiyyah; Frëngjisht: République algérienne démocratique et populaire ;Tamazigt ; Tamurt Lezzayer), është një shtet në rajonin Afrikan të Magrebit. Kryeqyteti (dhe qyteti më i populluar) i saj është Algjeri.

Algjeria kufizohet në verilindje me Tunizinë, në lindje me Libinë, në juglindje me Nigerin në jugperëndim me Malin, në perëndim me Mauritaninë, Saharën Perëndimore dhe Marokun dhe në veri laget nga Deti Mesdhe.

Territori i Algjerisë së sotme ka qënë vatër i një sërë kulturash antike, duke përfshirë kulturat ateriane dhe kapsiane. Territori i Algjerisë është sunduar nga një numër i madh perandorish dhe dinastish, duke përfshirë këtu antikët numidë, kartagjenas, romakë, vandalë, bizantinë, arabë umayadë dhe fatimidë, Almohadë berberë dhe më vonë turqit osmanë.

Algjeria është një republikë gjysmë-presidenciale e përbërë nga 48 provinca dhe 1541 komuna. Me një popullsi prej më shumë se 37 milionësh, Algjeria është vendi i 34-t më i populluar në botë. Ekonomia algjeriane është e bazuar mbi naftën, por për momentin vuan nga një krizë ekonomike e njohur si sëmundja holandeze (Anglisht: Dutch disease).
[13] Kompania më e madhe në Afrikë është Sonatrak, kompania kombëtare e naftës. Algjeria ka ushtrinë e dytë më të madhe në Afrikë, pas Egjiptit, dhe ka Rusinë dhe Kinën si aleatë strategjikë dhe furnizues armësh.

Me një sipërfaqe të përgjithshme prej 2,381,741 kilometrash katrorë (919,595 milje katrore), Algjeria është vendi i 10-të më i madh në botë dhe tashmë vendi më i madh në Afrikë, pas ndarjes së Sudanit Jugor nga Sudani, shteti i mëparshëm më i madh në Afrikë. Algjeria ndan kufi në verilindje me Tunizinë, në lindje me Libinë, në perëndim me Marokun, në jugperëndim me Saharanë Perëndimore, Mauritaninë dhe Malin, në juglindje me Nigerin dhe në veri laget nga Deti Mesdhe. Algjeria është anëtare e Bashkimit Afrikan, Ligës Afrikane, OPEK-ut dhe Kombeve të Bashkuara si dhe vend themelues i Bashkimit Afrikan të Magrebit.

 Historia 
Artikulli kryesor: Historia e Algjerisë

Algjeria në kohërat e vjetra (10 000 p.e.s) ka qenë e banuar nga fiset berbere të cilët më vonë bien nën ndikimin e Kartagjenës. Gjatë luftës së Kartagjenës me romakët, këto fise pavarësohen nga Kartagjena dhe pas një kohe shumë të shkurtë bien nën sundimin e Republikës Romake në vitin 200. Pas rënies së pjesës perëndimore të Perandorisë Romake, berberët u bënë të pavarur në shumë rajone ndërsa Vandalët morën kontrollin e zonave të tjera derisa u dëbuan nga gjenerali bizantin Belisarius nën drejtimin e Perandorit Justiniani I. Që nga kjo kohë në këtë pjesë sundojnë bizantinët deri me ardhjen e arabëve në shekullin VIII.

Berberët në fillim rezistuan ardhjen e arabëve nën udhëheqjen e Kusajla dhe Kahinait (ang. Kusayla, Kahina) mirëpo pastaj ata u kthyen në fenë islame në masë të gjëra. Pas rënies së dinastisë arabe të Umayyadëve u krijuan shume dinasti berbere.

Në shekullin e XVI, spanjollët marrin disa qytete bregdetare të kalifatit. Mirëpo, kosarët të ndihmuar nga forcat e perandorisë Osmane në një luftë të vështirë ja arrijnë të dëbojnë spanjollët nga qytetet e tyre.

Ndikimi i Pashallarëve Osmanë pas një kohe filloi të bjerë, kështu që Kosarët dhe Jeniçerët filluan të marrin kontrollin e Algjerisë.

Më 1830 trupat ushtarake franceze okupojnë Algjerin, Oran-in dhe Bone-në dhe filluan me sukses të sulmojnë pjesën tjetër të vendit. Më këtë fillon edhe kthimi i kalifatit në një provincë franceze. Deri më 1906 edhe pjesa e Saharës që i takonte Algjerisë ishte nën kontrollin franceze.

Me masakrën franceze më 1945 (10.000 viktima të masakruara) fillon edhe lëvizja për pavarësi. Në nëntor të 1954-ës lëvizja për pavarësi shëndrohet në luftë për pavarësi (Lufta e Algjerisë) e cila arrihet më 1962 me marrëveshjen në Evian e cila e përfundon luftën tetë vjeçare të përgjakshme nga dy anët.

Pas pavarësimit fillojnë konfliktet politike në mes të partive të cilat marrin fund me marrjen nën kontroll të administratës dhe ekonomisë shtetërore nga partia e unitetit FLN. Viti 1988 për Algjerin ishte një vit në të cilin pakënaqësia ndaj papunësisë fillojë të shprehej në demonstrata. Demokratizimi i vendit ka filluar më 1989 me reformën kushtetuese e cila garanton të drejtat e njeriut. Më 1991 vije deri të zgjedhjet e lira të cilat sjellin grushshtetin ushtarak për shkak të frigës së fitores së partisë islame FIS (Front islamique du salut) . Kjo shkaktoj edhe luftën qytetare në mes të armatës shtetërore dhe armatës popullore islame. Që nga fillimi i kësaj lufte deri më tani kanë humbur jetën rreth 120 000 viktima.

Pas mbarimit të luftës, qeveria propagandon një politikë për pajtim e cila tani udhëhiqet nga partia Fronti për Çlirimin Kombëtar FLN (vitin 2002).

Në zgjedhjet që u zhvilluan më 8 prill 2004 Abdelaziz Bouteflika i cili në vitin 1999 ishte zgjedhur nga ushtria, deklaroi se me 83 % të votave është president i Algjerisë dhe më këtë fitoi edhe një mandat.

Më 1 Maj 2005 bëhet zëvendësimi i ministrave me paraardhësit e tyre. Ndër këta ministra më të njohurit janë Abdelhamid Temar (investimet) dhe Mourad Medelci (financat). Që të dy janë të njohur për ekonomistë.

 Politika 
 Artikulli kryesor : Sistemi shtetëror
Algjeria ka një sistem të përbërë nga dy dhoma, nga Kuvendi Popullor dhe Këshilli Nacional (Dhoma e lartë)

 Artikulli kryesor Kryetarët e Algjerisë
Kryetarët e Algjerisë (nga 1963-ta)
Mohammed Ahmed Ben Bella  20 Shtator 1963 19 Qershor 1965  edhe kryeministërHouari Boumedienne  19 Qershor 1965  27 Dhjetor 1978  deri më 9 Mars 1978 edhe kryeministërRabah Bitat  27 Dhjetor 1978   8 Shkurt 1979  kryetar i përkohshëmBendjedid Chadli  8 Shkurt 1979  11 Janar 1992 Mohammed Boudiaff  14 Janar 1992  29 Qershor 1992 Ali Kafi  2 Qershor 1992  31 Janar 1994 Liamine Zeroual  31 Janar 1994  27 Prill 1999 Abdelaziz Bouteflika  27 Prill 1999  (tani 2005) -Abdul Majeed Tebboune  27 Prill 2019  (tani 2023) 

 Njësit administrative 
 Artikulli kryesor Njësitë territoriale

Algjeria është e ndarë në 48-të njësi administrative të quajtura Vilajete
 1 Adrar
 2 Ain Defla
 3 Ain Temouchent
 4 Alger
 5 Annaba
 6 Batna
 7 Bechar
 8 Bejaia
 9 Biskra
 10 Blida
 11 Bordj Bou Arreridj
 12 Bouira
 13 Boumerdes
 14 Chlef
 15 Constantine
 16 Djelfa
 17 El Bayadh 18 El Oued
 19 El Tarf
 20 Ghardaia
 21 Guelma
 22 Illizi
 23 Jijel
 24 Khenchela
 25 Laghouat
 26 Muaskar
 27 Medea
 28 Mila
 29 Mostaganem
 30 M’Sila
 31 Naama
 32 Oran
 33 Ouargla 34 Oum el-Bouaghi
 35 Relizane
 36 Saida
 37 Setif
 38 Sidi Bel Abbes
 39 Skikda
 40 Souk Ahras
 41 Tamanrasset
 42 Tebessa
 43 Tiaret
 44 Tindouf
 45 Tipaza
 46 Tissemsilt
 47 Tizi Ouzou
 48 Tlemcenright|250px|Harta e njësive administruese të Algjerisë sipas ABC-së.

 Gjeografia 
 Artikulli kryesor Gjeografia e Algjerisë

Algjeria pas Sudanit është vendi i dytë për nga madhësia në Afrikë dhe ka një vijë kufitare prej 1 100 km, nga deti Mesdhe deri në Saharë.

Algjeria veriore përfshinë pjesën pas bregdetit deri në Saharë ndërsa Algjeria jugore (80% e vendit) pjesën e shkretëtirës. Veriu ka klimë mesdhetare ndërsa jugu klimën e Saharës.

 Ekonomia 
 Artikulli kryesor Ekonomia e Algjerisë

Bujqësia është dega më e rëndësishme e ekonomisë së vendit e cila gradualisht është duke u tejkaluar nga prodhimtaria industriale. Industria Agrare (Bujqësia e modernizua) është e mundshme vetëm në pjesën bregdetare dhe në regjionet e rrafsheve. Kultivohen zakonisht drithërat, panxharsheqeri, patatet si dhe në objekte të kulturave bujqësore kultivohen perime që përdoren për eksport në vendet më të zhvilluara. Nevojat vendase të ushqimit mbulohen me produkte ushqimore vetjake diku rreth 40 %.

Algjeria është anëtare e OPEC-ut, nafta (vendin e tretë ndër shtete afrikane) dhe gazi në Saharë ka qenë edhe motori i zhvillimit ekonomikë. Pasuri tjera natyrore ende nuk janë të eksploratuara sa duhet. Si do që të jetë eksportin e Algjerisë e dominon përpunimet (prodhime gjysmë finale) e naftës dhe të gazit me një përqindje të lartë (90 %). Të ardhurat nga nafta janë investuar në objekte të ndryshme lukserioze por jo edhe në një shkallë aq të lartë sa në vendet tjera të ngjashme. Pas rëmjes së eksportit ka pasur disa kriza të shkaktuara edhe nga pagesa e borxheve të shtetit ndaj vendeve tjera.

Rrjeti i komunikacionit është i koncentruar në veri të Algjerisë. Rrugët përfundojnë zakonisht në brendi të shkretirës si pista aeroplanësh. Në krahasim me vendet fqinje, turizmi në Algjerisë është ende në një fazë fillestare.

Të dhëna ekonomike (parallogaritja për 2003):
 BPV: 160 Miliard Euro
 Të ardhurat mesatare vjetore për banor: 5000 Euro
 Papunësia : 26,2 %
 Inflacioni : 3,5 %
 Të ardhurat shtetërore : 21 Miliard Euro
 Të dalurat shtetërore : 20 Miliard Euro
 Borxhi shtetërorë : 19 Miliard Euro
 Ndihma për zhvillim : 150 Milion Euro

 Demografia 
 Artikulli kryesor Demografia e Algjerisë

parapamje|Lakorja e rritjes së popullsisë
90 % e popullsisë është e vendosur në veri, në bregdet. Në jug jetojnë diku 1.5 milion banorë, shumica e tyre në Oaza të shkretëtirës. Popullata e përzier berbe dhe arabe janë kryesisht të fesë Islame (99%). Fetë tjera janë mbahen nga grupe shumë të vogla.

Gjuhë zyrtare është arabishtja e folur në dialektin vendas (Darja) nga rreth 80 % e popullsisë. 20 % e popullsisë flasin gjuhën berbe. Gjuha frënge mësohet në shkolla por flitet shumë rrallë dhe merret si gjuhë e huaj.

 Kultura 
 Artikulli kryesor : Kultura

Literatura Algjeriane hynë në literaturën arabe. Në fakt aty këtu ka edhe prezantime të kulturës së lashtë berbe. Shkrimtarët të cilët me shkrimet e tyre mundohen të kultivojnë më tej kulturën berbe me qëllim rezistimi të arabizmit të mëtutjeshëm, gjatë viteve 90-ta për këtë shkak kanë rënë viktima. Presidenti i tanishëm ju ka lejuar tani atyre edhe hapjen e shkollave dhe një seri të drejtash të kultivimit të kulturës së tyre. Situata në këtë drejtim është edhe më tutje e tensionuar. Në njërën anë adhuruesit e kulturës berbe përdoren si kundërshtarë ndaj kulturës arabe nga të krishterët e në tjetrën anë ata nuk tolerohen nga kultura arabe.

 Sporti 
Deri më tani ja kanë arritur vetëm katër sportist algjerian të marrin medalje të artë në Olimpiadë:
 1. Hassiba Boulmerka - (1992 - Atletikë e lehtë, 1500 m, Femrat)
 2. Noureddine Morceli - (1996 - Atletikë e lehtë, 1500 m, Meshkujt)
 3. Hocine Soltani - (1996 - Boks, pesha e mesme 71–75 kg, Meshkujt)
 4. Nouria Merah-Benida - (2000 - Atletikë e lehtë, 1500 m, Femrat)

 Të tjera 
 Telekomunikacioni
 Transporti
 Ushtria
 Turizmi
 Qeveria	
 Kryetari - El Mouradia (frangjishte dhe arabishte)	
 Parlamenti - National People's Assembly	
 Ministria	

 Lidhje të jashtme 

 Wikivoyage about Algeria
 CIA - The World Factbook -- Algeria  
 Library of Congress Portals to the World - Algeria
 World History Blog - History of Algeria
 Travel guide to Algeria
 Algeria Watch (Faqe organizatave humanitare - frangjishte)

*