Kirgistani

Kirgistani zyrtarisht Republika Kirgize,Article 1 of the Constitution of the Kyrgyz Republic states: "1. Kyrgyzstan (Kyrgyz Republic)...". 2021–жылдын 5-майындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясы (2021–жылдын 11-апрелиндеги референдумда (бүткүл элдик добуш берүүдө) кабыл алынган është një shtet pa dalje në det në Azinë Qendrore, i shtrirë në vargmalet Tian Shan dhe Pamir. Kufizohet në lindje me Kinën, në veri me Kazakistanin, në perëndim me Uzbekistanin, ndërsa në jug me Taxhikistanin.

Historia e Kirgistanit përfshin një larmi kulturash dhe perandorish. Edhe pse gjeografikisht i izoluar nga terreni i tij shumë malor, Kirgistani ka qenë në udhëkryqin e disa qytetërimeve të mëdha si pjesë e Rrugës së Mëndafshit së bashku me rrugë të tjera tregtare. I banuar nga një sërë fisesh dhe klanesh, Kirgistani ka rënë periodikisht nën dominim më të madh, për shembull nomadët turkikë, të cilët e kanë prejardhjen e tyre nga shumë shtete turkike. Fillimisht u krijua si Hakanati Kirgiz Jenisei. Më vonë, në shekullin e 13-të, Kirgistani u pushtua nga Perandoria Mongole dhe nën disa dinasti mongole; ai rifitoi pavarësinë, por më vonë u pushtua nga Hanati Dzungar. Pas rënies së Dzungarëve, Kirgistanët dhe Kipçakët ishin një pjesë integrale e Hanatit Kokand.

Në vitin 1876, Kirgistani u bë pjesë e Perandorisë Ruse, dhe në vitin 1936, Republika Socialiste Sovjetike Kirgize u formua për t'u bërë një republikë përbërëse e Bashkimit Sovjetik. Pas reformave demokratike të Mikhail Gorbachev në BRSS, në vitin 1990 kandidati pro-pavarësisë Askar Akayev u zgjodh president. Më 31 gusht 1991, Kirgistani shpalli pavarësinë nga BRSS dhe u krijua një qeveri demokratike. Kirgistani fitoi sovranitetin si shtet kombëtar pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991.

 Etimologjia 
Ekzistojnë shumë teori rreth origjinës së fjalës Kyrgyz. Një etimologji e propozuar është se do të thotë "dyzet fise", që mund t'i referohet dyzet klaneve të Manasit, një hero legjendar që bashkoi dyzet klane rajonale. Prapashtesa persiane -stan do të thotë "vend i".

Dielli me 40 rreze në flamurin e Kirgistanit është një referencë për të njëjtat dyzet fise dhe elementi grafik në qendër të diellit përshkruan kurorën prej druri, të quajtur tunduk, të një yurt - një banesë e lëvizshme e përdorur tradicionalisht nga nomadët në stepat e Azisë Qendrore.

 Historia 
 Historia e hershme 
Shteti kirgiz arriti zgjerimin e tij më të madh pasi mposhti Hakanatin Ujgur në vitin 840 e.r.. Nga shekulli i dhjetë, kirgizët migruan deri në vargmalin Tian Shan dhe ruajtën dominimin e tyre mbi këtë territor për rreth 200 vjet.

Ekziston një traditë rrëfimi i Epikës së Manasit, e cila përfshin një luftëtar që bashkoi të gjitha fiset e shpërndara në një komb të vetëm në shekullin e 9-të. Trilogjia, një element i Listës së Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të UNESCO-s, shpreh kujtimin e popullit nomad kirgiz

Në shekullin e 12-të, sundimi kirgiz ishte tkurrur në vargmalin Altay dhe Malet Sayan si rezultat i zgjerimit mongol. Me ngritjen e Perandorisë Mongole në shekullin e trembëdhjetë, kirgizët migruan në jug. Kirgizët u bënë në mënyrë paqësore pjesë e Perandorisë Mongole në vitin 1207.

Liqeni Issyk Kul ishte një ndalesë në Rrugën e Mëndafshit, një rrugë tokësore për tregtarët dhe udhëtarët të tjerë nga Lindja e Largët në Evropë. Fiset kirgize u pushtuan në shekullin e 17-të nga mongolët, në mesin e shekullit të 18-të nga dinastia Qing e Kinës e udhëhequr nga Mançu dhe në fillim të shekullit të 19-të nga Hanati i Kokandit uzbek. Në vitin 1842, fiset kirgize u shkëputën nga Kokandi dhe u bashkuan në Hanatin Kara-Kirgiz të udhëhequr nga Ormon Khan. Pas vdekjes së Ormonit në vitin 1854, hanati u shpërbë.

 Pushtimi rus 
Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë, pjesa lindore e asaj që sot është Kirgistani, kryesisht Rajoni Issyk-Kul, iu cedua Perandorisë Ruse nga Kina Qing nëpërmjet Traktatit të Tarbagatait. Territori, i njohur atëherë në rusisht si "Kirgizia", ​​u përfshi zyrtarisht në Perandori në vitin 1876. Pushtimi rus u prit me revolta të shumta dhe shumë kirgizë zgjodhën të zhvendoseshin në Malet Pamir dhe Afganistan.

Përveç kësaj, shtypja e rebelimit të vitit 1916 kundër sundimit rus në Azinë Qendrore bëri që shumë kirgizë më vonë të emigronin në Kinë. Meqenëse shumë grupe etnike në rajon ishin, dhe ende janë, të ndara midis shteteve fqinje në një kohë kur kufijtë ishin më porozë dhe më pak të rregulluar, ishte e zakonshme të lëvizje para dhe mbrapa nëpër male, varësisht nga vendi ku jeta perceptohej si më e mirë; kjo mund të nënkuptojë shira më të mirë për kullota ose qeverisje më të mirë gjatë shtypjes.

 Periudha sovjetike 
Pushteti sovjetik u vendos fillimisht në rajon në vitin 1919 dhe Oblasti Autonom Kara-Kirgiz u krijua brenda Republikës Socialiste Federative Sovjetike Ruse (RSFS). Shprehja Kara-Kirgiz u përdor deri në mesin e viteve 1920 nga rusët për t'i dalluar ata nga kazakët, të cilët quheshin edhe kirgizë. Më 5 dhjetor 1936, Republika Socialiste Sovjetike Kirgize u krijua si një republikë unioni përbërëse e Bashkimit Sovjetik.

Pas Luftës Civile Ruse, filloi periudha e Politikës së Re Ekonomike (PRE), e cila zgjati afërsisht deri në vitin 1928. Bolshevikët bënë një përpjekje për të krijuar një sistem të standardizuar tatimor, me taksa më të larta për nomadët për të dekurajuar jetesën endacake dhe e ndanë rajonin e Azisë Qendrore në pesë shtete kombëtare. Kirgistani u zhvillua ndjeshëm në jetën kulturore, arsimore dhe shoqërore, shkrim-leximi u përmirësua shumë. Zhvillimi ekonomik dhe shoqëror ishte gjithashtu i dukshëm. Nën Stalinin, një fokus i madh iu kushtua identitetit kombëtar kirgiz. Shteti sovjetik po luftonte tribalizmin: organizimi i tij shoqëror i bazuar në lidhjen patrilineale kundërshtonte konceptin e shtetit kombëtar modern. Në një rajon që më parë nuk njihte institucione ose vetëdije kombëtare, procesi i ndërtimit të kombit ishte, nga perspektiva indigjene, i vështirë dhe ambivalent.

Sipas regjistrimit të fundit sovjetik të vitit 1989, kirgizët etnikë përbënin vetëm 22% të banorëve të qytetit verior të Frunzes (tani Bishkek), ndërsa më shumë se 60% ishin rusë, ukrainasë dhe njerëz nga kombe të tjera sllave. Gati 10% e popullsisë së kryeqytetit ishin jehudë (shumë e pazakontë në Bashkimin Sovjetik, me përjashtim të Oblastit Autonom Jehud).

 Pavarësia 
Kirgistani fitoi pavarësi të plotë më 25 dhjetor 1991. Të nesërmen, më 26 dhjetor 1991, Bashkimi Sovjetik pushoi së ekzistuari. Në vitin 1992, Kirgistani iu bashkua Kombeve të Bashkuara dhe Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE). Më 5 maj 1993, emri zyrtar ndryshoi nga Republika e Kirgistanit në Republika Kirgize pas miratimit të një kushtetute të re.

Kirgistani feston Ditën e Pavarësisë çdo vit më 31 gusht, përvjetorin e shpalljes së pavarësisë në vitin 1991.MINURSO’S PEACEKEEPERS: NATIONAL DAY OF KYRGYZSTAN 31 August 2024. United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara

 Politika 

 Ndarja administrative 

Kirgistani është i ndarë në shtatë rajone (kirgizisht: облустар). Rajonet ndahen në 44 distrikte (kirgizisht: аймактар, aymaqtar;). Distriktet ndahen më tej në distrikte rurale në nivelin më të ulët të administratës, të cilat përfshijnë të gjitha vendbanimet rurale (aýyl ökmötü) dhe fshatrat pa një qeveri komunale të asociuar.

Qytetet e Bishkekut dhe Oshit kanë statusin "me rëndësi shtetërore" dhe nuk i përkasin asnjë rajoni.

Çdo rajon drejtohet nga një akim (guvernator rajonal) i emëruar nga presidenti. Akimët e distrikteve emërohen nga akimët rajonalë.

Rajonet dhe qytetet e pavarura janë si më poshtë, me nënndarje:
 Qyteti i Bishkekut
 Distrikti Lenin
 Distrikti Oktyabr
 Distrikti Birinchi May
 Distrikti Sverdlov
 Rajoni Batken
 Distrikti Batken
 Distrikti Kadamjay
 Distrikti Leylek
 Rajoni Chüy
 Distrikti Alamüdün
 Distrikti Chüy
 Distrikti Jayyl
 Distrikti Kemin
 Distrikti Moskva
 Distrikti Panfilov
 Distrikti Sokuluk
 Distrikti Ysyk-Ata
 Rajoni Jalal-Abad
 Distrikti Aksy
 Distrikti Ala-Buka
 Distrikti Bazar-Korgon
 Distrikti Chatkal
 Distrikti Nooken
 Distrikti Suzak
 Distrikti Toguz-Toro
 Distrikti Toktogul
 Rajoni Naryn
 Distrikti Ak-Talaa
 Distrikti At-Bashy
 Distrikti Jumgal
 Distrikti Kochkor
 Distrikti Naryn
 Rajoni Osh
 Distrikti Alay
 Distrikti Aravan
 Distrikti Chong-Alay
 Distrikti Kara-Kulja
 Distrikti Kara-Suu
 Distrikti Nookat
 Distrikti Özgön
 Rajoni Talas
 Distrikti Bakay-Ata
 Distrikti Kara-Buura
 Distrikti Manas
 Talas
 Rajoni Issyk-Kul
 Distrikti Ak-Suu
 Distrikti Issyk-Kul
 Distrikti Jeti-Ögüz
 Distrikti Tong
 Distrikti Tüp
 Qyteti i Oshit

 Gjeografia 
parapamje|Në bregun jugor të liqenit Issyk Kul
Kirgistani është një shtet pa dalje në det në Azinë Qendrore, në kufi me Kazakistanin, Kinën, Taxhikistanin dhe Uzbekistanin. Është më larg detit se çdo vend tjetër individualisht dhe është një pellg endorheik në të cilin të gjithë lumenjtë e tij rrjedhin në sisteme të mbyllura kulluese të cilat nuk arrijnë në det. Rajoni malor i Tian Shan mbulon mbi 80% të vendit (si rezultat, Kirgistani herë pas here quhet "Zvicra e Azisë Qendrore"), ndërsa pjesa tjetër përbëhet nga lugina dhe pellgje.

Liqeni Issyk-Kul, ose Ysyk-Köl në kirgizisht, në Tian Shan verilindor është liqeni më i madh në Kirgistan dhe liqeni i dytë më i madh malor në botë pas Titikakës. Pika më e ulët është në Kara-Daryya (Karadar'ya) në 132 metra dhe majat më të larta janë në vargmalin Kakshaal-Too, duke formuar kufirin kinez. Maja Jengish Chokusu, në 7,439 m, është pika më e lartë dhe konsiderohet nga gjeologët si maja më veriore mbi 7,000 m në botë. Reshjet e dendura të dëborës në dimër çojnë në përmbytje pranverore të cilat shpesh shkaktojnë dëme serioze në rrjedhën e poshtme. Rrjedhja nga malet përdoret gjithashtu për hidroelektrike.

Kirgistani ka depozita të konsiderueshme metalesh, përfshirë arin dhe metalet e rralla të tokës. Për shkak të terrenit kryesisht malor të vendit, më pak se 8% e tokës është e kultivuar, dhe kjo është e përqendruar në ultësirat veriore dhe në periferi të Luginës së Ferganës.

Bishkeku në veri është kryeqyteti dhe qyteti më i madh, me 1,321,900 banorë (që nga viti 2025). Qyteti i dytë është qyteti i lashtë i Oshit, i vendosur në Luginën e Ferganës pranë kufirit me Uzbekistanin. Lumi kryesor është Kara Darya, i cili rrjedh në perëndim përmes Luginës së Ferganës në Uzbekistan. Përtej kufirit në Uzbekistan, ai takohet me një tjetër lumë të madh kirgiz, Naryn.

 Klima 
Klima ndryshon sipas rajonit. Lugina e ulët e Ferganës në jugperëndim është subtropikale dhe jashtëzakonisht e nxehtë në verë, me temperatura që arrijnë në 40 °C (104 °F). Kodrat veriore janë të buta dhe Tian Shan ndryshon nga klima e thatë kontinentale në atë polare, varësisht nga lartësia. Në zonat më të ftohta, temperaturat e dimrit bien nën zero për afërsisht 40 ditë, dhe madje disa zona shkretinore përjetojnë reshje të vazhdueshme bore gjatë kësaj periudhe. Në ultësira temperatura varion nga rreth −6 °C (21 °F) në janar deri në 24 °C (75 °F) në korrik.

 Ekonomia 

 Demografia 

Grupi më i madh etnik në Kirgistanit janë kirgizët, një popull turkik, të cilët përbëjnë 77.8% të popullsisë. Grupet të tjera etnike janë rusët (3.8%) të përqëndruar në veri dhe uzbekët (14.2%) që jetojnë në jug. Pakica të vogla por të dukshme përfshijnë dunganët (1.0%), taxhikët (0.9%), ujgurët (0.5%), kazakët (0.4%)) dhe pakica të tjera më të vogla etnike. Kirgizistani ka mbi 80 grupe të ndryshme etnike.. "10 Things You Need To Know About The Ethnic Unrest In Kyrgyzstan". RFERL. 14 qershor 2010. Gjuha e kirgizëve është shumë e ngjashme me atë kazake. Feja tradicionale e kirgizëve është islami sunit.

 Kultura 

 Shënime 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 

 Presidenti i Kirgistanit faqja zyrtare
 Qeveria e Kirgistanit faqja zyrtare
 Parlamenti i Kirgistanit 


Kategoria:Vende në Azi
Kategoria:Vende pa dalje në det
Kategoria:Shtete anëtare të Komonuelthit të Shteteve të Pavarura
Kategoria:Shtete anëtare të Organizatës së Bashkëpunimit Islam
Kategoria:Shtete anëtare të Organizatës së Shteteve Turkike
Kategoria:Shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara
Kategoria:Republika
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1991