Bolivia

Bolivia (spanjisht: República de Bolivia; shqiptimi: Rrepublika dhe Bolibja; emëruar sipas Simón Bolívarit) është shtet në pjesën qendrore të Amerikës Jugore. Në veri dhe lindje kufizohet me Brazilin, në jug me Paraguain dhe Argjentinën dhe në perëndim me Kilin dhe Perunë. Që nga viti 1839 qeveria ishte e vendosur në Sucre, gjersa në vitin 1898 kryeqytet u caktua Sucre.

 Gjeografia 
Bolivia është e vendosur në zonën qendrore të Amerikës së Jugut, në mes 57 ° 26'-69 ° 38' në perëndim dhe 9 ° 38'-22 ° 53' në jug. Me një sipërfaqe prej 1.098.581 kilometra katrorë (424.164 mi sq), Bolivia është vendi i 28 më i madh në botë, por ajo është vendi i pestë më i madh në Amerikën e Jugut. Qendra gjeografike e vendit është e ashtuquajtura Puerto Estrella ("Star Port") në Río Grande.

Gjeografia e vendit shfaq një larmi të madhe të terreneve dhe klimave. Bolivia ka një nivel të lartë të biodiversitetit . Edhe pse një vend me diversitet të madh gjeografik, Bolivia ka mbetur një vend pa dalje në det që prej Luftës së Paqësorit.

Bolivia mund të ndahet në tre rajone fiziografike:

Rajoni Andeve në jugperëndim përfshin 28% të territorit kombëtar, që shtrihet mbi 307.603 kilometra katrorë (118.766 sq mi). Kjo zonë është e vendosur mbi 3000 metra (9800 ft) lartësi dhe është e vendosur në mes të dy zinxhirëve të mëdha Andeve, Cordillera Occidental ("Western Gama") dhe Cordillera Qendrore ("Gama Qendrore"), me disa spote më të larta në Amerikë të tilla si Nevado Sajama, me një lartësi prej 6.542 metra (21.463 ft), dhe Illimani, në 6462 metra (21.201 ft). Gjithashtu në Cordillera Qendrore është Liqeni Titicaca, më i lartë liqen komercialisht i lundrueshëm në botë dhe liqeni më i madh në Amerikën e Jugut. Gjithashtu në këtë rajon janë Altiplano dhe Salar de Uyuni.

Rajoni Nën-Andeve në qendër dhe jug të vendit është një rajon i ndërmjetëm midis Altiplano dhe Llanos lindore (të thjeshtë); ky rajon përfshin 13% të territorit të Bolivisë, duke shtrirë mbi 142.815 km2 (55.141 sq mi), dhe që përfshin luginat bolivian dhe rajonin Yungas. Ajo dallohet nga aktivitetet e saj bujqësore dhe klimën e saj të butë.

Rajoni Llanos në verilindje përbën 59% të territorit, me 648.163 km2 (250.257 sq mi). Ajo është e vendosur në veri të Cordillera Qendrore dhe shtrihet nga ultësirë ​​e Andeve drejt lumit Paraguai. Ajo është një rajon i tokës sheshtë dhe rrafshnalta të vogla, të gjitha të mbuluara nga pyje të gjera e shiut që përmbajnë biodiversitet të madh. Rajoni është nën 400 metra (1300 ft) mbi nivelin e detit.

Bolivia ka tre pellgjet e kullimit:

I pari është pellgu Amazon, i quajtur gjithashtu edhe pellgu i Veriut (724,000 km2 (280.000 sq mi) / 66% e territorit). Lumenjtë e këtij pellgu në përgjithësi kanë endje të mëdha të cilat formojnë liqene të tilla si Murillo . Kontribues kryesor bolivian i basenit Amazon është lumi Mamoré, me një gjatësi prej 2.000 km (1.200 mi) në drejtimin veri në turmë me lumin Beni, 1113 km (692 mi) në gjatësi dhe lumi i dytë më i rëndësishëm i vendit . Lumi Beni, së bashku me lumin Madeira, janë kontribues kryesor të lumit Amazon. Nga lindja në perëndim, pellgu është i përbërë nga lumenj të tjerë të rëndësishëm, të tillë si Madre de Dios lumit, lumi Orthon, lumi Abuna, lumi Yata, dhe lumi Guaporé. Liqenet më të rëndësishme janë Liqeni Rogaguado, Liqeni Rogagua, dhe Liqeni Jara.

I dyti është pellgu Rio de la Plata , i quajtur gjithashtu edhe pellgu i Jugut (229.500 km2 (88.600 sq mi) / 21% e territorit). Rio de la Plata është formuar kryesisht nga lumi Paraguaj, lumi Pilcomayo, dhe lumi Bermejo. Liqenet më të rëndësishme janë Liqeni Uberaba dhe Liqeni Mandioré, të dyja të vendosura në moçalishte boliviane.

Pellgu i tretë është Pellgu Qendror (145.081 kilometra katrorë (56.016 sq mi) / 13% e territorit). Ky pellg ka numër të madh të liqeneve dhe lumenjve që nuk kontribojnë në çdo oqean, sepse ata janë të rrethuar nga malet e Andeve. Lumi më i rëndësishëm është lumi Desaguadero, me një gjatësi prej 436 km (271 mi), lumi më i gjatë në këtë pellg fillon në Liqenin Titicaca dhe pastaj shkon në një drejtim juglindor të Liqenit Poopó. Pellgu është formuar më pas nga Liqeni Titikaka, Liqeni Poopó dhe lumi Desaguadero.

Vazhdimin e furnizimit me ujë

Shpyllëzimi në basenet e lumenjve të sipërme ka shkaktuar probleme mjedisore, duke përfshirë erozionin e tokës dhe një rënie të cilësisë së ujit.

 Klima 
Klima e Bolivisë ndryshon në mënyrë drastike nga një eko-rajon në tjetrin, nga tropikët në Llanoset lindore në një klimë polare në Andet perëndimore. Verërat janë të ngrohta, të lagështa në lindje dhe të thata në perëndim, me shira që shpesh modifikojnë temperaturën, lagështin, erërat, presionin atmosferik dhe avullimin ,ku këto të fundit japin klima të ndryshme në fusha të ndryshme. Dimri është shumë i ftohtë në perëndim , kurse Vjeshta është e thatë në rajonet jo-tropikale.

 Biodiversiteti 

Bolivia mburret me mbi 17.000 lloje të bimëve me farë, duke përfshirë mbi 1200 lloje të fiernave, 1500 specie marchantiofita dhe myshqe, dhe të paktën 800 lloje të kërpudhave. Përveç kësaj, ka më shumë se 3000 lloje të bimëve medicinale. Bolivia është konsideruar vendi i origjinës për specie të tilla si speca dhe speca djegës, kikirikë, fasule të përbashkëta dhe disa lloje të palmave. Bolivia gjithashtu natyrisht prodhon mbi 4000 lloje të patateve.

Bolivia ka më shumë se 2900 specie kafshësh, duke përfshirë 398 gjitarë, më shumë se 1400 zogj (rreth 14% të shpendëve të njohur në botë, duke qenë i gjashti vend më i shumëllojshëm në aspektin e llojeve të shpendëve)204 amfibë, 277 zvarranikë, dhe 635 peshqi.Përveç kësaj, ka më shumë se 3000 lloje fluturash dhe më shumë se 60 kafshë shtëpiake.

Bolivia ka fituar vëmendjen globale për 'Ligjin e të Drejtave të Nënës Tokë' , i cili nënkupton që natyra të ketë njëjtat të drejta si njerëzit.

 Historia 

 Popullsia 

Pas Guatemalës dhe Perus, Bolivia është shteti i tretë i Amerikës Latine me më tepër se gjysmën e popullsisë me prejardhje indiane. 72%  e popullësisë e përbënë popullësia vendase  (sp.: Indígenas), me shumicë  Keçu (30,7%) dhe  Aymara (25,2%); 27,5% janë mestikë (të përyier në mes evropianëve dhe  vendasëve). Pjesën tjetër të popullësisë e përbëjnë të bardhët të cilët janë pasardhës të spanjolëve, gjermanëve, italianëve, baskëve etj.

Sipas Institutit Kombëtar të Statistikave të Bolivisë(sp. Instituto Nacional de Estadística, shkurt.INE  ) në Bolivi në vitin 2012 kishte 10.027.254 banorë.http://www.ine.gob.bo:8081/censo2012/PDF/resultadosCPV2012.pdf

Gjatë pesëdhjetë viteve të fundit popullsia e Bolivisë është trefishuar; me një rritje prej 2.25% në vit. Rritja e popullsisë në periudhën ndërmjet dy regjistrimeve (1950-1976 dhe 1976-1992) ishte rreth 2.05%, 1992-2001 ishte 2.74%, ndërsa në periudhën e fundit ndër-regjistrimit ishte 1.71% në vit.
 Qytetet e 

 Përbërja etnike 
 Gjuhët 
 Besimet fetare 

 Njësitë administrative 

 Politika 

 Ekonomia 

 Kultura 

 Infrastruktura 
 Transporti 
 Arsimi 
 Shëndetësia 

 Festat publike 

 Lidhjet e jashtme 

 Burimet 

 Shih edhe 


Kategoria:Vende në Amerikën Veriore