Taxhikistani

Taxhikistani, zyrtarisht Republika e Taxhikistanit, është një vend pa dalje në det në Azinë Qendrore. Dushanbe është kryeqyteti dhe qyteti më i populluar. Taxhikistani kufizohet me Afganistanin në jug, Uzbekistanin në perëndim, Kirgistanin në veri, dhe Kinn në lindje dhe është i ndarë ngushtë nga Pakistani me Korridorin Wakhan të Afganistanit. Ka një popullsi prej më shumë se 10.7 milion njerëz.

Territori më parë ishte shtëpi për kulturat e Neolitit dhe Epokës së Bronzit, përfshirë qytetërimin e Oxus në Perëndim, me indo-iranianët që mbërritën gjatë kulturës andronovo. Pjesë të vendit ishin pjesë e qytetërimeve Sogdian dhe Bactrian, dhe u sundua nga ata që përfshijnë Akaemenidët, Leka i Madh, Greko-Bactrianët, Kushanët, Kidaritët dhe Heftalitët, Hakanati i Parë Turkik, Kalifatët Umajad dhe Abasid, Perandoria Samanid, Kara-Khanidët, Selxhukët, Perandoria Khwarazmian, Mongolët, Timuridt dhe Hanati i Buharës. Rajoni u pushtua më vonë nga Perandoria Ruse, përpara se të bëhej pjesë e Bashkimit Sovjetik. Brenda Bashkimit Sovjetik, kufijtë e vendit u tërhoqën kur ishte pjesë e Uzbekistanit si një republikë autonome përpara se të bëhej një republikë përbërëse e Bashkimit Sovjetik më 5 dhjetor 1929.Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 39–40

Më 9 shtator 1991, Taxhikistani e shpalli veten një shtet të pavarur sovran pasi Bashkimi Sovjetik po shpërbëhej. Një luftë civile u zhvillua pas pavarësisë, që zgjati nga maji 1992 deri në qershor 1997. Që nga përfundimi i luftës, stabiliteti politik i sapo krijuar dhe ndihma e huaj kanë lejuar që ekonomia e vendit të rritet. Vendi është udhëhequr që nga viti 1994 nga Emomali Rahmon, i cili kryeson një regjim autoritar dhe të dhënat e të drejtave të të cilit janë kritikuar.

Taxhikistani është një republikë presidenciale e përbërë nga katër provinca. Taxhikët formojnë shumicën etnike në vend, dhe gjuha e tyre kombëtare është taxhikishtja. Rusishtja përdoret si gjuhë zyrtare ndëretnike. Taxhikistani është një vend i zhvilluar me një ekonomi kalimtare që varet nga remitanca dhe prodhimi i aluminit dhe pambukut. Taxhikistani është anëtar i Kombeve të Bashkuara, CIS, OSCE, OIC, ECO, SCO, CSTO dhe një partner PfP i NATO-s.

 Historia 
Në shekullin IX / X kjo hapësirë ishte nën sundimin persianë të Samanidëve. Pjesa veriore ishte me kanatin uzbek të quajtur Kanati Kokand. Më 1895 bie nën sundimin e Rusisë, ndërsa pjesa jugore e Taxhikistanit të sotëm gjatë kësaj kohe ishte pjesë e Emirit të Buharës (Emirati Buchara). Nga viti 1924 Republikë Autonome Socialiste Sovjetike në kuadër të Republikës Socialiste Sovjetike të Uzbekistanit. Nga 1929 deri më 1991 republikë në vete e emërtuar Republika Socialiste e Taxhikistanit. Më 9 tetor 1991 shpallet pavarësia e Taxhikistanit pas së cilës më 1992 shpërthen një lutë civile ndërmjet islamikëve dhe armatës e trupave të qeverisë (rreth 100 000 të vrarë). Edhe pas marrëveshjes për paqe të nënshkruar më 1997 situata e brendshme politike mbetej e lëkundshme. Më 1999 miratohen bazat e ri- formulimit të Kushtetutës para së gjithash e drejta e krijimit të partive  në bazat fetare. Shkurti i vitit 2000 veçohet për mbajtjen e zgjedhjeve të para parlamentare pas luftës civile. Taxhikistani është anëtare e Bashkësisë së Shteteve të Pavarura dhe nga 1992 deri më 1994 si president i parlamentit e pastaj i shtetit ishte Emomali Rahmani (Rachmanow) i lindur më 1952.

 Politika 

 Gjeografia 

Taxhikistani është një vend pa dalje në det dhe është kombi më i vogël në Azinë Qendrore nga zona. Vendi është i mbuluar nga vargmalet Pamir, dhe shumica e vendit është mbi 3,000 metra mbi nivelin e detit. Zonat e tokës së poshtme janë në veri (pjesë e Luginës së Ferganës), dhe në luginat e lumit Kofarnihon dhe Vakhsh, të cilat formojnë Amu Darya. Dushanbe ndodhet në shpatet jugore mbi luginën e Kofarnihon.

Lumenjtë Amu Darya dhe Panj shënojnë kufirin me Afganistanin, dhe akullnajat në malet e Taxhikistanit janë burimi i rrjedhjes për Detin Aral. Ka mbi 900 lumenj në Taxhikistan më shumë se 10 kilometra.

 Ndarja administrative 
parapamje|300px|djathtas|Provincat e Taxhikistanit
Taxhikistani përbëhet nga katër ndarje administrative. Këto janë provincat (viloyat) të Sughd dhe Khatlon, provinca autonome e Gorno-Badakhshan (e shkurtuar si Gbao), dhe Regions of Republican Subordination. Çdo rajon është i ndarë në distrikte (Taxhikisht: Ноҳия, nohiya ose raion), të cilat nga ana tjetër ndahen në jamoat (njësi vetëqeverisëse të nivelit të fshatit) dhe më pas fshatra (qyshloqs). Që nga viti 2006, kishte 58 distrikte dhe 367 jamoatë në Taxhikistan.
 Ndarja  ISO 3166-2  Nr.  Kryeqyteti  Sipërfaqja (km2)Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Dushanbe, 2008 (në rusisht)  Pop. (2019) SughdTJ-SU  1  Khujand  25,400  2,658,400 Region of Republican Subordination TJ-RR  2  Dushanbe  28,600  2,122,000 Khatlon TJ-KT 3  Bokhtar　 24,800  3,274,900 Gorno-Badakhshan TJ-GB 4  Khorugh  64,200  226,900 Dushanbe    Dushanbe  124.6  846,400

 Ekonomia 

 Demografia 

 Kultura 

Gjuha taxhike është gjuha amtare prej rreth 80% të qytetarëve të Taxhikistanit. Qendrat urbane në Taxhikistan përfshijnë Dushanbe (kryeqyteti), Khujand, Kulob, Panjakent, Bokhtar, Khorugh dhe Istaravshan. Ka pakica uzbeke, kirgize dhe ruse.

Populli yagnobi jeton në zona të Taxhikistanit verior. Numri i vlerësuar i Yagnobive është rreth 25,000. Migrimet e detyruara në shekullin e 20-të shkatërruan numrin e tyre. Ata flasin gjuhën yagnobi, e cila është i vetmi pasardhës i drejtpërdrejtë i gjuhës sogdiane.

Në vend, veçanërisht në mesin e grave nga popullsia indigjene, veshja e veshjeve tradicionale kombëtare ruhet. Rrobaqepësit dhe qëndisësit e rajoneve të Taxhikistanit përdorin pëlhura fabrike dhe qëndisje lokale të punëve të gjilpërave për dekorimin e shtëpisë dhe veshjet e grave. Praktika e qëndisjes chakan ruhet midis grave në zona të caktuara, duke kaluar njohuritë nga një brez në tjetrin.

 Shënime 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 
 Presidenca - faqja zyrtare e Presidentit
 Asambleja Kombëtare - faqja zyrtare e Asamblesë Kombëtare
 Travel Tajikistan


Kategoria:Vende pa dalje në det
Kategoria:Vende në Azi
Kategoria:Shtete anëtare të Komonuelthit të Shteteve të Pavarura
Kategoria:Shtete anëtare të Organizatës së Bashkëpunimit Islam
Kategoria:Shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1991