Suedia

Suedia (Suedisht: Sverige) zyrtarisht Mbretëria e Suedisë (Suedisht: Konungariket Sverige), është një shtet skandinav në pjesën veriore të Evropës. Suedia kufizohet me Norvegjinë në perëndim dhe Finlandën në lindje dhe është e lidhur me Danimarkën nëpërmjet urës mbi ngushticën Öresund.

Me një sipërfaqe prej 450.295 kilometra katrorë Suedia është vendi i tretë më i madh në Bashkimin Evropian dhe i pesti në Evropë për nga sipërfaqja. Popullsia e Suedisë është rreth 10.4 milion. Suedia ka një dendësi të ulët të popullsisë prej 25 banorë për kilometër katrorë me popullsinë përqendruar kryesisht në pjesën jugore të vendit. Rreth 85% e popullsisë jetojnë në zonat urbane. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Suedisë është Stokholmi.

Suedia doli si një shtet i pavarur dhe i bashkuar gjatë Mesjetës. Në shekullin e 17, vendi zgjeroi territoret e tij duke formuar Perandorinë Suedeze. Perandoria u rrit në një nga fuqitë e mëdha të Evropës në shekullin e 17-të dhe në fillim të shekullit të 18-të. Pjesa më e madhe e territoreve të pushtuara jashtë Gadishullit Skandinav u humbën gjatë shekujve të 18 dhe 19. Gjysma lindore e Suedisë, Finlanda e sotme, u humb ndaj Rusisë në vitin 1809. Lufta e fundit në të cilën Suedia u përfshi direkt ishte në vitin 1814, kur Suedia me presion ushtarak e detyroi Norvegjinë të bashkohej me të. Që atëherë, Suedia ka qenë në paqe, duke ndjekur një politikë të mos marrjes pjesë në aleanca ushtarake në kohë paqeje dhe të neutralitetit në kohë lufte. Suedia është anëtare e Bashkimit Evropian që nga 1 janari 1995 dhe është anëtare të OECD.

Sot, Suedia është një monarki kushtetuese me një demokraci parlamentare të qeverisjes dhe një ekonomi shumë të zhvilluar. Në vitin 2011, Suedia u rendit e katërta në botë në indeksin e demokracisë të revistës "The Economist" dhe e nënta në Indeksin e Zhvillimeve Njerëzore të Kombeve të Bashkuara të vitit 2013. Në vitin 2010, Suedia kishte rritjen më të shpejtë ekonomike në Bashkimin Evropian. 

Në vitin 2012, Forumi Botëror Ekonomik e renditi Suedinë si vendin e katërt më konkurrues në botë. Sipas Kombeve të Bashkuara, ajo ka vdekshmërinë foshnjore të tretë më të ulët në botë.

 Etimologjia 
Fjala Suedi rrjedh nga holandishtja e mesme dhe gjermanishtja e ulët e mesme të shekullit 17-të. Në anglishten e vjetër vendi u quajt Swéoland dhe Swíoríce (Nordishtja e Vjetër Svíaríki).

Emri suedez Sverige (një përbërje e fjalëve Svea dhe rike, regjistruar së pari në Swognorice kognate në Beowulf) fjalë për fjalë do të thotë "mbretëri e suedezëve", duke përjashtuar Geats në Götaland.

Ndryshimet e emrit Suedi përdoren në shumicën e gjuhëve, me përjashtim të danishtes dhe norvegjishtes duke përdorur Sverige, faroisht Svøríki, islandisht: Svíþjóð dhe përjashtimi më i dukshëm i disa gjuhëve finike ku përdoren Ruotsi (në finlandisht) dhe Rootsi (në [[Gjuha estoneze|estonisht.

Etimologjia e suedezëve, dhe kështu e Suedisë, në përgjithësi është rënë dakord të burojë nga një rrënjë s(w)e, që do të thotë "e vetja",Indogermanisches etymologisches Wörterbuch nga Julius Pokorny (përkthim në anglisht), f. 1493 duke iu referuar fisit të vet gjermanik.

 Historia 

 Lufta e Parë Botërore dhe Lufta e Dytë Botërore 
Suedia ishte zyrtarisht neutrale gjatë Luftës së Parë Botërore. Megjithatë, nën presionin e Perandorisë Gjermane, ata ndërmorën hapa që ishin të dëmshme për fuqitë aleate – më së shumti, duke minuar kanalin Øresund, duke e mbyllur atë me anijet aleate dhe duke i lejuar gjermanët të përdorin objektet suedeze dhe shifrën suedeze për të transmetuar mesazhe sekrete në ambasadat e tyre jashtë shtetit. Suedia gjithashtu lejoi vullnetarët të luftonin së bashku me gjermanët për Gardën e Bardhë kundër Gardës së Kuqe dhe rusëve në Luftën Civile Finlandeze dhe pushtoi për një kohë të shkurtër Åland në bashkëpunim me Perandorinë Gjermane.

Ashtu si në Luftën e Parë Botërore, Suedia mbeti zyrtarisht neutrale gjatë Luftës së Dytë Botërore, megjithëse neutraliteti i saj është diskutuar. Suedia ishte nën ndikimin gjerman për pjesën më të madhe të luftës, pasi lidhjet me pjesën tjetër të botës u ndërprenë përmes bllokadave. Qeveria suedeze mbështeti jozyrtarisht Finlandën në Luftën e Dimrit dhe në Luftën e Vazhdimit duke lejuar dërgimin e vullnetarëve dhe materialeve në Finlandë. Sidoqoftë, Suedia mbështeti rezistencën norvegjeze kundër Gjermanisë dhe në 1943 ndihmoi në shpëtimin e jehudëve danezë nga dëbimi në kampet e përqendrimit nazist.

Gjatë vitit të fundit të luftës, Suedia filloi të luante një rol në përpjekjet humanitare dhe shumë refugjatë, mes tyre disa mijëra hebrenj nga Evropa e pushtuar nga nazistët, u shpëtuan falë misioneve suedeze të shpëtimit në kampet e internimit dhe pjesërisht sepse Suedia shërbeu si një strehë për refugjatët. Diplomati suedez Raoul Wallenberg dhe kolegët e tij siguruan sigurinë e dhjetëra mijëra jehudë hungarezë. Megjithatë, si suedezët ashtu edhe të tjerët kanë argumentuar se Suedia mund të kishte bërë më shumë për të kundërshtuar përpjekjet e nazistëve për luftë.

 Epoka e pasluftës 
Suedia ishte zyrtarisht një vend neutral dhe mbeti jashtë anëtarësimit në NATO dhe në Paktin e Varshavës gjatë Luftës së Ftohtë, por privatisht udhëheqja e Suedisë kishte lidhje të forta me Shtetet e Bashkuara dhe qeveritë e tjera perëndimore. Pas luftës, Suedia përfitoi nga një bazë industriale e paprekur, stabiliteti shoqëror dhe burimet e saj natyrore për të zgjeruar industrinë e saj për të furnizuar rindërtimin e Evropës. Suedia mori ndihmë sipas Planit Marshall dhe mori pjesë në OECD. Gjatë pjesës më të madhe të epokës së pasluftës, vendi u qeveris nga Partia Social Demokrate Suedeze kryesisht në bashkëpunim me sindikatat dhe industrinë. Qeveria ndoqi në mënyrë aktive një sektor prodhimi konkurrues ndërkombëtar të korporatave kryesisht të mëdha.

Suedia ishte një nga shtetet themeluese të Zonës së Tregtisë së Lirë Evropiane (EFTA). Gjatë viteve 1960, vendet e EFTA-s shpesh quheshin Shtatë të Jashtëm, në krahasim me Gjashtë të Brendshëm të Komunitetit Ekonomik Evropian të atëhershëm.

 Politika 

 Ndarjet administrative 

Suedia është një shtet unitar i ndarë në 21 këshilla të qarkut (landsting) dhe 290 komuna (kommuner). Çdo këshill qarku i korrespondon një qarku (län) me një numër bashkish për qark. Këshillat e qarqeve dhe bashkitë kanë role të ndryshme dhe përgjegjësi të ndara në lidhje me qeverisjen lokale. Kujdesi shëndetësor, transporti publik dhe institucione të caktuara kulturore administrohen nga këshillat e qarkut. Parashkollorët, shkollimi fillor dhe i mesëm, shërbimet publike të ujit, hedhja e mbeturinave, kujdesi për të moshuarit dhe shërbimet e shpëtimit administrohen nga komunat. Gotland është një rast i veçantë për të qenë një këshill qarku me vetëm një komunë dhe funksionet e këshillit të qarkut dhe bashkisë kryhen nga e njëjta organizatë.Swedish Association of Local Authorities and Regions, Municipalities, county councils and regions ; official translation of the Local Government Act  (Kommunallagen);About Stockholm County Council 

 Gjeografia 

Suedia ndodhet në Evropën Veriore, në pjesën lindore të gadishullit skandinav. Në sipërfaqe, Suedia është vendi i pestë më i madh në Evropë. Ajo kufizohet nga Norvegjia në perëndim, Finlanda në verilindje, dhe Danimarka në jugperëndim në Urën Öresund. Vendi gjithashtu ka kufij detarë me Estoninë, Letoninë, Lituaninë, Poloninë, Gjermaninë dhe Rusinë. Ujërat përreth janë të Gjirit të Bothnias dhe Deti Bothnian, i cili është pjesë e Detit Baltik, dhe në jugperëndim Skagerrak, Kattegat dhe Sound. Suedia është pjesë e zonës gjeografike të vendeve nordike.

Në lindje të Suedisë ndodhet Deti Baltik dhe Gjiri i Bothnias që ndikon tek klima . Në perëndim është zinxhiri malor skandinav, i njohur si malet skandinave, tradicionalisht quhet edhe keel në të dy (gjera) suedisht dhe norvegjeze. Keto ndajne  Suedinë nga Norvegjia. Riksgränsen vijon që nga viti 1700 mjaft afër pellgut aktuale në këtë varg malor. Të lumenjve në Suedi e veriut gjithandej pastaj në përgjithësi drejt lindjes nga malet dhe koha shpesh bëhet shumë e madhe (të lumenjve ashtu-quajtur veriore).

Suedia jugore është kryesisht tokë bujqësore . Në përgjithësi, megjithatë, i mbuluar 60% të sipërfaqes totale dhe 75% të sipërfaqes së tokës e mbuluar me pyje. Tokës pyjore Suedisë që i përkasin thekë perëndimore të tajgë euro-aziatik. Dendësia e popullsisë është edhe më e lartë në jug, me qendër kryesisht në Mälardalen, Bergslagen, Rajoni Öresund dhe Västra Rajoni Västra. Në Västra jugore të drejtuar shumë lumenj në mes të malësisë ashtuquajturit jugore dhe rrjedhat si në veri dhe jug, lindje dhe perëndim. Lumenjve në jug të Suedisë zakonisht nuk është aq e gjatë dhe të mëdha si në veri. Në Suedi qendrore dhe në jug të Suedisë, nuk është lumi më i madh në drejtim të rrjedhës së lumit dhe zonën ujëmbledhëse: Klarälven-Göta lumit, i cili ndër të tjera përfshin Vänern liqenit. Suedia është jashtëzakonisht afër liqeneve të madhësive të ndryshme, së bashku me Finlandën.

Mali më i lartë i Suedisë është Kebnekaise, në 2104 metra mbi nivelin e detit. Të dy ishuj dalluese kryesore janë Gotland dhe Öland, të dy liqenet më të mëdha Vänern dhe liqenit. Suedia është 1572 km nga veriu në jug, dhe gjerësia maksimale është rreth 500 km (shih gjithashtu buzë e jashtme e Suedisë).

Pyjet, hidrocentralet dhe mineral hekuri janë burime të rëndësishme natyrore, dhe mangan në det, bakër, plumb, zink, ari, argjendi, uraniumi, arsenik tungsten, dhe feldspat.

Klima e Suedisë është e ndryshueshme, në pjesën jugore vera dhe dimri janë të ftohtë dhe të vranët., pjesa veriore është e ngrirë, ka një klimë polare.

Relievi i Suedisë është kryesisht terren i rrafshët dhe më pak rrafshnalta e male të ulëta në perëndim. Pika më e ulët e relievit gjendet nën nivelin e detit (-2.41  m) në gjirin e liqenit Hamarsjon afër qytetit Kristianstad dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej 2096.5 metra.

 Ekonomia 

Suedia ka një ekonomi të orientuar nga eksporti i përzier paraqet një sistem modern të shpërndarjes, të komunikimit të shkëlqyer të brendshëm dhe të jashtëm, dhe një forcë të kualifikuar të punës. Lëndë drusore hidrocentralet dhe mineral hekuri përbëjnë bazën e burimeve të një ekonomie shumë i orientuar drejt tregtisë së jashtme. Sektori i Suedisë inxhinieri llogaritë për 50% të prodhimit dhe eksporteve. Telekomunikacioneve, industria e automobilave dhe industrinë farmaceutike janë gjithashtu me rëndësi të madhe. Suedia është furnizuesi më i madh dhjetë të armëve në botë dhe është furnizuesi më i tretë më e madhe e armëve në Pakistan. Bujqësia llogaritë për 2 për qind të PBB-së dhe të punësimit. Të ardhura relativisht është e shpërndarë prere, Suedia ka më të ulët koeficientin Gini (0,23) të çdo vendi.

Sa i përket strukturës, të ekonomisë suedeze është karakterizuar nga një sektor i madh, intensiv dhe njohuri-të orientuara nga eksporti prodhimit, një rritje, por relativisht të vogla, shërbimin e sektorit të biznesit, dhe sipas standardeve ndërkombëtare, një pjesë të madhe në sektorin e shërbimeve publike. Organizatat e mëdha si në prodhim dhe shërbime të dominojnë ekonominë suedeze.

20 më të madh (me qarkullim në vitin 2007) kompani të regjistruara në Suedi janë të Volvo, Ericsson, Vattenfall, Skanska, Sony Ericsson Mobile Communications AB, Svenska Cellulosa Aktiebolaget, Electrolux, Volvo Personvagnar, TeliaSonera, Sandvik, Scania, ICA, Hennes & Mauritz, IKEA, Nordea, Preem, Atlas COPCO, Securitas, Nordstjernan dhe SKF. Industria e Suedisë është kryesisht në kontrollin e private, ndryshe nga disa vende të tjera të industrializuara Perëndimore, të tilla si Austria dhe Italia, ndërmarrjet publike kanë qenë gjithmonë me rëndësi të vogël.

Disa 4.5 milion banorë janë duke punuar, nga të cilët rreth një e treta e ka arsimin e lartë. GDP per hour worked është në botë më të lartë në 9 31 USD në 2006, krahasuar me 22 USD në Spanjë dhe 35 USD në Shtetet e Bashkuara. GDP per hour worked është në rritje 2 ½ për qind në vit për ekonominë si një e tërë dhe rritja e tregtisë-kushtet-balancuar e produktivitetit është 2%. Sipas OECD, liberalizimi, globalizimit, dhe të rritjes së sektorit të teknologjisë kanë qenë drejtuesit kryesor produktivitetit. Suedia është një udhëheqës botëror në pensioneve te privatizuara dhe problemet e fondeve të pensioneve janë relativisht të vogla në krahasim me shumë vende të tjera të Evropës Perëndimore.

Punëtor tipik merr 40 % të të ardhurave të tij pas pykë tatimore. Taksimit ngadalë në rënie të përgjithshme, 51,1 % e PBB-së në vitin 2007, është ende gati dyfishi i atij në Shtetet e Bashkuara apo Irlandë. Pjesa e punësimit të financuara përmes shumave të të ardhurave tatimore për një të tretën e fuqisë punëtore suedez, një përqindje ndjeshëm më e lartë se në shumicën e vendeve të tjera. Në përgjithësi, rritja e PBB-së ka qenë i shpejtë që nga reformat në fillim të viteve 1990, sidomos në prodhim.

Të Forumit Ekonomik Botëror 2009-2010 Indeksi i konkurrencës renditet Suedi ekonomisë 4 më konkurruese në botë. Në Forumin Botëror Ekonomik 2010-2011 Raporti Global për konkurrencë, Suedia u ngjit dy vende, dhe tani renditet e 2 ne bote. Suedia renditet i 6 në konkurrencë IMD Yearbook 2009, duke shënuar të lartë në efektshmërinë e sektorit privat. Sipas librit, Fluturimi i Klasa Creative, nga ekonomisti amerikan, Profesor Richard Florida i Universitetit të Torontos, Suedia është renditur si vendi me krijimtarinë më të mirë në Evropë për biznes dhe është parashikuar të bëhet një magnet talent për botë më të punëtorëve të qëllimshëm. Libri i hartuar një tregues për të matur lloj i krijimtarisë ajo pretendon se është më e dobishme për-biznes talent teknologji, dhe tolerancës.

Suedia mban monedhën e vet, Krona suedeze (SEK), një rezultat i suedezëve që ka refuzuar euro në një referendum. Riksbank Suedisht-themeluar në 1668 dhe kështu duke e bërë bankën më të vjetër qendrore në botë-aktualisht është duke u përqendruar në stabilitetin e çmimeve me një objektivin e inflacionit prej 2%. Sipas Anketës Ekonomike e Suedi 2007 nga OECD, inflacioni mesatar në Suedi ka qenë një nga më të ulëtat ndër vendet evropiane që nga mesi i viteve 1990, kryesisht për shkak të çrregullimit dhe shfrytëzimit të shpejtë të globalizimit.

Flukset më të mëdha të tregtisë janë me Gjermaninë, Shtetet e Bashkuara, Norvegjia, Britania e Madhe, Danimarka dhe Finlanda.

 Demografia 

Popullsia totale e banorëve të Suedisë ishte 10,377,781 në tetor 2020. Zyra Qëndrore e Statistikave (Suedi). Marrur më 6 nëntor 2020. Popullsia tejkaloi 10 milion për herë të parë të premten më 20 janar 2017. Çdo i katërti (24.9%) banorë në vend ka prejardhje emigrante dhe çdo i treti (32.3%) ka të paktën një prind të lindur jashtë vendit.ref name=":0"></ref>

Popullsia është dukshëm më e lartë në jug sesa në veri. Kryeqyteti suedez Stokholmi ka një popullsi komunale prej rreth 950,000 (me 1.5 milion në zonën urbane dhe 2.3 milion në zonën metropolitane). Qytetet e dyta dhe të treta për nga madhësia janë Göteborg dhe Malmö.

Midis viteve 1820 dhe 1930, afërsisht 1.3 milion suedezë, një e treta e popullsisë së vendit në atë kohë, emigruan në Amerikën e Veriut dhe shumica e tyre në Shtetet e Bashkuara. Ka më shumë se 4.4 milion suedezë amerikanë sipas një vlerësimi të Zyrës së Regjistrimit të SHBA më 2006. Në Kanada, komuniteti me prejardhje suedeze është i fortë 330,000.

 Gjuha 

Gjuha zyratre e Suedisë është suedishtja, një gjuhë e ngjajshme me danishten dhe norvegjishten, por ndryshojnë shqiptim dhe ortografi. Norvegjezët kanë pak vështirësi për të kuptuar suedishten, dhe danezët gjithashtu mund ta kuptojnë atë, me pak më shumë vështirësi se norvegjezët. E njëjta gjë vlen edhe për folësit standardë suedezë, të cilët e kanë shumë më të lehtë të kuptojnë norvegjishten sesa danishten. Dialekti i Skånes, pjesa më jugore e vendit, është e ndikuar nga danishtja, sepse rajoni tradicionalisht ishte një pjesë e Danimarkës dhe sot ndodhet afër tij. Finlandishtja konsiderohet si gjuhë e pakicës. Për shkak të një fluksi të folësve vendas të arabishtes në shekullin 21, përdorimi i arabishtes ka të ngjarë të jetë më i përhapur në vend sesa ai i finlandishtes. Sidoqoftë, nuk mbahen statistika zyrtare për përdorimin e gjuhës.

Anglishtja u bë një lëndë e detyrueshme për studentët e shkollës së mesme që studionin shkencat natyrore që nga viti 1849 dhe ka qenë një lëndë e detyrueshme për të gjithë studentët suedez që nga fundi i viteve 1940. Në varësi të autoriteteve lokale të shkollës, anglishtja është aktualisht një lëndë e detyrueshme midis klasës së parë dhe klasës së nëntë, me të gjithë nxënësit që vazhdojnë në shkollën e mesme duke studiuar anglisht për të paktën një vit tjetër. Shumica e studentëve gjithashtu studiojnë një dhe nganjëherë dy gjuhë shtesë. Këto përfshijnë (por nuk kufizohen në) gjermanisht, frëngjisht dhe spanjisht. Danishtja dhe norvegjishtja mësohen ndonjëherë si pjesë e kurseve suedeze për folësit amtare. Për shkak të kuptueshmërisë së gjerë të ndërsjellë midis tre gjuhëve skandinave kontinentale, folësit suedezë shpesh përdorin gjuhën e tyre amtare kur vizitojnë ose jetojnë në Norvegji ose Danimarkë.

 Edukimi 
Fëmijët e moshës 1-5 vjeç ju garantohet një vend në një kopsht publik (suedisht: förskola). Midis moshës 6 dhe 16 vjeç, fëmijët ndjekin shkollën e detyrueshme gjithëpërfshirëse. Pas përfundimit të klasës së 9-të, rreth 90% e studentëve vazhdojnë me një shkollë të mesme të lartë tre-vjeçare (gymnasium), e cila mund të çojë në një kualifikim pune ose pranim të pranimit në universitet. Sistemi shkollor financohet kryesisht nga taksat.

 Transporti 
Suedia ka 162.707 km (101.101 mi) e rrugëve të shtruara dhe 1428 km (887 mi) të expressways. Autostrada të vazhdojë deri Suedia, Danimarka dhe mbi Ura Öresund në Stokholm, Göteborg, Uppsala dhe Uddevalla. Sistemi i autostrada është ende në ndërtim dhe një autostradë të re nga Uppsala të Gävle u përfundua më 17 tetor 2007. Suedia e kishte dorën e majtë të trafikut (Vänstertrafik në suedisht) nga rreth 1736 dhe vazhdoi për ta bërë këtë edhe në shekullin e 20-të. Votuesve refuzohet djathtas e trafikut në 1955, por pas të legjislacionit Riksdag kaloi në kalim 1963 u mbajt në 1967, i njohur në gjuhën suedeze si Dagen H.

Metro Stokholmit është sistemi i vetëm i metrosë në Suedi dhe shërben qytetin e Stokholm, 100 stacione metro janë në përdorim.

Transporti hekurudhor në treg është privatizuar, por ndërsa ka shumë ndërmarrje në pronësi private, shumë operatorë janë ende në pronësi shtetërore. Vendet kanë, bileta financimin dhe përgjegjësi të marketingut për trenat lokale. Për trenat e tjerë të operatorëve të trajtojë bileta dhe marketing veten e tyre. Operatorët përfshijnë SJ, Veolia Transport, DSB [kthjellim nevojshme], Green Transportit, Tågkompaniet dhe Inlandsbanan. Pjesa më e madhe e hekurudhave janë në pronësi dhe operohet nga Trafikverket.

Aeroportet më të mëdha të përfshijë Stokholm-Arlanda Airport (17 milion pasagjerë në 2010) 40 km (25 mi) në veri të Stokholm, Göteborg-Landvetter Aeroportit (4,2 milion pasagjerë në 2010), dhe në Stokholm Skavsta Aeroportit (2,1 milion udhëtarë). Suedia pret të dy kompanitë më të mëdha port në Skandinavi, Portin e Göteborgut AB (Gothenburg) dhe transnacional kompani Kopenhagenit Malmö Port AB.

 Shënime 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 


Kategoria:Vende të Evropës Veriore
Kategoria:Anëtarë të Këshillit Nordik
Kategoria:Shtete anëtare të Bashkimit Evropian
Kategoria:Shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara
Kategoria:Shtete anëtare të NATO-s
Kategoria:Shtete SkandinaveVende skandinave
Kategoria:Vende në Evropë
Kategoria:Vende skandinave