Krishtërimi

Krishterimi është një fe Abrahamike monoteiste, e cila pohon se Jezusi u ringjall nga të vdekurit dhe është Biri i Zotit, ardhja e të cilit si Mesia (Krishti) ishte parashikuar në Bibla Hebraike (e quajtur Dhjata e Vjetër në Krishterim) dhe është përshkruar në Dhjata e Re. Është feja më e madhe dhe më e përhapur në botë me mbi 2.38 miliardë ndjekës, duke përbërë rreth 31.2% të popullsisë botërore. Ndjekësit e saj, të quajtur të Krishterë, përllogariten të përbëjnë shumicën e popullsisë në 157 vende dhe territore.

Krishterimi mbetet kulturorisht i larmishëm në degët e tij Perëndimore dhe Lindore, dhe doktrinalisht i larmishëm sa i përket justifikimit dhe natyrës së shpëtimit, eklesiologjisë, ordinimit dhe kristologjisë. Besojma e degëve të ndryshme të denominacioneve të Krishtera zakonisht mban të përbashkët Jezusin si Birin e Zotit—Logosin e trupëzuar—i cili shërbeu, vuajti dhe u kryqëzua, por u ngjall për shpëtimin e njerëzimit; dhe quhet ungjilli, që do të thotë "lajmi i mirë". Katër ungjijtë kanonikë të Mateut, Markut, Lukës dhe Gjonit përshkruajnë jetën dhe mësimet e Jezusit siç ruhen në traditën e hershme të Krishterimit, me Dhjatën e Vjetër si sfond të respektuar të ungjijve.

Krishterimi filloi në shekullin e 1-rë, pas vdekjes së Jezusit, si një sekt judaik me ndikime helenistike në provincën romake të Judeas. Dishepujt e Jezusit përhapën besimin e tyre në rajonin e Mesdheut Lindor, pavarësisht persekutimeve të mëdha. Përfshirja e johebrenjve bëri që Krishterimi të ndahej ngadalë nga Judaizmi (shekulli i 2-të). Perandori Konstandini I dekriminalizoi Krishterimin në Perandorinë Romake me Edikti i Milanos (313), më pas thirri Këshillin e Nikeas (325) ku Krishterimi i hershëm u konsolidua në atë që do të bëhej feja shtetërore e Perandorisë Romake (380). Kisha e Lindjes dhe Ortodoksia Orientale u ndanë për shkak të dallimeve në kristologji (shekulli i 5-të), ndërsa Kisha Ortodokse Lindore dhe Kisha Katolike u ndanë në Shizmën Lindje-Perëndim (1054). Protestantizmi u nda në denominacione të shumta nga Kisha Katolike gjatë periudhës së Reformimit (shekulli i 16-të). Pas Epokës së Zbulimeve (shek. 15–17), Krishterimi u zgjerua në mbarë botën përmes misioneve të krishtera, ungjillizimit, emigracionit dhe tregtisë së gjerë. Krishterimi ka luajtur një rol të spikatur në zhvillimin e qytetërimit perëndimor, veçanërisht në Evropë nga Antikiteti i vonë dhe Mesjeta.

Tre degët kryesore të krishterimit** janë Katolicizmi Romak (1.3 miliardë njerëz), Protestantizmi (625-900 milionë), dhe Ortodoksia Lindore (230 milionë), ndërsa degë të tjera të rëndësishme përfshijnë Ortodoksia Orientale (60 milionë), Restoracionizmi (35 milionë), dhe Kisha e Lindjes (600,000). Gao and Sawatsky refer to Ellwood, Robert S., The Encyclopedia of World Religions, New York: Infobase Publishing (2008) as their source for this taxonomy. Komunitetet më të vogla të kishave numërohen në mijëra, pavarësisht përpjekjeve për unitet (Ekumenizmi). Në Perëndim, krishterimi mbetet feja dominuese edhe pse është në një rënie të aderimit, me rreth 70% të popullsisë që identifikohen si të krishterë. Krishterimi është në rritje në Afrikë dhe Azi, dy kontinentet më të populluara në botë. Të krishterët janë të përndjekur në disa rajone të botës, veçanërisht atje ku janë në pakicë, si në Lindja e Mesme, Afrika e Veriut, Azia Lindore dhe Azia Jugore.

 Etimologjia 
Të krishterët e hershëm hebrenj i referoheshin vetes si 'Rruga' (Koinē greqisht: tês hodoû), ndoshta që vjen nga Isaia 40:3, "përgatitni udhën e Zotit". Sipas Veprave 11:26, termi "i krishterë" (Χρῑστῐᾱνός, Khrīstiānós), që do të thotë "pasues të Krishtit" në lidhje me dishepujt e Jezusit, u përdor për herë të parë në qytetin e Antiokisë nga banorët jo-hebrenj atje. Përdorimi më i hershëm i regjistruar i termit "krishterim/krishterim" (Χρῑστῐᾱνισμός, Khrīstiānismós) ishte nga Ignatius i Antiokisë rreth vitit 100 pas Krishtit. Emri Jezus vjen nga greqishtja e lashtë: Iēsous, me gjasë nga hebraishtja/aramaishtja: Yēšūaʿ.

 Historia 

 Krishterimi i hershëm 

 Epoka apostolike 
Krishterimi u zhvillua gjatë shekullit të 1 të erës sonë si një sekt krishterim hebraik me ndikime helene i Judaizmi i Tempullit të Dytë. Një komunitet i hershëm krishterim hebraik u themelua në Jeruzalem nën drejtimin e Pillarëve të Kishës, konkretisht Jakobi i Drejtë, vëllai i Jezu Krishtit, Pjetri, dhe Gjoni.

Krishterimi hebraik tërhoqi shpejt adhurues të Zotit nga paganezët, duke paraqitur një problem për përpikshmërinë fetare hebraike, e cila insistonte në respektimin e ngushtë të urdhrave hebraikë. Pali i Apostulli e zgjidhi këtë duke insistuar se shpëtimi përmes besimit në Krishtin, dhe pjesëmarrja në vdekjen dhe ngjalljen e tij përmes pagëzimit të tyre, mjaftonte. Fillimisht ai persekutoi krishterët e hershëm, por pas një përvoje konvertimi ai predikoi te paganezët, dhe konsiderohet se pati një efekt formues në identitetin në zhvillim të Krishterëve si të ndarë nga Judaizmi. Më pas, largimi i tij nga zakonet hebraike do të rezultonte në krijimin e Krishterimit si një fe të pavarur.Wylen, Stephen M., The Jews in the Time of Jesus: An Introduction, Paulist Press (1995), , fq. 190–192; Dunn, James D.G., Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135, Wm. B. Eerdmans Publishing (1999), , [fq. 33–34.; Boatwright, Mary Taliaferro & Gargola, Daniel J & Talbert, Richard John Alexander, The Romans: From Village to Empire, Oxford University Press (2004), , fq. 426.

 Periudha Para-Nicene 

Kjo periudhë formuese u pasua nga peshkopët e hershëm, të cilët krishterët i konsiderojnë si pasuesit e apostujve të Krishtit. Që nga viti 150, mësuesit krishterë filluan të prodhojnë vepra teologjike dhe apologjetike që kishin për qëllim mbrojtjen e besimit. Këta autorë janë të njohur si Ati i Kishës, dhe studimi i tyre quhet patristika. Atëra të njohur të hershëm përfshijnë Ignatius i Antiokisë, Polikarp, Justini Martir, Ireneu, Tertuliani, Klementi i Aleksandrisë dhe Origjeni.

Persekutimi i Krishterëve ndodhi në mënyrë të ndërprerë dhe në shkallë të vogël nga autoritetet hebraike dhe romake, me veprimet romake që filluan që nga Zjarri i Madh i Romës në vitin 64 të erës sonë. Shembuj të ekzekutimeve të hershme nën autoritetin hebraik të raportuara në Dhiatën e Re përfshijnë vdekjen e Shën Stefani dhe Jakobi, djali i Zebedait. Persekutimi i Decianit ishte konflikti i parë që u zhvillua në nivel perandorak,Martin, D. 2010. The "Afterlife" of the New Testament and Postmodern Interpretation  (transkripti i leksionit ). Universiteti Yale. kur dekretimi i Dekius në vitin 250 të erës sonë kërkonte që çdo person në Perandorinë Romake (përveç hebrenjve) të bënte një sakrificë për perënditë romake. Persekutimi Diokletian që filloi në vitin 303 të erës sonë gjithashtu ishte veçanërisht i ashpër. Persekutimi romak përfundoi në vitin 313 të erës sonë me Dekretin e Milanit.

Ndërkohë që Krishterimi proto-ortodoks po bëhej dominues, sekte heterodokse gjithashtu ekzistonin në të njëjtën kohë, të cilat mbanin besime krejtësisht të ndryshme. Krishterimi Gnostik zhvilloi një doktrinë duotheistike të bazuar në iluzion dhe ndriçim në vend të faljes së mëkatit. Me vetëm disa shkrime që përputheshin me kanunin ortodoks në zhvillim, shumica e teksteve gnostike dhe evangjeli gnostike përfunduan duke u konsideruar herezike dhe u shtypën nga krishterët kryesorë. Një ndarje graduale e Krishterimit të Paganeve la Krishterët Hebraikë të vazhdojnë të ndjekin Ligji i Moisiut, duke përfshirë praktika të tilla si prehja. Deri në shekullin e pestë, ata dhe evangjelet hebraiko-krishtere do të shtypeshin kryesisht nga sekte dominues në të dyja Judaizmin dhe Krishterimin.

 Përhapja dhe pranimi në Perandorinë Romake 
Krishterimi u përhap mes popujve që flisnin Arameik përgjatë bregdetit të Detit Mesdhe dhe gjithashtu në pjesët e brendshme të Perandorisë Romake dhe më tej në Perandorinë Parthe dhe në Perandorinë Sasani që pasoi, përfshirë Mesopotaminë, e cila ka qenë nën sundimin e këtyre perandorive në periudha të ndryshme dhe në nivele të ndryshme.Michael Whitby, et al. eds. Christian Persecution, Martyrdom and Orthodoxy (2006) online edition  Prania e Krishterimit në Afrikë filloi në mes të shekullit të 1 pas Krishtit në Egjipt dhe deri në fund të shekullit të 2 në rajonin përreth Kartagjenës. Marku Ungjillori pretendohet se ka filluar Kisha e Aleksandrisë rreth vitit 43 pas Krishtit; kishat e ndryshme më vonë e konsiderojnë këtë trashëgimi të tyre, përfshirë Kisha Ortodokse Koptike.Eusebius i Cezareas, autori i Historisë së Kishës në shekullin e 4, thotë se Shën Marku ka ardhur në Egjipt në vitin e parë ose të tretë të mbretërimit të Perandorit Klaudi, dmth. në vitet 41 ose 43 pas Krishtit. "Dy mijë vjet Krishterimi Koptik" Otto F.A. Meinardus f. 28. Disa afrikanë të rëndësishëm që ndikuan në zhvillimin e hershëm të Krishterimit përfshijnë Tertulian, Klementi i Aleksandrisë, Origjeni i Aleksandrisë, Cipriani, Atanasi, dhe Augustini i Hiponës.

Mbreti Tiridates III e shpalli Krishterimin si religjionin shtetëror në Armeni në fillim të shekullit të 4 pas Krishtit, duke bërë Armeninë shtetin e parë zyrtarisht të krishterë. Kjo nuk ishte një fe krejtësisht e re në Armeni, pasi ishte përhapur në vend që nga shekulli i tretë, por mund të ketë qenë e pranishme edhe më herët.

Konstandini I u njoh me Krishterimin në rininë e tij, dhe gjatë gjithë jetës së tij mbështetja e tij për këtë fe u rrit, duke kulmuar me pagëzimin në shtratin e vdekjes. Gjatë mbretërimit të tij, persekutimi i miratuar nga shteti ndaj të krishterëve u përfundua me Ediktin e Tolerancës në vitin 311 dhe Edikti i Milanos në vitin 313. Në atë kohë, Krishterimi ishte ende një besim pakicë, duke përbërë ndoshta vetëm 5% të popullsisë romake. I frymëzuar nga këshilltari i tij Mardoniusi, nipi i Konstandinit Juliani e tentoi pa sukses të shtypë Krishterimin. Më 27 shkurt 380, Teodosiu I, Gratian dhe Valentinian II shpallën Krishterimin Nicene si Kishën shtetërore të Perandorisë Romake.Theodosian Code XVI.i.2 , in: Bettenson. Documents of the Christian Church. p. 31. Sapo lidhur me shtetin, Krishterimi u pasurua; Kisha kërkoi donacione nga të pasurit dhe tani mund të kishte tokë.

Konstandini gjithashtu ishte thelbësor në thirrjen e Këshillit të Parë të Nikesë në vitin 325, i cili synonte të trajtonte Arianizmin dhe formuloi Besimin Nicene, që përdoret ende në Katolikizmi, Ortodoksia Lindore, Luteranizmi, Anglikanizmi, dhe shumë kisha të tjera Protestante. Nika ishte e para e një serie këshillash ekumenike, të cilat definuan formalisht elemente kritike të teologjisë së Kishës, veçanërisht lidhur me Kristologjia.McManners, Oxford Illustrated History of Christianity, f. 37ff. Kisha e Lindjes nuk e pranoi këshillën e tretë dhe ato që pasuan dhe ende është e ndarë sot nga pasardhësit e saj (Kisha Asiriane e Lindjes).

Në aspektin e pasurisë dhe jetës kulturore, Perandoria Bizantine ishte një nga kulmet e historisë së Krishterimit dhe civilizimit të Krishterimit,. dhe Konstandinopoli mbeti qyteti kryesor i botës krishtere në madhësi, pasuri dhe kulturë.. Pati një interes të rinovuar për filozofinë klasike greke, si dhe një rritje në prodhimin letrar në greqishten e zakonshme.. Arti dhe literatura bizantine kishin një vend domethënës në Europë, dhe ndikimi kulturor i artit bizantin në Perëndim gjatë këtij periudhe ishte i madh dhe me rëndësi të qëndrueshme.. Ngjitja më vonë e Islamit në Afrikën e Veriut zvogëloi madhësinë dhe numrin e bashkësive të krishtera, duke lënë në numër të madh vetëm Kisha Ortodokse Koptike në Egjipt, Kisha Ortodokse Tewahedo Etiopiane në Gadishullin e Afrikës dhe Kisha Nubiane në Sudan (Nobatia, Makuria dhe Alodia).

 Mesjeta 

 Mesjeta e Hershme 
Me rënien dhe rënien e Perandorisë Romake në Perëndim, papati u bë një lojtar politik, i parë fillimisht në marrëdhëniet diplomatike të Papës Leo me Hunët dhe Vandalët. Kisha gjithashtu hyri në një periudhë të gjatë aktiviteti misionar dhe zgjerimi mes fiseve të ndryshme. Ndërsa Arianistët shpallën dënimin me vdekje për paganët praktikues (shih Masakra e Verdenit, për shembull), Katolikizmi gjithashtu u përhap mes Hungarezëve, Gjermanikëve, Keltnikëve, Baltikëve dhe disa popujve sllavë.

Rreth vitit 500, Krishterimi ishte plotësisht i integruar në kulturën bizantine dhe të Mbretërisë Ostrogote të Italisë dhe Benedikti i Nursias formuloi Rregullat e tij Monastike, duke vendosur një sistem rregullash për themelimin dhe drejtimin e manastireve. Monastizmi u bë një forcë e fuqishme nëpër Europë, dhe nxiti shumë qendra të hershme mësimi, më së shquari në Irlandë, Skoci, dhe Galë, duke kontribuar në Rilindjen Karolingjiane të shekullit të 9. 

Në shekullin e 7, Muslimanët pushtuan Sirinë (përfshirë Jeruzalemin), Afrikën e Veriut dhe Spanjën, duke konvertuar një pjesë të popullsisë së krishterë në Islam, përfshirë disa nga popullsitë e krishtera të Arabisë para-Islame, dhe duke vendosur pjesën tjetër nën një status të veçantë ligjor. Pjesë e suksesit të muslimanëve ishte shkaku i lodhjes së Perandorisë Bizantine nga konflikti i saj dekadash me Persinë. Fillimisht në shekullin e 8, me ngjitjen e liderëve Karolingë, Papati kërkoi mbështetje më të madhe politike në Mbretërinë Franke.

Mesjeta solli ndryshime të mëdha brenda kishës.Religions in Global Society. f. 146, Peter Beyer, 2006Cambridge University Historical Series, An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects, f. 40: Hebraizmi, si edhe Helenizmi, ka qenë një faktor shumë i rëndësishëm në zhvillimin e Civilizimit Perëndimor; Judaizmi, si pararendës i Krishterimit, ka ndikuar indirekt në formësimin e idealeve dhe moralit të kombeve perëndimore që nga epoka e krishterë.Caltron J.H Hayas, Christianity and Western Civilization (1953), Stanford University Press, f. 2: "Që disa tipare karakteristike të civilizimit tonë perëndimor—civilizimi i Europës perëndimore dhe i Amerikës—janë formësuar kryesisht nga Judaizëm – Greko – Krishterimi, Katolik dhe Protestante."Fred Reinhard Dallmayr, Dialogue Among Civilizations: Some Exemplary Voices (2004), f. 22: Civilizimi perëndimor ndonjëherë përshkruhet gjithashtu si "Krishterim" ose "Civilizimi Judeo-Krishterim". Papi Grigorii i Madh reformoi drastikisht strukturën kishtare dhe administratën. Në fillim të shekullit të 8, ikonoklazmi u bë një çështje ndarëse, kur u sponsorizua nga perandorët Bizanti. Këshilli i Dytë Ekumenik i Nikesë (787) shpalli përfundimisht në favor të ikonave. Në fillim të shekullit të 10, monastizmi i Krishterë Perëndimor u rinovua më tej përmes udhëheqjes së manastirit të madh benediktin të Cluny.

 Mesjetë e Lartë dhe të Vonë 
Në Perëndim, nga shekulli XI e tutje, disa shkolla të vjetra katedrale u bënë universitete (shih për shembull Universiteti i Oksfordit, Universiteti i Parisit dhe Universiteti i Bolonjës). Më parë, arsimi i lartë ishte domeni i shkollave kristiane shkolla katedrale ose shkolla monastike (Scholae monasticae), të drejtuara nga murg dhe murgeshë. Dëshmitë e këtyre shkollave datojnë që nga shekulli i 6-të pas Krishtit.Riché, Pierre (1978): "Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century", Columbia: University of South Carolina Press, , pp. 126–127, 282–298 Këto universitete të reja e zgjeruan programin mësimor për të përfshirë kurse akademike për klerikë, avokatë, shërbëtorë civilë dhe mjekë.Rudy, The Universities of Europe, 1100–1914, p. 40 Universiteti njihet në përgjithësi si një institucion që ka origjinën e tij në ambientin Kristian Mesjetar.Verger, Jacques. "The Universities and Scholasticism", in The New Cambridge Medieval History: Volume V c. 1198–c. 1300. Cambridge University Press, 2007, 257.Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages, Cambridge University Press, 1992, , pp. xix–xx

Njëkohësisht me ngritjen e "qyteteve të reja" nëpër Evropë, u themeluan rendet mendikante, duke sjellë jetën e shenjtë fetare jashtë manastirit dhe në ambientin e ri urban. Dy lëvizjet kryesore mendikante ishin Françeskanët dhe Dominikanët,, të themeluar nga Françesku i Asizit dhe Dominiku, përkatësisht. Të dyja këto urdhra bënë kontribute të rëndësishme në zhvillimin e universiteteve të mëdha të Evropës. Një urdhër tjetër i ri ishin Cistercianët, të cilët, me manastiret e tyre të mëdha dhe të izoluara, udhëhoqën vendosjen e zonave të dikurshme të egra. Gjatë kësaj periudhe, ndërtimi i kishave dhe arkitektura kishtare arritën kulmin, duke kulmuar në urdhrat e arkitekturës Romanike dhe Gotike dhe ndërtimin e katedraleve të mëdha evropiane.

Nationalizmi kristian u shfaq gjatë kësaj periudhe, kur kristianët ndjenin dëshirën për të rimarrë tokat ku krishterimi kishte lulëzuar historikisht. Nga viti 1095, nën papatin e Urban II, u nis Kryqëzata e Parë. Këto ishin një seri fushatash ushtarake në Tokën e Shenjtë dhe në vende të tjera, të nisura si përgjigje ndaj lutjeve të Perandorit Bizantin Aleksi I për ndihmë kundër zgjerimit turk. Kryqëzatat përfundimisht dështuan për të ndaluar agresionin islam dhe madje kontribuan në armiqësinë mes kristianëve dhe shkatërrimin e Kostandinopojës gjatë Kryqëzatës së Katërt.Riley-Smith. The Oxford History of the Crusades.

Kisha Krishtiane përjetoi një konflikt të brendshëm midis shekujve VII dhe XIII, që rezultoi në një shizmë midis Kishës Kisha Latine të degës Krishterimi Perëndimor, Kisha që tani është Katolike, dhe një dege Lindore, kryesisht greke, (Kisha Ortodokse Lindore). Të dyja palët nuk ishin dakord për një numër çështjesh administrative, liturgjike dhe doktrinore, më së shumti Opozita Ortodokse Lindore ndaj supremacisë papale.Duffy, Saints and Sinners (1997), p. 91 Kuvendi i Dytë i Lionit (1274) dhe Kuvendi i Firences (1439) përpiqen të ribashkojnë kishat, por në të dyja rastet, Ortodoksët Lindorë refuzuan të zbatojnë vendimet, dhe dy kishat kryesore mbetën të ndara deri në ditët e sotme. Megjithatë, Kisha Katolike ka arritur bashkimin me disa kishat më të vogla lindore.

Në shekullin e XIII, një theks i ri mbi vuajtjet e Jezusit, i shembëlltuar nga predikimi i Françeskanëve, kishte si pasojë kthimin e vëmendjes së adhuruesve ndaj hebrenjve, për të cilët krishterimi kishte vendosur fajin për vdekjen e Jezusit. Toleranca e kufizuar e krishterimit ndaj hebrenjve nuk ishte e re—Augustini i Hipponës tha se hebrenjtë nuk duhej lejuar të shijonin qytetarinë që krishterët e merrnin si të mirëqenë—por antipatia në rritje ndaj hebrenjve ishte një faktor që çoi në dëbimin e hebrenjve nga Anglia në 1290, e para nga shumë dëbime të tilla në Evropë.

Fillohet nga viti 1184, pas kryqëzatës kundër heresisë Katar, u krijuan disa institucione, të cilat njihen gjerësisht si Inkuizita, me qëllim të shtypjes së heresë dhe sigurimit të unitetit fetar dhe doktrinar brenda krishterimit përmes konvertimit dhe ndjekjes.

 Epoka Moderne 

 Reforma Protestante dhe Kontrareforma 
Shekulli i 15-të Rilindja solli një interes të rinovuar për mësimin e lashtë dhe klasikor. Gjatë Reformës, Martin Luteri publikoi Tridhjetë e Pesë Tezat në vitin 1517 kundër shitjes së faljeve.Simon. Great Ages of Man: The Reformation. fq. 39, 55–61. Kopjet e shtypura shpërndahen shpejt nëpër Evropë. Në vitin 1521 Edikti i Worms dënoi dhe ekskomunikoi Luterin dhe ndjekësit e tij, duke rezultuar në shkëputjen e Krishterimit Perëndimor në disa degë.Simon. Great Ages of Man: The Reformation. fq. 7.

Reformatorë të tjerë si Zwingli, Oecolampadius, Calvin, Knox, dhe Arminius kritikuan më tej mësimet dhe kultin katolik. Këto sfida u zhvilluan në lëvizjen e quajtur Protestantizmi, e cila e hodhi poshtë primatin e papës, rolin e traditës, shtatë sakramentet, dhe doktrina dhe praktikat të tjera. Reformimi në Angli filloi në vitin 1534, kur Mbreti Henri VIII shpalli veten kreu i Kisha e Anglisë. Duke filluar nga viti 1536, manastiret në të gjithë Anglinë, Uellsin dhe Irlandën u shkrinë.Schama. A History of Britain. fq. 306–310.

Thomas Müntzer, Andreas Karlstadt dhe teologë të tjerë e perceptuan si të korrupsionuar si Kishën Katolike ashtu dhe besimet e Reformimi Magistral. Aktiviteti i tyre solli Reformimin Radikal, i cili krijoi disa degë Anabaptiste.

Pjesërisht si përgjigje ndaj Reformës Protestante, Kisha Katolike u angazhua në një proces të madh reforme dhe rinovimi, të njohur si Kontrareforma ose Reforma Katolike. Kuvendi i Trentit sqaroi dhe riafirmoi doktrinën katolike. Gjatë shekujve të ardhshëm, konkurrenca mes katolicizmit dhe protestantizmit u ngatërrua thellësisht me luftërat politike mes shteteve evropiane.Simon. Great Ages of Man: The Reformation. fq. 109–120.

Ndërkohë, zbulimi i Amerikës nga Kristofor Kolombi në 1492 solli një valë të re aktiviteti misionar. Pjesërisht nga entuziazmi misionar, por nën shtysën e zgjerimit kolonal nga fuqitë evropiane, Krishterimi u përhap në Amerikë, Oqeaninë, Azinë Lindore dhe Afrikën nën-Sahariane.

Nëpër gjithë Evropën, ndarja e shkaktuar nga Reforma çoi në shpërthime të dhunës fetare dhe në krijimin e kishave shtetërore të veçanta në Evropë. Luteranizmi u përhap në pjesët veriore, qendrore dhe lindore të Gjermanisë së sotme, Livonia, dhe Skandinavi. Anglikanizmi u krijua në Angli në vitin 1534. Kalvinizmi dhe variacionet e tij, si Presbiterianizmi, u prezantuan në Skoci, Holandë, Hungari, Zvicër, dhe Francë. Arminianizmi fitoi ndjekës në Holandë dhe Frisia. Përfundimisht, këto ndryshime çuan në shpërthimin e konflikteve në të cilat feja luajti një faktor kyç. Lufta e Tridhjetë Viteve, Lufta Civile Angleze, dhe Luftërat Fetare Franceze janë shembuj të shquar. Këto ngjarje intensifikuan debatein e krishterë mbi përndjekjen dhe tolerancën.Një përmbledhje të përgjithshme rreth diskutimit anglez jepet në Coffey, Persecution and Toleration in Protestant England 1558–1689.

Në ringjalljen e neoplatonizmit humanistët e Rilindjes nuk e hodhën poshtë Krishterimin; përkundrazi, shumë nga veprat më të mëdha të Rilindja ishin të dedikuara për të, dhe Kisha Katolike sponsorizoi shumë vepra të arti i Rilindjes.Open University, Looking at the Renaissance: Religious Context in the Renaissance (Marrë më 10 maj 2007) Shumë, nëse jo shumica, e artit të ri ishte e porositur nga ose e dedikuar Kishës. Disa studiues dhe historianë i atribuojnë Krishterimin si kontribues në ngritjen e Revolucioni Shkencor.Disa studiues dhe historianë i atribojnë Krishterimin si kontribues në ngritjen e Revolucionit Shkencor:





 Lindberg, David. (1992). The Beginnings of Western Science. University of Chicago Press. fq. 204. Shumë figura historike të njohura që ndikuan në Shkencën Perëndimore e konsideronin veten si të krishterë, si Nicolaus Copernicus,Pro forma kandidat për Princ-Peshkop të Warmia, cf. Dobrzycki, Jerzy, dhe Leszek Hajdukiewicz, "Kopernik, Mikołaj", Polski słownik biograficzny (Fjalori Biografik Polak), vol. XIV, Wrocław, Polska Akademia e Shkencave, 1969, fq. 11. Galileo Galilei, Johannes Kepler,"Pasi nuk e pranoi Formulën e Pajtimit pa disa rezerva, ai u ekskomunikua nga bashkësia luterane. Pasi mbeti besnik ndaj luteranizmit të tij gjatë gjithë jetës, ai përjetoi dyshime të vazhdueshme nga katolikët." John L. Treloar, "Biografia e Kepler tregon një njeri me integritet të rrallë. Astronomi e shihte shkencën dhe shpirtëroritetin si një tërësi." National Catholic Reporter, 8 Tetor 2004, fq. 2a. Një shqyrtim i James A. Connor Kepler's Witch: An Astronomer's Discovery of Cosmic Order amid Religious War, Political Intrigue and Heresy Trial of His Mother, Harper San Francisco. Isaac NewtonRichard S. Westfall – Indiana University  dhe Robert Boyle.

 Pas Ndriçimit 
Në epokën e njohur si Përçarja e Madhe, kur në Perëndim, Epoka e Ndriçimit dhe revolucioni shkencor sollën ndryshime të mëdha shoqërore, krishterimi u përball me forma të ndryshme skepticizmi dhe me disa ideologji moderne politike, si versionet e socializmit dhe liberalizmit. Ngjarjet u shtrinë nga thjesht anti-klerikalizmi deri te shpërthimet e dhunshme kundër krishterimit, siç ishte dekristianizimi i Francës gjatë Revolucionit Francez,Mortimer Chambers, The Western Experience (vol. 2) chapter 21. Lufta Civile Spanjolle, dhe disa lëvizje marksiste, sidomos Revolucioni Rus dhe persekutimi i të krishterëve në Bashkimin Sovjetik nën ateizmin shtetëror.Religion and the State in Russia and China: Suppression, Survival, and Revival, by Christopher Marsh, p. 47. Continuum International Publishing Group, 2011.Inside Central Asia: A Political and Cultural History, by Dilip Hiro. Penguin, 2009.Geoffrey Blainey 2011). A Short History of Christianity; Viking; p. 494

Veçanërisht presionuese në Evropë ishte formimi i shteteve kombëtare pas epokës Napoleonike. Në të gjitha vendet evropiane, denominacione të ndryshme të krishterimit u gjendën në konkurrencë më njëra-tjetrën dhe me shtetin, në masë më të madhe ose më të vogël. Variablat ishin përmasat relative të denominacioneve dhe orientimi fetar, politik dhe ideologjik i shteteve. Urs Altermatt nga Universiteti i Friburgut, duke u përqendruar posaçërisht te katolicizmi në Evropë, identifikon katër modele për kombet evropiane. Në vendet tradicionalisht me shumicë katolike si Belgjika, Spanja dhe Austria, në një masë të caktuar, komunitetet fetare dhe kombëtare janë më shumë ose më pak identike. Simbioza kulturore dhe ndarja gjenden në Poloni, Republikën e Irlandës dhe Zvicër, të gjitha vende me denominacione konkurruese. Konkurrenca gjendet në Gjermani, Holandë dhe përsëri Zvicër, të gjitha vende me popullsi katolike pakicë, të cilat, në masë më të madhe ose më të vogël, identifikoheshin me kombin. Së fundmi, ndarja midis fesë (përsëri, konkretisht katolicizmit) dhe shtetit është e dukshme në një masë të madhe në Francë dhe Itali, vende ku shteti e kundërshtonte aktivisht autoritetin e Kishës Katolike.

Faktorët e kombinuar të formimit të shteteve kombëtare dhe ultramontanizmi, veçanërisht në Gjermani dhe Holandë, por edhe në Angli në një masë shumë më të vogël, shpesh i detyronin kishat katolike, organizatat dhe besimtarët të zgjidhnin midis kërkesave kombëtare të shtetit dhe autoritetit të Kishës, veçanërisht papës. Ky konflikt kulmoi në Kuvendin e Parë të Vatikanit, dhe në Gjermani do të çonte drejtpërdrejt në Kulturkampf.The Oxford Handbook of Modern German History Helmut Walser Smith, p. 360, OUP Oxford, 2011

Angazhimi i krishterë në Europë ra ndërsa moderniteti dhe sekularizmi po shfaqeshin, sidomos në Republikën Çeke dhe Estoni, ndërsa angazhimet fetare në Amerikë kanë qenë përgjithësisht më të larta krahasuar me Evropën. Ndryshimet në krishterimin botëror gjatë shekullit të kaluar kanë qenë të rëndësishme, që nga viti 1900, krishterimi është përhapur shpejt në Globin e Jugut dhe vendet e Botës së Tretë. Fundi i shekullit të 20-të tregoi zhvendosjen e besnikërisë krishtere në Botën e Tretë dhe Hemisferën Jugore në përgjithësi, me Perëndimin që nuk është më bartësi kryesor i krishterimit. Pothuajse 7 deri 10% e Arabëve janë Krishtër, më të shpeshtë në Egjipt, Siri dhe Liban.

 Burime të të dhënave 
- Botuar për here te pare ne gjuhen angleze ne "Balkanistica - University of Missisipi", 13 (2000). Botohet për herë të parë në gjuhën shqipe. Përkthimi në shqip "Bota Shqiptare" redaktuar nga vetë autori (Robert Elsie).

 Shiko edhe 
 Historia e Krishtërimit
 Krishtërimi i hershëm
 Kultura e Krishterë
 Shpirti i Shenjtë
 Kisha katolike romake
 Kisha Ortodokse
 Lista e Papëve
 Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë
 Arti në Kishën Ortodokse të Shqipërisë

 Lidhje të jashtme 
 Orthodoxalbania.org
 Forum Katolik Shqiptar
 Krishterimi Përgjigjet 

 Referime 

Kategoria:Fe abrahamike
Kategoria:Fe

tt:Xristianlıq