Burimi (qytet)

Istogu (serbisht: Исток Istok), njohur zyrtarisht si Burimi, është qytet në Kosovë dhe ndodhet në rafshin e Dukagjinit dhe bënë pjesë në regjionin e Pejës.

 Historia 

Kjo hapsirë ku sotë gjendet Istogu sipas arkeologëve ka qenë e banuar që nga kohërat e lashta. Kështu në rrethinën është gjetur një varrëse punuar nga zejtarët Dardanë, koha e punimit nuk dihet mirëpo dihet që vegëza 15 centimetra e gjatë, paraqet një harkë (simbol i dhëmbit të syrit) dhe feçkë të derrit të egër.Rruzull.net 9 prill 2007  

 Formimi i rrethit të Istogut 
Rrethi i Istogut në kuptimin e sotëm administrativ është formuar më 1913, pas pushtimit të Kosovës nga ana e ushtrive serbo-malazeze. Po atë vit pushteti i ri ka bërë regjistrimin e popullsisë së këtij rrethi dhe ka caktuar kufijtë. Atëherë ky rreth është organizuar në gjashtë komuna: Istog, Gjurakovc, Rakosh, Zllakuçan, Vrellë dhe Radavc (këto dy të fundit më vonë janë bashkuar në një komunë me qendër në Vrellë). Kufijtë e komunës së sotme të Istogut përafërsisht përputhen me ata të ish-Rrethit të Istogut me qendër në Istog, pos që komuna e Zllakuçanit tash i takon komunës së Klinës, Radavci - Pejës e Runiku - komunës së Skënderajit.

Gjatë kohës së sundimit të Turqisë, Rrethi i Istogut i ka takuar Sanxhakut të Pejës, pos kazasë së Istogut, i kanë takuar edhe kazatë (komunat) e Gjakovës, Beranës (Ivangradi) dhe Gucisë.

Deri sot nuk ekziston ndonjë dokument i shkruar që do të bënte fjalë për këtë vendbanim para shekullit XIV. Por, dihet saktësisht se ka qenë i banuar që nga kohët e parahistorisë e gjurmë të civilizimit janë të dukshme dhe janë gjetur se janë të kohës së dardanëve dhe të romakëve. Gjurmë të këtij civilizimi janë gjetur buzë rrugës së vjetër që në mesjetë dhe më herët ka lidhur Bregdetin Adriatik nëpër Plevle, nëpër Rozhajë-Kullë e Istog e që tutje ka kaluar nëpër Mitrovicë për në Nish. Gjurmë të trasesë së kësaj rruge janë të hetueshme edhe sot, së bashku me gjurmë vendbanimesh. Po ashtu është e ditur se të asaj kohe janë edhe shumë vendbanime të kësaj ane. Ndër to më të njohurat kanë qenë Banja, ujin e ngrohtë të cilës kanë ditur ta shfrytëzojnë për mjekim dhe freskim ilirët dhe romakët. Një lum i vogël që buron andej nga Surigana (emërtim ilir për Suhogërllën e sotme) me emërtimin Kujafç, gjuhëtarët kanë dëshmuar se është po ashtu fjalë me prejardhje ilire. Ky lum kalon nga ana e Kërninës, Belicës dhe tutje te Zabllaçi derdhet në lumin e Istogut. Me hulumtime të tjera do të mund të dëshmoheshin edhe shumë toponime të tjera që i kanë shpëtuar sllavizimit.

Të kohës së romakëve janë edhe disa dëshmi arkeologjike që këndej janë hasur dhe që dëshmojnë se qysh atëherë është shfrytëzuar mermeri i njohur i Banjës, i quajtur Oniks, me të cilin janë ndërtuar shtëpi të bukura. Të kohës bizantine janë edhe disa kisha në fshatrat buzë bjeshkëve të Istogut dhe kjo më së miri dëshmohet me faktin se janë ndërtuar sipas sistemit bizantin të ndërtimit të faltoreve dhe sipas arkitekturës së kohës e që më vonë janë përvetësuar nga ortodoksizmi sllav.

Rrethi i Istogut si gjithmonë ka qenë kryesisht i banuar me shumicë të popullsisë shqiptare. Këtë e dëshmojnë edhe dy regjistrimet e popullisë që i ka bërë Mbretëria Serbe Kroate Sllovene. Më 1913 Rrethi i Istogut ka pasur mbi 180.000 banorë dhe mbi 90 për qind e tyre kanë qenë shqiptarë. Në regjistrimin e popullsisë të vitit 1921 Rrethi i Istogut ka pasur vetëm 20.159 banorë. Prej tyre 14.501 janë deklaruar shqiptarë dhe vetëm 5.658 serbë.Familjet me te vjetra në Istog janë:Bytyqt,Jahaj-t(Ramëhysenet),Latifajt,Gusturanet,Bujupajt etj..

Ndryshimet më të mëdha demografike kanë ndodhur pas këtij vit dhe gjithnjë ndërmjet dy luftërave të fundit botërore, kur ish-Jugosllavia mori masa dhe metoda të kombinuara të një terrori të organizuar shtetëror për ndryshimin e kësaj strukture të popullsisë në favortë popullsisë serbe dhe malazeze. Gjatë asaj periudhe në favor deri në 20 për qind është shtuar pjesëmarrja e popullsisë sllave në strukturën e përgjithshme të popullsisë së rrethit të Burimit.

Thuhet se emri "Istog"  i'u vu qytetit nga më i vjetri i qyretit Isë Toga.Ky ishte nga familja e madhe e Ramëhysenëve të cilet ishin fisi i parë qe banoi Istogun. Ramëhysenet apo Jahajt e sotshëm kishin në pronësi pjesën më te madhe të qytetit. Fisi i tyre shtrihej rrëzë malit.Nga fisi i madh i Ramëhyseneve tani pasardhës janë Jahajt dhe nga farefisi  i madh tani kanë mbetur vetëm 4 familje.

 Gjeografia 

Istogu zë pozitën më veriore të Rrafshit të Dukagjinit. Merr frymë çlirshëm nga të gjitha anët. Nga veriu e ndajnë kreshtat e maleve të larta të Moknës, maja më e lartë e të cilave, Maja e zezë, shtrihet në lartësi deri në 2.155 metra. Pjesa fushore është tokë e plleshme dhe përshkohet nga tre lumenj relativisht të mëdhenj për kushtet e Kosovës. Lumi më i madh që kalon nëpër këto anë është Drini i Bardhë. Burimi i këtij lumi krasik është ndër burimet më të mëdha në Kosovë, nga i cili rrjedhin 30 m3 ujë në sekondë. Nga burimi i Lumit të Istogut, që ndodhet në afërsi të qytetit të Istogut, rrjedhin 3 m3 në sekondë, sa gjyma e këtij uji buron edhe nga burimi i Lumit të Vrellës. Pos këtyre lumenjve, në kohë të shirave janë të pasur me ujë edhe lumenjtë më të vegjël, si Bujena, Kujafçi, Shushica, Përroni i Sudenicës e ndonjë përrua tjetër me burim krasik. Fusha e gjerë që shtrihet ndërmjet këtyre lumejve është mjaft pjellore dhe me florë e faunë të vrullshme dhe me klimë të kënaqshme, mezokontinentale që është e përshtatshme për kultivimin e drithrave, të perimeve dhe të pemëve. Fusha shtrihet në kuotat më të ulta të lartësisë mbidetare në Kosovë, vetëm afër 350-400 metra. Përmes luginës së Drinit të Bardhë edhe këndej rrahin rrymat e ngrohta të klimës mesdhetare. Ndeshja e këtyre rrymave të ajrit me kreshtat e maleve të larta të Moknës ndoshta ka kushtëzuar që në Istog të fryejë era më e fortë e veriut në Ballkan. Kjo erë di të fryejë ndonjëherë me rrëmbim edhe deri në 150 km në orë, me ç'rast rrëzon edhe kulme shtëpish. Karakteristikë e kësaj ere të fortë është se frynë vetëm përgjatë rrëzes së bjeshkëve dhe në thellësi të fushës nuk hyn më shumë se dhjetë kilometra. Frynë përgjatë gjithë bjeshkëve, të thuash prej Runikut e deri në Radavc, e më e fuqishmja është në Istog dhe në fshatrat e tija më të afërta. Ka pasur raste që ka rrëzuar edhe shtëpi të ndërtuara nga materiali i fortë prej guri dhe tullash. Ky është një fenomen i rrallë natyror që nuk është studjuar deri sot.

Me matjet e temperaturave prej vitit 1925 deri më 1940 është dëshmuar se në Istog muaji më i ftohtë, me temperaturë mesatare 0,1 °C, ka qenë janari, ndërkaq muaji më i ngrohtë – qershori, me temperaturë mesatare 22,2 °C.

 Ekonomia 
GDP per Istog është tepër e ulët.

 Demografia 
+Përbërja etnikeVitiPërkatësia etnikeShqiptarëSerbëBoshnjakëRomë/EgjiptasTë tjerëGjithsej199146,151 (79,7%)6,033 (10.4%)2,620 (4.5%)1,681 (2.9%)1,443 (2.5%)57,928199851,000 (80,1%)7,270 (11.4%)N/A5,38163,651200541,000 (92%)540 (1.2%)1,330 (2.9%)1,740 (3.9%)N/A44,610201136,154 (92%)194 (4.9%)1,142 (2.9%)1,583 (4%)216 (0.5%)39,289

 Fshatrat 
 Baja
 Banjica (Banjëza)
 Belica
 Bellopoja
 Cerrca
 Cërkolezi
 Carralluka (Fushëmira)
 Dobrusha (Drenusha)
 Dragoleci
 Dreja
 Dubova E Vogël (Driloni I Vogël)
 Dubrava (Drejana)
 Gurrakoci
 Gusari 
 Istogu
 Istogu I Poshtem
 Kaliqani
 Kamenica (Temali)    
 Kashica (Drinasi)
 Kërnina
 Koshi
 Kovraga (Krasniqaj)
 Lubova (Thana)
 Lubozhda (Nëngurra)
 Lluga (Verrishta)
 Llukafci I Begut (Begaj)
 Llukafci I Thatë
 Mojstiri
 Muzhevina (Muzakaj)
 Orrobërda (Arbana)
 Osojani
 Padalishta (Pemishtja)
 Polana (Fushëpali)
 Prekalla  
 Prigoda
 Rakoshi
 Staradrani (Dasam)
 Sudenica (Gurrasi)
 Suhogërlla (Syrigana ))
 Shalinoci (Shala)
 Shushica (Gashaj)
 Syneja
 Tomoci
 Trubuhovci (Osmanaj Niti)
 Tuqepi
 Uça   
 Veriqi (Vërrini)        
 Vrella (Tedeli)
 Zabllaci (Frashni)
 Zallci 
 Zhakova (Dardha)

 Kultura 
Para masave shtypëse serbe (1990 - 1999), komuna e Istogut ka pasur pesë biblioteka publike me një numrër prej gjithsejt 48.070 librash. Biblioteka kryesore ka pasur 29.440 libra, derisa degët në Vrellë, Banjë, Gurrakoc dhe Rakosh kanë pasur 18.630 libra. Gjatë pastrimit etnik të luftës serbe, librat e kësaj komune, po ashtu, kanë përjetuar shumë dëmtime. "Dora e zezë" serbe ka zhdukur dy biblioteka në Rakosh dhe Vrellë dhe ka dëmtuar librat dhe inventarin në bibliotekat e tjera. Në këtë komunë janë shkatërruar gjithësejt 26.990 libra.

 Shiko edhe 
 Fotografi të Burimit në Flickr

 Burim i të dhënave 
 Dokumente të OSCE-së të gjetura në internet në vitin 2006, për profilet e komunave të Kosovës: mik/2005/02/1186_en.pdf 
 Dokumente të Rrjetës Elektronike të Organizatave Mjedisore Kosovare - Sharri.net 2006: burimi.pdf
 Dokumente të Postës dhe Telekomit Kosovës të gjetura në internet 2006: KodePostare.pdf
 Dokumente të Misionit të Bibliotekës së Kosovës të gjetura në internet në vitin 2006: Raporti i IFLA-s/FAIFE-së, prill 2000: Anex 3
Komuna e Istogut gjatë LNÇ, versioni i parë, në dorëshkrim, hartuar nën përkujdesjen e dr.Ali Hadrit dhe Millorad Vaviqit; cituar sipas:Rrustem Rugova; "Varret e përbashkëta", Rilindja, 1997, Prishtinë)

 Lidhje të jashtme 
KK Istog

IFLA - International Federation of Library Associations and Institutions  - raport para dhe pas luftës - anglisht

Istogu.net faqe e qytetarve te Istogut per Istogun 

Istog
Kategoria:Qytete në Kosovë