Gjuha armene

Gjuha Armene (armenishtja) është një gjuhë Indo-Evropiane. Gjuhetaret klasifikojne gjuhen armene si nje deg e pavarur ne familes gjuheve indoevropiane. Faktikisht, pervec gjuhes armene, vetem gjuhet greke dhe shqipe konsiderohet si dege te dallueshme ne familjen e gjuheve indoevropiane.
Fjalori i tij ka qene i ndikuar nga gjuhet perendimore mesme iranik, vecanerisht nga gjuha parthiane, dhe gjithashtu nga persisht, greqisht, turqisht, dhe ne nje mase me te vogel nga gjuhet fqinj kaukaziane, edhe arabisht dhe latisnisht. Ka edhe ngjashmeri, ne formen e arkaizemet te perbashketa, mes Armenishtes dhe gjuhet antike te Anadollit te zhdukur ne keto kohe. Një shembull i tillë është mungesa e gjinisë gramatikore në armenisht. Gjithesesi, perkunder ndikimeve te huaja ne fjalorin e saj, dhe mundesisht edhe ne gramatiken e saj, armenishtja mbetet nje nga gjuhet me unike ne Euroazi.

Armenishtja ka skriptin e vet, alfabeti armene. Alfabeti armene u krijua nga Shen Mesrop Mashtotsi ne vitin 405 AD me 36 shkronja. Ai kreditohet edhe me krijimin e alfabetit të gjuhes gjeorgjian. Mesrop Mashtotsi (armenisht: Մեսրոպ Մաշտոց; 361 ose 362 – shkurt 17, 440) ishte nje teolog (i krishtere) dhe gjuhetar armen. Teksti me i vjeter mbijetuar ne gjuhen armene eshte perkthim i Bibles nga Mesrop Mashtots ne shekullin e 5-te pas Krishtit.

Ka dy forma te standardizuara moderne letrare te gjuhes armene, armenisht lindore dhe perendimore. Versionet bashkekohore te ketyre dialekteve jane reciprokisht te kuptueshme.

Armenisht eshte nje gjuhe indo-evropiane e lashte. Shume fjale te saj kane nje origjine etimologjike te perbashket me gjuhet te tjera indoevropiane ne fazat e hershme te zhvillimit te tyre.

(Burimi: Online Etymology Dictionary.)
 Armenisht  Anglisht Latin Klasike  Persisht  Gjuha Helenike Greke  Sanskrit  Rusisht  PIE mayr "eme/nena"  mother (< OE mōdor) māter "eme/nena" mādar "eme/nena" mētēr "eme/nena" mātṛ "eme/nena"  mat  PIE|*máH₂ter "eme/nena" hayr "ate/baba"  father (< OE fæder) pater "ate/baba" pedar "ate/baba" patēr "ate/baba" pitṛ "ate/baba"  ot'ets PIE|*pH₂tér "ate/baba" eġbayr "vella"  brother (< OE brōþor) frāter "vella" barādaṛ "vella"  phrātēr "vella" bhrātṛ "vella"  brat  PIE|*bʱráH₂ter "vella" doostr "bije/vajze"  daughter (< OE dohtor) përafërt latin eshte e humbur megjithese, nje Italic "gjuhe motra" e saj, dmth. nje gjuhe e lidhur ngushte, se quhet Oscan ka ruajtur formen "futrei" (daughter "bije"). dukhtaṛ "bije"  thugatēr "bije" duhitṛ "bije"  doč  PIE|*dʱugH₂-tér "bije" kin "femer, grua"  queen (< OE cwēn "queen, woman, wife") peraferti eshte i panjohur  Old Persian kiana "femer,grua" gunē "nje grua" gnā/jani "grua"  žena "grua"  PIE|*gʷén-eH₂ "grua" im "im, ime, e mi, e mia"  my, mine (< OE min) mei "im, ime" man/am "im, ime" emeo "im, ime, e mi, e mia" mama "im, ime, e mi, e mia" moy  PIE|*mene "im, ime, e mi, e mia, imja" anun "emer"  name (< OE nama) nōmen "emer" nām "emer" onoma "emer" nāman "emer"  im'a  PIE|*H₁noH₃m-n̥ "emer" utt  "8"  eight (< OE eahta) octō "tete" (h)asht "tete" oktō "tete" aṣṭa "tete"  vosem  PIE|*H₁oḱtō(u) "tete" innë "9"  nine (< OE nigon) novem "nente" noh "nente" ennea "nente" nava "nente"  dev'at  PIE|*(H₁)néwn̥ "nente" tas "10"  ten (< OE tien) (< P.Gmc. *tekhan) decem "dhjete" dah "dhjete" deka "dhjete" daśa "dhjete"  des'at  PIE|*déḱm̥ "dhjete" ach, achk  "sy"  eye (< OE ēge) oculus "sy" chačm "sy" ophthalmos "sy" akṣan "sy" oko  PIE|*H₃okʷ "pare, shoh" armunk "berryl"  arm (< OE earm "pjeset e trupit bashkuan nen supe") armus "sup/ shpatulla"  arenj "berryl"  arthron "lloj lidhjeje" īrma "krah"  PIE|*H₁ar-mo "nyjë, artikulacion" ts'unkThe letter ⟨ç⟩ represents .  In the Armenian words çunk, gorç, meç, and ançanot’, korrespondon me PIE *g. "gju"  knee (< OE cnēo) genū, "gju" zānu "gju" gonu "gju" jānu "gju" knitsa "kllapa"  PIE|*ǵénu "gju" vot, votk "kembe"  foot (< OE fōt) pedis "kembe"  pā "kembe"  podi "kembe" pāda "kembe"  p'ata "thember"  PIE|*pod-, *ped "kembe" sirt "zemer" heart (< OE heorte) cor "zemer" del "zemer"  kardia "zemer" hṛdaya "zemer" serdtse  PIE|*ḱerd "zemer" kashi "lekure"  skin (< OE hȳdan "lejure mbulese kafsheve") cutis "lekure" pust "lekure" keuthō "(une) e mbuloj, une fsheh" kuṭīra "bun, kasolle" koža  PIE|*keu "mbuloj,fsheh" muk "mi/miu"  mouse (< OE mūs) mūs "mi" mūṣ "mouse"  mus "mouse" mūṣ "mi"  myš  PIE|*muH₁s "mi, bretesit e vogel" kov "lope"  cow (< OE cū) bos "kafshe shtepiake, bageti", bumfjala "bum" (lope), "pir" (zjarr) and "utur" (uje) në kolonën Latine janë në të vërtetë nga njëItalic gjuha e lidhura quhet Umbrian. "cow"  gāv "lope"  bous "lope"  gauḥ "lope"  korova  PIE|*gʷou "lope" shun "qen"  hound (< OE hund "hound, dog") canis "laro, qen" (i qenit) sag "qen"  kuōn "qen" śvan "qen"  ščenok "qenush"  PIE|*ḱwon "qen" tari "vit"  year (< OE gēar) hōrnus "te ketij viti" yarefjala "yare" (vit) ne kolona Perse dhe Sanskrit eshte ne vertete nga nje gjuhe Indo-Iranian nje gjuhe i lidhura se quhet Avestan. "year" hōra "koha, vit" yare "year"  PIE|*yeH₁r "year" amis "muaj"  moon, month (< OE mōnaþ) mēnsis "muaj" māh "hene, muaj" mēn "hene, muaj" māsa "hene, muaj" mes'ats  PIE|*meH₁ns "hena, muaj" amaṙ "vere"  summer (< OE sumor)          samā "season" zima "winter" PIE|*sem "stina nxehte e vitit" ǰerm "i ngrohte"  warm (< OE wearm) formus "ngrohte" garm "ngrohte" thermos "i ngrofte" gharma "nxehtesi"  žarko "nxehte"  PIE|*gʷʰerm "ngrohte" luys "drite"  light (< OE lēoht shkelqim") lucere, lux, lucidus "te shkelqej, shkelqim, qart" ruz "dite" leukos "ndritshem, bardhe" roca "ndritshem" luč "rreze"  PIE|*leuk "drite, shkelqim" hur "flake"  fire (< OE fȳr) pir "fire" azer "fire" pur "fire" pu "fire" požar  PIE|*péH₂wr̥ "fire" heru "larg"  far (< OE feor "to a great distance") per "permes" farā "pertej" pera "pertej" paras "pertej" po  PIE|*per "permes, matante, , neper, pertej" helum "une derdh"  flow (< OE flōwan) pluĕre "te bjere shi" pur "derdh"  plenō "laj" plu "notoj, te notuar" plavat "notoj, te notuar"  PIE|*pleu "rrjedhe, shket" utem "une ha"  eat (< OE etan) edō "I eat", edulis "edible" xur "ha" edō "une ha" admi "une ha" est  PIE|*ed "(te) ha" gitem "(une)e di"  wit (< OE wit, witan "intelekt, te njoh") vidēre "te shoh"  Old Persian vida "njohuri"  eidenai "njoh" vid "shoh"  videt "shoh"  PIE|*weid "to know, to see" get "lumi"  water (< OE wæter) utur "water" rōd "lumi" hudōr "uje" udan "uje" voda  PIE|(*wodor, *wedor, *uder-) nga *wed "uje" gorç "pune"  work (< OE weorc) urgēre "shtyj, hedh, ngul" kar "pune" ergon "pune" varcas "aktivitet"  PIE|*werǵ "punoj, te punuar" mets "madh "  much (< OE mycel "madh, shume") magnus "i madh" mega "i madh" megas "i madh" mahant "i madh" mnogo "shume"  PIE|*meǵ "i madh" ant'sanot "i huaj, i panjohur"  unknown (< OE uncnawen) ignōtus,Prefikset per "jo-" ne latin jane "in-" and "i-", dhe "an-" and "a-" ne Greqisht dhe Sanskrit, te cilat korrespondon me PIE *n-. ignōrāntem "unknown, ignorant" ajnabi "stranger, i panjohur, injorant"  agnōstos "i panjohur" ajñāta "i panjohur"  neznakomyj  PIE|*n- + *ǵneH₃ "jo" + "(te) di" meṙaç "vdekur"  murder (< OE morþor) mors "vdekje", mortalis "mortal"  marg "death" / morde "dead"  ambrotos "immortal" mṛta "dead"  mertvyj  PIE|*mrtro, from (*mor-, *mr-) "vdeke, vdes" miǰin "mes"  mid, middle (< OE mid, middel) medius "mes" meyan "mes" mesos "mes" madhya "mes" meždu "ndermjet"  PIE|*medʱyo- from *me "mes" ayl "tjeter"  else (< OE elles "tjeter, ndryshe, ndryshme") alius, alienus "tjeter, tjetri"    allos "tjeter" anya "tjeter"  PIE|*al "tjeter" nor "i ri, e re"  new (< OE nīwe) novus "i ri"  now "i ri"  neos "i ri" nava "i ri"  novyj  PIE|*néwo "new" durr "dere"  door (< OE dor, duru) fores "dere" dar "dere"  thura "dere" dvār "dere"  dver PIE|*dʱwer "dere, hapesire porte" tun "shtepi"  timber (< OE timber "pemet, të perdorura per materiale ndertimi, struktura") domus "shtepi" khone "shtepi" domos "shtepi" dama "shtepi"  dom  PIE|*domo-, *domu "shtepi" beri,, berel "pjellor,, mbaj"  bear (< OE beran "lind, pjell,, mbaj") ferre, fertilis "mbaj, pjellor" bordan, bar "mbaj" pherein "mbaj" bharati "mbaj"  brat "merr"  PIE|*bʱer "lind, mbaj"

 Ngjashmëria mes gjuhës armene e shqipe 

 Përkthimi 
Fjalët e mëposhtme kanë saktësisht të njëjtin kuptim në të dy gjuhët:

 Shqipe — Armenisht (me shkronja të versionit shqip i alfabetit romak)
   ka      - ka     (me shqiptimin saktësisht e njëjtën)
   kanë    - kan    (me shqiptimin saktësisht e njëjtën) 
   xhep    - xhep   (me shqiptimin saktësisht e njëjtën) ose xheb (si shkruar)
   topall  - topal  (l-ja armenishtës eshte 'midis' l-ës dhe ll-ës së gjuhës shqipe; dhe në këtë rast t-ja dhe p-ja të dy tingëllojnë fort si në anglisht)
   çoban   - çoban  (me shqiptimin saktësisht e njëjtën)
   ballkon - balkon (me l-ja siç përshkruar më lart)
   kanun   - kanon  (si shkruar)
   dolma   - dollma (si shkruar) ose tollma (si shkruar)

 Kuptimi i njejtë, dhe shqiptimi pak më ndryshe 
Fjalet e mëposhtme shqiptohen si shkruar, përveç nëse specifikuar ndryshe:

Shqip — Armenishtpatëllxhan  -  patërxhan ose badërxhan (*dallim dialektik)

Shiko Edhe
 Alphabeti Armenishtes (Armene)
 Gjuha Armene Lindore
 Hipoteza Greko-Armene
 Familjet Gjuhësh dhe Gjuhët
 Lista Gjuhesh Indo-Evropian
 Ngjashmëria mes gjuhës shqipe dhe armenishtes

Footnotes

Referime




External links

 Armenian Swadesh list of basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh list appendix)
 AGBU – Armenian Virtual College – First online university to learn Armenian 
 Armenian language resources 
 Ethnologue report on Armenian
 The Armenian alphabet
 Learn Armenian  (Organization teaching grammar vocabulary and phrases)

Armene