Republika e Irlandës

Irlanda (irlandisht: Éire, anglisht: Ireland), i njohur gjithashtu Republika e Irlandës (irl.: Poblacht na hÉireann, ang.: Republic of Ireland) është një shtet në Evropën veriperëndimore që përbëhet nga 26 nga 32 qarqet e ishullit të Irlandës. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh është Dublini, në anën lindore të ishullit. Rreth 2.1 milionë nga popullsia e vendit prej 5.15 milionë banorësh banojnë në Zonën e Madhe të Dublinit."Population and Migration Estimates, April 2018" , Central Statistics Office, released 28 August 2018 Shteti sovran ndan kufirin e tij të vetëm tokësor me Irlandën Veriore, e cila është pjesë e Mbretërisë së Bashkuar. Përndryshe, ajo është e rrethuar nga Oqeani Atlantik, me Detin Kelt në jug, Kanalin e Shën Gjergjit në jug-lindje dhe Detin Irlandez në lindje.

Shteti i Lirë Irlandez u krijua me statusin e Dominion në vitin 1922, pas Traktatit Anglo-Irlandez. Në vitin 1937, u miratua një kushtetutë e re, në të cilën shteti u emërua "Irlandë" dhe në fakt u bë një republikë, me një president joekzekutiv të zgjedhur. Ajo u shpall zyrtarisht republikë në vitin 1949, pas Aktit të Republikës së Irlandës 1948. Irlanda u bë anëtare e Kombeve të Bashkuara në vitin 1955. Ajo iu bashkua Komuniteteve Evropiane (KE), paraardhësi i Bashkimit Evropian (BE), në vitin 1973. Shteti nuk kishte marrëdhënie formale me Irlandën Veriore për pjesën më të madhe të shekullit të 20-të, por në vitet 1980 dhe 1990 qeveria britanike dhe irlandeze punonin me partitë e Irlandës Veriore për të zgjidhur konfliktin që ishte bërë i njohur si Problemet. Që nga nënshkrimi i Marrëveshjes së së Premtes së Mirë në vitin 1998, qeveria irlandeze dhe qeveria e Irlandës Veriore kanë bashkëpunuar në një sërë fushash politikash nën Këshillin Ministror Veri/Jug të krijuar nga Marrëveshja.

 Emri 
Emri irlandez për Irlandën është Éire, që rrjedh nga Ériu, një perëndeshë në mitologjinë irlandeze. Shteti i krijuar në vitin 1922, i përbërë nga 26 nga 32 qarqet e Irlandës, ishte "i vetëquajtur dhe i njohur si Shteti i Lirë Irlandez" (Saorstát Éireann). Kushtetuta e Irlandës, e miratuar në vitin 1937, thotë se "emri i shtetit është Éire, ose, në gjuhën angleze, Ireland". Seksioni 2 i Aktit të Republikës së Irlandës 1948 thotë, "Me anë të kësaj deklarohet se përshkrimi i shtetit do të jetë Republika e Irlandës". Akti i vitit 1948 nuk e emërton shtetin "Republika e Irlandës", sepse nëse e bënte këtë do ta vinte atë në kundërshtim me Kushtetutën.Gallagher, Michael, "The changing constitution", in 

Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar përdori emrin "Eire" (pa diakritik) dhe, nga viti 1949, "Republika e Irlandës", për shtetin.Oliver, J.D.B., What's in a Name, in  Note: the author uses "Éire", with the diacritic. Vetëm Marrëveshja e së Premtes së Mirë të vitit 1998, kur shteti hoqi dorë nga pretendimi i tij ndaj Irlandës Veriore, filloi ta quante shtetin "Irlandë".Oliver (2004), p. 178; Daly (2007), p. 80

Shteti quhet gjithashtu joformalisht "Republika", "Irlanda Jugore" ose "Jugu"; veçanërisht kur dallohet shteti nga ishulli ose kur diskutohet për Irlandën Veriore ("Veriu"). Republikanët irlandezë rezervojnë emrin "Irlandë" për të gjithë ishullin dhe shpesh i referohen shtetit si "Shteti i Lirë", "26 Qarqet", ose "Jugu i Irlandës". Kjo është një "përgjigje ndaj pikëpamjes ndarëse [...] se Irlanda ndalet në kufi".

 Historia 

Historia e irlandes fillon që nga koha e gurit. Irlanda pati kontakte me romaket që kishin formuar perandorinë e tyre në atë kohë dhe kishin pushtuar Anglinë e sotme.

Në shekullin e pestë fillon përhapja e Krishterimit.Për këtë gjë është i njohur misionari Patrik von Irland. Në këtë kohë Irlanda pushtohet nga Vikingët ndërsa me 1169 nga Normadët.

Më vonë kalon nën protektoratin anglez. Gjate ketij sundimi me 1845-1849 shperthen zija e bukës kështu që miliona njerëz largohen për në amerikë. Më 1949 Irlanda bëhet e pavarur mirëpo pjesa veriore mbetet nën Britaninë e madhe.

 Politika 

 Qeverisja vendore

Akti i Qeverisjes Vendore (Irlandë) 1898 ishte statuti themelues i sistemit aktual të qeverisjes vendore, ndërsa Amendamenti i Njëzetë i Kushtetutës së vitit 1999 parashikonte njohjen e tij kushtetuese. Njëzet e gjashtë qarqet tradicionale të Irlandës janë baza e zonave të qeverisjes vendore, me qarqet tradicionale të Cork, Dublin dhe Galway që përmbajnë dy ose më shumë zona të qeverisjes vendore. Akti i Qeverisjes Vendore 2001, i ndryshuar nga Akti i Reformës së Qeverisjes Vendore 2014, parashikon një sistem prej tridhjetë e një autoritetesh vendore – njëzet e gjashtë këshilla qarqesh, dy këshilla të qytetit dhe qarkut dhe tre këshilla bashkie. Qarqet (me përjashtim të tre qarqeve në Dublin) ndahen në distrikte komunale. Një nivel i dytë i këshillave të qytetit të qeverisjes vendore u shfuqizua në vitin 2014.

 250px|right Fingal
 Qyteti i Dublinit
 Dún Laoghaire-Rathdown
 South Dublin
 Wicklow
 Wexford
 Carlow
 Kildare
 Meath
 Louth
 Monaghan
 Cavan
 Longford
 Westmeath
 Offaly
 Laois
 Kilkenny Qyteti i Waterford-it
Waterford
Qyteti i Cork-ut
Cork
Kerry
Limerick
Qyteti i Limerick-it
South Tipperary
North Tipperary
Clare
Galway
Qyteti i Galway-it
Mayo
Roscommon
Sligo
Leitrim
Donegal

Autoritetet vendore janë përgjegjëse për çështje të tilla si planifikimi, rrugët vendore, kanalizimet dhe bibliotekat. Thyerja e kufijve të qarqeve duhet të shmanget aq sa është e mundur në përcaktimin e zonave elektorale të Dáil. Qarqet me popullsi më të madhe kanë zona të shumta zgjedhore, disa prej më shumë se një qarku, por në përgjithësi nuk i kalojnë kufijtë e qarqeve. Qarqet janë të grupuara në tre rajone, secili me një Asamble Rajonale të përbërë nga anëtarë të deleguar nga këshillat e ndryshëm të qarkut dhe qytetit në rajon. Rajonet nuk kanë ndonjë rol të drejtpërdrejtë administrativ si të tillë, por shërbejnë për qëllime planifikimi, koordinimi dhe statistikore.

 Gjeografia 

parapamje|Shkëmbi i Moherit në bregdetin e Atlantikut 
parapamje|MacGillycuddy's Reeks, vargmali më i lartë malor i Irlandës

Shteti shtrihet në një sipërfaqe prej rreth pesë të gjashtave (70,273 km2 ose 27,133 sq mi) të ishullit të Irlandës (84,421 km2 ose 32,595 sq mi), me Irlandën Veriore që përbën pjesën e mbetur. Ishulli kufizohet në veri dhe perëndim nga Oqeani Atlantik dhe në verilindje nga Kanali i Veriut. Në lindje, Deti Irlandez lidhet me Oqeanin Atlantik nëpërmjet Kanalit të Shën Gjergjit dhe Detin Kelt në jugperëndim.

Peizazhi perëndimor përbëhet kryesisht nga shkëmbinj të thyer, kodra dhe male. Ultësirat qendrore janë të mbuluara gjerësisht me depozita akullnajore të argjilës dhe rërës, si dhe zona të konsiderueshme të moçaleve dhe disa liqeneve. Pika më e lartë është Carrauntoohil (1,038.6 m), e vendosur në vargun malor MacGillycuddy's Reeks në jugperëndim. Lumi Shannon, i cili përshkon ultësirat qendrore, është lumi më i gjatë në Irlandë me 386 kilometra ose 240 milje në gjatësi. Bregdeti perëndimor është më i thyer se ai lindor, me ishuj të shumtë, gadishuj, headlands dhe gjire.

 Klima 
parapamje|Parku Kombëtar i Maleve Wicklow

Oqeani Atlantik dhe ndikimi i ngrohjes së Rryma e Gjirit ndikojnë në modelet e motit në Irlandë. Temperaturat ndryshojnë në rajon, me zonat qendrore dhe lindore që priren të jenë më ekstreme. Megjithatë, për shkak të një klime të butë oqeanike, temperaturat janë rrallë më të ulëta se -5 °C në dimër ose më të larta se 26 °C në verë. Temperatura më e lartë e regjistruar në Irlandë ishte 33,3 °C më 26 qershor 1887 në Kështjellën Kilkenny në Kilkenny, ndërsa temperatura më e ulët e regjistruar ishte -19,1 °C në Kështjellën Markree në Sligo. Reshjet janë më të përhapura gjatë muajve të dimrit dhe më pak gjatë muajve të parë të verës. Zonat jugperëndimore përjetojnë më së shumti reshje si rezultat i erërave jugperëndimore, ndërsa Dublini merr më pak. Kohëzgjatja e diellit është më e lartë në juglindje të vendit. Veriu i largët dhe perëndimi janë dy nga rajonet më me erë në Evropë, me potencial të madh për gjenerimin e energjisë së erës.

Irlanda normalisht merr midis 1100 dhe 1600 orë diell çdo vit, shumica e zonave mesatarisht midis 3.25 dhe 3.75 orë në ditë. Muajt ​​më me diell janë maji dhe qershori, të cilët mesatarisht nga 5 deri në 6,5 orë në ditë në pjesën më të madhe të vendit. Juglindja ekstreme merr më shumë diell, mesatarisht mbi 7 orë në ditë në fillim të verës. Dhjetori është muaji më i shurdhër, me një diell mesatar ditor që varion nga rreth 1 orë në veri deri në pothuajse 2 orë në juglindjen ekstreme. Vera më me diell në 100 vitet nga 1881 deri në 1980 ishte viti 1887, sipas matjeve të bëra në Parkun Phoenix në Dublin; Viti 1980 ishte më i ngathëti.

 Ekonomia 

Industria e ushqimit, kimike, e makinave, elektronike. Në bregdet popullsia merret me peshkim. Një pjesë të vogël të siperfaqes së punueshme mbillet tërshëra, gruri, patatja, elbi, panxhari për kafshë dhe sheqer. Mungesa e thëngjillit plotësohet me shfrytëzimin e fuqisë së ujit prej lumit Shanon dhe lumenjve tjerë.

 Demografia 

Irlandezët kanë prejardhje nga popullsia kelte, nga se gjuha e tyre është e ngjashme me atë që flitet në Skoci. Me qëllim që ti shmangën invazionit të fiseve anglosaksone të Anglisë vendosën në këtë ishull. Mirëpo në shekullin XI depërtojnë normanët e më vonë edhe anglezët. Pas lindjes së konflikteve, urrejtjes etj., populli të vetmen rrugëdalje e ka gjetur në emigrim. Rreth 2,5 milion irlandez shpërngulen në periudhën 1846-1860, arrin kulmin e shpërnguljes së popullsisë, duke u larguar 4 milion irlandezë prej vendit. Sot në SHBA katër herë më tepër irlandez sesa në Irlandë. Shpërngulja jo vetëm që ka absorbuar jo vetëm shtimin e popullsisë, por, llogaritur prej vitit 1845, për një shekull numri i popullsisë së Irlandës prej 8,5 milion është përgjysmuar.

Në vitin 1937 Irlanda fiton pavarësinë dhe shpallet republikë, e në vitin 1949 del prej komonveltit.

Irlanda përfshinë sipërfaqen prej 70.000 km², me afro 3,7 milion banorë. Dendësia mesatare arrin 52 banorë në km².

 Kultura 

 Shënime 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 

Qeveria
 Irish State – portali zyrtar i qeverisë
  – faqja zyrtare e presidentit
 Taoiseach – faqja zyratre e kryeministrit


Kategoria:Vende në Evropë
Kategoria:Vende ishullore
Kategoria:Shtete anëtare të Bashkimit Evropian
Kategoria:Shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara
Kategoria:Vende dhe territore ku anglishtja është gjuhë zyrtare
Kategoria:Republika
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1949