Prizreni

parapamje|300px|Prizreni në vitin 1863
parapamje|250px|Pamje e Prizrenit nga Kalaja
Prizreni (serbisht: , turqisht: Prizren) është qytet në pjesën jug-perëndimore të Republikës së Kosovës, si dhe i dyti në Kosovë për nga madhësia dhe popullsia pas Prishtinës. Prizreni po ashtu është qendër e komunës dhe rajonit me të njëjtin emër. Qyteti i Prizrenit ka një popullsi prej rreth 76.850 banorësh, ndërsa komuna ka 147.246, përfshi këtu qytetin dhe 76 fshatrat e Prizrenit. Prizreni gjendet në afërsi të Bjeshkëve të Sharrit në Kosovën jugore, dhe kufizohet me Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut. Qyteti i Prizrenit shtrihet në pjesën jugore të Rrafshit të Dukagjinit, në rrugën që lidhte me parë bregdetin verior të tokave shqiptare dhe qendrat e tij qytetaro-tregtare me rajonet e brendshme të Kosovës dhe të Ballkanit.

 Emri 
Emri i qytetit është lidhur me vendin e quajtur Petrizen, fortesë në Dardani sipas Prokopit të Çezaresë në shekullin e VI. Me siguri dihet përmendja e Prizrenit të sotëm më 1019 me trajtën Prisdriana.

 Historia 

 Periudha antike 
Gjetja më e hershme arkeologjike është e ashtuquajtura Vrapuesja e Prizrenit, një figurinë bronzi të një vajze duke vrapuar. Një tregtar ia shiti Muzeumit Britanik më 1876. Sipas muzeut, reperti është ndërtuar në Spartë mes viteve 520-500 p.e.s., mund të ketë ardhur në Prizren si dhuratë, apo si plaçkë, dhe është përdorur si hyjni varri.

Prizreni është asociuar tradicionalisht me Therandën, qytet i periudhës romake. Por kërkime të vonshme kanë treguar se Theranda ka qenë diku në Suharekën e sotme. Gërmimet arkeologjike kanë dëshmuar se kalaja e Prizrenit ka disa shtresëzime që dëshmojnë banueshmërinë e saj që nga periudha e bronzit. 

Në antikitetin e vonë fortifikimi është përtërirë si pjesë e një vazhde fortifikatash që ngriti apo përtëriu Justiniani në luginën e Drinit për të siguruar komunikacionin e fushave të Dardanisë me bregun e Adriatikut. Asokohe Prokopi i Çezaresë e dokumenton si Petrizen fortifikatën e komisionuar nga perandori romak-bizantin për t'u rimëkëmbur.

 Mesjeta 
Gjatë shekullit XI ishte qendër e rëndësishme qytetare, më 1019 Prizreni ishte seli ipeshkvie në Perandorinë Bizantine, kur edhe përmendet me emrin Prisdriana. Ndarja ekleziastike e peshkopatës së Prizrenit nga Patriarkana e Kostandinopojës qe akti përfundimtar i forcimit të pushtetit të Stefan Nemanjës në qytet, në sundimin e të cilit qyteti u bë qendër administrative dhe tregtare e zhupës së Podrimlje (Podrima, ose Anadrini). Qyteti u zhvillua poshtë fortesës në të majtë të lumit Bistrica, ku prej stacionimit të tregtarëve raguzanë u bë nyjë e tyre për tregtinë edhe më në lindje.

Gjatë sundimit serb (shek XII-XIV), Stefan Dushani qartazi përmend praninë arbërore në rrethinat e Prizrenit dhe të Shkupit. Në kohën e sundimit të mbretërve Dushan dhe Urosh, Prizreni qe herë pas here selia e mbretërive të tyre. Dushani u varros në Manastirin e Arkangjelit të Shenjtë.

Sunduesi i fundit sllav, Gjuragj Brankoviqi e bëri despotatin e tij vasal si të hungarezëve ashtu edhe të osmanëve, këtyre të fundit të cilëve ua dorëzoi më 21 qershor 1455.

parapamje|Ndërtesa e hamamit të vjetër
 Sundimi osman  
Qyteti u bë qendër e sanxhakut që mban emrin e tij, më pas u bë pjesë e Ejaletit të Rumelisë. U bë një shehër i begatshëm nga zejtaria e tregtia. Në Defterin Osman të 1591, Prizreni si qendër sanxhaku dëshmohet nga emrat e banorëve si tashmë i islamizuar, duke mbajtur gjithnjë patronimin shqiptar, si Ali Gjoci, Hasan Gjinaj, Hasan Bardhi, etj. Mëhallat e shehrit qenë Xhamia e Vjetër (53 vatra), Levisha (50 vatra), Ajaz bej (15 vatra), Haxhi Kasem (48 vatra), Jazixhi Sinani (71 vatra), Çarshia ose Jakup bej (18 vatra). Mëhallat e krishtera qenë Pazari i vjetër (8 vatra), Madhiq (37 vatra), Vasil (27 vatra), Kodha (13 vatra), Çarshia/Pjetri Nikolla (14 vatra), Bogoi Riber (11 vatra), Radmir (51 vatra), Jazixhi Sinani (përmendur më parë, 24 vatra), Pandelja (29 vatra), Prend Vriça (9 vatra) and Ajas (13 vatra). Lagjet e Pandelisë, Jazixhi Sinanit dhe Kodhës kishin banorë ku mbizotëronin antroponimia arbërore, të tjerat kishin një përzierje sllave apo sllavo-arbërore, ose thjesht mbarëortodokse, të antroponimisë. 

Gjatë luftërave austro-turke, popullsia arbërore e Prizrenin e drejtuar nga Pjetër Bogdani, u mblodh në mbështetje të austriakëve kundër osmanëve. Dokumentacioni rrëfen se "austriakët marshonin drejt Prizrenit, kryeqytet e Arbërisë" ku u pritën nga Bogdani dhe 5-6000 arbërorë.

Në shekullin XIX Hahn e përshkruan si me popullsi më të lartë se Larisa, Janina, Shkodra edhe se Manastiri:Hahn J., Udhëtim nëpër viset e Drinit e të Vardarit, përkthyer nga Pjetër Radiqi, Tiranë: Geer, 2001. fq. 18. ISBN 99927-738-8-X "Në fakt Prizreni, në bazë të listave zyrtare të pagesave, përmbledh 11.540 shtëpi, prej të cilave 8400 muslimanë, 3000 të krishterësh grek dhe 150 të krishterësh katolik. Në këto shtëpi banojnë gjithsej 46.000 frymë, nga të cilët 36.000 muslimanë, 8.000 të krishterë grek (bullgarë dhe vlleh) dhe 2.000 të krishterë katolik. [...] Qyteti është ndarë në njëzetekatër lagje, ka njëzetegjashtë xhami, dy kisha greke dhe një shtëpi private që është shndërruar në kishë katolike. Shkollat që ekzistojnë aty janë: shtatëmbëdhjetë shkolla muslimane për djemtë dhe nëntë për vajzat, një shkollë fillore ushtarake (Mejtep Ruzhdie), një shkollë bullgare e subvencionuar nga ambasadorët si dhe një shkollë katolike e përkrahur nga Madhëria e Tij Perandori, e cila aktualisht numëron njëzetegjashtë nxënës." Prizreni ishte qendra e dytë më e rëndësishme ekonomiko tregtare e trojeve shqiptare me rreth 1.500 dyqane (1.200 sipas Hahn) në fund të kësaj periudhe. Si pas vjetarit turk të vitit 1874 qyteti i Prizrenit kishte 44.000 banorë nga të cilët mbi 35.000 shqiptar.

 Lidhja e Prizrenit 
Në mesin e Krizës Lindore dhe luftës ruso-turke, të nxitur nga sulltani, paria shqiptare u mblodhën në xhaminë Bajraklie dhe në külliye-n e Gazi Mehmet Pashës në atë që u njoh më pas si Lidhja e Prizrenit, më 10 qershor 1878. Përfaqësues i drejtëpërdrejtë i qytetit ishte myderrizi, deputeti në parlamentin e parë osman, dhe më pas ndër drejtuesit e Lidhjes Ymer efendi Prizreni. 

Më 1899 u themelua shkolla e parë e pavarur shqipe në të cilin jepte mësim Mati Logoreci. 

 Serbia dhe mbretëria serbo-kroato-sllovene 
Në nëntor të vitit 1913 Prizreni pushtohet nga trupat serbo-malazeze, që u pasua nga një dëbim i madh i familjeve shqiptare nga qyteti, që u shpërngulen në Turqi.  

 Pushtimi italian, bashkimi me Shqipërinë 
Gjatë Luftës së II botërore, Prizreni u bashkua me Mbretërinë Shqiptare dhe ekonomia e tij pati rritje si pasojë e rilidhjes me rrugët tregtare dhe tregjet e Shkodrës e Tiranës. Disa nga banorët e Prizrenit dhe rrethit të tij u përfshin në Lëvizjen Antifashiste Nadonalçlirimtare,e  disa të tjerë në lëvizjen e Ballit Kombëtar. Trupat gjermane u larguan nga Prizreni më 17 nëntor 1944, që u pasua nga pushtimi sllavo-komunist i cili rinisi menjëherë dëbimin e familjeve shqiptare më të zëshme në mbrojtje të vendit. Me qindra familja shqiptare u detyruan të lënë Prizrenin nën kërcënimin e armëve. Një pjesë e këtyre familjeve u detyruan të vendosen në Kukës e qytete të tjera të Republikës së Shqipërisë. 

 Jugosllavia e dytë 
Pas luftës deri më 1947, Prizreni ishte qendra e Qarkut Autonom të Kosovës. Megjithatë nuk pati ndonjë zhvillim të ndjeshëm. Edhe më pas ishte një ndër qendrat më të prapambetura në gjithë Jugosllavinë. Në fund të viteve të 50-ta deri në mesin e viteve të 60-ta nga Prizreni u shpërngulën mbi 3.200 familje në Turqi.

 Gjeografia 

Prizreni shtrihet në shpatet e Maleve të Sharrit në jug të Kosovës në brigjet e lumit Prizren. Komuna e Prizrenit kufizohet me Shqipërinë në jugperëndim dhe Maqedoninë e Veriut në juglindje.

 Popullsia 
Prizreni në ditët e sotme ka më shumë se 177 000 banorë. Në vitin 1836 kishte rreth 26 000 banorë. Popullsia u rrit në 1875-ën, kur arriti në 40 000 banorë, me mbi 80% shqiptarë, më pak se 15% serbë e rreth 5% vllehë. Sot popullsia e Prizrenit përbëhet nga një shumicë prej më shumë se 80% shqiptarë, e pjesa e mbetur nga goranë, boshnjakët, romë, turqisht e shumë pak serbë.https://books.google.al/books?id=VL02DwAAQBAJ&pg=PA210&lpg=PA210&dq=vlachs+prizren&source=bl&ots=20LV4AE7Xf&sig=f5kTfkKXmWT9oOfZ6e86WJ638p8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjNoNW9lLfYAhVSY1AKHULEAu8Q6AEIKjAB#v=onepage&q=vlachs%20prizren&f=false

 Vende të vizitueshme 
parapamje|Ura e Gurit
Qyteti i Prizrenit ka trashëguar një numër të madh objektesh kulturo-historike, disa fetare si objektet e kultit, disa arkitekturor, disa higjiene dhe mbledhje qytetare si hamamet dhe shadërvanet, e disa natyrore. Më të rëndësishme janë : Kompleksi i Shadervanit, Nënkalaja, Marashi, Kalaja, Kisha e Shën Premtës, Kisha e Shën Shpëtimit, Xhamia e Bajraklisë, Xhamia e Safi Sinan Pashës, Hamamet e qytetit, krojet e qytetit, Ura e Gurit dhe një numër i madh i shtëpive tradicionale qytetare të trashëguara ndër shekuj.

 Kuzhinë 
Pa dyshim se një ndër kënaqësitë më të mëdha për njerëzimin është ushqimi i shijshëm e ushqimin e këndshëm në Prizren e bën mishi i pjekur dhe uji i këndshëm që i bashkohet tryezës. Këtë ushqim të shijshëm në këtë qytet të veçantë e bën përvoja shumëvjeqare e cila trashëgohet nga njëri brez në tjetrin. Në përgatitje nuk shtohet asgjë tjetër përveç tradicionales. Gjatë përgatitjes së këtyre shuajtjeve bëhet një gatim i thjeshtë dhe komod por me përvojë. Për përgatitjen e ushqimeve mjeshtrit lokal kanë krijuar përvojën e mjaftueshme të lidhur me një traditë të gjatë dhe forcuar me modernitetin e sotëm. Prizreni është i njohur për përgatitjet nga brumi, ndër të cilat shquhen: pogaqa, toplia, pitajka me vezë, pitja dhe flija. Gjellërat tradicionale të Prizrenit përbëjnë esencën e kuzhinës prizrenase. Qervish me qofte, Speca me gjizë, tavë Prizreni, dollma, musakë, sarma, pasul, gullash, burjan me mish, Elbasan tavë, janë gjellërat më të shquara të Prizrenit. Gjithashtu, Prizreni kultivon një numër të caktuar ëmbëlsirash, në mesin e të cilëve, sheqerpare, tespishte, bakllava, sutliash, tullumba dhe havlla janë ndër më të preferuarat.

 Natyrë 
Prizreni bën pjesë në mesin e qyteteve natyrore, ku intervenimi i dorës së njeriut është mjaft i vogël në krahasim me bukuritë që i ka krijuar vetë natyra. Mbi këtë kontekst të përkryer natyror dhe relief mjaft të përshtatshëm gjeografik është ndërtuar e gjithë arkitektura dhe civilizimi shumëshekullor i Prizrenit. Malet e Sharrit shtrihen në jug-lindje të Kosovës duke filluar nga afërsia e Prizrenit dhe shkon pjerrtas me majet apo thepat në formë piramidale të radhitura njëra pas tjetrës apo siç e quante që nga antikiteti populli ilir, majat e sharrës, nga ngjajshmëria në thepat e sharrës, që formojnë figura të njëpasn - jëshme karakteristike në zemër të Ballkanit. Gjithashtu shtrihen nga pjesa e Maqedonisë veriperëndimore në Shqipërinë verilindore. Bjeshkët e Sharrit janë të njohura qysh nga antikiteti në dokumente të autorëve të ndryshëm, që nga shekulli i V p.e.s. me emrin Mont Skardus, nga Herodoti, i cili i pëshkrun edhe fiset ilire dhe kufizimet e tyre. Ndër shekuj këto vargmale shërbyen si murë natyrorë, mbrojtëse nga sulmet barbare, drejt Maqedonisë dhe Greqisë ku konsidero - heshin si të pakapërcyeshme. Më vonë, me ardhjen e Turqve në Ballkan, Malet e Sharrit u quajtën Çar-dagh, në dokumentet osmane dhe europiane. Maja më e lartë nga fillojnë këto vargmale, mendohet se emrin e ka me origjinën frënge, “Pamje e bukur” “le bo tën” e që mbeti pastaj në popull si Maja e Lubo - tenit e cila kulminon 2553m mbi nivelin e detit. Sistemi malor është rreth 80 kilometra i gjatë dhe 10 deri në 30 kilometra i gjërë. Fauna e Maleve të Sharrit përfshin shumë kafshë të rralla dhe të rrezikuara. Këtu bëjnë pjesë një numër gjitarësh, si ariu i murrmë, rrëqebulli, derri i egër, ujku, kaprolli, dhia e egër dhe shpendët si shqiponja e malit, thëllëza e malit, gjeli i egër, skifteri kthetrab - ardhë, bufi dhe shkaba.

 Kultura 
Kultura në Prizren përfaqëson një ndërthurje të pasur të traditës shqiptare, trashëgimisë osmane dhe ndikimeve të tjera ballkanike. I njohur si një ndër qytetet më të vjetra dhe më të bukura të Kosovës, Prizreni është shpesh cilësuar si "kryeqyteti kulturor" i vendit. Arkitektura e lashtë me xhamitë, kishat dhe urat historike, krijon një peizazh ku historia dhe arti bashkëjetojnë në harmoni.

Gjatë historisë, Prizreni ka qenë qendër e rëndësishme arsimore, fetare dhe kulturore. Lidhja e Prizrenit (1878) shënoi një moment kulmor në historinë kombëtare shqiptare, duke e kthyer qytetin në simbol të ndërgjegjes kombëtare. Traditat artizanale si qëndisjet, punimet në argjend dhe filigrani, mbeten të gjalla deri sot, duke dëshmuar mjeshtërinë e trashëguar brez pas brezi.

Festivale si DokuFest (festivali ndërkombëtar i filmit dokumentar dhe të shkurtër) dhe Zambaku i Prizrenit (festival i këngës së lehtë) e mbajnë të gjallë jetën kulturore bashkëkohore të qytetit, duke e bërë Prizrenin një vatër të takimit të kulturave dhe ideve të reja. Prizreni ruan edhe një traditë të pasur të muzikës popullore, ku lahuta, çiftelia dhe kënga tradicionale janë pjesë e pandashme e jetës shoqërore.

Nëpër rrugicat me kalldrëm, tregjet tradicionale dhe sheshet historike të Prizrenit, kultura e qytetit vazhdon të frymojë gjallë, duke ndërthurur të kaluarën me të tashmen në një mënyrë unike dhe të veçantë. 

Institucione
 Drejtoria për turizëm dhe zhvillim ekonomik dtzhepz@gmail.com
 Drejtoria për Kulturë e Komunës së Prizrenit www.kk.rks-gov.net/prizren 
 Asociacioni Turistik Rajoni Jugor i Kosoves www.atrjk-ks.org 
 Instituti për mbrojtjen e monumenteve Kulturore www.mkrs-ks.org 
 Trashëgimia kulturore pa kufij www.chwbkosovo.org 
 Instituti Yunus Emre prizren@yunusemrevakfi.com.tr 
 Biblioteka regjionale dhe Shtëpia e Kulturës Prizren +38129223033 
 Fondacioni për trashëgimi kulturore www.heritage-ks.com 
 Rrjeti i Organizatave të Kulturës RROK www.rrok.com 
 EC Ma Ndryshe www.ecmandryshe.org 
 Dokufest www.dokufest.com 
 Ngom www.ngomfest.com 
 Ura e artit uraeartit@yahoo.com
 ICEC www.icec-ks.org
 Old Timer Club www.oldtimerclubprizren.com
 Shoqata e Bjeshkatarëve "Sharri" shbsharripz@yahoo.com
 SculpFest www.sculpfest.com
 Xhennet Comics xhennetcomics.blogspot.com
 Shoqëria Kulturo Artistike Agimi shka.agimi@gmail.com
 AKV Lidhja e Prizrenit akv-lidhjaeprizrenit@hotmail.com
 Shoqëria Kulturo Artistike Dogruyol www.dogruyol-tksd.com
 Ansambli artistik Emin Duraku www.ansambli-zhur.webs.com
 40 BunarFest www.bunarfest.com
 Fondacioni "Lumbardhi" info@lumbardhi.org

 Numrat Postal 
Posta dhe Telekomi i Kosovës sipas Unionit Postar Univerzal për Prizren ka caktuar numrat e kodeve postare të paraqitura në tabel.
Kodi Postar i Kosovës - 20000 PrizrenQarkuKomunavendbanimiNumriPrizren  Prizren    Prizren   	 20000  Prizren 1 	 20010 Prizren 2     	 20020 Prizren 3 	 20030 Prizren 4 	 20040 Prizren 5 	 20050 Prizren 6 	 20060 Prizren 7 	 20070 Prizren 8 	 20080 Zym 		 20510 Zhur		 20520 Reçan		 20530 Mamushë	 20540 Korishë	 20550 Rahovec    Rahovec   	 20500 Rahovec 1    	 20510 Rahovec 2    	 20520 Ratkoc   	 20530 Xërxë     	 21000 Hoça e Madhe    21050 Krush e Madhe   21060 Dragash    Dragash    	 22000 Bresanë 	 22050 Bellobradë 	 22060 Brod		 22070 Krushevë	 22080 Therandë   Therandë	 23000 Mushtishë	 23050 Samadraxhë	 23060 Malishevë  Malishevë	 24000 Banjë e Madhe	 24050 Kijevë	 	 24060Ref: PTK

 Vendbanime të  populluara në komunën e Sharr (Dragash) 
 Bellobrad
 Bilusha
 Bljaç
  Brezna
 Brodosavce
  Brrut
 Buzec

 Vendbanime  të populluara në Komunën e Prizrenit 
 Atmaxhë
 Bellobrad
 Bilusha
 Blaq
  Blue
 Brezna (Sharr)
 Brodosavcë (Sharr) 
  Brut
 Buzec
 Caparc
  Dedaj
 Dobrusha Dobruša
 Dojnice
 Drajçiq
  Dushanova
 Gërnçar Grncare Грнчаре
 Gjonaj
  Epërme Village
 Gorozhup 
 Grazhdanik
 Hiq
 Hoçë e Qytetit
  Jablanica
 Jeshkovë
 Kabash i Hasit
 Kabash (Kabashi) 
  Kapra
 Karashëngjergj
 Kobanjë
 Kojush
 Kosovarëve
 Krajk
 Krushë e Vogël Kuklibeg
 Kukovce
 Kushnin
 Kustendil
 Landovica
  Leskovac
 Lez
  Lokvice
 Lubinje e Epërme 
 Lubinje e Poshtme 
 Lubizhda Has
 Lubizhdë
 Lukinaj
 Lybeçevë
 Malësi e Re (Lutogllava)
 Mamushë
  Manastirica
 Mazrek
 Medvec
 Milaj
 Murati
 Mushnikovë
 Nashec
 Nebreg
 Novakë
  Novo Selo
 Përdor
  Petrovo Selo
  Pirane
 Plajnik
 Planejë
 Planjanë
 Poslisht Pousko
 Prizren
 Randobravë
 Re Sumadija
  Reçan
 Renco
 Romaja
 Serbicë e Epërme  Gornja Srbica
 Serbicë e Poshtme Donja Srbica
 Shajinovc (Prizren) 
 Shkozë
 Shpenadi
 Skorobisht (Skorobista) 
 Sredskë(Sredska)
 Struzhë
 Trepetinca
 Tupec
 Ulët Ljubinje
 Ulët Skenderaj
 Velezhë
  Vrbnica
 Vlashnje
 Vrbiçan
 Xërxë
 Zapluzhë
 Zgatar
 Zhivinjan
  Zur
 Zojz
 Zym i Hasit
 Zym i Opojës

 Galeria 

 Shih edhe 
 Vilajeti i Prizrenit
 Komuna e Prizrenit
 Sanxhaku i Prizrenit
 Kompleksi i Lidhjes së Prizrenit
 Rajoni i Prizrenit

 Literatura 

 Frashëri, Kristo (2012) Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Tiranë.  

 Shukriu, Muhamed (2001) Prizreni i lashtë: Morfologjia e ecurive për ruajtjen e kulturës materiale. Shtypshkronja Kosova, Prizren,

 Lidhje të jashtme 

Visit Prizren — faqja turistike e qytetit

 Referime 


Kategoria:Qytete në Kosovë