Kabuli

Kabuli (Pashto کابل‎, romanizimi: Kābəl; Dari: کابل‎, romanizimi: Kābul) është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Afganistanit, i vendosur në pjesën lindore të vendit. Është gjithashtu një komunë, që bën pjesë në provincën më të madhe të Kabulit dhe ndahet në 22 rrethe. Kabuli shërben si qendra e tij politike, kulturore dhe ekonomike. Urbanizimi i shpejtë e bëri Kabulin qytetin e 75-të më të madh në botë.

Kabuli u bë kryeqyteti i Afganistanit në vitin 1776 gjatë sundimit të Timur Shah Durrani, djali i Ahmed Shah Durrani.Hanifi, Shah Mahmoud. p. 185. Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier. Stanford University Press, 2011.

Në fillim të shekullit të 19-të, britanikët pushtuan qytetin, por pasi krijuan marrëdhënie me jashtë, ata u detyruan të tërhiqnin të gjitha forcat nga Afganistani. Qyteti u pushtua nga sovjetikët në vitin 1979, por edhe ata e braktisën atë pasi u nënshkruan Marrëveshjet e Gjenevës në vitin 1988. Një luftë civile në vitet 1990 midis grupeve të ndryshme rebele shkatërroi pjesën më të madhe të qytetit, duke rezultuar në shumë viktima. Qyteti është pushtuar nga një koalicion forcash përfshirë anëtarët e NATO-s që nga viti 2001.

Më 15 gusht 2021, Kabuli u pushtua përsëri nga luftëtarët talebanë, duke u bërë kryeqyteti i tridhjetë e tretë krahinor që u kap nga talebanët si pjesë e ofensivës më të gjerë talebane të vitit 2021. Me kapjen e Kabulit, talebanët rifilluan kontrollin mbi Afganistanin.

Gjeografia
parapamje| image_skyline natën në Kabul më 2016, me tre male të dukshme
parapamje|Një pamje e disa prej maleve që rrethojnë Kabulin
Kabuli ndodhet në pjesën lindore të vendit, 1,791 metra mbi nivelin e detit në një luginë të ngushtë, të lidhur midis maleve Hindu Kush përgjatë lumit Kabul. Menjëherë në jug të qytetit të vjetër janë muret e qytetit të lashtë dhe mali Sher Darwaza, me varrezat Shuhadayi Salihin pas tij. Pak më në lindje është kalaja e lashtë Bala Hissar me liqenin Kol-e Hasmat Khan pas saj.

Vendndodhja e tij është përshkruar si një "tas i rrethuar nga malet". Disa nga malet (të cilat quhen koh) përfshijnë: Khair Khana-e Shamali, Khwaja Rawash, Shakhi Baran Tey, Chihil Sutun, Qurugh, Khwaja Razaq dhe Sher Darwaza. Ekzistojnë gjithashtu dy male në mes të zonave urbane në Kabulin perëndimor: Asamayi dhe Ali Abad. Kodrat brenda qytetit (të cilat quhen tapa) përfshijnë Bibi Mahro dhe Maranjan.

Qyteti mbulon një sipërfaqe prej 1,023 kilometra katrorë, duke e bërë atë deri tani më të madhin në vend. Kabuli është afërsisht i barabartë midis Stambollit (Azisë Perëndimore) dhe Hanoi (Azia Lindore).

Klima
Kabuli ka një klimë kontinentale të ftohtë gjysmë të thatë (klasifikimi i klimës Köppen BSk) me reshje të përqendruara në dimër (pothuajse ekskluzivisht bien si bora) dhe muajt e pranverës. Temperaturat janë të ftohta në krahasim me pjesën më të madhe të Azisë Jugperëndimore, kryesisht për shkak të lartësisë së lartë të qytetit. Vera ka lagështi shumë të ulët, duke siguruar lehtësim nga nxehtësia. Vjeshta përmban pasdite të ngrohta dhe mbrëmje të ftohta. Dimrat janë të ftohtë, me një mesatare ditore të janarit −2.3 ° C. Pranvera është koha më e lagësht e vitit. Kushtet me diell mbizotërojnë gjatë gjithë vitit. Temperatura mesatare vjetore është 12.1 ° C, shumë më e ulët se qytetet e tjera të mëdha të Afganistanit.

Rrethet
Qyteti i Kabulit përbën një nga 15 rrethet e Provincës së Kabulit. Si kryeqytet krahinor, ajo formon një bashki (shārwāli) e cila ndahet më tej në 22 rrethe administrative të quajtura rrethe komunale ose rrethe të qytetit (nahia). Numri i rretheve të qytetit u rrit nga 11 në 18 në vitin 2005, dhe më pas në 22 në 2010 pas përfshirjes së Rretheve 14 dhe 19-22 të cilat u aneksuan nga Komuna e Kabulit nga rrethet rurale përreth. Kufijtë e qytetit janë rritur ndjeshëm. Për shkak të mosmarrëveshjeve të demarkacionit me administratën krahinore, disa nga këto rrethe të reja administrohen më shumë nga rrethet krahinore sesa bashkia.

Rrethi 1 përmban pjesën më të madhe të qytetit të vjetër. Në qendër të qytetit Kabul kryesisht përbëhen nga Rrethet 2, 4 dhe 10. Përveç kësaj, Rrethet 3 dhe 6 strehojnë shumë pika tregtare dhe qeveritare të interesave. Veriu dhe perëndimi i qytetit janë më të urbanizuarit, në krahasim me jugun dhe lindjen.

Demografia

Popullsia e Kabulit u vlerësua në vitin 2020 në rreth 4.6 milion. Popullsia e qytetit është luhatur prej kohësh për shkak të luftërave. Mungesa e një regjistrimi të azhurnuar do të thotë se ka vlerësime të ndryshme të popullsisë.

Pashtunët dhe taxhikët përbëjnë shumicën e popullsisë. Gjuhët dari (persisht) dhe pashto përdoren gjerësisht në rajon, megjithëse dari shërben si lingua franca. Shumëgjuhësia është e zakonshme në të gjithë zonën, veçanërisht në mesin e pashtunëve.

Rreth 68% e popullsisë së qytetit ndjekin Islamin Suni ndërsa 30% janë Shiitë (kryesisht Hazaret dhe Këzëllbashët). 2% e mbetur janë ndjekës të Sikizmit dhe Hinduizmit, si dhe një banore e njohur e krishterë (Zonja e Parë Rula Ghani) dhe një banorë hebrejë (Zablon Simintov). Është vlerësuar se ka 500-8,000 të krishterë afganë në vend në tërësi; për shkak të kufizimeve në lirinë fetare, ata shpesh adhurojnë në fshehtësi, duke e bërë të vështirë vlerësimin e numrit të të krishterëve në Kabul në mënyrë specifike. Kabuli gjithashtu ka komunitete të vogla indiane (të cilave u përkasin Sikët dhe Hindusët) dhe turqit (kryesisht pronarë biznesi dhe investitorë), dhe në vitet 1980 kishte një komunitet të konsiderueshëm rus gjatë fushatës sovjetike në vend.

 Referime 

Kategoria:Qytete në Afganistan
Kategoria:Kryeqytete në Azi
Kategoria:Kryeqytete