Kanadaja

Kanadaja është një vend në pjesën veriore të Amerikës së Veriut. Dhjetë provincat dhe tre territoret e saj shtrihen nga Oqeani Atlantik në Paqësor dhe në veri deri në oqeanin Arktik, duke mbuluar 9,981 milion kilometra katror, duke e bërë vendin e dyte më të madh në botë për nga siperfaqja. Kufiri jugor i Kanadasë me Shtetet e Bashkuara të Amerikës është kufiri më i gjate bi-nacional tokësor. Kryeqyteti është Otava, dhe tre metropolet më të medha janë Toronto, Vankuver dhe Montreali. Në tërësi, Kanadaja është pakësisht e populluar, pjesa më e madhe e sipërfaqes së saj tokësore janë pyje dhe tundra. Rrjedhimisht, popullsia është mjaft e urbanizuar, me mbi 80% të banorëve të përqendruar në qytete me madhesi të madhe ose të konsiderueshme, ku shumica janë pranë kufirit jugor. Klima e Kanadasë varion shumë nëpër sipërfaqen e saj të madhe, duke variuar nga klima arktike në veri, në verë të nxehtë në zonat jugore, me katër stinë të vecueshme. 

Popullsi te ndryshme indigjene e kane banuar ate cka sot eshte Kanadaja per mijera vite para kolonizimit europian. Ne fillim te shekullit te 16-te, ekspedita franceze dhe britanike eksploruan dhe me vone u vendosen pergjate bregut te Atlantikut. Si pasoje e konflikteve te ndryshme te armatosura, Franca hoqi dore nga te gjitha kolonite e saj ne Ameriken e Veriut me 1763. Me 1867, me bashkimin e tre kolonive amerikano-veriore britanike, nepermjet Konfederates, Kanadaja u formua si nje dominion federal i perbere nga kater provinca. Kjo nisi nje proces zgjerimi te provincave dhe territoreve dhe nje proces te rritjes se autonomise nga Britania e Madhe. Kjo autonomi ne zgjerim u vu në dukje nga Statuti i Westminsterit i vitit 1931 dhe kulminoi me Aktin e Kanadase te vitit 1982, i cili shkeputi lidhjet e varesise prej parlamentit britanik.

Kanadaja është një demokraci parlamentare dhe nje Monarki kushtetuese me Mbretin ALDI BUNGAJA III ne krye te shtetit. Vendi eshte nje territor ne Commonwealth, anetar i frankofonise dhe zyrtarisht dygjuhesh ne nje nivel federal. Renditet ne vendet me te larta ne rang nderkombetar ne matjet nderkombetare per transparencen qeveritare, lirite civile, kushtet e jeteses, lirine ekonomike dhe lirine. Është një nga vendet me multikulturore, pasoje e emigrimit te larte nga shume vende te tjera. Lidhja e gjate dhe komplekse e Kanadase me SHBA-te ka patur nje ndikim te rendesishem ne ekonominë dhe kulturen e saj. 

Nje vend i zhvilluar, Kanadaja renditet e 15-ta ne bote per prodhimin e brendshem bruto (PBB nominal) per banore, gjithashtu dhe e 12-ta ne Indeksin e zhvillimit njerëzor. Ekonomia e saj e perparuar eshte e 10-ta me e madhja ne bote, duke u mbeshtetur kryesisht ne burimet e shumta natyrore dhe ne rrjetet mire-zhvilluara nderkombetare te tregtise. Kanadaja eshte pjese e disa institucioneve ose grupimeve te rendesishme nderkombetare si Organizata e Kombeve të Bashkuara, NATO, G7, G10, G20, NAFTA dhe forumin e bashkepunimit ekonomik te azi-paqesorit.

 Historia 
Ndërsa traditat e aborigjenëve ishte që banorët e hershëm kishin trashëguar pjesë te Kanada-së që nga agu i kohës, studimet e arkeologjistëve tregojnë prezencen njerëzore në veri Yukon rreth  vjet më parë, dhe në jug të Ontario rreth  vjet më para. Evropianët e parë erdhën kur Vikingët u vendosën përkohësisht në L'Anse aux Meadows pas vdekjes së Krishtit. Evropianët e ardhshëm që eksploruan bregdetin e Kanada-së Atlantike ishin John Cabot në 1497 dhe Martin Frobisher në 1576 nga Anglia, dhe Jacques Cartier në 1534 dhe Samuel de Champlain në 1603 nga Franca. Ligjet e para të përhershme europiane u themeluan nga francezët në Port Royal ne 1605 dhe Kebek në 1608, dhe nga britaniket në Newfoundland rreth 1610. Eksploruesit europian sollën sëmundjet europiane, të cilat u përhapën në mënyrë të shpejtë midis aborigjenëve, gjë e cila solli uljen e popullsisë aborigjene.

 Gjeografia 
Kanadaja, së bashku me Alaskën, zënë pjesën veriore të Amerikës së Veriut dhe pas Rusisë, është vendi më i madh në botë për nga sipërfaqja. Në jug dhe në veriperëndim kufizohet me SHBA dhe në tri anë laget nga deti: oqeani Paqësor në perëndim, oqeani i Ngrirë Arktik në veri dhe oqeani Atlantik në lindje.

Territori i Kanadasë mund të ndahet në tri zona. Në verilindje gjejmë zonën me male të vjetër, të sheshuar nga erozioni, e cila quhet Mburojë Kanadeze. Në zonën qendrore, përreth gjirit të Hudsonit, shtrihet zona e sheshtë e Ultësirave Qendrore. Në perëndim ngrihen vargmalet e Brigjeve dhe malet Shkëmborë.

Kanadaja është e rrethuar nga ishuj të shumtë, sidomos në veri të vendit, që shtyhen deri pranë Polit të Veriut. Në lindje, në Atlantik, ndodhet ishulli më i madh: ishulli Toka e Veriut. Në perëndim brigjet janë shkëmbore, me fjorde të thellë.

Lumenj të shumtë e përshkojnë Kanadanë, shumica derdhen në veri dhe janë të ngrirë në shumicën e kohës. San Lorenci buron nga liqeni Ontario dhe derdhet në Atlantik. Ky lumë lidh oqeanin me pesë Liqenet e Mëdhenj.

Në Kanada në veri ndodhen plot  liqene. Më kryesorët janë: Liqeni i Sipërm, Huron, Eire, Miçigan dhe Ontario, që përbëjnë, në jug, një pjesë të kufirit me SHBA.

Kanadaja ka klimë të ftohtë dhe mbulohet nga pyjet. Më të përhapur janë pisha e bardhë dhe sidomos, panja e sheqerit, simbol i njohur i vendit: gjethja e saj është edhe në flamurin kanadez. Ultësira Qendrore përbëhen nga prerí të gjera.

Sot Kanadaja është një ndër shtatë vendet më të industrializuara të botës. Zhvillimi i saj ekonomik i përket kohëve të vona dhe ka ndodhur në sajë të lidhjeve të ngushta me ekonominë e SHBA. U zgjerua sektori industrial (siderurgji dhe metalurgji) dhe industria minerare. Nëntoka e Kanadasë është e pasur me ar, argjend, hekur, nikel, amiant, uranium dhe burime energjetike (qymyr, gaz natyror dhe naftë).

Sektori industrial i teknologjisë së lartë (informatika, elektronika, bioteknologjitë, telekomunikacioni) dhe përpunimi i drurit ka bërë përparime të mëdha. Kanadaja prodhon 30 % të letrës që përdorin gazetat në të gjithë botën. Vetëm një pjesë fare e vogël e tokës (rreth 10 %) përdoret nga bujqësia. Mbillet gruri (prodhues kryesor në botë), elbi dhe tërshëra.
Kanadaja, Meksika dhe SHBA kanë krijuar NAFTA-n (North American Free Trade Agreement), një bashkim që i ka forcuar marrëdhëniet e tyre tregtare.

 Politika 
parapamje|Pamje ajrore e ndërtesave të Parlamentit Kanadez dhe rrethinave të tyre
Kanadaja ka një sistem parlamentar brenda kontekstit të një monarkie kushtetuese - monarkia e Kanadasë është themeli i degëve ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore. Monarku në fuqi është gjithashtu monarku i 14 vendeve të tjera sovrane të Komonuelthit dhe 10 provincave të Kanadasë. Monarku emëron një përfaqësues, guvernatorin e përgjithshëm, me këshillën e kryeministrit, për të kryer shumicën e detyrave të tyre mbretërore ceremoniale.

 Provincat dhe territoret 

upright=1.3|parapamje|Harta politike e Kanadasë që tregon 10 provincat dhe 3 territoret e saj

Kanadaja është një federatë e përbërë nga 10 shtete të federuara, të quajtura provinca dhe tre territore federale. Këto mund të grupohen në katër rajone kryesore: Kanadaja Perëndimore, Kanadaja Qendrore, Kanadaja Atlantike dhe Kanadaja Veriore (Kanadaja Lindore i referohet Kanadasë Qendrore dhe Kanadasë Atlantike së bashku). Provincat dhe territoret kanë përgjegjësi për programet shoqërore si kujdesi shëndetësor, arsimimi dhe programet shoqërore,]], si dhe administrimi i drejtësisë (por jo ligji penal). Megjithëse provincat mbledhin më shumë të ardhura se qeveria federale, pagesat e barazimit bëhen nga qeveria federale për të siguruar që standardet e arsyeshme uniforme të shërbimeve dhe taksave të mbahen midis provincave më të pasura dhe më të varfra.

Dallimi kryesor midis një province kanadeze dhe një territori është se provincat marrin sovranitetin e tyre nga Kurora dhe fuqinë dhe autoritetin nga Akti i Kushtetutës, 1867, ndërsa qeveritë territoriale kanë kompetenca të deleguara atyre nga Parlamenti i Kanadasë dhe komisionerët përfaqësojnë Mbretin në këshillin e tij federal, në vend të monarkut drejtpërdrejt. Kompetencat që rrjedhin nga Akti i Kushtetutës, 1867, ndahen midis qeverisë federale dhe qeverive provinciale për t'u ushtruar ekskluzivisht dhe çdo ndryshim në atë marrëveshje kërkon një amendament kushtetues, ndërsa ndryshimet në rolet dhe kompetencat e territoreve mund të kryhen në mënyrë të njëanshme nga Parlamenti i Kanadasë.

 Ushtria 
Në Kanada ka ushtri të specializuar për misione paqeruajtese. Kanadaja është vend i NATO dhe kontribon në të. Ushtria e saj ka rreth  ushtarë, ndër to edhe femra. Mosha e ushtarëve varion nga 17-70 vjeç.

 Demografia 

Kanadaja banohet thuajse tërësisht nga popullsia e bardhë, e formuar nga pasardhësit e kolonizatorëve evropianë. Sot, mbi 60 % e popullsisë flet anglisht, rreth 24 % frëngjisht (Kubek). Grupe të tjera përbëhen nga italianë, gjermanë dhe holandezë. Kohët e fundit janë shpërngulur edhe shumë shqiptarë.
Niveli i jetesës së kanadezëve është shumë i lartë dhe janë mjaft të zhvilluara shërbimet sociale. Popullsia e dikurshme vendase, lëkurëkuqtë dhe eskimezët, jetojnë të mënjanuar dhe përbëjnë 0,5 milionë banorë.
Rajoni lindor, sidomos zona e Liqeneve të Mëdhenj në kufi me SHBA është pjesa më e populluar e Kanadasë, ku ndodhen edhe qytetet më të rëndësishme. Në pjesën tjetër të vendit, zona të gjera janë pak të ose aspak të populluara. Qyetet kryesore janë: Otava ( banorë) kryeqyteti federal, Montreal ( banorë), Toronto ( banorë) dhe Vankuver ( banorë).

 Kultura 
Kanada është një vend mërgimtarësh (emigrantëve) dhe kultura e saj është një mikro mozaik i kulturës botërore. Në këtë mozaik kanadez edhe kultura e krijuar mbi themelet shqiptare ka arritur të zhvillohet në një shkallë organizimi shoqërorë në bashkësi kulturore. Për zhvillimin e më tutjeshëm të kësaj kultre përkujdesen organizata e bashkësi të ndryshme shoqërore shqiptare dhe kandeze që në gjirin e vetë kanë shqiptarë dhe fëmijt e tyre me shtetësi kanadeze dhe pjestarë tjerë të kësaj shtetësie.

Si elemente të kësaj kulture është edhe shkolla shqipe Nënë Tereza në Montreal, themelar më 19 janar 2002 nga Bashkësia Shqiptare e Kubekut ne Montreal

 Referime 

 Lidhje të jashtme 
Qeveria
 Faqja zyrtare e Qeverisë së Kanadasë
 Faqja zyrtare e Guvernatorit të Përgjithshëm të Kanadasë
 Faqja zyrtare e Kryeministrit të Kanadasë

Udhëtimi
 Faqja zyrtare e Kanadasë për udhëtime dhe turizëm


Kategoria:Vende në Amerikën Veriore
Kategoria:Vende dhe territore ku anglishtja është gjuhë zyrtare
Kategoria:Monarki federale
Kategoria:Koloni dhe protektorate të shuara britanike në kontinentin amerikan
Kategoria:Vende dhe territore frëngjishtfolëse
Kategoria:Anëtarë të G20
Kategoria:Shtete anëtare të NATO-s
Kategoria:Shtete anëtare të Komonuelthit të Kombeve
Kategoria:Shtete anëtare të Organizatës Ndërkombëtare të Frankofonisë
Kategoria:Shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1867
Kategoria:Anëtarë të OECD