Masaçusec

Massachusetts (Massachusett: Muhsachuweesee) zyrtarisht Komonuelthi i Massachusetts, është shteti më i populluar në rajonin e Anglisë së Re të Shteteve të Bashkuara. Kufizohet me Oqeanin Atlantik dhe Gjirin e Maine në lindje, Connecticut dhe Rhode Island në jug, New Hampshire dhe Vermont në veri dhe Nju Jork në perëndim. Kryeqyteti i Massachusetts është Bostoni, i cili është gjithashtu qyteti më i populluar në Anglinë e Re. Është shtëpia e zonës metropolitane të Bostonit të Madh, një rajon me ndikim në historinë, akademinë dhe industrinë amerikane. Fillimisht i varur nga bujqësia, peshkimi dhe tregtia, Massachusetts u shndërrua në një qendër prodhimi gjatë Revolucionit Industrial. Gjatë shekullit të 20-të, ekonomia e Massachusetts u zhvendos nga prodhimi në shërbime. Massachusetts modern është një lider global në bioteknologji, inxhinieri, arsim të lartë, financë dhe tregti detare.

Massachusetts ishte një vend i kolonizimit të hershëm anglez: Kolonia Plymouth u themelua në vitin 1620 nga [[Pelegrinët (Kolonia Plymouth)|pelegrinët e Mayflower, dhe më 1630 Kolonia e Gjirit të Massachusetts, duke marrë emrin e saj nga njerëzit indigjenë të Masachusett, themeloi vendbanime në Boston dhe Salem. Në vitin 1692, qyteti i Salemit dhe zonat përreth përjetuan një nga rastet më famëkeqe të histerisë masive të Amerikës, gjyqet e shtrigave Salem. Në vitin 1777, gjenerali Henry Knox themeloi Springfield Armory, e cila, gjatë Revolucionit Industrial, katalizoi përparime të shumta të rëndësishme teknologjike, duke përfshirë pjesë të këmbyeshme. Në vitin 1786, Rebelimi i Shays, një revoltë populiste e udhëhequr nga veteranë të pakënaqur të Luftës Revolucionare Amerikane, ndikoi në Konventën Kushtetuese të Shteteve të Bashkuara. Në shekullin e 18-të, Zgjimi i Parë i Madh Protestant, i cili përfshiu Britaninë dhe Trembëdhjetë Kolonitë, filloi nga foltorja e predikuesit të Northampton, Jonathan Edwards. Në fund të shekullit të 18-të, Bostoni u bë i njohur si "Djepi i Lirisë" për agjitacionin atje që më vonë çoi në Revolucionin Amerikan.

I gjithë Komonuelthi i Massachusetts ka luajtur një rol të fuqishëm shkencor, tregtar dhe kulturor në historinë e Shteteve të Bashkuara. Përpara Luftës Civile Amerikane, Massachusetts ishte një qendër për lëvizjet abolicioniste, maturisë dhe transcendentaliste. Në fund të shekullit të 19-të, sportet e basketbollit dhe volejbollit u shpikën në qytetet perëndimore të Massachusetts, përkatësisht Springfield dhe Holyoke.

Banorët e Massachusetts janë përshkruar nga Rishikimi i Popullsisë Botërore si me IQ-në mesatare më të lartë të të gjitha shteteve të SHBA-së, që tejkalon 104, dhe studentët e shkollave publike të shtetit janë ndër nivelet më të larta në botë në performancën akademike. Shteti është renditur si një nga shtetet më të mira në Shtetet e Bashkuara për qytetarët për të jetuar, si dhe një nga më të shtrenjtët.

 Historia 
 Para-kolonizmit 
Massachusetts fillimisht ishte i banuar nga fise të familjes së gjuhëve Algonquian si Wampanoag, Narragansett, Nipmuc, Pocomtuc, Mahican, dhe Massachusett. Ndërsa kultivimi i kulturave si kungulli dhe misri plotësonte dietat e tyre, këto fise në përgjithësi vareshin nga gjuetia, grumbullimi dhe peshkimi për pjesën më të madhe të ushqimit të tyre. Fshatrat përbëheshin nga llozha të quajtura wigwam, si dhe nga shtëpitë e gjata, dhe fiset udhëhiqeshin nga pleqtë meshkuj ose femra të njohur si sachem.

 Periudha koloniale 
Në fillim të viteve 1600, pas kontaktit me evropianët, një numër i madh i popujve indigjenë në rajonin verilindor të asaj që tani është Shtetet e Bashkuara u vranë nga epidemitë e tokës së virgjër si lija, fruthi, gripi dhe ndoshta leptospiroza. Midis 1617 dhe 1619, ajo që mund të ishte lija vrau afërsisht 90% të amerikanëve vendas të Gjirit të Massachusetts.

parapamje|majtas|Mayflower në Portin e Plymouth nga William Halsall (1882). Pelegrinët themeluan Plymouth në vitin 1620.

Kolonët e parë anglezë në Massachusetts, Pelegrinët, mbërritën në Mayflower në Plymouth më 1620 dhe zhvilluan marrëdhënie miqësore me popullin vendas Wampanoag. Kjo ishte kolonia e dytë e suksesshme e përhershme angleze në pjesën e Amerikës së Veriut që më vonë u bë Shtetet e Bashkuara, pas Kolonisë së Jamestown. Ngjarja, e njohur si "Falënderimi i Parë", u festua nga pelegrinët pas korrjes së tyre të parë në Botën e Re, e cila zgjati për tre ditë. Pelegrinët u pasuan shpejt nga Puritanë të tjerë, të cilët krijuan Koloninë e Gjirit të Massachusetts në Bostonin e sotëm në vitin 1630.

Në vitin 1691, Kolonitë e Gjirit të Massachusetts dhe Plymouth u bashkuan (së bashku me Mainen e sotëm, i cili më parë ishte ndarë midis Massachusetts dhe Nju Jorkut) në Provincën e Gjirit të Massachusetts. Menjëherë pas mbërritjes së guvernatorit të parë të provincës së re, William Phips, u zhvilluan gjyqet e shtrigave në Salem, ku një numër burrash dhe grash u varën për gjoja magji.

 Lufta revolucionare 

parapamje|majtas|upright=1.05|Një illustrim i Betejave të Lexington dhe Concord

Massachusetts ishte një qendër e lëvizjes për pavarësi nga Britania e Madhe; kolonistët në Massachusetts kishin marrëdhënie të vështira të gjata me monarkinë britanike, duke përfshirë rebelimin e hapur nën dominimin e Anglisë së Re në vitet 1680. Protestat kundër përpjekjeve britanike për të taksuar kolonitë pas përfundimit të Luftës Franceze dhe Indiane më 1763 çuan në Masakrën e Bostonit në 1770 dhe Festën e Çajit të Bostonit të 1773 përshkallëzoi tensionet. Në vitin 1774, Aktet e Patolerueshme shënjestruan me dënime për Festën e Çajit të Bostonit dhe ulën më tej autonominë lokale, duke rritur mospajtimin lokal. Aktiviteti kundër parlamentar i njerëzve si Samuel Adams dhe John Hancock, i ndjekur nga hakmarrjet nga qeveria britanike, ishin një arsye kryesore për bashkimin e Trembëdhjetë Kolonive dhe shpërthimin e Revolucionit Amerikan në vitin 1775.

Betejat e Lexington dhe Concord filluan Luftën Revolucionare Amerikane dhe u zhvilluan në qytetet me të njëjtin emër në Massachusetts. Presidenti i ardhshëm George Washington mori përsipër atë që do të bëhej Ushtria Kontinentale pas betejës. Fitorja e tij e parë ishte Rrethimi i Bostonit në dimrin e 1775–76, pas së cilës britanikët u detyruan të evakuonin qytetin. Në bregdet, Salem u bë një qendër për rrëmbim. Megjithëse dokumentacioni është i paplotë, rreth 1700 letra të rrëmbimit, të lëshuara për çdo udhëtim, u dhanë gjatë Revolucionit Amerikan. Gati 800 anije u caktuan si të rrëmbyera dhe vlerësohen për kapjen ose shkatërrimin e rreth 600 anijeve britanike.

 Gjeografia 

 Demografia 
 Në vitin 2000 popullsia e vendit ishte: 89.23% te bardhe, 6.97% zezake & 4.22% aziatike
 Në vitin 2005 popullsia e vendit ishte: 87.89% te bardhe, 7.58% zezake & 5.13% aziatike

 Ekonomia 
Produktet në vend ne vitin 2007 ishin 351 miliard$.

 Qytete, qyteza dhe qarqe 
Massachusetts ka 50 qytete dhe 301 qyteza, të grupuara në 14 qarqe. Katërmbëdhjetë qarqet, duke lëvizur afërsisht nga perëndimi në lindje, janë Berkshire, Franklin, Hampshire, Hampden, Worcester, Middlesex, Essex, Suffolk, Norfolk, Bristol, Plymouth, Barnstable, Dukes, dhe Nantucket. Njëmbëdhjetë komunitete që e quajnë veten "qytet" janë, me ligj, qytete pasi ata e kanë shkëmbyer formën e qeverisjes së mbledhjeve të qytetit me një formë kryetar bashkie-këshill ose drejtues-këshill.

Bostoni është kryeqyteti i shtetit në Massachusetts. Popullsia e qytetit është 692,600, dhe Bostoni i Madh, me një popullsi prej 4,873,019 banorësh, është zona e 11-të më e madhe metropolitane në vend. Qytete të tjera me një popullsi mbi 100,000 përfshijnë Worcester, Springfield, Lowell, dhe Cambridge. Plymouth është komuna më e madhe në shtet për nga sipërfaqja e tokës, e ndjekur nga Middleborough.

Massachusetts, së bashku me pesë shtetet e tjera të Anglisë e Re, përmban strukturën e qeverisjes vendore të njohur si qyteti i Anglisë e Re. Në këtë strukturë, qytetet e inkorporuara – në krahasim me qytezat ose qarqet – mbajnë shumë nga përgjegjësitë dhe kompetencat e qeverisjes vendore. Shumica e qeverive të qarqeve u shfuqizuan nga shteti i Massachusetts duke filluar në 1997 duke përfshirë Middlesex County, qarku më i madh në shtet për nga popullsia. Votuesit e këtyre qarqeve tashmë të zhdukur zgjedhin vetëm Sherifë dhe Regjistra të Veprave, të cilët janë pjesë e qeverisjes së shtetit. Qarqe të tjera janë riorganizuar dhe disa ende mbajnë këshillat e qarqeve.

 Shënime 

 Referime 

 Bibliografia 




Kategoria:Shtetet Federale të Amerikës