Jemeni

Jemeni (lat. Iemenia; arabisht: اليَمَن, Al-Yaman) - është shtet në Gadishullin Arabik.

Republika e Jemenit (arabisht: الجمهورية اليمنية, Al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah) është një shtet në Azinë Jugperëndimore (Lindjen e Afërme), i cili shtrihet në mes të Detit të Kuq, Gjirit të Adenit dhe Detit Arabik. Për nga forma e qeverisjes, është republikë.

Jemeni është i vendosur në skajin jugperëndimor të Gadishullit Arabik. Jemeni ka tokën më pjellore në krahasim me shtetet e tjera të cilat shtrihen në pjesën tjetër të Lindjes së Mesme, me tokë të mirë dhe të punueshme, veçanërisht në malësinë perëndimore ku bie shi rregullisht. Brigjet dhe malet në lindje janë të nxehta, të thata dhe të shkreta. Në Jemen dallohen dy vargje malore: Tibämat ash-Sham (arabisht: تهامة اليمن) në drejtim veri-jug, me majën më të lartë, dhe Hadramaut (arabisht: حضرموت) në drejtim lindje-perëndim. Ky vend është i varfër në lumenj dhe ujëra të ëmbla. Në Gjirin e Adenit, Sokotra (arabisht: سقطرى) është e vetmja rrjedhë e madhe ujore.

Jemeni i sotshëm u krijua në vitin 1990 me bashkimin e Republikës Arabe të Jemenit (arabisht: الجمهورية العربية اليمنية, Al-Jumhūriyyah al-‘Arabiyyah al-Yamaniyyah), dhe Republikës Popullore Demokratike të Jemenit (arabisht: جمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية, Jumhūriyyat al-Yaman ad-Dīmuqrāṭiyyah ash-Sha‘bīyyah). Në jugperëndim të Gadishullit Arabik, në mesjetë, ka pasur disa qytet-shtete me kulturë dhe civilizim të lartë. Në mesjetën e hershme, Jemeni u qeveris nga Etiopia dhe Persia, ndërsa nga viti 630 nga Arabët. Nën sundimin osman ishte nga viti 1517 deri në fillim të shekullit të 18-të, kur në pushtet erdhën imamët e Jemenit. Në fillim të shekullit të 19-të, portin e Adenit e morën britanikët dhe u zgjeruan në brendësi të vendit duke themeluar protektoratin e Adenit. Në veri të vendit, u themelua në vitin 1918 Mbretëria Mutaveklije e Jemenit (arabisht: المملكة المتوكلية اليمنية, Al-Mamlakah al-Mutawakkilīyah al-Yamaniyyah), por pjesa jugore e vendit mbeti nën sundimin britanik. Në vitin 1959 u themelua Federata e Emirateve Arabe të Jugut (arabisht: اتحاد إمارات الجنوب العربي, Ittiḥād Imārāt al-Janūb al-‘Arabī), dhe pas largimit të britanikëve në vitin 1967, u shpall krijimi i Republikës Popullore Demokratike të Jemenit. Pastaj, në vitin 1972, shpërtheu lufta midis dy vendeve jemenase: Republikës Arabe të Jemenit dhe Republikës Popullore Demokratike të Jemenit. Konfliktet e mëvonshme shkaktuan luftën e re në vitin 1979, dhe pastaj vijnë negociatat që i paraprijnë bashkimit të tyre. Në vitin 1994 shpërtheu lufta civile midis forcave të veriut dhe atyre të jugut, në të cilën fitoi veriu dhe forcoi qeverisjen në tërë vendin.

Degët kryesore ekonomike në Jemen janë peshkimi dhe blegtoria, si dhe kultivimi i datës. Jemeni është i përfshirë nga viset e thata, dhe vështirë se mund të zhvillohet ndonjë degë tjetër ekonomike.

Republika e Jemenit është e ndarë në 20 muhafaza (arabisht: محافظة, muḥāfaẓah; krahina, guvernante), dhe në një territor të veçantë, kryeqyteti Sanaa (arabisht: صنعاء, Ṣan‘ā’), i cili ka një status të veçantë. Qytetet e tjera më të mëdha në Jemen janë: Sanaa, Adeni (arabisht: عدن, ‘Adan), Al Hudaida (arabisht: الحديدة, Al-Ḥudaydah), Taiz (arabisht: تعز, Ta‘izz), dhe Al-Mukalla (arabisht: المكلا, Al-Mukallā).

 Historia 

 Politika 

Kushtetuta. Më 13 qershor 1974, një komado prej 6 vete (më vonë 10-të), nëpërmjet të një puçi merr përsipër rregullimin shtetror. Komanda pastaj shpartallon paramentin (këshili kushtetusë, 179 t´dërguar) dhe e shfuqizonë kushtetuten e 28 dhjetorit të 1970-ës. Sipas kushteturës së re të revulucionit, Kryetari i Këshillit të Komandës është kryetarë shteti. Në të njëjten kohë, komanda merr edhe funksionet ekzekutive dhe legjistative, udhëheqë vijen e përditëshmërisë dhe vendosë për poltikën.  Në anën tjetër pjesa judikative e shtetit është e pavarur.

E drejta private në pjesën më të madhe është e drejtë private islame sipas Sheriatit. Viteve të fundit ka fille për krijimin e së drejtës ligjore, familiare dhe së drejtës së trashëgëmisë, por vetëm si pjesë e Sheriatit. Nuk ka gjykime tjera shtetrore përpos atyre të bazuara në Sheriat.

Sistemi i ushtarak karakterizohet me detyrimin ushtarak prej 3 viteve. Ka një trupë të përgjithëshme prej 39 850 ushtarëve; Infrateri 37 600; Aviacion 1 500 (rreth 22 avion të vjetër rusë); Marina 750    ushtarë në 8 njësi; 20 000 trupa të gardës.

 Njësitë teritoriale 

Sipas gjendjes në shkurt të 2004-ës, Jemeni administrohej në 12 njësi të para të quajtura muhafazah dhe komunë e po këtij niveli Qeveria e Jemenit. Para vitit 1990 Jemeni ishte i ndarë në dy njësi kryesore dhe 10 provinca.

 Gjeografia 

 Ekonomia 

 Demografia 

Edhe përkundër gjuhës së përbashkët, arabe, ekzisojnë dallime të mëdha në mes të popullsisë malësore dhe asaj në rrafshe. Banorët e zinjë (më të errët nga lëkura), të quajtur Tihamë (gjer.: Tihama), janë sunit. Ndërsa malësorët, banorët në rrafsnalta, në anën tjetër, janë paksa më plotë fizikisht, janë shitë, saidinë (gjer.: Saiditen). Për ekonomin e vendit, janë më rëndësi rreth 400 000 jemenë që punojnë në mërgatë, kryesisht në vendet e pasura me naftë, të gjirit persik. Të ardhurat e tyre, i sjellin shtetit devizat e nevojshme për impotimin e mallërave të nevojshme për ekzistencë. Shteti është i ndarë në dhjetë provica teritoriale. Dendësi më të madhe e paraqesin provincat me tokë frytëdhënse, proincat  Ib (Ibb) dhe Taiz, me 127 gjegjësisht 85 banorë për kilometër katrorë. Qytetet më të mëdha janë (1977) San´a (150 000 ban.), Taiz (90 000 ban.), Hodeida (90 000 ban.) dhe Ib (25 000 ban.)

 Kultura 

Shkollimi. Nuk ka sistem të shkollimit të përgjithëshem e të detyrueshëm, shkolla fillore dhe e mesme, shkolla e Kuranit, për fëmijët nga mosha 6 deri në 15 vjeçare zgjatë 6 vite. Në pjesët ruale, paraqitet mungesa e madhe e mësuesve dhe shkollave. Shkolla e zanateve dhe bujqësisë (Rial), shkolla e lartë për komunikacion dhe teknik ajrore dhe universiteti gjenden në San´a (themeluar më 1970, nga 1974-ta universitet), shkolla islame në Taiz. Shkalla e analfabetizmit sillet nga 60 deri 70%, buxheti për arsim (1974) kapë vlerën 31 milion Rubla apo 6,1% të buxhetit të përgjithëshem.

Feja. Po thuaj se e gjithë popullsia është e besimit mysliman të grupeve sunite dhe saide.

 Të tjera 

    * Telekomunikacioni
    * Transporti
    * Ushtria
    * Pushime

 Referime 

 Lidhje të jashtme 

 Open Directory Project - Yemen