Guajana

Republika Ko-operative e Guajanës ose Guajana është një shtet në veriun e Amerikës Jugore. Kufizohet në veri nga Oqeani Atlantik, në lindje nga Surinami, në jug dhe jugperëndim nga Brazili dhe në perëndim nga Venezuela.

Ajo është vendi i tretë më i vogël në Amerikën Jugore edhe është një nga katër territoret jo-spanjishte në kontinent me Brazilin, Surinamin dhe Guajanën Franceze. Para pavarësisë në vitin 1966 ishte quajtur Guajana Britanike.

 Gjeografia 

Guajana ndodhet midis 2° dhe 8° gjerësi veriore edhe midis 57° dhe 61° gjatësi perëndimore. Pika më e ulët është Bregu Atlantikut edhe pika më e lartë është Mali i Roraima-Tepuit me lartësi 2.810 m . Lumi kryesor është Essequibo me 1.010 km që buron në jugun e vëndit dhe derdhet në Atlantik. Lumenjve të tjera janë: Courantyne me 724 km, Berbice me 595 km edhe Demerara me 346 km.

Parku kombëtar Potaro është i famshëm për ujëvaret e tij, ujëvarja më i madh është Kaieteuri me lartësi 225 m.

85 % e vendit janë vende pak banuar edhe pyll tropikal, i cili nuk përdoret fare për pylltari. Perëndimi dhe jugu e vendit formojnë vargjet malore, në të cilat burojnë lumenjtë kryesor. Në bregdet është një rrip bregdetar kënetar me molaçë.

Prapa saj është një fushë lymore me 20 – 70 km gjerësi, kjo zonë është 10 – 100 cm mbi nivelin e detit dhe në 18 shekull u ngritë një digë nga emigrantet holandez. Këtu është zona bujqësore me e madh në vend, prodhimet kryesore është orizi, citrusi, arra e kokosit edhe kallam sheqeri.

 Historia 

Guajana e tashme kishte ekzistuar nga shekulli XVII deri në shekullin XVIII si tre kolonie e Holandës të cilat ishin Essuquibo, Demerara edhe Berbice.

Në vitin 1763 ka pasur një kryengritje të skllaveve në Berbice.

Zona ka ndërruar deri vitin 1815 disa here pronarin. Fuqitë koloniale Holanda, Britania e Madhe edhe Franca luftuan për token e Guajanës. Mbas humbjes e Napoleonit u hap Kongresi i Vjenës edhe kanë vendosur në vitin 1815 që Guajana të jetë oficiel pjesë e Mbretërisë e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës. Në vitin 1831 u bashkuan të tre kolonitë si Guajana Britanike.

Mbas 1834 kur u heq skllavëria, ka importuar Britania e Madhe punëtor nga India për të zhvendosur zezakët që ishin pas saj kohë të lirë.

Në vitin 1953 kanë ndërhyrë trupa britanike në punët e shtetit të Guanjanës. Britania e Madhe ka kujtuar që Janet Jagan dhe Cheddi Jagan, që kanë themeluar People's Progressive Party (PPP), doshin me bërë një vend komunist prej Guajanën.

Guajana u bërë e pavarur nga Britania e Madhe me 26 maj 1966 edhe me 26 shkurt 1970 presidenti Forbes Burnham nga People's National Congress (PNC) ka deklaruar që Guajana të jetë një republikë kooperative.

Mbas zgjedhjet presidenciale në vitin 1992 që e ka fituar Cheddi Jagan nga PPP-ja, kishte trazirave të dhunshme të mbështetësit i PNC-jës në kryeqytet Georgetown. Kur vdiq Cheddi Jagan në vitin 1997 u zgjodh në dhjetor e veja e tij Janet Jagan si presidente e re. Në gusht 1999 ajo e dha dorëheqjen e saj nga politika sepse kishte problema me shëndetin. Pastaj u beri ish-ministri i financeve Bharrat Jagdeo presidenti i ri.

 Popullsia 

Popullsia e Guajanës është rreth 770.000, të cilat 90 % jetojnë afër bregdetit (10 % të sipërfaqes e Guajanës) edhe në lindje e lumit Essequibo. Popullsia  e tashme e Guajanës është racialisht dhe etnikisht e përzuar, shumësia e tyre kanë ardhë si puntorë nga Irlanda, Holanda, Portugalia edhe Gjermania ose kanë ardhë si skllav Afrika, India, Kina edhe Australia.

 Gjuha 
Gjuha zyrtare është një lloj anglishte, por flitet edhe Hindi edhe gjuhe indigjene nëpër pyje.

 Grupët etnike 
Sipas regjistrimit të vitit 2002 :
 43,4 % Indianët nga India-Britanike kanë ardh si skllav
 30,2 % Njerëz Zezak
 16,7 % Njerëz multitacial
 9,2 % Njerëz e vendit
 0,2 % Kineze
 0,1 % Njerëz të Bardh

 Feja 
Fejëtare në përqindtë :
 28,8 % Hindut
 57,8 % Krishterë
 17,0 % Pentekostalisëm
 8,1 % Katolikët
 7,0 % Anglikanët
 5,0 % Kisha Adventiste Shtatë ditë
 1,7 % Metodistët
 1,1 % Dëshmitarët e Jehovait
 17,9 % Krishterë të tjera
 7,3 % Myslimanët
 4,3 % Ateistët
 0,5 % Rastafari
 0,1 % Bahai
 1,3 % të tjerët

 Edukata 

Edukata në Guajana ishte deri një farë kohe një nga edukatat më të mirët në Karaibet, por u keqësuar në vitet 1980 sepse shumë mësues kanë emigruar.

Edhe pse sistemi i arsimit u çlodh në vitet 1990 nuk ka arrit akoma kualitetin që e kishte përpara.

Mësuesve i mungon një masë kritike e ekspertizës, i mungon nga disiplina edhe aktivitetet.

Pas vitit 6 e jetës është e detyrueshëm që të bëjnë një shkollë 6-vjeçare pastaj 7 vjet në të cilat vetëm 4 vjet janë të detyrueshëm.

 Politika 
 Njësit administrative 
Guajana është pjesëtuar në 10 Rajonet. Numri i banoreve në Guajana janë tërhequr për herën e fundit me 15 shtator 2002.
 Numri  Rajoni  Sipërfaqja në km²  Të gjithë banorë  Banorë për km² 1  Barima-Waini  20.339  24.275  1,19 2  Cuyuni-Mazaruni  47.213  17.597  0,37 3  Demerara-Mahaica  2.232  310.320  139,03 4  East Berbice-Corentyne  36.234  123.695  3,41 5  Essequibo Islands-West Demerara  3.755  103.061  27,45 6  Mahaica-Berbice  4.190  52.428  12,51 7  Pomeroon-Supenaam  6.195  49.253  7,95 8  Potaro-Siparuni  20.051  10.095  0,50 9  Upper Demerara-Berbice  17.040  41.112  2,41 10  Upper Takutu-Upper Essequibo  57.750  19.387  0,34   Guajana  214.999  751.223  3,49
 Ekonomia 

 Transporti 

 Kultura 

 Lidhje të jashtme 

 Shiko edhe 
Amerika Jugore

 Burimet 
 Faqe e Presidentit të republikës Koperative të Guaianës
 Official Website of the Guyana Tourism Authority
 GINA - Agjenci e qeverisë aktualizohet për çdo ditë.

*
Kategoria:Vende në Amerikën Veriore