Armenia

Armenia (armenisht: Հայաստան; romanizuar: Hayastan) zyrtarisht Republika e Armenisë (armenisht: Հայաստանի Հանրապետություն, romanizuar: Hayastani Hanrapetut'yun) është një shtet pa dalje në det në Malësitë armene të Azisë Perëndimore. Është një pjesë e rajonit të Kaukazit dhe kufizohet me Turqinë në perëndim, Gjeorgjinë në veri dhe Azerbajxhanin në lindje, dhe Iranin dhe enklavën azerbajxhanase të Nahçivanit në jug. Jerevani është kryeqyteti, qyteti më i madh dhe qendra financiare.

Armenia është një shtet-komb unitar, shumëpartiak, demokratik me një trashëgimi kulturore të lashtë. Shteti i parë armen i Urartu u krijua në vitin 860 pes, dhe në shekullin e 6-të pes u zëvendësua nga Satrapia e Armenisë. Mbretëria e Armenisë arriti kulmin e saj nën Tigranin e Madh në shekullin e 1-rë pes dhe në vitin 301 u bë shteti i parë në botë që miratoi Krishterimin si fenë e saj zyrtare.()Grousset, René (1947). Histoire de l'Arménie (1984 ed.). Payot. p. 122.. Estimated dates vary from 284 to 314. Garsoïan (op.cit. p. 82), following the research of Ananian, favours the latter. Armenia ende njeh Kishën Apostolike Armene, kishën kombëtare më të vjetër në botë, si themelimin kryesor fetar të vendit. Mbretëria e lashtë armene u nda midis Perandorive Bizantine dhe Sasaniane rreth fillimit të shekullit të 5-të. Nën dinastinë Bagratuni, Mbretëria Bagratid e Armenisë u rivendos në shekullin e 9-të përpara se të binte në vitin 1045. Armenia Kilikiane, një principatë armene dhe më vonë një mbretëri, ndodhej në brigjet e Detit Mesdhe midis shekujve 11 dhe 14.

Midis shekujve të 16-të dhe të 19-të, atdheu tradicional armen i përbërë nga Armenia Lindore dhe Armenia Perëndimore ra nën sundimin e perandorive osmane dhe persiane, të sunduara në mënyrë të përsëritur nga njëra prej të dyjave gjatë shekujve. Deri në shekullin e 19-të, Armenia Lindore ishte pushtuar nga Perandoria Ruse, ndërsa shumica e pjesëve perëndimore të atdheut tradicional armen mbetën nën sundimin osman. Gjatë Luftës së Parë Botërore, 1.5 milionë armenë që jetonin në tokat e tyre stërgjyshore në Perandorinë Osmane u shfarosën sistematikisht në gjenocidin armen. Në vitin 1918, pas Revolucionit Rus, të gjitha vendet jo-ruse shpallën pavarësinë e tyre pasi Perandoria Ruse pushoi së ekzistuari, duke çuar në krijimin e Republikës së Parë të Armenisë. Deri në vitin 1920, shteti u përfshi në Bashkimin Sovjetik. Republika moderne e Armenisë u bë e pavarur në vitin 1991 gjatë shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik.

 Historia 

Rreth viteve 850 deri 600 p.e.s, në këtë pjesë shtrihej Mbretëria e Uratur-it. Diku rreth viteve 518, Armenia është pjesë e perandorisë Perse nga e cila në luftërat e Lekës së Madh kundër persëve bije nën perandorin e tij.
Dinastia e Artahide e shndërron Armenin e madhe në një Mbretëri të pavarur. Kulmi i kësaj mbretërie arrin rreth viteve 95 – 55 p.e.s kur edhe mbretëria armene bie nën të madhin Tigran i cili e pagëzoi vetën Mbretë i mbretërve. Aleanca e tij me Mithridatët e Pontos e sjellë atë në konflikt me Romakët, lartmadhërinë e të cilëve në fund ai duhet ta pranojë.
Në Mesopotami dhe Iran gjatë kësaj kohe, Parenthët ja arrijnë të vendosin familjet e tyre në udhëheqje të cilat Romakët në vitin 66 i pranojnë si prirës të këtyre vendeve.

Gjatë viteve 252-297 Sasanidët ja arrijnë që Armeninë e madhe ta kontrollojnë tërësisht. Pas fitores së Diokletianit kundër Sasamidëve më 297, armenëve ju desh të lëshonin udhëheqjen . Trdat III nga familja e Arsakidëve largoi klerikun krishterë që kishte lëshuar rrënjë nga viti 301 në Armeni. Kështu Armenia ishte shteti i parë krishterë në botë. Në vitin 301 religjioni krishteri ishte shpallur si religjion shtetërorë.

Në vitin 387 Roma dhe Persia ndajnë tokat e mbretërisë së Sasaidëve ndërmjet veti. Edhe për kundër ndarjes kultura krishtere zhvillohet edhe më tej. Kjo posaçërisht vërehet pas krijimit të alfabetit vetjakë nga Mesrob Masthoc në vitin 405.

Përderisa Sasanidët nën udhëheqjen e Jazdegerdit II provuan që religjionin zoroastikë të fusin si religjion shtetërorë në Armeni, vije deri te një kryengritje e Armenëve e cila shëndrrohet në një luftë të gjatë të udhëhequr nga kaçakët. Kjo luftë përfundon me pranimin e klerikut krishterë në vitin 484.

Në shekullin e VI, Armenia është një arenë luftimesh mes të Bizantit dhe Sasidëve. Nga 591 deri rreth viteve 640-ta Bizanti ja arrin të fusë nën kontroll pjesën më të madhe të Armenisë së madhe. Në të vërtet këto suksese të Bizantinëve përcjellën me kryengritje të shpeshta të parisë Armene.

Pas disa ndërrimeve të shpeshta në mes të arabëve dhe Bizantinëve, më në fund sundon hilafeti rreth viteve 700. Në shekullin VIII-IX vije deri te kryengritjet e shumta të parisë Armene e cila ndërron familjen udhëheqëse nga Mamikonët në Bagratunët të cilët kishin edhe toka në Gjeorgji dhe kishin shtrirë ndikimin e tyre edhe në këtë pjesë.

Pas dobësimit të hilafetit 885/886, Ashoti I ja arrin që të krijojë një mbretëri Armene e cila pranohej si nga hilafeti po ashtu edhe nga perandori i Bizantit. Ashoti II (915-928) ja arrin që luftimet për liri ti sjell në përfundim.

Në pjesën e dytë të shekullit XI, mbretëria fillon të shembet nga luftërat e brendshme. Prirësi i fundit mbytet nga bizantinët. Pas kësaj të ikurit armenë krijojnë në Kiliki në vitin 1080 një principatë të pavarur nën udhëheqjen e Rubenidëve. Këta bien në aleancë me pjesëtarë të kryqëzatës kundër Bizantit dhe turqve. Më 1342 mbretëria bie nën sundimin e katolikët të Qipros, mirëpo pas një kohe të shkurt bije nën Mamlukët e Egjiptit e pastaj nën perandorin Osmane.

Në vitin 1828 pjesa veriore e Armenisë bie nën sundimin rusë dhe pas krijimit të Bashkimit Sovjetik themelohet Republika e armenëve (1920)
Xhonturqit e ardhur në fuqi më 1908, ndërmarrin më 24 Prill 1915 një aksion për arrestimin, deportimin, dhe gjenocidin e intelektualëve dhe popullsisë armene - gjenocidin armene.

Më 1990 Parlamenti i Armenisë voton për shkëputje nga Bashkimi Sovjetik dhe në vitin 1991 i bashkohet Bashkësisë së Shteteve të Pavarur. Pjesa jugore e vendeve të Armenisë së vjetër gjendet nën administrimin e Turqisë.

 Politika 

parapamje|Asambleja Kombëtare në Jerevan
Armenia është një republikë parlamentare demokratike përfaqësuese. Kushtetuta armene i përmbahej modelit të një republike gjysmë presidenciale deri në prill 2018.

Sipas kushtetutës së tanishme të Armenisë, Presidenti është kreu i shtetit që mban kryesisht funksione përfaqësuese, ndërsa Kryeministri është kreu i qeverisë dhe ushtron pushtetin ekzekutiv.

Që nga viti 1995, pushteti legjislativ i është dhënë Azgayin Zhoghov ose Asamblesë Kombëtare, e cila është një parlament njëdhomëshe që përbëhet nga 105 anëtarë.

Indeksi i shteteve të brishta që nga raporti i tij i parë në vitin 2006 deri më i fundit në vitin 2019, e renditi vazhdimisht Armeninë më mirë se të gjitha vendet fqinje (me një përjashtim në 2011).

Armenia ka të drejtë universale të votës mbi moshën tetëmbëdhjetë vjeç.

 Njësitë administrative 

Armenia është e ndarë në dhjetë provinca (marzer, njëjës marz), me qytetin (kaghak) të Jerevanit (Երևան) që ka status të veçantë administrativ si kryeqyteti i vendit. Shefi ekzekutiv në secilën nga dhjetë provincat është marzpet (guvernatori i marz), i emëruar nga qeveria e Armenisë. Në Jerevan, shefi ekzekutiv është kryetari i bashkisë, i zgjedhur që nga viti 2009.

Brenda çdo krahine ka bashkësi (hamaynkner, njëjës hamaynk). Çdo bashkësi është i vetëqeverisur dhe përbëhet nga një ose më shumë vendbanime (bnakavayrer, njëjës bnakavayr). Vendbanimet klasifikohen ose si qytete (kaghakner, njëjës kaghak) ose fshatra (gyugher, njëjëes gyugh). Që nga viti 2007, Armenia përfshin 915 bashkësi, nga të cilat 49 konsiderohen urbane dhe 866 konsiderohen rurale. Statusin e bashkësisë e ka edhe kryeqyteti Jerevani. Për më tepër, Jerevani është i ndarë në dymbëdhjetë rrethe gjysmë autonome.

 Marz (lat./arm.)  Qendra  sip.   pop.</tr> Aragatsotn Արագածոտն  Ashtarak Աշտարակ 2,753 km²126,278 Ararat Արարատ  ArtashatԱրտաշատ 2,096 km²252,665 Armavir Արմավիր  ArmavirԱրմավիր 1,242 km²255,861 GegharkunikԳեղարքունիք Gavar Գավառ 5,348 km²215,371 Kotayk Կոտայք Հրազդան 2,089 km²241,337 LoriԼոռի  VanadzorՎանաձոր 3,789 km²253,351 ShirakՇիրակ  GyumriԳյումրի 2,681 km²257,242 Syunik Սյունիք  KapanԿապան 4,506 km²134,061 TavushՏավուշ  IjevanԻջևան2,704 km²121,963 Vayots Dzor Վայոց Ձոր Yeghegnadzor Եղեգնաձոր 2,308 km²53,230 YerevanԵրևան  – 227 km²1,091,235

 Gjeografia 

Armenia është një shtet pa dalje në det në rajonin gjeopolitik të Transkaukazit (Kaukazi i Jugut), që ndodhet në Malet e Kaukazit Jugor dhe ultësirat e tyre midis Detit të Zi dhe Detit Kaspik, dhe në verilindje të Malësive Armene. E vendosur në Azinë Perëndimore, në Malësitë Armene, kufizohet me Turqinë në perëndim, Gjeorgjinë në veri, korridorin e Laçinit i cili është një pjesë e Distriktit Lachin që është nën kontrollin e një force paqeruajtëse ruse dhe Azerbajxhanin në lindje, dhe Irani dhe enklava e Nahçivanit e Azerbajxhanit në jug.

 Klima 
Klima në Armeni është dukshëm kontinentale malore. Vera është e nxehtë, e thatë dhe me diell, që zgjat nga qershori deri në mes të shtatorit. Temperatura luhatet midis 22 dhe 36 °C. Megjithatë, niveli i ulët i lagështisë zbut efektin e temperaturave të larta. Flladet e mbrëmjes që fryjnë maleve ofrojnë një efekt të mirëpritur freskues dhe ftohës. Pranverat janë të shkurtra, ndërsa vjeshta janë të gjata. Vjeshta janë të njohura për gjethet e tyre të gjalla dhe shumëngjyrëshe.

Dimrat janë mjaft të ftohtë me borë të bollshme, me temperatura që variojnë midis -10 dhe -5 °C. Të apasionuarit pas sporteve dimërore shijojnë skijimin poshtë kodrave të Tsaghkadzor, të vendosura tridhjetë minuta jashtë Jerevanit. Liqeni Sevan, i vendosur në malësitë armene, është liqeni i dytë më i madh në botë në lidhje me lartësinë e tij, në 1,900 metra mbi nivelin e detit.

 Ekonomia 

 Demografia 

Armenia ka një popullsi prej 2,932,731 që nga viti 2022ref></ref> dhe është e treta më e dendur e populluar nga ish-republikat sovjetike. Ka pasur një problem të rënies së popullsisë për shkak të niveleve të larta të emigrimit pas shpërbërjes së BRSS. Në vitet e fundit nivelet e emigrimit kanë rënë dhe një rritje e popullsisë vërehet që nga viti 2012.

 Qytetet 

 Gjuhët 
Armenët kanë alfabetin dhe gjuhën e tyre të veçantë,Charles Dowsett, E. Peters. Sayat'-Nova. An 18th-century Troubadour: a Biographical and Literary Study. Peeters Publishers, 1997 ; p. xv që është e vetmja gjuhë zyrtare. Alfabeti u shpik rreth shekullit 405 e.r. nga Mesrop Mashtots dhe përbëhet nga tridhjetë e nëntë shkronja, tre prej të cilave u shtuan gjatë periudhës kilike. Gjuhët e huaja kryesore që armenët dinë janë rusishtja dhe anglishtja. Për shkak të së kaluarës së saj sovjetike, shumica e popullsisë së vjetër mund të flasë mjaft mirë rusisht. Sipas një sondazhi të vitit 2013, 95% e armenëve thanë se kishin njohuri të rusishtes (24% e avancuar, 59% e mesme) krahasuar me 40% që thanë se dinin pak anglisht (4% e avancuar, 16% e mesme dhe 20% fillestar). Megjithatë, më shumë të rritur (50%) mendojnë se anglishtja duhet të mësohet në shkollat ​​e mesme publike sesa ata që preferojnë rusishten (44%).

 Feja 
Armenia u bë shteti i parë në botë që të miratojë Krishterimin si fe shtetërore të saj(), në vitet e hershme të shekullit të 4-të (data tradicionalisht vërtetuar është viti 301). Estimated dates vary from 284 to 314. Garsoïan (op.cit. p.82), following the research of Ananian, favours the latter. Republika e Armenisë moderne e pranon Kishën Apostolike Armene si kisha më e vjetër kombëtare në botë, e cila është në bashkësi vetëm me kishat që përbëjnë Ortodoksinë Orientale – pjesë e së cilës është edhe vetë.

 Kultura 

 Referime 

 Lidhje të jashtme 

 Armenica.org
 CIA - The World Factbook -- Armenia 
 Portali Armeninsë në Evropë  (anglisht dhe gjermanisht)
 Extensive Armenia info and links
 The History of the Ancient Near East
 Armenianhistory.info
 Armenian Ministry of Foreign Affairs 
 Library of Congress Portals on the World - Armenia
 Armenia's brain drain
 Armenia Pictures 
 Project Communis: blogging from Armenia
 Caucaz.com : Weekly online publishing articles and reports about Armenia and South Caucasus. Available in English and French


Kategoria:Vende në Azi
Kategoria:Vende në Evropë
Kategoria:Vende pa dalje në det
Kategoria:Shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara
Kategoria:Shtetet anëtare të Komonuelthit të Shteteve të Pavarura
Kategoria:Shtete anëtare të Këshillit të Evropës
Kategoria:Republika
Kategoria:Shtete dhe territore të shpërbëra në 1920
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1918
Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara më 1991
Kategoria:Shtete në Azinë Perëndimore
Kategoria:Shtetet me njohje të kufizuar